Մի՛ ասեր ի սրտի քում, ի տոհմէ թագաւորաց եմ, աղախնել պարտին ինձ, եւ ոչ ես նոցա։ Զի՞նչ մեղաւ քեզ Եպրաքսէս, որ կամաւ աղախնէս ստոյգ աղախնոյդ. (Ճ. ՟Ա.։)
to encourage, to give courage, to animate, to reanimate, to invigorate, to incite, to embolden, to cheer up.
cf. Քաջասրտիմ.
to render courageous, brave, to inspire courage, to give heart, to reanimate, to revive.
to square.
to quadruple.
cf. Քասքնիմ.
to frighten, to startle, to scare, to dismay, to terrify.
to liken, to assimilate, to form, to proportion.
նմանեցուանել. ձեւացուցանել, համեմատել. յարմարել. եւ կր. իբր. ձ. նմանիլ. համեմատիլ.
cf. Քարավէժ առնեմ.
to throw stones revengefully.
Սեմէի թշնամանեաց զնա, եւ քարավրէժ առնէր զարքայն։ Մատակեցին յինքեանց արս յիսուն քարավրէժս. (Եփր. թագ.։ Խոր. առ սհկ. արծր.։)
to petrify, to turn into stone, to stone;
to harden, to obdurate.
to serve as a stumbling-block, to cause to stumble, fail or fall, to trip up, to supplant.
Ահաւասիկ ես քարընդոտնեմ զբնակիչս երկրիդ այդորիկ նեղութեամբ. (Երեմ. ՟Ժ. 18։)
to hack or hew to pieces, to kill.
to stone, to lapidate, to kill by stoning.
Քարկոծ առնեն զմեզ։ Քարկոծ արասցեն զնա քարամբք։ Ամենայն ժողովուրդն քարկոծ զմեզ։ Քարկոծ առնէին զստեփաննոս։ Վասն որո՞յ գործոյ ի նոցանէ քարկոծ առնէք զիս։ Վասն բարւոյ գործոյ ո՛չ առնեմք զքեզ քարկոծ։ Յուլն քարկոծ լիցի։ Միանգամ քարկոծ եղէ.եւ այլն։
to draw, to drag, to pull or haul about, to drag along, to lead away;
— յինքն, to attract, to win, to gain or bring over;
— ընդ գետին, to drag on the ground;
— առ դատաւորն, to lead or drag before the judge, to bring to justice;
յարտասուս —, to stir to pity, to affect, to move;
— զոք, to defame, to slander, to bite.
Ի քարշել մերձակայ յաւիտենիս՝ ո՞չ ապաքէն ի յետին ժամանակս ասեմք մարդանալ զբանն Աստուածոյ Մեկն. (ղեւտ.։)
to herald, to proclaim by heralds, to announce publicly, to publish loudly, to cry;
to preach;
թագաւոր —, to proclaim king;
— յանապատի, to preach in the desert;
— օրինակաւ անձին, to practise what one preaches, to be the first to set an example to others.
Զի՞նչ ասեմ հրեշտակս, ուր եւ ինքն տէրն քարոզեսցէ (այսինքն հռչակեսցէ գովութեամբ). (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 37։)
cf. Քացախեցուցանեմ.
to sour, to render sour or acid.
to expiate, to atone for;
to justify;
to propitiate, to satisfy, to conciliate, to render favorable or propitious;
աստուած, քաւեա զիս զմեղա ւորս, God, be merciful to me, a sinner;
քաւեալ եմ ես, I am innocent.
ՔԱՒԵԼ. ἁθωόω insontem declaro λυτρόω, λύω redimo, libero, solvo. Անպարտ առնել. արդարացուցանել. տե՛ս (Երեմ. ՟Ժ՟Ե. 15։ ՟Խ՟Զ. 28։ Դան. ՟Դ. 24։ ՟Ա. Եզր. ՟Թ. 3։)
leathern, parchment.
Սովորեցան ի քեմխտական (կամ քեմղտական) քարտիսն յեանորդքն գրել. (Մագ. քեր.։)
covered with leather.
Քեմխտոր պատեալ. փոկ. կաշիով պատած.
Հանեալ յասպազինէն զներդեայ քեմխտապատ պարանն, եւ կորովութեամբ ձգէ. (Խոր. ՟Բ. 82։)
cf. Չաման.
leather, Morocco leather.
«ողորկեալ կաշի՝ գրքի կազմի համար» Մագ. քեր. 223= Երզն. քեր. որից քեմխտական «մագաղաթեայ, կաշեայ» Մագ. քեր. և աւելի հնից՝ քեմխտապատ «կաշե-պատ» Խոր. բ. 82։
= Պհ, *kemuxt ձևից, որ հաստատում է պրս. [arabic word] kēmuxt «էշու կամ ջորու մոր-թից կազմուած կաշի», որից նաև վրաց. კემუხტი կեմուխտի «կաշի, maroquin»։-Հիւբշ. 257։
Որպէս ի ձեղաձեւս մորթէգործք, որք արտաքոյ եւ ներքոյ քերածովք զմորթսն կազմեն, զոմանս արուեստի գրչութեան, որպէս մագարաթ, եւ քեմուխտ. (Երզն. քեր.։)
to erase, to scratch out;
to scrape, to scratch, to grate, to graze, to rasp, to plane, to polish;
to rub the skin off, to excoriate, to flay, to lacerate, to torture;
to take away, to remove, to annul;
to engrave, to inscribe, to write;
— առ, to graze, to touch slightly;
— առ ափամբք, to skirt, to coast along, to keep close to the shore;
— զափամբք, to go terra a terra, to sail along the coast;
— զամօթն ի բաց —, to lay aside all sense of shame, cf. Ունչք.
to flay, to strip, to excoriate, to peel off;
to make, to compose, to write;
to versify, to poetize.
Առաջին ներգործութեամբ ասեմք, որ քերթելն կարօղ գոյ, ննջիցէ, եւ ոչ կամիցի քերթել. իսկ երկրորդ ներքործութեամբ ասեմք զքերթողն, որ ներգործութեամբ ուսուցանէ. Իսկ ոմանք բարւոք ընդդիմանալով ասեն, եթէ նոյն (է) եւ՛ ունակութեամբ ունել զքերթելն, եւ ներգորրծել քերթողին. (Անյաղթ պորփ.։)
to speak or write like a poet, to poetize, to versify.
cf. Քերծում.
to louse;
to flea.
to tear, to rend, to tear in pieces, to reduce in tatters.
to quiz, to laugh at.
to move the muzzle about.
to criticize, to censure.
to make a diligent search, to investigate, to make researches.
to examine, to study, to investigate, to discuss;
to censure, to control;
to meditate, to consider, to think;
cf. Տեղեկագոյն.
cf. Քննիմ.
to smirk, to be treated delicately, to cuddle or indulge oneself, to be nice, dainty, to give oneself airs.
to render delicate, to pamper, to pet, to fondle, to coddle, to make much of.
to chase, to drive away or out, to expel.
to lop off, to trim, to prune;
to cut, to retrench.
to discover, to unveil, to unmask.
to veil, to cloak, to shroud.
cf. Քողարկեմ.
to veil, to conceal, to hide, to cover.
audacious, venturesome, overhasty, inconsiderate, imprudent;
precipitately, headlong, furiously, impetuously, rashly, at a venture, or random, audaciously, insolently;
indiscreetly, without discretion or consideration;
— քաջութիւն, impetuous courage;
— խիզախել, to venture headlong, to expose oneself to great peril.
Ոչ եթէ յախուռն եւ յայտնի պատերազմին, այլ հնարիւք։ Ոչ յախուռն ընդ օտարոտիսն հաւատոց խառնիլ։ Ոչ յախուռն ընդ ծերութեան ինչ գոռայցեմք, այլ ընդ լկտի մտացն։ Մի՛ վասն մեռելոց ինչ սուգ ունիցիմք վայրապար, եւ մի՛ կենդանեացս ուրախ լինիցիմք յախուռն. (Ոսկ. եփես. Ոսկ. եբր. Ոսկ. փիլիպ.։)
piratical coasting vessel, epactroceles.
Յածեզաձի ասելով նշանակեմք տեսակ իմն փոքու նաւի. (Անյաղթ պերիարմ.)
very high;
sublime.
Բարձրաբերձ. վսեմ.
triumphal, victorious, triumphant;
triumpher, conqueror, subduer;
— լինել, to triumph over, to conquer;
to excel;
— երգ, triumphal song, epinicion.
Որոց նա կամի՝ յաղթականք կարեմք լինել. եւ որոց ոչ կամի, չկարեմք յաղթել. (Եզնիկ.։)
Աղաչեմք չլինել յաղթական մերոց մեղացն քան զքոյ մարդասիրութիւնդ. (Խոսր.։)
prize or premium, palm, laurels;
triumph, victory;
reward, recompense;
triumphant;
—աւ, triumphantly, in triumph;
— տանել, to obtain a triumph.
Զյաղթանակ բարեմասնութեանն խօսեսցիս։ Զմրցանակն յաղթանակի թագաւորին մատուցանելով. (Նար. ՟Խ՟Զ. ՟Կ՟Ա։)
Ժողովեալ հաւատացեալքս տօնեմք զյաղթանակ զյիշատակ սոցա. (Գանձ.։)
cf. Յաղթանակեմ.
cf. Յաղթկու;
trump at cards.
Մի՛ ասեր, թէ ոչ կարեմ յաղթուկ լինել եւ տեւել քրտանցն, որք յաղագս առաքինութեանց. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 29։)
frequent, continual, incessant;
prolix, long;
much, full, copious, abundant;
frequently, often, continually;
too much, too many;
—ք, continuity, perpetuity;
հացք —աց, shewbread.
Աստուածն՝ զոր դուն պաշտես յաճախ, կամ յաճախ պաշտէիր։ Մեք եւ փարիսեցիքն պահեմք յաճախ։ Ի խօսելն Պօղոսի յաճախ.եւ այլն։
cf. Յաճախագոյնս.
Յաճախագոյն ասեմ զբանս սիրոյն. վասն զի այս է բարի. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
frequency, abundance, great quantity or number, heap, redundance, affluence;
frequenting, haunting.
Առնել յաճախութեամբ քան զոր խնդրեմքն եւ իմանամք. այսինքն աւելի քան. (Եփես. ՟Գ. 20։)
to remain obstinate, to grow stubborn, to be stubbornly bent on, to be headstrong, refractory, obdurate;
to persist in, to insist, to be bent on.
to delay, to retard, to defer, to remain, to procrastinate;
to tarry, to stay, to dally, to loiter, to lag, to while;
to wait, to be patient;
— ի գինւոջ, to continue drinking;
to remain long over one's cup;
— ի հաղորդութէնէ, not to receive often the Holy Sacrament.
eternal, perpetual, everlasting, endless;
—ս, for many years, for ever and ever.
Նոր եւ շահեկան եւ աճեցուն տարի եւ ժամանակ ածելով յամերամս ժամանակաց. (Վանակ. տարեմուտ.։)
born late.
ὁψίγονος, ὁψιγενής sero gentus, tarde natus. Անագան եւ յետոյ ուրեմն ծնեալ. (ռմկ. ոճով ասի, տաշտի քերուք ).
cf. Յամեմ.
cf. Յայտնապէս.
Յայտնագոյն ասել։ Յայտնագոյնս ցուցանել կամեցաւ։ Զոր կարծեմք՝ եթէ վնասիմք, զայս յայտնագոյն շահիմք. (Իսիւք.։)
relation, affinity, conformity, similarity;
fitness, suitableness.
Ո՛վ կին, քաղաք մեք եմք քեզ. բայց դու միաբանութեամբ յանգութեամբ միայն զուգեցար ընդ օտարին (Սամփսոնի). (Փիլ. սամփս.։)
acting rashly.
Ապա ուրեմն ո՛չ օտար է Պօղոս, եւ ոչ նորեկ ոք, եւ ոչ յանդգնարար, թէ ի բազում ամաց հետէ զդատաւորն, եւ այլն։ (Ոսկ.գծ.։)
before, in the presence of, in the face or sight of, hard by, against, opposite, over against, in the view of, in the face, publicly, in public;
դէմ —, face to face;
front to front;
— իմ, before me, in my presence;
— եկեղեցւոյ, in face of the church;
— ամենայն աշխարհի, in the face of the whole world;
— ամենեցուն, publicly, before all people;
ասել —, to say to one's face;
— առնել, կացուցանել, ածել, to present, to offer, to introduce, to represent, to exhibit, to set before the eyes to show, to remonstrate;
— առնել, to reprove, to reproach, to blame;
— լինել, կալ, to present oneself, to appear, to make one's appearance before, to show oneself;
— մատչել, կալ, to appear before.
ՅԱՆԴԻՄԱՆ, ի. գ. Որպէս Յանդիմանութիւն. (եթէ չիցէ այսպէս գրելի) Ես բնաւորեալ եմ ի խրատուէ ոչ խուսափել, եւ յանդիմանէ ոչ հրաժարել, մանաւանդ զթագաւորականն, եւ զարքունի. (Մագ. ՟Ե։)
present, assisting, in the presence of;
assistant.
Մի՛ պակասեսցէ այր՝ յանդիմանակաց (կամ յանդիման կալ) առաջի իմ զամենայն աւուրս երկրիդ. (Երեմ. ՟Լ՟Ե. 19։)
openly, obviously;
evidently, clearly.
Յանդիմանապէս զբառս անուանցն ի կիր առնու Հռեմփայ եւ Մողոքայ, թերեւս զԱփրոդիտեայ եւ զԱրտեմեայ. (Ոսկ. գծ.։)
rash, foolhardy, audacious, adventurous, hardy, resolute, determined;
rashly, inconsiderately, audaciously, arrogantly, presumptuously, insolently, haughtily, petulantly;
hardily, resolutely, determinedly.
Ի յանդուգն վաստակ ոչ հաճի Աստուած. (այսինքն անխոհեմ եւ անչափ) (Վրք. հց. ՟Զ։)
cf. Անզգայիմ;
to be or become apathetic;
to be out of one's senses.
Ձայն յանզգայելոց ի գինւոյ լսեմ ես. (Ել. ՟Լ՟Բ. 18։)
careful person, provider, protector, manager, director.
παραληψόμενος, ἁντιληψόμενος , ἑπισκεψέμενος, ἑπισκέπτης acceptor, susceptor, curator, procurator, visitans ἁναψυχή refrigeratio, recreatio. Որ յանձանձէ. խնամակալ. դարմանիչ. այցելու. հոգաբարձու. վերակացու. ոստիկան. ընդունելի՝ այսինքն ընդունօղ. վասն այսորիկ յասելն (Երեմ. ՟Խ՟Թ. 1.)
recommended;
աստուծոյ — ! God he with you ! Adieu !
— է, եղեւ, եղիցուք, եղեալ, to resign, trust, submit, abandon or recommend oneself to;
— առնել, cf. Յանձնեմ;
— առնուլ, to assume responsibility or care, to undertake to, to oblige or pledge oneself to do anything;
չառնուլ —, not to accept, to deny, to refuse, to reject, to disallow;
cf. Անձն.
acceptable, worth accepting or taking;
voluntary, avowed, accepted;
— պատուիրան, positive precept.
Զյանձնառականն ընդ առաջ տանելով բան, աւասիկ եմ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Հայցեմք ի ձէնջ զերկու իրս. զոմն հրաժարական, եւ զոմն յանձնառական։ Այսոքիկ յանձնառականք, յորոց ունիմք հնար շեղիլ. (Վրդն. պտմ.։)
acceptance, acceptation, consent, engagement, avowal, approbation.
Զյանձնառութիւն բռնադատէք օրինաց, որոց ոչ եմք եղեալ ընդունօղ։ Զոր եւ առնէր ըստ յանձնառութեանն իւրոյ. (Փարպ.։)
commission, order;
recommendation;
mission;
delegation;
solicitation.
Յանձնարարութիւն Ոնեսիմայ ծառայի փախուցելոյ. (Նախ. փիլեմ.։)
snare, trap, net, springe;
ambush, ambuscade;
cf. Լարեմ;
անկանել յ—, to fall into a snare;
cf. Ըմբռնիմ;
լարել զ— եւ ի նոյն հարկանիլ, շաղիլ, to fall into one's own snares;
— դնել ումեք բանիւք, to convict a person by his own words.
to ruminate, to chew the cud, to chew again, to rechew;
to ruminate, to think, to muse on, to ponder.
cf. Յօրանջեմ.
cf. Յօրանջեմ.
gastromaniac.
Զորովայնամոլս նստու ցանեմք մեզ տեսանողս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 30։)
thunder;
որոտ ընդ որոտ, cf. Որոտագոչ.
Որոտն, շանթիքն, ցոլմունքն։ Զհերձումն ամպոց՝ որոտ անուանեմք. (Երզն. երկն.։)
Որոտն՝ հոգին, որ ետ զաւետարանն՝ պատմել զմեծասքանչ զօրութիւն աստուծոյ. (Մխ. երեմ.։)
cradle;
cf. Նիրհեմ.
cf. Որչափոյք.
Նստայք ի կադէս աւուրս բազումս, ո՛րչափ աւուրս երբեմն նստայք անդ։ Օրէնք տիրեն մարդոյ, ցորչափ (կամ ո՛րչափ) ժամանակս կենդանի է։ Կին կապեալ է, ցորչափ (կամ ցորքան) ժամանակս կենդանի է այր նորա»։
Պիթագորաս, ո՞րչափ իցէ կենցաղոյս չափ, հարցեալ յումեմնէ, սուղ ինչ երեւեալ՝ ծածկեցաւ. (Պիտ.։)
ὄσον, καθ’ ὄσον, ὦς, καθάπερ, πόσον; πόσα; quantum ut, sicut, quasi, quantum? իբրու Որով չափով. ի նշանակ համեմատութեան յո՛ր եւ է կարգի՝ առանց հարցման կամ իբր հարցմամբ.
Ո՛րչափ եւ կայցեմք ի փորձութեան ժամանակս, մի՛ ամենեւին վհատեսցուք. (Իսիւք.։)
how much, how many, how;
as much as;
որչա՞փ եւս, որչա՞փ եւս առաւել, how much more ?
որչա՞փ անգամ, how many times ?
որչա՞փ ժամանակ, how long ?
— յիսն է, as much as in me lies, my best;
— կարեմ, as much as I can;
— հնար է, as much as possible;
— եւ մեծատուն իցէ, however rich he may be;
այնչափ յարգեմ զնա — զքեզ, I esteem him as much as I do you;
եւ — յառաջ մատչէր, in proportion as he advanced;
զորս — ոք հաւաստագոյն քննեսցէ, the more one sifts or investigates them, the more one;
— ի կենցաղումս կեամ, while I breathe this moral breath;
յ—ից զրկեցեր զանձն քո բարութեանց, of how much you have deprived yourself !
— ծնեալ էր զիս մայր իմ՝ այսպէս հանգիստ եւ անոյշ քուն ոչ է եղեալ, never since my birth did I sleep so well;
— մարդիկ, նոյնչափ կարծիք, as many men, as many minds.
quantity.
Որակութեան կցորդութիւն ունիմ, ըստ որում մարդս եմ. եւ քանակութեան կամ որչափութեան. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
what;
such that;
— ինչ, as, such as, for instance;
— ինչ իցէ ողջոյնս այս, what manner of salutation this might be!
գիտես — ինչ տօնքն էին, you know what those festivals were;
— եւ իցէ, whatever, whatsoever.
Նեղութիւն մեծ, որպիսի ոչ եղեւ։ Որպիսիք եմք բանիւք թղթոցդ ի հեռուստ, նոյնպիսիք եւ ի մօտոյ արդեամբք։ Գուցէ եկեալ, ո՛չ որպիսիս կամիցիմն՝ գտանիցեմ զձեզ։ Որպիսի՛ք ոք երբեմն էին։ Անդէն մոռացաւ, թէ որպիսի՛ ոք էր։ Որպիսի՞ ինչ են կեանք ձեր։ Տեսէ՛ք, որպիսի՛ ոք էր սա, որում եւ աբրահամ տասանորդս ետ.եւ այլն։
(Պիտո՛յ է) առ խոնարհութիւնն սովորոյթ. որպիսի ինչ, կարէ ի յոգւոյն զսրտմտելն։ Կամ զորս հանդերձեմք առ աշխատութիւնն. որպիսի ինչ, ճանապարհորդութեան. (Բրս. հց.։)
den, lair, kennel, burrow, hole;
— աղուեսու, fox-hole.
Աղուեսուց որջք գոն։ Միթէ որջ բորենւո՞յ իցէ. (Մտթ. ՟Ը. 20։ Ղկ. ՟Թ. 58։ Երեմ. ՟Ժ՟Բ. 9։)
to hide in a hole, to go to earth, to crouch or squat in a kennel;
to nestle, to creep into, to hide oneself.
hunter, huntsman, venator;
— ձկանց, fisher, fisherman, piscator;
կին —, huntress;
— բանից, a pryer into other person's thoughts.
Ունէր հասակ համեմատ քաջութեանն, եւ առաքինութեան ոգւոցն որսորդ. (Խոր. ՟Բ. 49։)
how many times.
Հաւատա՛, որքանի՛ կարեմ, ոչ ծուլամ. (Վրք. հց. ձ։)
quantity.
Տեսե՞ր, որքանութեամբ (այսինքն ո՛րքան իրօք) ունի առ միմեանս զհամեմատութիւնն (եղիա, եւ յհ. մկրտ) (Կիւրղ. ղկ.։)
cf. Ութեմեան.
eighteen.
Այն ամ ութուտասն էր նաբուքոդոնոսորայ. (Երեմ. ՟Լ՟Բ. 1։)
strong, great;
violent, impetuous, vehement;
—, —ս, strongly, vigorously, violently, vehemently;
—ս գանել, to beat violently, unmercifully;
— առնուլ, to take by force;
—ս ակնարկել, to eye disdainfully, to regard ferociously;
—ս ընթանալ, to be swift-footed, to run swiftly.
Որ ի վաստակոցն ծնանի պտուղ, ոչ տայ թոյլ ուժգին լինել աշխատանացն։ Ուժգին տանջանս պատրաստեմք անձանց մերոց։ Այսու զնա ուժգին գործէր, եւ քաջալերէր վասն հաւատոցն։ Ուժգին ծառայիցն բազմութիւն. (Ոսկ. յհ.։)
(Փողով) ազդեսցես ուժգին։ Զայրացեալ ուժգին։ Ի տեղւոջ միոջ ուժգին ամրացեալ. (Յես. ՟Զ. 8։ Նեեմ. ՟Դ. 1։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 18։)
cf. Ուժգին.
Դիոգինէս ի սեղանի ումեմն՝ յուժգնակի մատռուակել նմա, եւ նա ընկալեալ՝ վայթէր զգինին. (Պիտառ. (իբրու բռնադատելով, կամ ստէպ)։)
vehemence, impetuosity, fury, violence, heat, ardour, intensity;
force, strength, energy, vigour;
efficacy, efficaciousness.
Ի նմանէ է զօրութիւն եւ ուժգնութիւն։ Զօրութիւն իմ, եւ ուժգնութիւն ձեռին իմոյ։ Ուժգնութիւն նոցա ոչ այնպէս. (Յոբ. ՟Ժ՟Բ. 16։ Օր. ՟Ը. 17։ Երեմ. ՟Ի՟Գ. 10։)
strong, robust, vigorous;
valorous;
powerful.
Յամենայնի ուժեղ եմ այնու՝ որ զօրացոյցն զիս քրիստոս. (Գէ. ես.։)