cf. Զատանեմ.
ԶԱՏԱՆԵՄ ԶԱՏԵՄ. διαχωρίζω, διαστέλλω , χωρίζω, ἁφορίζω separo, segrego, discerno, distinguo իսկ կր. ἁναχωρέω, ἁποχωρέω, ἁπέχομαι recedo, secedo Իբր Հատանելով որոշել. զատուցանել. անջրպետել. բաժանել. մեկնել. ընտրել. եւ Հեռացուցանել. որպէս եւ կր. Մեկնիլ, որոշիլ. մեկուսանալ. առանձնանալ. հեռանալ. զատել, զատուիլ.
Զնուիրելոցն Աստուծոյ կենդանեաց զարիւնն զատէ յուտելոյ ընդ մարմնոյն. (Մեկն. ղեւտ.։)
to separate;
to retire.
Այր յեղբօրէ եւ յընկերէ իւրմէ մի՛ զատցի. (Յովէլ. ՟Բ. 7։)
cf. Զատանիմ.
Այր յեղբօրէ եւ յընկերէ իւրմէ մի՛ զատցի. (Յովէլ. ՟Բ. 7։)
paschal;
ընդունել զ— հաղորդութիւն, to receive the Sacrament at Easter.
separation, distinction.
Ոչ է մարմին, որոյ գոյնն, եւ ձեւն, եւ ընդդիմահարութիւնն, եւ զատութիւնն, եւ ծանրութիւնն ոչ է ի նմա. (Նիւս. կազմ.։)
to separate;
to divide;
to distinguish, to discern;
to consecrate, to offer.
διαστέλλω, διαιρέω, διορίζω , ἁφορίζω discerno, distinguo, divido, distermino, separo, segrego Նոյն ընդ Զատանել, Զատել, ըստ ամենայն առման, առաւել յաճախեալ ի Սուրբ Գիրս՝ իբրեւ առաւել վայելչական ըստ հայկաբանութեան. զատել, զատ դնել.
Գործ նմա զատուցեալ զընկերել մարզպանին. (Խոր. ՟Գ. 65։)
to grow, to increase, to improve, to profit;
— իմաստութեամբ եւ հասակաւ, to increase in wisdom and stature.
Ոչ եթէ ընդ բարեացն նուազի, այլ ընդ չարեացն օր ըստ օրէ աճեալ զարգանայ. (Լմբ. ատ.։)
to increase, to promote.
αὑξάνω augeo παράγω promoveo Աճեցուցանել. յարգել. մեծցընել, առաջ տանիլ.
Իբրեւ որդի զհարց ստացուածս զարգացուցանել։ Զարգացոյց հետոց նոցա զընթացս առաքինութեան։ Զբուսոցն աճեցումն զարդացուցանէ։ Զարգացուցանել զհանճարեղ խորագիտութեանցն հասմունս։ Օր քան զօր նորոգելով ի միտսն զարգացուցանէի զջերմեռանդ սէրն։ Զկենդանասերութեան յառաջ խաղացումն զարգացոյց. (Պիտ.։)
uniform in ornaments.
Այնպիսի հանդերձից զբազումս ունի զարդակիցս. յն. կցորդս. լտ. ընկերս. (Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Ը։)
ornamented, polished, spruce, smart.
Զողորմութեանն բարիս առընթեր դնէ՝ առ ի զարդարուն առնել զկարգ առաքինութեանն. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
Մեզ քան զառաջինսն յաւէտ հրեշտակք են ընտանեգոյնք անուանեալ, որով եւ երեւելի է նոցա քահանայապետութիւնն, եւ յաւէտ զարդարուն. թարգմանելի էր, մերձ աշխարհիս. որպէս յն. περικόσμιος
cf. Արթնանամ.
cf. ԱՐԹՆԱՆԱԼ, եւ ԶԱՐԹՆՈՒԼ. արթըննալ.
to awake, to raise;
to move, to incite, to reanimate, to sharpen, to revive;
— յանկարծ (ի քնոյ), to startle out of one's sleep;
— զաչս ուրուք, to open one's eyes;
to comprehend, to become aware of;
— զախորժակ, to make one's mouth water;
cf. Ախորժակ.
ἑγείρω, ἑξεγείρω expergifacio, excito, suscito Տալ զարթնուլ. յարուցանել ի քնոյ կամ ի թմբրութենէ. սթափեցուցանել. շարժել. գրգռել. արծարծել. արթնցընել, ձան տալ, վերցընել.
percussion, striking, friction, knock, shock, conflict, blow.
Վերացո՛ յինէն զարկուածով գանին զհարուած մահուս։ Յընդոստ զարկուած երկուց միջնորդաց (ժամահարի)։ Զքնարս ձայնատրական, եւ կամ զարկուած վերածածկութեան ... կազմուածոյ թմբկիս գործականութեան (իբր թնդիւն ունկան). (Նար. ՟Լ՟Է. ՟Զ՟Բ. ՟Զ՟Գ։)
cf. Զարկանեմ.
Զարկանել. ուժգին հարկանել. բախել. զընկենուլ. զգետնուլ. լլկել.
Յերկիր զարկուցանէ զապստամբն։ Զարկուցեալ՝ յերկիր ընկենոյր։ Կործանի յերկիր զարկուցեալ. (Խոր. ՟Բ. 81, եւ 79։ եւ ՟Ա. 10։)
Եւ ո՛չ քար ընդ վիրգս սալի առանց քաղցրութեան առ նոյն զարկուցեալ. (Նար. ՟Զ՟Բ։)
cf. Զարհուրեմ.
ἑξίστημι, ἑξιστάνω, ἑκφοβέω , πτοέω, καταπλήσσω, δειματέω exterreo, terrefacio Տալ զարհուրիլ. ահաբէկ առնել. սարսափեցուցանել. դողացուցանել. ափշեցուցանել. խիստ վախցընել. դողցընել.
cf. Զարհուրելի.
Հրեշտակք պահապան շուրջանակի, եւ դու անզգուշութեամբ՝ նոցին զարհուրեցուցիչ. (խրտեցընօղ, փախցընօղ) (Լմբ. պտրգ.։)
family, house, blood, race, stock, line;
nation.
ἕκγονος, κατάλημμα, σπέρμα ortus, proles, semen (լծ. ընդ սերմն, եւ արմ) Ի միոյ արմատոյ սերունդ. շառաւիղ միոյ ազգատոհմի. առանձին ազգ տան միոյ. ցեղ. տոհմ. ծնունդք. յաջորդութիւն ազգի. զաւակ, մնացորդ. ճէտ
charming, admirable;
wonder-working;
—ք, miracles, wonders, prodigies.
Համեմատել ... ընդ զարմանագործ արարչութեանն, որ է հաստիչ ամենայնի. (Վեցօր. ՟Բ։)
several admirable ways, very admirable, wonderful, surprising, excellent.
variety or admirable beauty, magnificence.
Ուր հայեցեալ ոք զարմասցի ընդ արդարոցն զարմանազանութիւնս (մի քան զմի գովելիս). (Փիլ. սամփս.։)
admirable, astonishing, surprising, miraculous, wonderful, bewitching, incredible, extraordinary, excellent;
—ք, wouder;
miracle;
admiration;
—ք առնուլ զոք, to be astonished.
Հիացան զարմանալեօք ընդ հաւատս կնոջն. (Ճ. ՟Ա. (գրեալ էր, զարմանալիւք, իբր զարմանալեւք, այսինքն զարմանալեօք)։)
Բազմապատիկ զարմանալիք ի միտս իմ անկեալ են վասն մոլեգնութեանն Պօղեայ Սամոստացւոյ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 6.) յն. զարմանալ. որպէս ընդ հակառակն, ուր ասի ի մեզ,
wonderful, surprising.
Զարմանահրաշ իւղ, կամ ընդարձակութիւն. (Նար. ՟Զ՟Գ։)
to admire, to wonder, to be astonished;
to be enraptured.
θαυμάζω, ἑξίσταμαι miror, admiror, stupefio Արմանալ յոյժ. հիանալ. սքանչանալ. ապշիլ ընդ անակնկալ իրս մեծամեծս, եւ պակնուլ ընդ ահաւորսն. արմըննալ.
Զարմասցին ընդ նա։ Զարմանային ընդ իմաստութիւն նորա։ Զարմացեալ էի ընդ տեսիլն։ Զարմանայր վասն անհաւատութեան նոցա։ Զարմացան ի վերայ ամենայնի։ Զարմասցին ի վերայ քո։ Զարմանայցես ի վերայ իրացն, կամ ի վերայ բանից. ի վերայ բարեացն. եւ այլն։
Մի՛ զարմանար զներելն եւ զյապաղելն դատաստանին. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ. (իբր յն. ընդ, վասն)։)
cf. Զարմանալի.
θαυμαστός mirabilis, admirandus Զարմանալի. սքանչելի. հրաշալի. ընտիր. աննման. ապշութեան արժանի. արմնալու.
cf. Զարմացումն;
wonder, miracle;
cf. Զարմ;
զարմանալ —ս, —ս առնել or համարիլ, ընդ —ս գալ, to be astonished or amazed, to be struck with admiration, to wonder, to marvel;
ի զարմանս ածել՝ կացուցանել, to astonish, to amaze;
ի զարմանս ըմբռնել, to strike with amazement;
որպիսի՛ — կալան զիս մինչ ..., what was my surprise when...;
— կալան զամենեսին, they were all amazed;
զի՞նչ — իցեն, what is there astonishing in that ? — են, it is wonderful, strange, surprising;
չեն ինչ —, ոչինչ են —, there is nothing wonderful in that;
no wonder, no marvel.
admiration, astonishment, surprise;
enchantment, stupefaction, stupor;
ecstasy;
wonder;
ի զարմացման լինել, to be wrapped in wonder;
ի — գալ, to be in raptures;
— էառ զիս, I was struck with wonder, I was surprised;
զարմացաւ Իսահակ — մեծ յոյժ, Isaac wondered exceedingly;
զարմացայ տեսեալ զնա — մեծ, I wondered with great admiration.
Ի զարմացման եղեալ այրն Աստուծոյ ընդ պատասխանոյն՝ զոր լուաւ ի կնոջէն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։ Ճ. ՟Զ.։)
Զարմացումն քննութեան ընդ մէջ անկեալ՝ եհատ զպատմութիւնն. (Փիլ. սամփս.։)
to astonish, to surprise, to be seized with dmiration.
Տալ զարմանալ. ի զարմացումն շարժել. զարմացնել, արմնցընել.
misled, led astray;
anomalous, heteroclitical;
— անկանիմ գնամ, cf. Զարտուղիմ;
— հանեմ, cf. Զարտուղեցուցանեմ.
Զարտուղի ընթացաք. (Խոսր.։)
germander.
ԶԱՐՕՇ ասի ի Հայաստան աշխարհի եւ Թռչուն ինչ միամիտ, մոխրագոյն, մեծ քան զհաւ ընտանի։
to intrigue;
to occupy, to amuse;
to distract, to busy.
Զբաղեցուցանիցէ զսիրտն իւր. (Յկ. ՟Ա. 26.) թերեւս մերքն ի յն. ընթեռնուին σπάω կամ σπάττω . իսկ հասարակ օրինակն է՝ ἁπατάω որ է խաբել, պատրել։
cf. Զբաղեմ.
Զբաղեցուցանիցէ զսիրտն իւր. (Յկ. ՟Ա. 26.) թերեւս մերքն ի յն. ընթեռնուին σπάω կամ σπάττω . իսկ հասարակ օրինակն է՝ ἁπατάω որ է խաբել, պատրել։
to be occupied or busy, employed in doing something;
to intrigue, to be embarrassed, to meddle;
to be distracted or agitated.
Զբաղել ընդ արեգակամբ. (Ժող. ՟Ա. 13։)
Մի՛ զբաղիր ի նանրութիւնս։ Զբաղեցայք՝ ոմն ի կնոջ հեշտութիւն, ոմն յընչից յղփութիւն, ոմն յորովայնի պարարումն։ Ընդ սոքօք զբաղի. (Լմբ. ժող. եւ Լմբ. առակ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
occupation;
distraction.
cf. ԶԲԱՂՈՒՄՆ;
Ոչ հաղորդի զբաղութիւն ընդ հանդարտութիւն։ (Մծբ. IX.)
cf. Զբաղութիւն.
Զբաղումն չար ետ Աստուած որդւոց մարդկան՝ զբաղել ընդ արեգակամբ։ Մեղանչականին ետ զբաղումն՝ յաճախել եւ ժողովել։ Եւ նա ի զբաղման չարի է. (Ժող. ՟Ա. ՟Բ. եւ այլն։)
cf. Զբօսնում;
to take some relaxation, to unbend one's mind.
Մեք ասէ զբօսանալով ի լուր սոցա՝ ո՛չ կեղակարծ մտօք թերահաւատեմք։ Սքանչանամք ընդ նոյն, եւ զբօսանալով հաւատամք. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
cf. Զբօսանամ.
Մեք ասէ զբօսանալով ի լուր սոցա՝ ո՛չ կեղակարծ մտօք թերահաւատեմք։ Սքանչանամք ընդ նոյն, եւ զբօսանալով հաւատամք. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
diversion, relaxation, refreshment, recreation, pastime, sport, amusement, toy;
occupation, distraction, care;
pleasure;
trouble, agitation, flutter of spirit;
water, torrent, tbe ebb and flow;
— ծովու, waves, fluctuation, storm;
— ջրոց, watering places, well watered pleasure-grounds or gardens, lake scenery;
— բարձանց, irrigated uplands;
— հովտաց, pleasant valleys;
— աչաց, proud or naughty glance.
ԶԲՕՍԱՆՔ գրի եւ ԶԲՈՒՍԱՆՔ, ՍԲՕՍԱՆՔ, ՍԲՈՒՍԱՆՔ. որպէս ἁνάψυξις recreatio. իտ. spasso Զբաղումն ի զուարճալիս. սփոփանք. սթափութիւն. հանգիստ բնութեան. եւ պատաղումն յանզանազանս՝ ախորժելով կամ ընկղմելով. դեգերանք ի զրոյցս, եւ այլն.
Զբօսանք զայն սովոր եմք կոչել, յորժամ մարդ զբաղեալ ի գործ ինչ կամ ի տեսութիւն՝ ի նոյն զբաղի, եւ զայլ ինչ ի հարկաւորացն մոռանայ։ Զբօսանք զայն սովոր եմք կոչել, յորժամ ոք ձայնէ առ մեզ, իսկ մեք ընդ գործ ինչ կամ ընդ խօսս զբաղեալ՝ անտես առնեմք զաղաղակն. (Լմբ. սղ.։)
Զարթուցեալք յերկրաւոր իրաց եւ ի զբօսանաց մարմնաւորաց։ Զորկորստութիւն, եւ զամենայն զբօսանս՝ որ են բեռինք մեղաց, ի բաց ընկեսցուք։ Հոգին սուրբ թշնամանի ի զբօսանաց արբշռաց. (Յճխ. ՟Զ. եւ ՟Թ։)
to divert one's self, to make morry, to relax one's self, to unbend ones mind, to take some diversion, to recreate ones self;
to play, to amuse one's self;
to refresh one's self;
— (մտաց յաղօթս), to be dissipated, to get heedless.
Միտք իւրեանց ընդ կերակուր եւ ընդ խաղ տղայութեան զբօսեալ կան. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
diversion, sport, pastime
Լինի զբօսումն, յորժամ ոչ ոք մարդ ի միջի, այլ յապահով խաղաղարարով (ընդ անձին խօսելով). (Փիլ. լին. ՟Դ. 140։)
to feel, to be sensible of, to hear, to have a glimpse of, to learn, to know;
to scent;
— յառաջագոյն, to foresee;
անձին —, — խելաց, մտաց, to come to one's senses, to recover ones wits.
αἱσθάνω, αἱσθάνομαι (որ է իբր Ազդիլ). sentio γινώσκω, ἑπιγινώσκω novi μεταλαμβάνω concipio եւ այլն. որպէս թէ զիւրեւ կամ յինքն գալ. գրի եւ ՍԳԱԼ, իբր ըսգալ. Ըմբռնել զերեւելիս մարմնեղէն գործարանօք. ճանաչել. իրազեկ լինել. ըմբռնել. իմանալ ազդմամբ իմն. զգալ, իմանալ, հասկընալ.
Ոչ միտքն իմանայր, եւ ոչ զգայութիւնն զգայր։ Զարարողին զգայ եւ ընդունի զլինելն, եւ ուրանայ գիտել զՏէր։ Յանծննդութենէն զգացեալ ամուլս զնոսա (գոլ). (Փիլ.։)
sensitive;
sensible;
sensual;
discreet, vigilant;
-*, the sensible things;
the beasts, brutes;
the senses.
ԶԳԱՅԱԿԱՆ. ն. αἱσθητός sensibilis Անկեալն ընդ զգայութեամբ. զգալի.
sensibly.
Առ նա զգայապէս (կատարի), եւ ի մեզ իմացականապէս։ Զիջեալ Աստուած նոցա՝ զգայապէս երեւէր նոցա փողովք, հրով։ Զգայապէս տեսութիւն բանիս յայտ է։ Առ ի փորձել զնա զգայապէս։ Դնեմք առաջի զմարմնոյ նորին նշանակ հօրն զգայապէս։ Անասնեղէն աչացս ծանոյց զինքն զգայապէս. (Լմբ. սղ.։ Լմբ. առակ.։ Լմբ. ժող.։ Լմբ. պտրգ.։ Լմբ. էր ընդ եղբ.։)
the five senses or wits, senses, sensorium, seat of sense;
a. sensible;
— երկարիտակ or հայելեաց, the eyes;
— հանճարոյ, մտաց, իմաստից, intellect, mind, understanding;
— սրտի, the heart.
Որպէս ի զգայարանս լինի կիրք՝ յորժամ զգայ, այսպէս եւ յանձին՝ յորժամ զմտաւ ածէ։ Զգայարանք (է) գործարան ընդունելութեան զգալեացս. (Նիւս. բն.։)
sensation;
sense;
reason, understanding;
ի — գալ, to recover, to recover one's senses;
ընդ զգայութեամբ անկանել, to come under the senses;
to stand to reason;
— առնել, տալ, բերել ի-, to inform, to advise;
— առնուլ, ի զգայութեան լինիլ, to perceive, to be sensible of;
—ք, the senses.
belch, zructation;
vomiting;
eruption;
— արձակել, to eruct, to belch.
Զգայռումն ելանէ ընդ շրթունսն. (Վրդն. սղ.։)
cf. Զգայռութիւն.
Զգայռումն ելանէ ընդ շրթունսն. (Վրդն. սղ.։)
vigilant, discreet;
clever, alert;
sober, moderate;
wise, prudent;
honest;
— առնել, to warn, to admonish, to apprize of, to give notice, cf. Զգաստացուցանեմ;
— լինել, to perceive, cf. Զգամ.
Զգա՛ստ արասցես զխելագարեալս։ Զգա՛ստ արա ընդ ոգւոյս եւ զծանրաբեռն կրիցս դանդաղութիւն. (Նար. ՟Ժ՟Ը. ՟Ձ՟Դ։)
to awake, to come to ones senses;
to repent, to reflect;
to restrain one's self;
to correct, to disabuse, to undeceive one's self, to recover one's wits.
Զգաստացեալք վայելչական տուընջեամբս՝ առաքինութեամբ կացցուք. (Ժմ.։)
recovery of senses, return to sense, amendment;
wisdom, prudence;
sobriety, chastity;
watchfulness, watching;
զգաստութեամբ, soberly;
— ի կերակուրս, abstemiousness;
— մըտաց, readiness of wit, presence of mind;
դառնալ, գալ ի —, to recover one's self, or one's wits, to come to one's self again;
to be cured (of), weaned (from);
ածել ի —, cf. Զգաստացուցանեմ.
Մաքրականաց տիրանուէր զգաստութեանց։ Զսրբարանն մաքրութեան, եւ զընդունակն զգաստութեան. (Նար.։)
sensation, feeling;
advice
Վաղվաղակի ընդ ահեկին եւ աջոյ զգացումն՝ Աստուածային պարապէր ուսմանց. (Սկեւռ. լմբ.)