place for walking, covered walk, walk, alley;
school of the Peripatetics;
academy, Institute;
dwelling, abode;
throne;
—ք, walk, gait, step;
— բանասիրական, գիտութեանց Academy of belles-lettres, of sciences;
գաղղիական —, the French Academy.
περίπατος ambulacrum, ambulatorium եւ schola peripatetica. Տեղի ճեմելոյ զբօսալի. ճեմելիք. եւ վերելանելիք. եւ Բնակարան. սրահ.
Ձոյլ ոսկի, եւ ճեմարան բանին աստուծոյ. (Շար.։)
Ճեմարան թագաւորին, արքայից արքային՝ բուրաստան ցանկալի. (Տաղ կուսին.։)
Ճեմարան եւ ընդունարան երկնից արքային՝ նշան աստուածընկալ. (Նար. խչ.։)
Երկին ճեմարան եղիցի. (Սահմ. ՟Ժ՟Զ։)
ՃԵՄԱՐԱՆ. Դպրոց ճեմական փիլիսոփայից. ուստի եւ ամենայն վարժարան ուսմանց.
Արիստոտէլէս, եւ որք ի ճեմարանէն, կամ ի ճեմարանին. (Փիլ. լին. ՟Գ. 16։ Պորփ.։ Առ որս. ՟Դ։ Մագ. ՟Ի՟Ա։)
Ի ստոյգ յօդանալ ճեմարանին վերաբանութեան. (Խոր. ՟Գ. 62։)
Արասցէ քեզ ճեմարան (զարքունիսդ)։ Անտեղեակ ի ճեմարանիս։ Տրամախոհին ի միջոյ ճեմարանիս. (Մագ. ՟Ի՟Ա. ՟Ծ՟Է։)
Ի ճեմարանս փառամոլ բարրանօք զցայգն ի ցերեկ փոխարկէին. (Անան. եկեղ։)
Ճեմարանքն ամբարտաւանեցին. իմա՛, ճեմարանեանք. դպրոցականք։
ՃԵՄԱՐԱՆՔ իբր Ճեմ. ճեմելն.
Վազս առեալ սիգաքայլ ճեմարանօք ընդ կապուտակաձեւ ասպարէզս. (Արծր. ՟Դ. 11։)
academic, academical;
— նիստ, academic sitting.
foot-pavement, footpath.
cf. Ճեմեակ.
walk, covered walk;
terrace, corridor, gallery;
walk, gait;
ծառատունկ —, avenue, broad walk or alley, vista, boulevard.
περίπατις, βάδισις եւ այլն. Ճեմարան ըստ ՟ա. նշ. եւ Ճեմարանք, որպէս ճեմ, ճեմելն. (ըստ հոմաձայնութեան յն. բառից).
Համարեցաւ զանդունդս իւր ճեմելի. (Յոբ. ՟Խ՟Ա. 24։)
Ուստերք եւ դստերք անուանիմք. զի ընտանացեալք եւ ճեմելիք լինիմք. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
Ի բաց ընկեցեալ լիցին ամենայն ճեմելիք ստորաքարշք. զի ասասցէ եւ վասն ձեր, բնակեցից ի նոսա, եւ ճեմեցայց նոքօք. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
Սնգոյրն եւ ծարիրն, եւ ոտիցն ճեմելի. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Յայտ յանդիման մարմնոյն ճեմելեօքն ցուցանեն զհպարտութիւն. (Ոսկ. ես.։)
to walk, to take to walk.
πομπεύω deduco, pompam duco. Տալ ճեմել. շրջեցուցանել, եւ Յաղթանակաւ յածեցուցանել.
Ի յաւիտեան պսակաւորս ճեմեցուցանէ, անթառամ նահատակութեանցն պատերազմի յաղթեալ. (Իմ. ՟Դ. 2։)
to walk, to take a walk, to walk out.
περιπατέω ambulo, deambulo, incedo διαβαίνω transeo ἄλλομαι salio, salto πομπεύω cum pompa incedo. Ճեմ կամ ճեմս առնուլ. շրջիլ. շրջագայիլ, զգնալ. քայլել զբօսանօք. սիգաքայլ ընթանալ. խաղալ. փոխիլ. հանդարտ քալել, ժուռ գալ.
Ճեմեսցի ի վերայ պարսպաց ձերոց։ Մտեալ ճեմէր ի տան գանձին։ Գեղեցիկ ճեմի։ Մինչդեռ ի վերայ տաճարի թագաւորութեան իւրոյ ճեմէր ի բաբելոն։ Յորոյ վերայ պարսպացն ճեմէի. (Ես. ՟Ը. 7։ ՟Բ. Մակ. ՟Գ. 28։ Առակ. լ. 29։ Դան. ՟Դ. 26։ Յոբ. ՟Զ. 10։)
Առ երկնային կամարն ճեմեսցիս. (Նիւս. ի թէոդոր.։)
Ի նորոգումն կենդանութեան ճեմեցեալ։ Բնակեցից ի նոսա, եւ ճեմեցայց նոքօք. (Կոչ. ՟Գ. եւ ՟Ժ՟Բ։)
Պատանիք ոմանք ճեմիցին. (Խոր. ՟Ա. 11։)
Սոկրատէս ճեմի եւ վերծանէ. (Անյաղթ պերիարմ.։)
Արբեալն հոգւով սիրոյն աստուծոյ՝ ընդ սուր խաղայ, ի հուր ճեմի. (Լմբ. սղ.։)
Եւ ոչ երկուորեակք լծոցն ի ճահ ճեմեսցին առանց եզողի. (Նար. ՟Ժ՟Դ։)
Աստեղք ճեմին։ Արեգակն ի վերայ աստեղացն ճեմի. (Երզն. ոտ. երկն.։ Տօմար.։)
Ճեմեսցի եւ ճօճեսցի ի վերայ պարսպաց ձերոց. (Ոսկ. ես.։)
Ճեմին ճօճին բիբք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Ընդ ո՛ չար ինչ անցանէ, եւ համբերել մարթ է, այն ինքն է պսակաւոր ճեմելն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
Նահատակեալքն բարձրագլուխ պսակօք ճեմեալ՝ զարդարէին լուսով. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
privy, water-closet;
երթալ ի —, to go to stool.
«արտաքնոց». մէկ անգամ ունի Բուզ. ե. 35. սրա հետ հոմանիշ է չաշմակ «արտաքնոց», որ առանձին գործածուած չէ և կայ միայն չաշմակել «կործանել զտեղին և կարգել ի լուալիս, ճեմիշ կացուցանել». մէկ անգամ ունի Կիւրղ. դտ. «Իսկ Յերոբոաղ յետ չաշմակելոյ զԲահաղ և ունելոյ զդատա-ւորութիւն՝ յաղթեաց Մադիամու» (ակնար-կում է Դ. թագ. ժ. 27)։
= Պհլ. անյայտ մի ձևից, որի հետ հմմտ. պրս. [arabic word] čašma և շրջեալ [arabic word] čamša, որ բուն նշանակում է «աղբիւր» և երևի փխբ. նշանակում է նաև «արտաքնոց». այսպէս է քրդ. [arabic word] češma «արտաք-նոց» (Justi, Dict. Kurde, էջ 129), ինչպէս նաև Մշոյ հայ. և թուրք. գաւառականով՝ չաշմա «արտաքնոց»։ Իմաստի զարգացման համար հմմտ. հյ. լուալիք «աւազան, բա-ղանիք, ջերմուկ. 2. աղբանոց, կոյանոց». (Քակեցին զտունն Բահաղու և կարգեցին զնա ի լուալիս. Դ. թագ. ժ. 27), պրս. ab-dast «լուացումն ձեռաց» և ābdastxāna «ճե-միշ», ասոր. [syriac word] baita dmaya «արտաքնոց» (բուն նշ. «տուն ջրոյ» ZDMG 40, 439)։-Հայ. չաշմակ համապատասխա-նում է պրս. čašma ձևին և փոխառեալ է պհլ. čašmak «աղբիւր» բառից. իսկ ճեմիշ մօտենում է շրջեալ čamša ձևին և անշուշտ ծագում է պհլ. գաւառական մի ձևից։
ՆՀԲ թէ՛ ճեմիշ և թէ՛ չաշմակել դնում է պրս. չէմշէ, թրք. չէշմէ «աղբիւր. 2. արտաքնոց»։ Հիւբշ. 189 չի ընդունում վերի մեկնութիւնը, որովհետև «արտաք-նոց» նշանակութիւնը չի գտնում Vul-lers-ի մօտ։ Նորայր, Կոր. վրդ. 446 պրս. [arabic word] čamēz «մէզ» բառից հանելով՝ սխալ է գտնում ճեմիշ «ար-տաքնոց» նշանակութիւնը և դնում է ճե-միշ «մէզ»։
Յարուցեալ իբրեւ ի ճեմիշն երթալով պատճառաւ. (Բուզ. ՟Ե. 35։)
to exhale an odour of cooking or burning flesh, a smell of roast meat;
to burn;
to sacrifice.
Շատ ճենճերաս ի ծակն, ի փեթակն ճանճիկ, անդ տըզզա՛ բզզա՛։ Ակկարովնեան ճանճիցն ճենճերելով ճեմեալք ճոռոմաբանեն. (Մագ. ՟Ը։)
cf. Ճեպեցուցանեմ.
Որպէս երբեմն զխաչօղսն ճեպէր ի տէրունական մահն. (Խոր. հռիփս.։)
to hasten, to urge on, to forward, to quicken, to hurry, to despatch;
— զընթացս, to accelerate, redouble or increase one's pace.
cf. Ճչեմ;
ոչ այլ ինչ լսէր, բայց վայ զվայիւ —եալ, nothing was heard but shrieks and woe.
cf. Ճճուեմ.
«կնիւն, սէզ, պրտու» Լծ. նար. (ՀԲուս. § 1883 համարում է լտ. calamus odorans կամ acorus calamus. Քաջունի, Գ. էջ 153 carex, laiche). հմմտ. կղեմ. իբր դեղ գործածական է սրա ջուրը, որ կոչւում է ճղեման ջուր, սխալ գրչութեամբ ջրման ջուր ՀԲուս. § 2655, ճջեման ջուր Հբղ.. § 1ვვհ (տե՛ս Նորայր, ՀԱ 1923, էջ 64)
cf. Կնիւն.
«կնիւն, սէզ, պրտու» Լծ. նար. (ՀԲուս. § 1883 համարում է լտ. calamus odorans կամ acorus calamus. Քաջունի, Գ. էջ 153 carex, laiche). հմմտ. կղեմ. իբր դեղ գործածական է սրա ջուրը, որ կոչւում է ճղեման ջուր, սխալ գրչութեամբ ջրման ջուր ՀԲուս. § 2655, ճջեման ջուր Հբղ.. § 1ვვհ (տե՛ս Նորայր, ՀԱ 1923, էջ 64)
Կնիւն. ճղեմն է, որ ի հեղեղատս բուսանի մանրաբլուր ճիլն. (Լծ. նար.։)
to chirp, to pip, to cheep;
— վհկաց, to whisper, to murmur, to mutter, to grumble.
cf. Ճմլեցուցանեմ.
to trample, to press, to squeeze, to crush, to bruise, to compress, to contuse;
to soften, to move, to affect;
to trample on, to grind down, to oppress, to crush, to vex, to molest;
— զպտուղս, to bruise fruits;
— զսիրտ, to grieve, to oppress;
— զսիրտ ի գորով, to affect, to melt, to move to pity;
ո՞չ իսկ սիրտք մեր ճմլէին ի մեզ, did not our hearts burn within us ?
cf. Ճնշեցուցանեմ.
Ճնշէին զնոսա։ Եթէ ոչ ճնշեալ էր զերինջն իմ։ Ճնշեմ զմարմինս իմ։ Փրկեցից զճնշեալն։ Ճնշէի ի նեղութենէ անձին առ պարսպաւն։ Ի նեղութենէն էի ճնշեալ ի պարսպէն.եւ այլն։
to press, to squeeze, to compress, to express, to strain;
to macerate, to mortify, to curb, to subdue, to repress, to constrain, to restrain;
to oppress, to trouble;
— զմարմին, to mortify, to macerate, to afflict the flesh.
Ճնշեցուցանեմ զմարմինս իմ, եւ ծառայեցուցանեմ. (Եփր. վաշխ.։)
to speak truth, to assure, to verify, to prove, to demonstrate.
to paint to life.
to verify, to prove the truth, to certify, to assure;
diligently or exactly to investigate;
to seek with accuracy, to inform oneself minutely;
cf. Ճշգրտեցուցանեմ.
to resemble life itself, to depict faithfully, to cause to resemble;
ո՞ —եաց ղզաւակն յակոբայ, who can number the seed of Jacob ?
to spare, to be saving, to economize, to be parsimonious, stingy;
to settle, to adjust;
cf. Ճշգրտեմ.
to speak or tell the truth, to verify, to confirm.
cf. Ճշմարտեմ.
cf. Ճշմարտեցուցանեմ.
Որ ամենայնիւ ստեմ, եւ ոչ միով իւիք ճշմարտեմ. (Նար. ՟Ե։)
to aver, to verify, to certify, to justify, to assure, to show, to prove, to confirm.
to speak imperiously, authoritatively, presumptuously;
to abound in discourse, to amplify, to enlarge upon;
to talk high, to boast, to brag.
copious, abundant;
haughty, pompous, stately, lofty.
to enrich, to make wealthy, to endow, to gift, to adorn;
— զոք պարգեւօք, to load with kindness, to heap up benefits, presents, honours upon one, to overwhelm with gifts.
cf. Ճոխաճեմ ;
having a majestic gait, walk, bearing or deportment.
to take off the hair, to depilate;
to arrange or play with the beard.
Մազ ի հերոյ ճողեմք. (Սահմ. ՟Ժ՟Ե։)
to deliver, to take away, to save, to free, to disengage, to set at liberty.
cf. Ճողոպրիմ.
to tear;
to haul, to drag or draw along.
to boast, to vaunt, to speak pompously, to brag, to declaim, to spout, to tear a passion to tatters.
to groan, to lament, to sigh for, to fill the air with sighing.
στενάζω gemo, ingemisco. Հեծել ստէպ, եւ ուժգին. յոգւոց հանել կամ ելանել. հաչել հառաչել. ... Տե՛ս (Ես. ՟Ի՟Ա. 2։ Երեմ. ՟Ի՟Բ. 23։ Եզեկ. ՟Ի՟Ա. 6։ Յոբ. ՟Թ. 27։ ՟Ժ՟Ը. 20։ ՟Ի՟Դ. 12։ ՟Լ. 25։)
cf. Հեծեծեմ.
to make mount, to put on.
to make idle, lukewarm, indifferent.
cf. Հեղեղեմ.
to inundate, to submerge, to cover with water;
to overflow, to lay under water;
to hurl or fling down, to precipitate.
cf. Հեղձուցանեմ.
to suffocate, to choke, to strangle, to drown;
to oppress.
cf. Բեւեռեմ;
to write, to compose.
Խաչի քո երկիրպագանեմք, յորոյ վերայ որպէս անմեղ գառն հեղուսար։ Որ վասն իւրոյ բարեգթութեանն ի խաչին հեղուսաւ, եւ կենաց վտակս բղխեաց աշխարհի. (Ժմ. յն.։)
Զօդեմք ... հիւսն պատկանաւոր, վասն ոչ զայնոսիկ այժմ ուրեմն զկնի հեղուսելով զբանս. (Խոր. ՟Ա. 31։)
now, at present.
էՄ «այժմ, արդ, հիմայ» Ուռպ. ողբ. ե. (տպագրի մէջ հիմ ձևով է). Մաղաք. աբ. 29 (տպ. Պատկ. հիմայլ, տպ. Եմ. 42 հէմ այլ). Գր. տղ. եէմ. հիմայ Ադամ. 180. (Վիմ. տար. էջ 130).
ԳՒՌ (dialectal) Հեմ. հԻմ արմատի վրայ նախապէս աւելանալով ակ, իկ նուազական մասնիկը ձևացել են՝ հիմակ, հիմիկ. որից Պլ. հիմագ, Ակն. հմագ, Երև. հիմիկ, Շմ. հիմիգ'.-այ. նուհետև կ ընկնելով՝ Արբ. Պլ. հիմա, Ակն. հմա, Ախց. Հմշ. Տփ. հիմի (բայց սեռ. Տփ հիմիկվա), Երև. հմի, Հճ. հումմօ, Սվեդ. հա-մօ. -երկրորդ և երրորդ անգամ աւելանալով նուազականը՝ Ակն. Զրս. հիմայէգ, Բզ. հի. մայէգս. Ակն. հմայէգս, շրթնականի ձևա. ցումով՝ Սչ. հիմբի, Հնգ. հիմբիգ, Ակն. հմա-յէգուգս, տճկ. նուազականով՝ Պլ. հիմաշուգ, կրճատմամբ՝ Որմ. մկը, Բլ. Նբ. Մկ. Սլմ Վն. Մրղ. մկա, Մշ. մգա, հմգա, Ալշ. մգա, համգա, շրջմամբ՝ Ղրբ. մհէկ, Յղ. մէկ'։ Նուազականների յաւելումը և կ-ի կրճատու-մը ճիշտ այն ձևով է, ինչպէս այս>աս, ա. սիկ, ասիկակ, ասիկա, իսիկ, իսի։
Երբեմն էի որպէս զերկին, հե՛մ հաւասար եմ գռեհին. (Ուռպ. ողբ.։)
to make easy, to facilitate;
to rejoice, to divert, to cheer;
to delight, to please, to charm.
to telegraph.
cf. Զեղխեմ.
plenty, abundance.
Շտեմարանապարար զեղուածօք. (Ճ. ՟Գ.։)
shambles, slaughterhouse;
altar;
the Cross, the Holy Rood.
Ասեմ եւ զսպանդունիսդ՝ ի վերայ զենարանաց (կարգեալ). (Խոր. ՟Բ. 7։)
place, spot;
placed, arranged;
assured, firm;
— առնուլ, to place one's self, to put one's self, to stop, to stand still, to halt, cf. Ետեղանամ.
Եթէ ցանկանաս եւս ընչից, անդր փոխեա՛, ուր մարթիցի զետեղ (կամ զեմուղ) յամուր բերդին պահել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20.) յն. ἁσφαλῆ tuto։
cf. Արշաւեմ.
to be freed, delivered, to escape, to make one's escape, to disengage one's self, to save one's self, to run away, to detach one's self;
to slip off, to slide away;
— յառողջութիւն, to be cured;
— ի խաւարէ ի լոյս, to pass from darkness to light;
— յամուսնոյ, to be widowed, deprived of one's husband.
Եհաս ոմն ի զերծելոց անտի։ Զերծի՛ր ի լեառն։ Ոչ կարեմ զերծանել ի լեառն. (Ծն. ՟Ժ՟Դ. 13. ՟Ժ՟Թ. 17. 19։)
Զերծաւ ի Սիրովթա։ Զերծաւ անկաւ ի Սիրովթա։ Եկն զերծաւ յայրն Ոդողոմայ։ Զերծաւ Դաւիթ ի Կէիլա։ Ի բանակէն Իսրայէլի զերծեալ եմ ես. (Դտ.։ եւ ՟Բ. Թագ.։)
oppression, vexation, vexatious measures;
nausea, disgust, aversion, loathing, rising of the stomach;
horror, detestation, abomination.
Ի զզուանս գայր ընթերցողաց. (Մխ. երեմ.։)
for, because, in order that, to the end that;
that;
զի՞, what? what thing? why? for what reason? զի՞ կայ իմ եւ քո, what do you want, or what do you want of me ? զի՞ է զի, what is the motive for which? why? what is it ? why then ? զի՞ է զի յարեւու եկիք այսօր, how happens it that you are returned before sun-down? քեզ զի՞ փոյթ է, what does it matter to you ? զի՞ է որդեակ, what do you want my son?
զի՜, how! how much! զի՜ անգութ ես, how cruel you are! զի՜ բարի կամ զի՜ վայելուչ, how good and how pleasant!
Այնպէս ահագին էր տեսիլն, զի եւ Մովսէս ասէր, թէ զահի հարեալ եմ եւ դողամ. (Եբր. ԺԲ. 21։)
Ըզզիդ բազում անգամ դնեմք փոխանակ Ընդէ՛ր. ո՛րկէն, զի՞ ասես, զի՞ գնաս, զի՞ խօսիս, քանզի ամենեքին այսոքիկ ընդէ՞րի փոխանակ. (Փիլ. այլաբ.։)
Զի՞ է, ո՛րդեակ։ Ոչ գիտեմք, զի՞ եղեւ նմա։ Զի՞ կայ մեր եւ քո։ Քեզ զի՞ փոյթ է. եւ այլն։
Իսկ զայն զի՞ առնիցեմք, զի ցաւոտք նոքօք առողջանան. (Եղիշ. Ը։)
to arm one's self, to take up arms, to oppose;
to provide one's self with.
Տեսանեմ ա՛յլ օրէնս յանդամս իմ՝ զինեալ հակառակ օրինաց մտաց իմոց. (Հռ. ՟Է. 23։)
militia-man, warrior, soldier;
իբրեւ զ—, in a military manner;
— սոսկական, private or common soldier;
հետեւակ —, foot-soldier;
հեծեալ —, horse-soldier
Եւ զի երբեմն բազումք ի ժողովրդենէ գրին ի զինուորութիւն, յայնժամ Զինուոր ասին եւ ժողովրդականք, կամ աշխարհականք.
levity;
inconstancy, volubility;
adulation.
Զի մի՛ կարծիցի, թէ թեթեւանս ինչ առնէ նմա. (Ոսկ. փիլեմ.։)
top of the shoulder, acronium;
shoulder-bone, shoulder;
arm;
end of a book;
cf. Թիկունք;
— ածել զիրիք, to undertake, to attempt;
to aspire to, to pant for, to seek;
to embroil;
to sell off, to dispose of;
to explain one's self, to pretend to be;
զվարդապետի, զիշխանի թեկն ածել, to pass one's self off for a doctor, for a prince;
to play the grandee, to lord it;
թեկն ածել զաւագութեան, զպատուոյ, to desire eagerly, to covet the primacy, to aspire to honours;
թեկն ածել ումեք, to favour, to support, to assist, to protect, to aid, to defend;
թեկն ածել ընդդէմ ուրուք, to rebel, to revolt;
թեկն ի թեկին, strutting, looking big, playing the swell, walking or acting in a stately, imposing or boastful manner.
Զվարդապետի իմաստնոյ թեկն ածեմք, եւ ոչ յաշակերտաց կարգի գտանիմք։ Մի՛ եւ այն՝ որ չեւ եւս իցէ հասեալ ի կատարեալ գիտութիւնն, թեկն ածել զվարդապետի. (Սարգ. յկ. ՟Ը։)
cf. Թերալից.
Այսպէս հռչակեալ, թէ թերակատար ուսուցանեն առաքեալքն, եւ մեք մեծամեծս ինչ խորհուրդս ի ներքս բերեմք. (Ոսկ. ՟բ. կոր. ՟Ի՟Գ։)
cf. Թերահաւատեմ.
praise, eulogy.
Ոչ իսկ եմ արժանի գովասանութեան. այսինքն խօսելոյ զճառ գովութեան. (Մագ. ՟Ժ՟Դ։)
cooperator;
associate, coadjutor;
— լինել, to cooperate;
to contribute, to concur.
Տիմոթէոս եղբայր եւ գործակից իմ։ Պրիսկեայ եւ ակիւղեայ գործակցաց իմոց։ Գործակից եմք շնորհացդ ձերոց։ Գործակից լիցուք ճշմարտութեան։ Աստուծոյ գործակից եմք, աստուծոյ արդիւն էք, աստուծոյ շինած էք.եւ այլն։
Ամենայն արուեստաւոր այլոց գործակցաց կարօտանայ. (Մխ. երեմ.։)
activity, love of work or labour.
Զի մի՛ զփոյթն զգործասիրութեան խափանիցեմք. (Բրս. հց.։)
intendant, officer;
foreman, overseer.
Արգելեալ տեսանեմք զգործ մշակութեան ի բռնագոյն գործավար իշխեցողացն որ ընդ մեզ են եպիսկոպոսաց. (Կանոն.։)
maker, workman, labourer, worker;
husbandman, farmor;
efficacious;
— օրական, journeyman;
դաս —աց working-class.
Բնակիչքն հրէաստանի ամենայն քաղաքօքն իւրեանց եւ գործաւորօքն՝ յղփասցին հօտիւքն. (Երեմ. ՟Լ՟Ա. 24։)
Գործաւորք երկրի, որ են մշակք. (Մխ. երեմ.։)
Հոգեւորիս եմ գործաւոր. (Լմբ. պտրգ.)
feasible;
maker;
coal.
Ի վերայ գործելեացն ուրա՛խ եմք եւ ցնծամք. (Փարպ.։)
cf. Գործական.
Յերկուս բաժանի իմաստասիրութիւն, ի տեսականն ասեմ, եւ ի գործնականն։ Ի ձեռն տեսականին զգիտնական զօրութիւնսն հոգւոյն զարդարեսցէ. իսկ ի ձեռն գործնականին զկենդանականսն. (Սահմ. ՟Ժ՟Ե։)
tenderness, sensibility, pity, compassion;
fondness, sympathy;
a. affectionate, tender.
Ջերմագութ գորովով ... պահեա՛ զհաւատացեալքս ի քեզ։ Այնու եւ գոհանամք եւ ի գորով ածեմք. (Խոսր. պտրգ.։)
cf. Գորովագին.
Գորովական բանք առ տղայս, կամ առ սիրելիս եւ առ եղբարս, երբեմն ի կենդանութեան, եւ երբեմն ի մահու նոցա. (Երզն. քեր.։)
pity, compassion, tenderness, commiseration, feeling, mercy, sensibility, tender heart;
ի — ածել՝ շարժել, — արկանել, ի — խանդաղատանաց շարժել, to move, to soften, to entreat tenderly;
փակել զ—ս իւր յումեքէ, to harden one's heart against another;
—ք նորա առաւել եւս են ի ձեզ, he loves yon more intensely;
առ — տոհմի նորա, for the love of his race;
յիմրիլ ի — երեսաց ուրուք, to go mad on account of the beauty of some one;
— մեր առաջի երեսաց քոց, let our supplications find favour in thy sight;
կին առնուլ ի նմանէ զի — անկցի, to marry into bis family for the purpose of strengthening the bonds of friendship;
-ք, the Goths, the nation of Goths.
Զգութ, զողորմութիւն, զքաղցրութիւն։ Անձկացեալ եմ առ ձեզ ամենեսին գթովքն քրիստոսի յիսուսի։ Փակիցէ զգութս իւր առ ի նմանէ։ Գութք սրբոց քեւ հանգուցեալ են ե՛ղբայր (իբր աղիք կամ սիրտ)։ Ողորմութեամբ եւ գթովք տնանկաց։ Արարէք դուք զգութն զայն ի վերյա տեառն ձերոյ.եւ այլն։
Զի այնու առաւել զնա ի գութ ածիցեմք. (Խոսր. ժմ.։)
Արկանեմք զգութս առաջի տեառն աստուծոյ իմոյ վասն լերինն սրբոյ. (Դան. ՟Թ. 18. 20։)
Արկի գութս առաջի արքայի։ Անկցի գութ մեր առաջի երեսաց քոց. (Երեմ. ՟Լ՟Ը. 26։ ՟Խ՟Բ. 2։)
cf. Գուժկան.
Հեմինացի երիտասարդին նման գոլով իմ՝ գուժարկու եղէ. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)
that carries or gives sad news;
bearer of unhappy news;
weeping, in tears;
sad news.
Եհաս գուժկան առ դաւիթ։ Այլ գուժկանք հասանէին, եւ զգոյժս զայս տային։ Ձայն գուժկան ի դանայ։ Գուժկան գուժկանի դիպեսցի՝ գոյժ առնել թագաւորին. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Ե. 13։ ՟Ա. Մակ. ՟Ե. 14։ Երեմ. ՟Դ. 15։ ՟Ծ՟Ա. 31։)
lamentation, complaint, cry, groan.
Ողբումն եւ լալունմ եւ գուժումն. (Երեմ. ՟Լ՟Ա. 15։)
glebe, clod.
Եթէ ցանէ ոք զգետինն, եւ ի հետ փորչով գայ եւ ծեծէ եւ զգուղձքն մանրէ, եւ զսեմն ծածկէ նա այն է լաւ։ Յակնբցելն՝ զքուցն մանրել պարտ է անհնար. զի գղձան փողին սնըցնօղ է եւ մեծցնօղ կուզին եւ պտղին։ Զփոշին՝ որ ի փորչէն եւ ի գղցանն ի մանրելոյն ելանէ. եւ այլն։ (Վստկ. ՟Լ՟Գ. եւ ՟Ծ՟Ա.)
"knee, knees;
ի գուճս անկանել՝ իջանել՝ կալ՝ հարկանիլ, to bend the knees, to prostrate one's self, cf. Ծունր դնել, cf. Ի ծունր իջանել, cf. Խոնարհեմ, cf. Ընդգճիմ;
to squat."
tarnished;
pale, pallid, wan.
Տեսանեմ զքեզ ամենեւին նուազ եւ գունատ. (ՃՃ.։)
war, combat;
wrestling;
assembly;
dispute;
—ս նստիլ, to assemble or sit down altogether;
ի — կռուոյ մտանել, to enter the lists, to wrestle.
Քեւ հերձուածողացն գուպարք ի բերանս եղեալ կարկեցան. (Բրս. ի ստեփ.։ (Շփոթի երբեմն ի գրչաց ընդ ԳՈՒՄԱՐ. որպէս եւ պրս. գիւպարէ է ջոկ)։)
cf. Գուլպայ.
Որպէս գուրպայ, ասեմք գուրպայարար. (Յկ. ղրիմ.) թերեւս գրելի է, ի գուրպայէ գուրպայարար։
to croak;
to gargle, to bubble.
Վասն գռգռալոյն՝ ագռաւ (ասեմք). (Յկ. ղրիմ.։)
plebeian, clownish, rude, coarse;
peasant, clown.
Սկսանին որք ընդ իւր գռեհիկքն գովել զնա։ Ուտելով եւ ըմպելով, եւ խառն ընդ գռեհիկս կալով։ Ես այր գռեհիկ եմ, եւ բանջարս գնեմ եւ ծախեմ։ Մերկացեալ զզգեստ կրօնաւորութեան՝ եղեւ գռեհկ. (Վրք. հց.։)
Է գռեհիկ իմն (մարագրէութիւն), որպէս՝ յետ երից ամսոց ձմեռն լինի. (Մխ. երեմ.։)
cap, bonnet;
calix, flower-cup;
inventor, author;
— լինել, to invent;
—աւ, exactly, surely, precisely.
Տեսաք գրեալ սորին ձեռօք ստոյգ գտակաւ. (Սամ. երէց.։) (վրիպակ է գրելն երբեմն, գիտակաւ)։
great coat, loose coat, Persian dress.
Դաս պաղատան. եւ սքեմ է նոցա՝ գրատք կտաւիք ... Եւ սքեմ է նոցա այծենի գրատք կարմիր, եւ այլն. (Մխ. դտ.։)
earnest money, assurance, security, pledge, engagement;
mort-gage;
wager, bet;
detention;
— դնել, to wager, to lay a bet;
to hire, to give wages or salary;
— առնել ընդ ումեք, to lay a wager.
Զանդաստանս մեր եւ զայգիս դիցուք ի գրաւի, եւ առցուք ցորեան եւ կերիցուք. (Նեեմ. ՟Ե. 3։)
delicacy, effeminacy;
delight, pleasure, voluptuousness;
caress, cockering.
Որդի սիրելի իմ իցէ եփրեմ մանուկ գրգանաց. (Մեծաւ գրգանօք. Պիտ.։)
place of pleasure, of delight, paradise.
Տեղի գրգանաց. վայր փափկութեան. դրախտ եդեմական.
Հեշտասուն գրգարան։ Եդեմական գրգարանին հեշտալից կիրք. (Պիտ.։)
cf. Գրէ.
cf. Գրեա՞՞՞թէ.
writer, scribe, author;
pen;
— երկաթի, style;
graver;
steel-pen;
փետուր —, goose-quill;
— նկարչի, pencil.
γραμματεύς scriba, γραφεύς scriptor Գրօղ. ճարտար յարհեստ գրչութեան. նօտար. դպիր. ատենադպիր. եւ ընդօրինակօղ գրոց. գրագիր .... եբր. սօֆէր։ Տե՛ս (՟Ա. Եզր. ՟Ը. 3։ ՟Բ. Եզր. ՟Դ. 8. 17. 23։ ՟Է. 5. 10. 25։ Նեեմ. ՟Ը. 1. 4. եւ այլն։)
ԳՐԻՉ. գ. κάλαμος calamus Գործի գրելոյ. որ եւ ԵՂԷԳՆ կոչի. եւ γραφίς, γραφεῖον graphium, stylus Գրոց. երկաթեայ գործի գրութեան, եւ փորագրութեան կամ քանդակագործութեան. գալեմ.
Գրել գրչաւ երկաթեաւ. (Յոբ. ՟Ժ՟Թ. 24։ Երեմ. ՟Ժ՟Է. 1։)
full bosomed;
— աղեղն, a bow well drawn.
Ի գրկալիր աղեղանց խուսեաց աշխարհն ամենայն. յն. ձկտեալ. (Երեմ. ՟Դ. 29։)
with open arms.
Յորժամ դառնայցեմք առ աստուած, ընդունիցի զմեզ գրկատարած ձեռօք. (Ոսկ. ես.։)
wrestler;
— լինել, to wrestle.
Ոչ ժուժկալեմ դէմ հըզօրիդ՝ գօտէկըռիւ ըստ յակոբին. (Յիսուս որդի.։)
cf. Գօտէմարտութիւն.
Գօտեկռիւն լինել. գօտեմարտութիւն. գիրկ ընդ խախն կռիւ. ըմբշամարտութիւն.
that, this.
Դա աւադիկ զարհուրեալ իմն են. (Երեմ. ՟Խ՟Զ. 5։)
Դա՛ աւադիկ քո՛ է գազանդ, եւ չկամիս տիրել։ Իսկ դա՛ աւադիկ, ուստի եւ կամիցիմ զքեզ ճանաչել, ամենայն ուրեք ի նորուն հակառակաց գտանեմ զքեզ երեւեալ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
cf. Դափր՞՞՞հատանեմ.
bier, coffin litter, sedan;
gridiron, grate.
Դագաղաւ տարայք, եւ ձայնիւ կանգնեմ։ Ձեռն միայն ձգեաց ի դագաղն. (Մամբր.։)
cessation, rest;
pause;
establishment, dwelling;
station;
—ք գազանաց, den;
—ք խաշանց, անասնոց, stable;
—ք հաւուց, roost;
perch;
—ք նաւուց, harbour.
Դադարք խաշանց, գազանաց, թռչնոց. (Ծն. ՟Լ՟Գ. 17։ Թուոց. ՟Լ՟Բ. 16. 24։ Յոբ. ՟Լ՟Է. 8։ Երեմ. ՟Ժ. 22։ Առակ. ՟Լ. 26։ Ղկ. ՟Թ. 58։)