to sail, to navigate, to go to sea;
cf. Հողմ.
πλέω, ἁναπλέω, ἁποπλέω, καταπλέω navigo, a portu solvo, provehor in altum, navi devehor, appello in portum. Արկանել զնաւն ի ծով, եւ յառաջ խաղալ կամ վարել. նաւել. ճանապարհորդել ընդ ծով. միջամուխ լինել ի խորս, կամ ի ծովէ ի ցամաք գալ.
navigation, voyage at sea, passage.
Պիղատոս զարհուրեալ ի ցասմանէ թագաւորին՝ դաւ անձինն արար ի նաւարկութիւնն ի խորս ովկիանոս ծովու. (Զքր. կթ.։)
rostrum, beak-head, cut-water, knee of the head.
Շինեաց աշտարակս ժայռաւորս իբրեւ զնաւացռուկս. (Խոր. ՟Գ. 59։ (գուցէ լինի իմանալ եւ իբրեւ զցռկանաւս. ուստի կազմի եւ յաջորդ բառն անստոյգ)։)
cf. Նաւուղղակ.
Առանց առաջնորդի եւ նաւուղղի։ Յիշեսցու՛ք յանքոյթ ժամու զալեկոծութիւն, եւ ի մրրիկս զնաւուղիղն. (Առ որս. ՟Է. ՟Ժ՟Ա։)
cf. Յաչաղիմ.
Նախանձելով յաչաղեմք զորս առ միմեանս ուղղութիւն։ Զիրերաց պատիւ յաչաղեն. (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. սղ.։)
success, prosperity, good luck or fortune, thriving, happy state of affairs;
efficacy, virtue;
convenience, leisure, ease;
opportunity, occasion;
—ք, achievements, exploits, heroic acts;
յաջողութեամբ, successfully, with success;
— ի դէպ գալ ումեք, to be favoured, befriended;
— ըստ բաղդի լեալ նմա, fortune befriended him, he had the fortune to;
cf. Ըմպեմ.
Նկատել որսալ զաջողութիւն աւուրց. (Խոր. ՟Ա. 12։)
cf. Յառաջս.
Բաժանեալ յերիս յառաջս զզօրսն։ Ձկնորսացն մանկունք ընթացեալք ի յառաջ նախարարագունդ որերոյն. (Փարպ.։)
Անուանք՝ որ առանձինն. անըսկըզբանն հայր, եւ որ առանց սկզբանն ծնաւ՝ որդի. իսկ որ առանց ծնանելոյն յառաջ եկն եւ երեւեցաւ, Հոգի Սուրբ. (Առ որս. ՟Ե։)
foreknowing, prescient;
instructed beforehand;
forewarned.
Ոչ բաւական զանձն վարկադրէի յառաջագէտ լինել յատենագրութիւնս նորս իսրայէլի. (Յհ. կթ.։)
advancement, progress, improvement, amelioration.
Յորս խոհականն զարգացեալ յառաջադիմութիւն. (Պիտ.։)
foreknown, predicted, foreseen.
Կանխաւ հրաւիրեաց եւ արդարացոյց եւ փառաւորս արար զյառաջածանօթս ինքեան. (Սարկ. քհ.։)
to advance, to go or move forward, to precede, to walk on;
to advance, to progress, to improve;
to have beginning, rise or origin, to be born.
Անկարելի է անցանել ընդ իւր ստուերն՝ եւ յոյժ փութացելոյն. վասն զի յառաջանայ միշտ այնքան՝ որքան հասեալն լինի. (Առ որս. ՟Է։)
cf. Յառաջասացեալ.
Դարձցո՛ւք յառաջասացեալ թագաւորս. (Լաստ. ՟Թ։)
predicted, foretold, prophesied.
Դարձցո՛ւք յառաջասացեալ թագաւորս. (Լաստ. ՟Թ։)
foresight, prevision.
Ինքն շրջի խնդրել զարժանաւորսն, եւ որք սիրենն եւ խնդրեն զկամս նորա ծանուցեալ յառաջատեսութեանն. (Նար. երգ.։)
prescience.
Կատարեալ ի մեծութեան, կատարեալ յառաջգիտութեան։ Զորս ընտրեցեր յառաջգիտութեամբ զփրկութիւն Հայաստանեայց սկզբնաւորեալ։ Որ մատակարարէ յառաջգիտութեամբ զհատուցմունս։ Մինչ չեւ արարեալ էր զարարածս, ի մտի իւրում ունէր յառաջգիտութեամբ զպայման կազմածոյ արարածոց. (Կոչ. ՟Զ։ Շար.։ Եղիշ. ՟Ա։ Եզնիկ.։)
ever-living, imperishable, everlasting, permanent, perpetual;
continually, always, incessantly;
constantly, eternally;
epact;
preter-imperfect;
celestial hemisphere.
Յարակայ մշտնջենաւորութեամբ։ Պատուիրանազանցութիւն յարակայ։ Իբրեւ զանցաւորս, իբրեւ զյարակայս. (Նար. ՟Բ. ՟Ծ՟Զ. ՟Կ՟Դ։)
Անցեալն ունի զանազանակս չորս, յարաձգական, յարակայ, գերակատար, անորիշ. որոց բաղազանութիւնք են երեք. ներկային ընդ յարաձգին (զոր օրինակ գործեալ եմ), յարակային ընդ գերակատարին (զոր օրինակ գործեալ էի), անորոշին ընդ ապառնոյն (գործելոց գոլ)։ Յարակայի եզական, էկոփէի, եւ այլն. (այսինքն կոփեալ էր իմ, եւ այլն). (Թր. քեր.։)
to continue, to prolong, to cause to last.
Եւ ոչ զթագաւորս բարեկամեաց՝ յինքն յարաձգելով. (Ածաբ. խչ.։)
galaxy, milky way.
Յարդգողիդ ծիր յո՛յր սակս եղեւ. ոմանք կարծեն լուսոյ աղամողումն, զոր աստեղքն փայլակեն, ոմանք զգերիոնայ զանդւոցն զճանապարհ, ընդ որս Երակլէս ած (զանդեայս եւ զյարդս ի պէտս նոցա). եւ այլք ի գաղակտացւոց (այսինքն ի կաթանց) երայ վերայ տարածեցելոց ստեանցն։ Կամար շութափ արագընթաց յարդագողի։ Կաթինն ծիր. ( ի լս. յարդագող). (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
cf. Արձակեմ.
Զորս յետ սոցա էութիւնքն՝ առ փափագելին սոքա յարձակեցուցանեն։ Մեր առ նա յարձակելոյ եւ յարձակեցուցանելոյ։ Յարձակեցուցանել զտրուպսն յառաջ կոյս, իսկ նոցա եւ յառաջ երթալ։ Որպէս գոյութեամբ բարի՝ յամենայն էսս յարձակեցուցանէ զբարերարութիւնսն. (Դիոն.։)
cf. Արձակեմ.
Զորս յետ սոցա էութիւնքն՝ առ փափագելին սոքա յարձակեցուցանեն։ Մեր առ նա յարձակելոյ եւ յարձակեցուցանելոյ։ Յարձակեցուցանել զտրուպսն յառաջ կոյս, իսկ նոցա եւ յառաջ երթալ։ Որպէս գոյութեամբ բարի՝ յամենայն էսս յարձակեցուցանէ զբարերարութիւնսն. (Դիոն.։)
cf. Յարմարումն.
Յարմարութիւն քնարի։ Յարմարումն քնարի. (Առ որս. ՟Է։ Սահմ. ՟Գ։)
cf. Յարմարումն.
Յարմարութիւն քնարի։ Յարմարումն քնարի. (Առ որս. ՟Է։ Սահմ. ՟Գ։)
fitness, suitableness, adaptability, conformity, analogy, congruity, concordance;
proportion, symmetry;
attitude, adaptation, application;
aptitude, disposition, capacity, ability, sufficiency;
accord, harmony, concord.
Յարմարութիւն քնարի։ Յարմարումն քնարի. (Առ որս. ՟Է։ Սահմ. ՟Գ։)
to raise, to raise up, to cause to appear;
to erect, to set upright;
to awake, to wake up, to arouse;
to revive, to resuscitate, to bring to life again;
to stir up, to excite, to suscitate, to cause to revolt, to agitate, to move, to provoke;
to raise, to build, to elevate, to erect, to set up, to construct;
— զաւակ, to give sons or posterity;
զօր —, to raise troops, to make levies of soldiers;
— հողմ ի ծովու, to cause a wind to blow on the sea;
— վրէժխնդրութիւն, to take revenge or vengeance;
— բանս, to circulate false reports;
— զամբաստանութիւն, to accuse, to charge;
cf. Թշնամի.
Հանգեաւ իբրեւ զառիւծ. եւ ո՞ յարուցանիցէ զնա։ Տեսանիցես անկեալ ի ճանապարհի, յարուցանելով յարուսցես ընդ նմա։ Յարուցանել դատաւորս, կամ մարգարէս։ Հողմ հիւսիսոյ զամպս յարուցանէ։ Եւ Տէր յարոյց հողմ ի ծովուն։ Յարուցանել բանս, կամ հալածանս, կամ սատան, կամ վրէժխնդրութիւն։ Զամենայն երիտասարդս յարուցից ի վերայ նորա. եւ այլն։
ass' foal or colt, young donkey or ass.
որպէս արմատ բառիցս Անյաւ, Բաւ, Յաւէտ, Յաւիտեան, Տեւել, Աւարտ, Աւելի, Յաւելուլ. զորս տեսցես։ (լծ. յն. այի՛, էյօ՛ն. լտ. է՛վում. ար. էպէտ, ապատ ).
perpetual, eternal, immortal;
always, without end, perpetually, eternally.
Ձկնորսք ոչ սակաւակեացք, այլ յաւէժ կենդանականք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1։)
more;
at most;
much more, a great deal, better;
rather, more worth while, so much the better, still more;
— զի, above all, principally, especially;
cf. Յաւէժ;
— կամ նուազ, more or less.
Առ ստացօղն՝ միշտ նենգաւորս, եւ առ բանսարկուն յաւէտ հաւատարիմս։ Ոչ նոր ինչ գտեր յիս, այլ նոյն եմ յաւէտ նովին պատահմամբ յանցաւորութեան. (Նար. ՟Ի. ՟Ի՟Ա։ (յորս փակի եւ իմաստ ձայնիս ըստ ՟Ա. նշ)։)
highwayman, brigand, bandit, assassin;
thievish.
ՅԵԼՈՒԶԱԿ կամ ՅԵՂՈՒԶԱԿ. գրի եւ ԵԼՈՒԶԱԿ. Յուզակ ուղւոյ կամ ելից ճանապարհաց ի կողոպտել զանցաւորս. աւազակ. հուղկահար կամ յուղկահար. հրոսակ. ասպատակաւոր. մեկնակազէն. թիւրիւտիւ. ճէլալի.
to transport, to transfer.
ՅԵՂԱՇԱՐԺԵԼ. cf. ՅԵՂԱՓՈԽԵՄ։ (Առ որս.։)
to convert, to change, to transform;
to degenerate;
to translate.
Զօրէնսն յեղափոխելով ի նորս շրջէր. (Երզն. մտթ.։)
change, alteration, mutation, conversion;
— խօսից, tautology, repetition;
ոտից —, step, pace;
յեղյեղմունք արեգական, the tropics;
յեղյեղմունք ժամանակաց, changes or vicissitudes of the seasons.
Յեղյեղմունք արեգական զտարեւորսն յայտնի երեւեցուցին զժամանակս. (Փիլ. լին. ՟Դ. 1։)
to drive in, to force into or penetrate, to fasten in, to fix, to force down, to plunge;
to pierce, to prick, to run through;
to temper iron or steel, to caseharden;
— զձեռն, to stretch, to extend or hold out the hand;
— զձեռն յարիւն ուրուք, to imbrue the hands in the blood of;
մխեաց զդաշոյնն ի լանջս նորա, he has plunged the dagger in his heart;
cf. Ձեռն.
βάλλω, ἑμβάλλω, ἑπιβάλλω mitto, injicio βάπτω, ἑμβάπτω mergo, tingo եւ այլն. Մղելով իմն մուծանել ի ներքս, կամ ի խորս արկանել. ընխոթել. որպէս թաթաւել. եւ Ձգել կամ արկանել զձեռն. բուռն հարկանել. խօթել, թաթխել, եւ ձեռք զարնել կամ դպցնել.
to console, to soften, to soothe, to comfort, to relieve sorrow or vexation, to alleviate.
Սուգ ունէր, եւ եկին մխիթարել զնա, եւ ոչ կամէր մխիթարել (իլ)։ Մխիթարեաց զնոսա, եւ սփոփեաց զսիրտ նոցա։ Մխիթարէր զնոսա յօրինացն եւ ի մարգարէից։ Եկեալ էին, զի մխիթարեսցեն զնոսա վասն եղբօրն։ Զիւրաքանչիւր ոք ի ձէնջ իբրեւ հայր զորդիս մխիթարէաք եւ սփոփէաք։ Մխիթարեցէ՛ք զկարճամիտս։ Մխիթարել զամենայն սգաւորս։ Մխիթարեցին զանձինս, եւ գնացին ի մարտ։ Ի ծառայս իւր մխիթարեսցի։ Մխիթարեցաւ տէր ի հեծութենէ նոցա.եւ այլն։
Որ մխիթարեաց զառաքեալսն՝ հանգչելով ի նոսա հրեղէն լեզուօք։ Մխիթարել զորս յադամայ տրտմեցելոց, եւ այլն. (Շար.։)
act of plunging into;
piston;
plunger;
— ջրհանի, pumppiston.
Մխելն կամ մխիլն անդ ջուր խորս. ընկղմելն եւ հանելն.
to plunge, to sink, to drive, to rush, or dash into water, to duck;
— ախտիւ, to plunge headlong into vice.
Կղզի է ասէին, եւ կիտոս էր. եւ ժամ մի իբրեւ էանց, յանկարծօրէն մխրճեցաւ գազանն ի խորս ծովուն. (Պտմ. աղեքս.։)
reins, loin, haunch, flank.
Կոկորդիլոսի մկանանցն թեփ անարգել աղխեալք եւ կապեալք։ Դելփիսի զմանուկն բազում անգամ ի ծովեզերէն ի ներքս ի խորս ի վերայ բառնալով մկանանցն՝ վերամբարձ բերէր ի վերայ ալեացն. (Փիլ. լիւս.։)
to push, to give a push to, to thrust, to push forward;
արտաքս —, to unload, to discharge, to empty, to cast forth;
— զմիմեանս, to press or crowd on one another;
— զպատերազմ, զճակատ, to fight, to make or wage war, to give battle to;
— զախոյեան, to win, to conquer, to subdue, to depress, to prostrate;
զհոգաւոր կռիւն —, to fight against temptation;
ընդդէմ իրերաց զբարկութիւնն մղել, to be exasperated one against another;
— զանասուն, to train to labour, to break in or teach animals to work;
cf. Ճաշ.
Մղել ընկենուլ ի կորստեան գուբ։ Ի գահից կամ ի վախից մղել. (Սարկ. քհ.։ Բրսղ. մրկ.։ Երզն. մտթ.։)
Զայլսն թողեալ (ուղիս՝) ի մի յայս գայք եւ մղիք, որ բանի եւ տեսութեանս է. (Առ որս. ՟Ա։)
Երինջ էգ զմարմինս ասէ, զի երինջ երկրագործ է՝ եւ ակօսաձիգ. զորս պարտ է մեղլ, զի զլուծն յուս առցէ, որ է խաչն քրիստոսի. (Մեկն. ծն.։)
permanent, stable, lasting, durable, solid.
Փոփոխէ ի կայունսն եւ ի մնացականսն։ Ո՞վ զանց արասցէ զանցաւորօքս, ո՞ յարեսցի ի մնացականն. (Առ որս. ՟Ժ՟Ա. եւ Ածաբ. աղք.։)
Չարիքն իմ մնացական, եւ ես կորստական։ Զաստուած տեսանել, եւ զմնացականացն իմաստասիրել. (Նար. ՟Դ. ՟Խ՟Զ։)
cf. Մշտաբուղխ.
Փիւթագորեանք ասէին, երդուեալ յաւանդօղն մել զքառեակն՝ զմշտաբուղխ աղբիւրն բնութեան։ Մշտաբուղխ կոչէին զչորս զթիւսդ վասն չորից տարերցդ. (Սահմ. ՟Ժ՟Գ։)
Մերձ դնեմ սեղան բաւական, եւ խառնարան հոգեւոր մշտաբուղխ. (Առ որս. ՟Ժ՟Գ։)
flowing, gushing out continually, never failing, perennial.
Փիւթագորեանք ասէին, երդուեալ յաւանդօղն մել զքառեակն՝ զմշտաբուղխ աղբիւրն բնութեան։ Մշտաբուղխ կոչէին զչորս զթիւսդ վասն չորից տարերցդ. (Սահմ. ՟Ժ՟Գ։)
Մերձ դնեմ սեղան բաւական, եւ խառնարան հոգեւոր մշտաբուղխ. (Առ որս. ՟Ժ՟Գ։)
shaking, agitating, moving constantly;
always tempest-tost or tempest-beaten.
Ընդ որս եւ զաղաչօղս մշտատատան ի նաւահանգիստն խաղաղութեան պրծեալ ապրեցո՛. (Նար. ՟Ձ՟Ե։)
cf. Մշտնջենաւորական.
Նշոյլ է մշտնջենաւոր լուսոյն։ Մշտնջենաւոր է՝ որ լուծանելոցն է զիս։ Լերանց կամ բլրոց կամ բազկաց մշտնջենաւորաց։ Կայ մնայ քահանայ մշտնջենաւոր։ Մշտնջենաւոր նստաւ ընդ աջմէ աստուծոյ։ Միով պատարագաւ կատարեաց զսրբեալսն՝ ի մշտնջենաւորս։ Մշտնջենաւոր կապանօք պահեաց ի խաւարի։ Եղիցին հիմունք քո մշտնջենաւորք ազգաց յազգս.եւ այլն։
cf. Մոլաթուզ.
Եթէ այծարած, որ մոլաթուզ կծուիցէ, մարգարէ գործէ։ Զի՞նչ եւ ամովս, ո՞չ այծս արածէր, եւ կծուէր մոլաթուզս. (Ածաբ. պենտեկ. եւ առ որս. ՟Ը։ (որ ի սուրբ գիրս դնի թութ, եւ թթենի. մորենի. թզենի։))
sycamore;
caprificus;
sycamore figs or fruits.
Եթէ այծարած, որ մոլաթուզ կծուիցէ, մարգարէ գործէ։ Զի՞նչ եւ ամովս, ո՞չ այծս արածէր, եւ կծուէր մոլաթուզս. (Ածաբ. պենտեկ. եւ առ որս. ՟Ը։ (որ ի սուրբ գիրս դնի թութ, եւ թթենի. մորենի. թզենի։))
to lose one's senses, to go mad;
to be in a passion, enraged;
to be extravagantly fond of, to fall violently in love with, to be passionately in love;
— զհետ, to bend one's whole soul to, to apply oneself entirely to, to dote upon, to be destracted with;
մոլիս, պաւ՛ղէ, Paul, thou art beside thyself.
Զի մի՛ զարիոսին մոլիցիմք։ Ընդդէմ միմեանց մոլեցան. (Առ որս. ՟Բ. ՟Ժ՟Գ։)
to turn out of the way, to mislead, to lead astray;
to bewilder, to deceive, to beguile, to seduce, to pervert, to suborn, to corrupt.
Զազգս մոլորեցուցանէ եւ կորուսանէ. ոչ ինքն մոլորեցուցանէ, այլ թողացուցանէ առ ի մոլորել, եւ անկանիլ ընդ կորստեամբ ի մոլորութեանն, որք ոչ կամին դառնալ. (Իսիւք.։)
wallowing or rolling in ashes.
Զօրէն ոտից գետնաքարշ եւ մոխրաթաւալ լինիցիխ՝ զերկրաւորս եւեթ խորհելով. (Երզն. լուս.։)
made of wax;
գուբ —, cell, alveolus.
Զմեղրն ի խորս մոմակերտ գրոցն համբարեալ դնէ։ Բազում գուբք մոմակերտք զմիմեամբք հոծծք (այսինքն բճիճք)։ Ծածկեալ խաղաղեալ մոմակերտ ծեփօքն. զի յողդողդեալք խորտակեսցին մոմակերտ հիմունք մաղոցն. (Վեցօր. ՟Ը։) յն. φρέαρ , գուբ. եւ κοιλότης κηρίων , խորք մոմոյ։
dressed skin, tanned hide;
leather-bag;
leather table-cover.
Վասն տաշտի, կամ թափուրի (այս ինքն տեփուրի), կամ մորթաղի։ Ի վերայ մորթաղի կամ քրձի՝ յորս իցէ կերակուր։ Այլ թէ ի մորթաղին գտանիցի՝ որ չոր եւ ցամաք իցէ։ Եթէ դալար եւ խոնաւ իցէ մորթաղ, խորտակեսցի. (Կանոն.։)
foolish, mad, insane, idiot, simpleton, dolt.
Մորոսաց բան առաւել զայրացուցանէ՝ քան թէ մխիթարէ զսգաւորս. (Մխ. առակ.։)