associate in the creation.
Անդ հնարագիւտ լնիելոյ արեգական ասեն զարհմնն, եւ աստ յայտնի իսկ արարչակից լուսոյ. այսինքն ի միասին արարօղ լուսոյ։
cf. Արարչատուր.
Ոչ զօրեցի տանել այսմ արարչաւանդ պարգեւացս. (Ուռպ.։)
creation.
Սէր արարչութեան ստիպեաց զինքն՝ առնել զարարածս։ Արար ընտրողս արարչութեան (այսինքն ճշմարտին Աստուծոյ). (ՅՃԽ։)
to serve;
— ցանկութեանց, to be the slave of one's passions.
Ախոնդիքն զիա՞րդ զայսպիսի ներգործութիւն տեւէ եւ տոկայ արբանեկել. (Մագ. ՟Ծ՟Է։)
to get drunk, to intoxicate, to drink to excess.
Է եւ այս դարձեալ յարբեցելոցս կարծեաց ատելութեամբն։ Որպէս արբեալն գինով զեղխութեան ոչ գիտէ զի՛նչ առնէ կամ զի՛նչ խօսի, այսպէս եւ արբեալն հոգաւով սիրոյն Աստուծոյ. (Լմբ. ատ.։ եւ սղ. ՟Ի՟Բ։)
drunkenness, intoxication, inebriation;
— ախտից, intoxication of the passions;
— հրճուանաց, transport of joy;
զմայլել արբեցութեամբ, to enjoy drunkenness.
Արբեցեալք մինչեւ ի վաղորդեայն գեղեցիկ արբեցութեամբս այսուիկ (պաշտամանց). (Փիլ. տեսական.։)
to intoxicate, to inebriate;
to soak, to make drink.
Այս անուն տնկօղ, կամ այս անունն արբեցուցանօղ. (Առ որս.։)
act of drinking;
drink.
Զիմ արբումնս՝ զմահ եւ զանմեղութիւն՝ եւ ձեզ պիտոյ է ըմպել։ Որ զայս արբմունս ըմպեն. (Նար. երգ.։)
to have pity or compassion, to grieve, to console, to comfort;
to conjure, to entreat, to demand, to intercede.
Զամենապարգեւդ արգահատեցից։ Արգահատեցիր, եւ ոչ երբէք լուայ։ զայս՝ պուետիկոս ոմն բարեշնորհ արգահատէր։ Նենգողացն իմոց՝ հաշտութեան արգահատեցի։ Գիտողիդ գաղտնեաց արգահատեցից։ Հասատատեսցէ ըստ սրտի արգահատելոյս։ Արգահատեա՛ (սուրբ կոյս) միշտ զողոմութիւն՝ որոց պանդխտիմք ի վիհս ներքին. (Նար.։)
compassion, care;
consolation, comfort;
prayer, supplication, intercession.
Լո՛ւր պաղատանացս արգահատութեան։ Զայս արգահատութիւնս մաղթողականս։ Արգահատութեամբ եւ աղօթիւք մարտիրոսացն. (Նար. ՟Ժ՟Ը. ՟Շ՟Դ. ՟Կ՟Զ. ՟Ձ՟Ա. եւ Նար. գանձ խչ.։)
matrix, womb, belly, bosom;
abdomen;
փող, անցք —ի, vagina.
Յո՞ր արգանդէ ելանէ սառն (այսինքն ուստի՞ ծնանի). (Յոբ. ՟Լ՟Ը 29։)
fertile, fruitful, abundant, fecund.
Ունակ արգասեաց, այսինքն արդեանց. բարեբեր, եւ աջողակ. արդիւնարար (անձն). արդիւնական (գործ).
binderance, obstacle, opposition, impediment, embarrassment, difficulty, delay, obstruction;
encumbrance;
prohibition, forbiddance, inhibition, interdiction;
arrest;
detention, prison;
contrary, opposing;
— եկեղեցական, interdict;
— առնել՝ արկանել՝ լինել, to arrest, to hinder, to contradict, to oppose, to embarrass, cf. Արգելուլ, cf. Խափանել;
յ— արկանել, to arrest, to imprison, to immure, to encloister, cf. Շրջափակել, cf. Շրջապատել.
Ոչ եղեալ էր արգել ամենայն այսոց պղծոց։ Յայտ. (՟Ժ՟Ը 2։)
Արգել եւ զբաղումն տայր նոցա բէփրկութեան։ Եւ այլ ոչ կարաց արդել տալ ինքեան (այսինքն արգելուլ զանձն). (Ոսկ. յհ. ՟Բ 5։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
arrest, detention, prison;
lazaretto, quarantine;
դնել յ—ս, to arrest, to imprison.
to hinder, to obstruct, to arrest;
to close, to shut, to enclose;
to sequester, to hold, to imprison;
to forbid, to interdict, to prohibit;
to amuse, to occupy;
to interrupt, to disturb.
ԱՐԳԵԼՈՒՄ. κωλύω, ἁποκλείω, συνέχω, ἑπέχω, φραγίζω. prohibeo, impedio, obstruo եւ այլն. որ եւ ԱՐԳԵԼԵՄ, եւ իբր ռմկ. ԱՐԳԻԼԵՄ. (ի առ՛ գելում. լծ. լտ. ա՛րչէօ. յն. գօ՛լիո, գլի՛օ, ի՛րղօ) Արգել առնել կամ արկանել՝ կամ տալ կամ լինել. այսինքն խափանել, չթողուլ նահանջել. սանձել. դադարեցուցանել. կասեցուցանել. թող չիտալ. գօյ վէրմէմէք, ենկել օլմագ, եասսագ էթմէք, մէն էթմէք, մանի օլմագ, զապթ էթմէք.
Անտի (ի քահանայապետէն ) կամէին առնուլ իշխանութիւն, ուստի պարտ էր նոցա արգելուլ (այսինքն արգելանիլ). (Ոսկ. մտթ.։)
forbiddance, prohibition, interdiction;
retention, hinderance;
եկեղեցական —, interdict.
Կտրեա՛ զայս տոռունս. այնքան են եւ այլ արգելմունք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ 34։)
just, upright, faithful, honest, loyal, well disposed, worthy, equitable, reasonable, legitimate;
justly, equitably, truly.
Կոչին սադուըեցիք, այսինքն արդար, եթէ՝ ոչ, ասեն, վարձուք մեք պաշտեմք զԱստուած, զի ոչ հային (ի) յարութիւն մեռելոց. (Եփր. համաբ.։)
Ի բա՛ց բարձէք զխաբէութեան զվաճառդ զայդ, զոր չունիմք առ արդարս. այսինքն չհամարիմք ուղիղ. (Փարպ.։)
Զայս արդար ասէր, բայց զայլսն եւս ոչ արդար. (Ոսկ. ես.։)
veracious, just.
Լինել արդարաբան ի պատմութեանս յայսմիկ. (Խոր. ՟Ա 18։)
just, upright, honest, innocent.
just, equitable, upright;
justifying.
Զայս թարգմանեալ ցուցանէ արդարագործ փարիսեցին. (Նար. ՟Ի՟Թ։)
thatjudges equitably, just, equitable.
Ոչ լինէր քարոզեալ ամենայն ազգաց որ յառաջագոյն՝ որպէս արդս. (այսինքն այժմ). (Եւս. պտմ. Ա 2։)
Արդ՝ ամենայն ազգք յաբրահամէ մինչեւ ի դաւիթ ազգք չորեքտասանք։ Արդ եղերուք դուք կատարեալք։ Արդ մի՛ նմանիցէք նոցա։ Արդ՝ եթէ դուք որ չարդ էք։ Արդ այսւոհետեւ, եւ այլն։
իբր՝ Արդեօք այսուհետեւ։ արդ եւս. cf. ԱՐԴ, մ։ ա՛րդ հարսունք. Երկու բառք միացեալք՝ քան բարդեալք. այսինքն արդի հարսունք. նոր հարսն եղեալք.
Ոսկի շարս կայսերական, ա՛րդ վաանական, եւ անգտական. (Նար. ԻԲ։)
that thinks justly, that is just, equitable in his judgement.
Թէպէտ եւ սուրբն այսպէս արդարախորհ լինէր. (Յհ. կթ.։)
just, equitable, upright, innocent.
δίκαιος justus, aequus, aequalis Արդար եւ արդակ. այսինքն ուղիղ. հարթ. դիւր. օրինաւոր. կարդաւոր. զուգակշիռ. իրաւացի. եւ անմեղ. cf. ԱՐԴԱՐ, ըստ որում ասի զիրաց. շիտակ.
innocent, just, honest.
Ոյր միտքն է արդար. ողջամիտ. աննենգ. միամիտ, այսինքն հաւատարիմ.
to justify one's self, to prove one's innocence;
to be justified.
Արդարացեալ է նա քան զիս։ Տո՛ւր ինձ պատասխանի. քանզի կամիմ թէ արդարասցիս։ Ոչ արդարանայ առաջի քո ամենայն կենդանի։ Ածցեն զվկայս իւրեանց, եւ արդարասցին։ Ասա՛ դու նախ զանօրէրութիւնս քո, զի արդարասցիս։ Իցէ՞ թէ արդարասցի կաշառովք (յն. ի կշիռս) անօրէնն։ Ի բանից քոց արդարասցիս, եւ ի բանից քոց պարտաւորեսցիս։ Ձրի արդարանան նորին շնորհօք. եւ այլն։
to justify, to declare innocent, to acquit, to excuse, to exculpate, to clear, to absolve, to save;
— զանձն, to make excuses;
—ն, justification.
Գրեալ ես ... եւ արդարացուցաք զքեզ (այսինքն զբան քո) յայսոսիկ. քանզի տիրական է հրամանն. (Շ. թղթ.։)
truly, in truth, certainly, surely, yes, yes truly, yes indeed, really.
Արդարեւ քոյր իմ է՝ ի հօրէ, եւ ոչ ի մօրէ։ Արդարեւ որդի Աստուծոյ ես դու։ Արդարեւ Աստուած է ի ձեզ։ Այո՛ արդարեւ ես մոլորեցայ։ Արդարեւ աւերեցին զաշխարհս, եւ հրձիգ տյաին զկուռս նոցա, քանզի չէին աստուածք։ Արդարեւ յարեաւ տէր, եւ երեւեցաւ սիմոնի։ Արդարեւ ասեմ ձեզ։ Ժողովեցան արդարեւ ի քաղաքիս յայսմիկ. եւ այլն։
Տղայոց մտաց արդարեւ այս կարծիք. (Լմբ. ատ.։)
Այլ ոչ արդարեւ այսոքիկ կարծեցեալ լինին։ Ամենեւին հաւատաց նմա արդարեւ զիւր իշխանութիւն. (Խոր. ՟Ա 2 եւ 16.) իմա՛ հաւաստի՝ իբր ա. կամ մ։
ԱՐԴԱՐԵՒ. ա. Ճշմարիտ. իսկական. հարազատ, ստոյգ, կամ տիրապէս այս եւ այսպիսի. ըստ յն. էապէս. ὅντως revera, verus
justice, equity, right, uprightness, loyalty, fidelity;
rectitude, reason.
δικαιοσύνη, δικαίωμα justitia, aequitas Արդարն գոլ եւ Գործ արդարոյ. որպէս երբ. խագ, այսինքն իրաւունք. եւ որպէս ձատէգ, ձատագա, այսինքն արդարգործութիւն. բարեգործութիւն.
cf. Արդի.
ԱՐԴԵԱՆ παρών, ἑν τῷ παρόντι paesens, impraesentiarum որ եւ ԱՐԴԱՅԻՆ, ԱՐԴԻ. այսինքն Այժմու. Այժմեան, ներկայ, առաջիկայ. հիմնակուան.
perhaps, never, if, not, still, even;
certainly, undoubtedly, indeed;
կամիք —, will you ? ոչ կարեմ —, I Cannot;
այնչափ իմաստուն է, որպիսի ոչ ոք —, he is as learned as any one;
չգիտեմ արարից — թէ ոչ, I know not whether I shall do it or not ? հարցանէք թէ — սիրեցեմ զձեզ, you ask if I love you? մի —, God forbid !
ἅν, ὅντως, πάντως utique, equidem, omnino, vere, certe այսինքն Արդեամբք. կամ որ նոյն է ըստ իմաստից՝ որպէս կրճատել յոգնականն ձայնիս ԱՐԴԱՐԵՒ, նոյն ընդ նմին. այսինքն Յիրաւի. անշուշտ. ինձ այսպէս թուի, ստուգապէս. ամենայնիւ. հետեւաբար. իսկապէս. այո. ապաքէն. իրաւ, իրաւցընէ, ի հարկէ, կարծեմ թէ. cf. ԹԵՐԵՒՍ.
Թերեւս սովիմբ առ այսու արդեօք եւ ինձ շնորհեսցես. (Նար. ՟Ծ՟Ե։ (Իբր ռմկ. յուսամ որ, ըլլայ մէյեր, կամ մագար. այսինքն երանի՛ թէ)։)
already, even now;
before.
Զառաջիկայս արդէն զմի ի նորա կենցաղօգուտն խրատուց անցեալ տեսցուք. (Պիտ.։)
present, new, recent, modern;
— ծնեալ, newly born;
—ք, the moderns.
Զայս արդի ճառեալ այրս ասէ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
cf. Արդիւնք.
Բանն տէրունական՝ արդիւն եղեւ յաւիտենական։ Զի հաստատեսցէ արդեամբն զբան։ Որ ինչ աստ է, ստուեր է. եւ որ ինչ անդ՝ արդիւնք անշարժքօ եւ հաստատունք։ Այս է ճշմարտութեան անհակառակելի արդիւնք, յորժամ զթշնամիս ոք կոչիցէ վկայս. (Ոսկ.։)
Արդեամբք մեղաւ, զի շնացաւն. եւ բանիւք, զի գրեաց հրովարտակ առ յովաբ սպանանել զուրիա. վասն այսորիկ հալածեցաւ յորդւոյն արդեամբք, եւ նախատեցաւ ի սեմեայ բանիւք. (Կիւրղ. թագ.։)
Ոչ անվճար (այսինքն անգործ) կամեցաւ թէ լիցի զմարդկային միտսն լինել ի բնութիւնս, այլ՝ ներգործել, եւ արդիւնքն (կամ արդեւք, արդեօք) լինել իւրաքանչիւր ոք որ անկ իցեն նմա. (Փիլ. լին. ՟Դ. 90. Փիլ. լծ.) մեկնէ, արդիւնականս։
meritorious, fruitful, useful, profitable.
Զծովն ի յարդիւնաբեր պտղոց տեղի արար (այսինքն փոխեաց). (Նիւս. սքանչ.։)
cf. Արդիւնաբեր.
Կատարումն արդիւնականացն՝ սէր, այսինքն ձեռօք խնդրողաց զԱստուած. (Լմբ. սղ.։)
to be carried into effect, to produce some effect or fruit.
to make useful or fruitful, to produce, to fructify;
to effect, to execute, to complete.
Զայս յորժամ յինքն արդիւնացուցանէ, յայնժամ ասէ ցանձն իւր, ե՛կ երթիցուք առ Աստուած. (Կլիմաք.։)
fecundity;
fruit, utility.
Զարդիւնաւորութինս ասեն, այս ինքն զառաքինութիւնս. (Վրդն. սղ.։)
new-brides.
Ա՛ՐԴ ՀԱՐՍՈՒՆՔ. Երկու բառք միացեալք՝ քան բարդեալք. այսինքն արդի հարսունք. նոր հարսն եղեալք.
sun;
the eighth ancient month of the Armenians;
— քաղաք, city of the sun, Heliopolis;
յ— կուսէ, on the eastern side.
Եւ (Վրդն. պտմ. գրէ ի թուին հյ. չ.) Ի ՟Ժ՟Ը մարտի, եւ ի ՟Ժ ի յարեգի՝ հին զուգիւըն. այսինքն ըստ հին համեմատութեան առ ժամանակօք թարգմանչաց. որ եւ է անշարժ հաշիւ յայսմաւուրաց։
sun;
light;
life, day;
յ—ու գալ, to come in broad, day-light, to come before the sun sets;
յ—ն երգնուլ, to swear by one's days or life;
զքաղցր —ն յաչաց հանել, ղրկել յ—է, to deprive of light, to blind;
յ—է արկանել, զ— հատանել, to murder, to kill;
to lose one's life;
ի մտանել —ու, the setting of the sun;
յելանել, ի ծագել —ու, the rising of the sun;
ըմպել յ— ուրուք, to drink to the health of some one, to toast;
մուտք, ելք —ու, sun set or – down, sun rise.
ἤλιος sol Նոյն ընդ Արեգ, այսինքն Արեգակն. որ եւ կոչի Արեւու ակն. եւ Լոյսն կամ շողն արեգական, իբր Երեւեցուցիչ ամենայնի։
Զի՞ է՝ զի յարեւու (կամ յարեւի) եկիք այսօր. (Եւ. ՟Բ 18. յն. փութացայք։)
day-break, dawn, sun rise.
Առաւօտին աղօթքն, զոր ընդ տրեւագալն կատարեն։ Եւ այսպէս ապա զարեւագալոյն զսաղմոս կատարեն։ Զարեւագալին սաղմոս. (Յհ. իմ. եկեղ. եւ Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. կան.։)
cf. Արեւագալ.
Ժամն յորում արեւն հարկանէ կամ հարկանի, այսինքն ծագէ. արեւագալ. արեւածայրք.
eastern region, East.
ἁνατολή oriens Արեւելեան կողմն աշխարհի, կամ այս ինչ տեղւոյ. արեւելք. եւ Որ հայի ընդ արեւելս.
Oriental;
—ք, արեւելիք, the orientals;
the eastern regions.
Ազնուական քան զամենայն արեւելեայսն։ Զարեւելեայսն եւ զեդոմայեցիս։ Մադիամ եւ ամաղէկ, եւ որդիքն արեւելեայց։ Լեառնն արեւելեայց. (Յոբ. ՟Ա 3։ Ես. ՟Ժ՟Ա 14։ Դտ. ՟Զ 3. 33։ ՟Է 12։ Ծն. ՟Ժ. 30։)
East;
sun rise;
eastern regions, the orientals;
դարձուցանել յարեւելս, to set towards the East;
կորուսանել, շփոթել զարեւելս, to turn from the East.
ἁνατολή oriens, ortus, ἁπηλιώτης subsolanus Ելք արեւու. այսինքն կողմն կամ տեղին՝ ուստի ելանէ եւ ծագէ արեգակն.
Տնկեաց Աստուած զդրախտն յեդեմ ընդ արեւելս։ Եւ եղեւ ի խաղալն նոցա յարեւելից։ Բանակեսցին յարեւելից կողմանէ։ Յայսկոյս յորդանանու յարեւելից։ Յորդանան զատուցանէ ի կողմանէ արեւելից։ Յարեւելից երիքովի։ Եկեսցեն յարեւելից եւ յարեւմտից.եւ այլն։
West sun set;
the western nations;
յարեւմուտս կոյս, westerly, towards the west.
δύσις, δυσμή occasus (solis) Մուտք արեւու, այսինքն մտանելն ի խոնարհելով ի ներքին կիսադունտն. երեկոյ. արեւը մարը մտնալը.
west;
—ք, the western nations, cf. Արեւմուտք.
Ծառայեցուցանել իւր զբոլոր իսկ արեւմտեայսն։ Ըստ արեւմտեայ կուսէ. (Յհ. կթ.։)
awake.
Որք ի մեղաց անկեալ տղմի, ի քուն մեղաց են յարթմընի. այսինքն յարթնութեան մարմնոյ. (Շ. ոտ. Շ. հրեշտ.։)
watch;
want of sleep;
vigilance, diligence, precaution, care.
որպէս ձայնակից ընդ ռմկ. արցուք. այսինքն Արտասուք, արտօսր։ (Գրք. հց. ձ. ստէպ։)