success, prosperity, good luck or fortune, thriving, happy state of affairs;
efficacy, virtue;
convenience, leisure, ease;
opportunity, occasion;
—ք, achievements, exploits, heroic acts;
յաջողութեամբ, successfully, with success;
— ի դէպ գալ ումեք, to be favoured, befriended;
— ըստ բաղդի լեալ նմա, fortune befriended him, he had the fortune to;
cf. Ըմպեմ.
Եւ Յաջողելն. ձեռնտուութիւն.
Մեծամեծ զօրութիւնք եւ յաջողութիւնք կատարէին ի ձեռն զօրականին. (Եղիշ. ՟Գ։)
cf. Յառաջս.
Ի ձեռն աչաց յառաջ՝ քան գործով՝ մեղանչեն մարդիկ։ Եղիշ. (խաչել. (որ է որպէս՝ մակբայ)։)
cf. Յառաջաբան;
the being the first to speak;
prediction.
Սրբոց աւետարանչացն (կամ աւետարանացն) յառաջաբանութեամբ ի ձեռն իրացն եղելոց. (Կիւրղ. եէմի առ կոստանդ.։)
predisposition, spontaneity.
Զի՞նչ է յառաջակամութիւն օրէնադրութեանն։ Պա՛րտ է ոչ ի ձեռն վիճող բանից բժշկել զսոցա յառաջակամութիւնն. (Փիլ. լին. ՟Գ. 3։ Փիլ. նխ. ՟ա.։)
to hold or stretch out or forth;
to push or drive in, to cause to enter or penetrate, to fix in;
— զաչս or զակն, to look at fixedly, to rivet one's gaze on, to gaze earnestly on, to have the eyes fastened upon;
— զգլուխն ընդ պատուհանն, to face, to come to the window, to look out, to present oneself, to appear;
— զձեռս, to stretch forth one's hand.
Եղբօրորդին իմ յառեաց զձեռն իւր ընդ ծաւոյն (կամ ձգեաց ընդ պատուհանն). (Երգ. ՟Ե. 4։)
to raze to the ground, to cast down, to dismantle, to cast to the earth, to overthrow, to destroy, to demolish utterly;
to exterminate, to annihilate, to kill, to cause to perish;
to pave, to flag, to cover with pavement.
Ի ձեռն կնոջ զորդիսն Հեղիու քահանայի յատակէր. (Ոսկ. ի հերոդ.։)
to continue, to last, to remain, to persevere, to be perpetuated;
to join, to unite, to be added.
Ընչ կամելն՝ անդէն եւ հանդիպումն առ ձեռն պատրաստ յարանայ։ (Գարուն եւ ամառն) յարանան առ միմեանս ընտանեբար դրակցութեամբ. (Պիտ.։)
to respect, to pay respect to, to honour, to render honour, to revere, to think very highly of, to value highly;
to esteem, to value, to prize, to make much of, to account, to consider;
to exercise, to employ, to make use of, to turn to account;
— զհանճար, զտաղանդ, to employ or exercise one's talents.
Ոչ եթէ որ զանձն իւր յարգէ բանիւք, նա է ընտիր, այլ զոր Տէր յարգէ ի ձեռն գործոց. (Եփր. ՟բ. կոր.։)
connexion, coherence.
Արիստոտէլականք տեսաւորութիւնք դիւրք են, իսկ յարմարաբանութիւնն դժուարապատում։ Պղատոնականքն տեսաւորութիւնք՝ ամենեւին խորինք եւ դժուարք, իսկ յարմարաբանութիւնն դիւր եւ ճոխ։ Ասելովն՝ համառօտ ընձեռութիւն՝ յայտ արար, թէ ի ձեռն երկայն յարմարաբանութեան ոչ առնեմ անհաւաստութիւն. (Անյաղթ պորփ.։)
to write correctly or elegantly.
sharing or participating in the resurrection.
Չարչարակից լինել, խաչակից, գերեզմանակից, ի ձեռն որոյ եւ յարութիւնակից. (Ածաբ. ըստ Կամրջ.։ եւ Լծ. կոչ.։)
cf. Աւատ.
Ոչ առնէին համար արանցն՝ յորոց ձեռն տային զարծաթն՝ տալ գործաւորաց գործոյն, զի յաւատ (կամ ի յաւատ) գործէին. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Բ. 15։)
eternity;
perpetuity;
age;
life;
world;
—, —ս, always, perpetually, eternally;
—ենից, ի —ենից, ab eterno, from all eternity, since the world is world;
ի —ենից ոք ոչ լուաւ, such a thing was never heard of since the world began;
—ս —ենից, for ever and ever, to all ages, ever world without end, everlastingly, eternally;
հանդերձեալ —, future life;
— աշխարհի, duration of the world.
Այժմ զառ ձեռն ժամանակն ասէ, եւ միշտ զհանապազորդեանն. եւ յաւիտեանս յաւիտենից՝ որ ի հանդերձեալսն է անսպառութեամբ. (Խոսր.։)
ravishing, carrying off or away, ravage, usurpation, depredation;
rapacity, rapine;
— կնոջ, աղջկան, rape, abduction;
— մտաց, enthusiasm, transport;
extasy, rapture, ravishment;
revery;
— իրաւանց եւ արդարութեան, corrupt justice;
լինել ի —, to be plundered, pillaged, sacked;
մատնել ի —, to give up pillage.
Յափշտակութիւն է՝ յափշտարկութիւն. որպէս թէ շատին եւ յոլովին ձեռնարկելով՝ ոչ խտրէ զանիրաւութիւն. (Երզն. քեր.։)
cf. Յեղյեղեմ.
Բազում անգամ զ՝որովն եւ ի ձեռն նորա՝ յեղյեղուն։ Ստէպ վեր ի վայր զայն յեղյեղումք։ Քաղցր ճառիս՝ զոր ստէպ ոչ դադարեմք յեղյեղուլ, լուիցուք։ Յաճախապէս յեղյեղու զբանս զայս. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. յհ.։)
cf. Յեղյեղումն;
— սրոյ, rotation of a sword;
յեղմունք լուսնոյ, the phases of the moon.
Սուր աստուածամուխ՝ ի ձեռն աջողակ աջոյն Յիսուսի յեղմամբ շողշողեալ. (Նար. խչ.։)
to lean upon, on or against;
to confide in, to rely on, to trust, to put one's trust or confidence in, to be based or grounded on;
cf. Յեցուցանեմ;
— յորմն, to lean against the wall;
—ի ծառ, to lean or set one's back against a tree;
— արմկամբ, to lean on one's elbow;
to rest one's elbows on;
— ի ցուպ, to lean upon a stick;
կալ դատարկ յեցեալ յինչ, to loll;
— ի ցուպ եղեգնեայ, to trust to a broken reed, to hope in, to rely or depend upon one who has no power, no interest;
— յոք, to rely, to depend upon a man's power, credit or protection;
— ի ծերութիւն, to advance or grow in years, to age, to become or get old;
— ի հպարտութիւն ամբարտաւանութեան, to grow proud, to be puffed up;
— ի վաղակաւորն, to unsheathe, to draw a sword;
ամեն ինչ ի նա յեցեալ կայ, all depends upon him, all hope is in him;
յեցի՛ր յիս, lean upon me.
Յենուցու ի ձեռս իմ։ Սպառազէնն՝ յորոյ արքայ յենոյր ի ձեռն (կամ ի ձեռս) նորա։ Եղեր գաւազան եղեգնեայ, յենուին ի քեզ։ Ի ցուպն եղեգնեայ յենուցու։ Զննեցից զսիւնս, եւ յեցայց ի նոսա ... յեցաւ ի նոսա, ի մին աջով իւրով, եւ ի միւսն ձախով իւրով։ Փայտ կենաց է, որ յենուն ի նա իբրեւ ի Տէր հաստատութեամբ։ Յեցեալ (կամ յենու գայ) եղբօրորդի իւր։ Յեցեալ ես յօրէնսն։ Ի հպարտութիւն ամբարտաւանութեան յեցեալ։ Յեցեալ ի ծերութիւն (յն. վիճակեալ)։ Եկեալ յեցեալ (յօտարաց յազգն իսրայէլի).եւ այլն։
rest, remnant, remainder;
residue, relics;
remains, fragments;
—որդք or գիրք —որդաց, Paralipomena.
Ուր անսպառ պահի մնացուած մթերիցն։ Քամեսցին չարեացն մնացուածք։ Ի ձեռն սակաւ հասողութեանն ճանաչէ զանբաւ մնացուածսն. (Նար. ՟Հ՟Թ. ՟Ձ՟Ը. եւ Նար. երգ.։)
agricultural, rural, country;
—ն, the Georgics.
Ոչ եւս վայելելով ի մշակական ձեռնէն՝ ցամաքեցաւ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 30։)
Զմշակականն հանգամանաց տեղեկութիւն։ Մշակական գործառնութեամբ վարէին։ Մշակն ի ձեռն առնու զմշակական գործիս. (Պտմ. աղեքս.։ Վրդն. սղ.։)
wandering, vagrant;
false, erroneous, heretical;
deceitful;
fallible;
— աստղ, erratic star;
—ն, demon;
antichrist.
Եօթն բազմակքն նշանակք են մոլորականացն։ Մոլորականքն ո՛չ ի ձեռն ամենայն մասանացն եւ կողմանցն երկնային գնդին շուրջ յածին. (Փիլ. ել.։)
cf. Միայնակեաց.
Առն միում մոնազնի։ Առ մոնազն մի՝ որ էր երէց վանիցն։ Հօրն տացեն վանաց, զի մոնազն ի նմանէ ձեռնադրի։ Քահանայ եւ կրօնաւոր եւ մոնոզոն մի՛ մտցեն ի դատաստան, զի մի՛ հարկ լիցի երդմանց. (Արծր. ՟Բ. 40։ ՟Գ. 13։ Մխ. դտ.։)
cf. Ծուխ;
temper;
proof, trial;
tempered;
steeled;
red hot, fiery, burning.
Ի ձեռն հոտոտելեաց ի մուխս եւ ի ճենճերս պատրեցելոյ. (Փիլ. լին. ՟Ա. 7։)
introduction.
Ի ձեռն այսորիկ (բարեպաշտութեան) մեղաց թողութիւն, յաստուծոյ բաշխեալ լինի, եւ մահու յաղթութիւն, եւ յարքայութիւնն երկնից մուծումն խնդրողաց զնա. (Աթ. ՟Ը։)
mouse;
mice;
cf. Դնդեր;
ազգ մկանց, the micy tribe;
— մեծ, rat;
— վայրի, wood-mouse;
— դաշտի, field-rat;
— ջրային, craber, water-rat;
— ալպեան, marmot;
— լերանց, mountain-rat;
փարաւոնի, ichneumon, cf. Հետահան, cf. Հիլոս;
գեղացի եւ քաղաքացի —, the country mouse and the city mouse;
ծակ, բոյն, աղբ, ականատ մկանց, mouse-hole;
rat's nest;
mouse-dung;
mouse-trap;
որսորդ մկանց, rat-catcher, mouse-hunter;
(կատու) mouser;
որսորդութիւն մկանց, mouse-hunt;
— որսալ, to mouse, to catch a mouse;
— չչէ, the mouse squeaks.
Ծիծաղելն ի ձեռն մկանց եւ ջղաց լինի։ Մկունքն եւ ջիլքն։ Ունին մկունս եւ ջիլս. (Անյաղթ պորփ.։)
Յորմէ ամենայն յօդիցն խաղալիք, եւ ամենայն մկանցն ձկտումն։ Մկունքն շարակային ի մարմնոյ, եւ ի ջղուտ նեարդից շարամանեցելոց։ Որքան ինչ ի ձեռն ջղաց եւ մկանցն շարժի, այսոքիկ ամենայն անձնականք են. (Նիւս. կազմ. եւ Նիւս. բն.։)
flesh-worm;
gnat, midge.
Ի ձեռն մունի եւ գորտոյ զեգիպտոս տանջեաց. (Եղիշ. դտ.։)
lamp-black, pinesoot, soot, blacking;
ink;
սեաւ եւ —, miserable, wretched;
սեւ եւ մուր, black all over.
Ի ձեռն հոգւոյն անցանէր ընդ մուր լուսաւորեալ գործոյն. (Բրսղ. մրկ.։)
obligation, bond, contract, bill, note of hand, promissory note;
bulletin, cedule, act, schedule, instrument, deed;
— աղաչանաց, memorial, petition;
— ընդունելութեան, receipt, acknowledgment;
— հատուցման, discharge, acquittance;
— արքունի, decree, ordonnance, rescript, mandate;
պարգեւաց —, patent, letter patent, brevet, privilege, special grant;
— մոռացութեան, —մոռացման յանցանաց, amnesty, general pardon.
Յորժամ թագաւորն ձեռն արկանիցէ (ի գիր աղերսանաց), պարգեւաց մուրհակն անուանի. (Սեբեր. ՟Գ։ տե՛ս եւ Խոր. ՟Գ. 43. 58։ Նար. ՟Դ. ՟Խ՟Ը։)
beard;
աղեբէկ —, gray-beard;
տգեղ, թաւ, անյարդար —, a sorry, thick, uncouth or neglected beard;
մօրուօք դալարանալ ծնօտիցն, to have the face covered with down, or soft hair;
մօրուս արձակել, to grow a beard;
օր սափրելոյ զմօրուս, shaving-day;
սափրել զմօրուս իւր, to shave oneself;
to get shaved;
ածելել զմօրուս ուրուք, to shave any one, to trim;
աճեցուցանել զ—ւս, to let one's beard grow;
ծաղկին — նորա, his beard begins to grow.
Զձեռն ձգեն՝ զմուրուացն կախեն. (Եփր. զղջ.։)
flesh-food;
excess, debauch.
Ոմանք ասեն, ի ձեռն այնր՝ իբրու զսանջար խոտոյ ետու ձեզ ամենայն, մսակերութիւն հրաման տալ. (Փիլ. լին. ՟Բ. 58։)
made of flesh, fleshly, carnal, corporeal, earthly, mortal;
— յարկ, mortal coil;
— բլուր, man-mountain, giant.
Ի ձեռն փոքր տղայոցն սպան զմսեղէն բլուրն. (Գէ. ես.։)
to be or feel cold, to grow frigid, to suffer cold;
to catch cold, to take a cold;
մսի ձեռն իմ, my hands are cold.
to recollect, to remember;
to take it into one's head, to think, to purpose, to contemplate, to imagine, to conceive;
to make an attempt, to attempt, to dare, to will, to be inclined to, to bring oneself to;
to give oneself up to;
ի կերակրիկ ինչ —, to obtain a bare livelihood;
յապաշխարութիւն —, to repent, to be converted, to amend;
ի նախանձ —, to be envious, jealous;
cf. Խեղդ.
βιβάζομαι, ἑπεχειρέω, ἑπιτίθημι aggredior, impono եւ այլն. Մտօք բերիլ, կամ խորհել. կամիլ. յօժարիլ. անկղիտանալ. ցանկալ. թեւակոխել. ձկտիլ. շարժիլ. ձեռնամուխ կամ ձեռներէց լինել. երկնել. համարձակիլ. իշխել. դնել ի մտի առնել ինչ չար կամ բարի, եւ բուռն հարկանել.
Ուրիա ի ձեռն պարգեւացն ոչ մտաբերեաց երթալ ի տուն իւր։ Եւ ոչ մտաբերեցին այլ մարտնչել թնդ յովսափատու։ Որ զերկաթն գողանալ մտաբերեաց, նա թէ եւ ոսկւոյ երբէք դիպէր, ոչ ակնածէր. (Եփր. թագ. եւ Եփր. մն. եւ Եփր. գող.։)
intent, intention, resolve;
criminal attempt.
Խորհուրդ սրտի. մտածութիւն. յօժարութիւն. ձեռներիցութիւն.
minuteness, thinness, tininess.
Ի ձեռն մանրութեան ոչ երեւելով մեզ. (Պղատ. տիմ.։)
to use up, to consume, to wear out, to waste;
to corrode, to gnaw, to eat;
to spoil, to destroy;
to make thin or lean, to emaciate, to extenuate;
to afflict, to mortify;
— զժամանակ, to employ, consume, spend, or waste one's time;
— զոգիս, to harass, to vex, to tease the mind with longing;
— զխորհուրդս, to thwart, to baffle.
Ի ձեռն ծագելոյ նորա մաշեցաւ սպառեցաւ մոլորութիւնն։ Տեսին վերինք, եւ զարմացան. եւ ներքին, եւ յիմարեցան. սատանայ, մաշեցաւ։ Զի՞ այսպէս մաշեալ մաշիս յառաւօտէ յառաւօտ. (այսինքն է՝ զի՞ օրըստօրէ երթաս եւ տժգունիս։) Չիք իբրեւ զեզն ի վար լծոյ. եւ էշ տկարանայ եւ մաշի. (Եփր.։)
to participate, to partake, to share in, to take part in, to be concerned, to interest oneself;
— ընդ հարկաւ, to contribute in some measure.
Մասնաւորիմք նահատակութեանցն (վկայից) ի ձեռն սիրոյն եւ աշխատութեան. (Սարկ. պատկ.։)
parcel;
particle, molecule.
Ինքեանք ի ձեռն ինքեանց, եւ գործարանականացն մասնկաց ներգործեն։ Որ կոչին առ ի ճարտասանից վտանգական մասնկունք, ո՛վ, զո՛վ, զի՛նդ. (Նիւս. բն.։)
having lately calved.
Ի ձեռն մատաղորթ եւ անդրանկածին երնջոցն. (Եփր. թագ.։)
cf. Մատանակ.
ՄԱՏՆԵԱԿ որ եւ ՄԱՏԱՆԱԿ. Մատն, մատունք. ձեռն, բուռ։ Ուստի ասի
Զթագաւորս եւ զիշխանս ոչ եղեւ ձեռնհաս ի մատեակ արկանել. (Սեբեր. ՟Դ։)
ring;
signet-ring, seal, stamp;
cf. Մատնոց;
ոսկի, ադամանդեայ —, gold-ring;
diamond-ring;
— պատկերեալ, cameo-ring;
հարսանեկան —, wedding-ring;
— կրել, to wear a ring;
կնքել —նեաւ, to seal with a ring.
Զմատանիդ եւ զգինդդ եւ զգաւազանդ։ Ո՞յր իցէ մատանիդ։ Զգինդս եւ զմատանիս։ Հանեալ փարաւոնի զմատանին իւր ի ձեռանէ իւրմէ՝ եդ ի ձեռին յովսեփայ։ Տո՛ւք զմատանին ի ձեռն նորա։ Կնքեաց թագաւորն մատանեաւ իւրով, եւ մատանեօք մեծամեծացն։ Կնքեցաւ մատանեաւ նորա։ Դի՛ր զիս իբրեւ զկնիք ի սրտի քում, եւ իբրեւ զմատանի (յն. դարձեալ կնիք) յաջոյ ձեռին քո, կամ ի վերայ բազկի քոյ. եւ այլն։
book;
parchment, scroll, roll, register;
code, manuscript;
աստուածային, աստուածաշունչ —ք, the Holy Scriptures, — Bible;
—ենից դարան, library;
ի —ենի հարկանել, տալ, to write, to set down or couch in writing, to register, to record;
մատեան — գունգ, the immortal band (Persian cavalry).
Ի գաղատացւոց մատենին նախ ի ձեռն յիսուսի քրիստոսի ասէ. (Լծ. ածաբ.։)
to gain access, to approach, to draw near, to advance, to present or offer oneself, to come, to appear;
to be presented, offered, celebrated;
յառաջ —, to advance, to come or go forward;
cf. Հուպ, cf. վեր.
Յամենայն տեղիս մատչին քունկք անուն իմոյ։ Որք ըստ օրինացն մատչէին։ Որոց անասնոց մատչէր արիւնն ի սրբութիւնսն վասն մեղաց ի ձեռն քահանայապետին. (Մաղ. ՟Ա. 11։ Եփր. ՟Ժ. 8։ ՟Ժ՟Գ. 11։)
of man's height or size.
Գերեզման տեառն մերոյ էր տուն բոլոր՝ հատեալ ներքոյ վիմի. բարձր մարդաչափ մի, այնչափ՝ մինչ զի մարդ (արտաքուստ) վերացուցանէ զձեռն, ապա հասանէ ի վերին կողմ. (Բրսղ. մրկ.։)
cf. Մարդկօրէն.
Մարդկապէս մկրտիւր՝ ի ձեռն զոր զգեցաւ մարմնոյն. (Աթ. ՟Ժ՟Բ։)
to instruct in athletic exercises;
to inure to war;
to exercise, to instruct, to initiate, to teach, to discipline, to form, to train, to civilize, to soften manners.
to find means, to invent, to contrive, to find out.
ՄԱՐԹԵՄ, թացի, ցից, թիցեմ, թացեալ, ՄԱ՛ՐԹ ԵՄ, եմք, իցեմ, իցեմք. δύναμαι, ἱσχύω possum, valeo. Կարել. զօրել, ատակել, գիտել առնել, բաւական լինել. իշխեմ, ձեռնհաս եմ, կարօղ եմ, եմք. կարենալ, կրնալ.
to render possible;
to execute, to carry into effect, to accomplish.
Համարձակ զդաւելն ի ձեռն երթեւեկութեան անյայտաբար ընդարձակ մարթացուցանեն (կամ մարթեցուցանեն), շարժել. (Խոր. ՟Ա. 26։)
clever, skilful, expert.
Որք իմաստուն արուեստին գործիք եղեն, ի ձեռն մարթուչ արանց, եւ այլն։ Որ իմատութեան մարթուչք են. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
body;
flesh;
man, creature, mortal;
corpse, dead body;
carcass, carrion;
body, consistency;
whole, ensemble;
solid;
— առնուլ, to become incarnate;
եւ բանն — եղեւ, and the Word was made flesh;
cf. Երկնային.
Բանն մարմին եղեւ։ Տեսցէ ամենայն մարմին զփրկութիւն աստուծոյ մերոյ, եւ այլն։ Ձայն արձակեալ ի ձեռն մարմնոյն՝ զղազար կոչեաց. այսոքիկ լինին ի ձեռն մարմնոյն, այլ ոչ էին գորք մարմնոյ. (Պիտառ.։)
bodyguard, life-guardsman, yeoman of the guard.
Ի ձեռն մարմնապահացն մինչեւ յանկողինս հասելք. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)