to eradicate, to pull up, to extirpate.
that eats roots or herbs.
Արմատակեր կենդանի (խոզ)։ Արմատակեր կնճիթք (խոզի). (Ոսկ. փիլիպ.։) (Ագաթ.։)
to take root, to take hold, to grow.
ῤιζόομαι, ἑκρίζομαι radices ago, radicor Արմատս արձակել կամ ձկտել, կամ տարածանել, կամ առնել. հաստատիլ արմատովք. զօրանալ. ուռճանալ. (իրօք, կամ նմանութեամբ). արմատ կապել՝ բռնել.
Քան զարմատանալն՝ բեւեռիլն առաւելագոյն է. (Ոսկ. յհ. ՟Բ 8։)
Ե՛կ ծառ սաղարթաճեմ արմատացի՛ր ի բուրաստանս. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
extirpated.
ԱՐՄԱՏԱՋԻՆՋ ԱՌՆԵՄ. Արմատախիլ, եւ Բնաջինջ առնել.
rootedly, radically;
— խլել, to pull up by the roots, to eradicate, to displant, to grub up;
— խլումն, eradication.
Արմատաքի ծառոցն ի վերուստ հրկէց եղելոց (ի սոգոմ). (Փիլ. իմաստն.։)
Յամենայնէ արմատաքի եղէ. (Ճ. ՟Ա.) իմա՛ կամ ընթերցի՛ր, արմատախիլ։
date;
date-tree;
phenix.
Զարմաւն քաղցրահամ եւ գեղացկատեսիլ. (Ագաթ.։)
cf. Արմատանամ.
Արմատանալ. հաստատիլ յերկրի.
cf. Արմուկն.
Գեանաստորս ի գաւառին պրտուոյն՝ սակաւ մի վերամբարձեալ ընդ արմկամբքն, զի յայն յեցցին. (Փիլ. տեսական.։)
to run;
to go quick and with impetuosity, to run as fast as possible;
to gallop;
to make an incursion or excursion, to pursue;
cf. Արշաւեմ.
τρέχω, ἑπιτίθεμαι, διώκω curro, invado, persaequor Ընթանալ. յարշաւս գնալ. արշաւանս դնել. խաղալ ի վերայ. յարձակիլ. դիմել. ասպատակել (որ է ձիով ընթանալ) պնդիլ զկնի. գրոհ տալ. վազել, վրայ վազել.
artistically.
Որ զտէրունեան խորանն արուեստաբար կազմէ բեսելիէլ. (Փիլ. լին. ՟Ա. 80։)
artisan, artist, master, author.
Վաճառականաց, եւարոեստագիտաց. (Շ. ընդհանր.։ եւ Փիլ. ստէպ։)
to make with art or cunning;
to invent, to affect, to pry into.
Առ խաբէութիւն պատրանւ լսելեաց գեղեցիկ արուեստակեալ ստեղծուածս ի միասին անկեալ։ Զարական բնութիւնն հնարիւք իմն արուեստակեն յիգութիւն փոխել։ Այլ զայն առ դաւանացն պատրումն արուեստակէ. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ սամփս։)
skilfully, ingeniously, with art.
գեղեցիկ եւ արուեստապէս ունի։ Պատեն ոտիւքն արուեստապէս կարթելով. (Փիլ. սամփս. եւ Փիլ. լիւս.։)
artisan, artist, work-man, manifacturer, maker;
artificial, ingenious;
artful.
Բազում ինչ է եւ ի ծառս առանց արուեստի արուեստաւոր. (Փիլ. լիւս.։)
Արուեստաւոր բանք։ արուեստաւոր յարմարութեամբ. (Փիլ. սամփս. եւ Փիլ. նխ. ՟ա.։)
virility, manhood;
courage, valour;
fortitude, virtue;
male sex;
seed of man.
Խորհականութիւն եւ ողջախորհութիւն, արութիւն եւ արդարութիւն։ Եզերացեալ է խոհականութիւն առնելեօքն, իսկ արութիւնն համբերելեօքն. (Փիլ. այլաբ.։)
Եթէ արութիւնք թորեսցեն ի տէրունական սեղանն. (Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Ա։)
vitriol.
Արջասպով ներկած են. (Երզն. երկն.։) (Արջասպ՝ կարծի ասիլ իբր արջնազգեստ. զի հյ. արջն ի բարդութիւնս է սեաւ կամ թուխ, որպէս հասարակ գոյն արջոց։
dressed in a black or dark coat.
Յորոց պարտ էր նոցա ի վերայ սատակմանն (ազգայնոց) արջնազգեստ լինել, ի սոցայցն զնոսա ստացուածոց զարդարեալ պայծառացոյց. (Փիլ. սամփս.։)
field, piece of arable land, soil.
Զանազանեալ է յումեքէն լինել, եւ յարտումեքէն, եւ իւիքն։ Յարտումեքէն իբրեւ ի նիւթոյ, յումեքէն՝ իբր ի պատճառէ, եւ իւիքն՝ իբրեւ գործւով. (Փիլ. լին. Ա. 58։)
to utter, to pronounce.
Որ արտաբերեալ լինի բանս (ի չափահասից)։ Երկար տառիւք արտաբերիցի, որպիսի՝ մովսէս՛. (Փիլ. լին. ՟Դ. 108։ Թր. քեր.։)
pronunciation.
այն որ ըստ բանին արտաբերութեան լինի։ Որ յարտաբերութեան բան է արտաքոյ մտաց. (Փիլ. լին. ստէպ. եւ Փիլ. այլաբ.։)
to drive out, to banish, to exile.
Զառաջնորդս սոցա արտալածել ի գաւառէն։ Արտալածեն եւ զսա ի քաղաքէն։ Ամս երիս արտալածիլ. (Պղատ. օրին. ՟Թ. ՟Ժ։)
cf. Արտալածեմ.
Ո՞չ իբրեւ զգռեհիկ մի արտահալած խուճապէր (պօղոս զսատանայ). (Ոսկ. փիլիպ. ՟Է։)
evident, clear;
evidently.
Արեգական ծագեցելոյ՝ աներեւոյթք այլոց աստեղացն փայլմունք են, եւ մտեցելոյ արտայայտք. (Փիլ. այլաբ.։)
to become ardent or red, to catch fire, to inflame.
Ջերմեռանդն եւ արտաշիկացեալ կամօք օրինացն։ Արիւն ոգւոյ կոչէ զջերմն սորա եւ զարտաշիկացեալն առաքինութիւն՝ կանգնութիւն։ Ջեռեալք եւ արտաշիկացեալք ոմանք աստուածային բանք։ ջերմ բանիւք եւ արտաշիկացելովք պատրաստեալք. (Փիլ.։)
to expire, to die.
Փչել զշունչ՝ զոգի. անշնչանալ. մեռանիլ.
to expire, to die;
to exhale;
to exude, to perspire, to transpire.
ἑκπνέω efflo, exspiro, morior Փչել զոգի. մեռանիլ.
cf. Աքսորեմ.
ԱՐՏԱՍԱՀՄԱՆ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ, ԱՐՏԱՍԱՀՄԱՆԵՄ, ԻԼ. ἑξορίζω, ὐπερορίζω extermino, limitibus et finibus expello, exilio multo Հանել արտաքոյ սահմանաց. տարագրել. աքսորել. ի բաց վարել. վտարել, իլ. քշել.
that cries while weeping.
Արտասուագոչ պաղատանք, կամ բարբառ, կամ երգ. (Վրք. հց. ժ՟Դ։ Ճ. ՟Ա.։ Հ. կիլիկ.։)
that weeps with, that partecipates in the sorrow of another;
— լինիմ, to weep together;
to console.
ԱՐՏԱՍՈՒԱԿԻՑ կամ ԱՐՏԱՍՈՒԱԿՑՈՐԴ ԼԻՆԵԼ. συγκλαίω collacrimo, cum alio ploro, fleo Կցորդիլ արտասուաց այլոց.
cf. Արտասուակից.
ԱՐՏԱՍՈՒԱԿԻՑ կամ ԱՐՏԱՍՈՒԱԿՑՈՐԴ ԼԻՆԵԼ. συγκλαίω collacrimo, cum alio ploro, fleo Կցորդիլ արտասուաց այլոց.
tears, lamentation;
յարտասուս, հարկանել, լուծանել, to melt in tears;
արտասուօք, with tears;
ջերմ արտասուս իջուցանել, լալ ջերմ արտասուօք, to cry bitterly;
աչք յարտասուս, with tears in the eyes;
արտասուօքս թանալ ոռոգել, to water with tears;
— հոսէին յաչաց նորա, the tears ran from his eyes;
սրբել զարտասուս յաչաց, to dry one's tears.
Ի սաստիկ տառապանացն եւ ի սգաւորութենէնն առուք երակացն զջուրն որ զսրտիւն՝ յաչսն ի վեր տայցեն, եւ այն կաթիլք արտասուք անուանին. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
exterior, external, extrinsic;
superficial;
profane.
մանաւանդ՝ Օտարազգի կամ այլազգի հեթանոս մատենագիրք, քերթողք, եւ փիլիսոփայք որպէս լտ. profani auctores եւ այլն.
out, abroad;
outwardly, outward, externally;
— քաղաքին, out of town;
— ժամու, beyond the hour.
Եւ պատմեաց արտաքոյ։ Կալ կամ շրջիլ կամ ագանիլ արտաքոյ։ Ի տան ծնեալ՝ կամ արտաքոյ։ Ծեփեսցես զնա ներքոյ եւ արտաքոյ։ Արտաքոյ երեւին գեղեզիկք։ Արտաքոյ մարտք եւ ի ներքոյ արհաւիրք. եւ այլն։
Զարտաքոյս եկեղեցւոյն, կամ արքունեացն ամրացուցանել, կամ հոգածել։ Զարտաքոյսն (մարմնոյն) զգեստաւորեալ։ Արտաքոյքդ միայն են ի տեսիլ արտաքնոց. (Յհ. կթ.։)
out, outwardly.
Ոչ մտանէ ի ներքս ասացեալք յականջսն, այլ իբր ի բաց եւ յարտաքս հեղեալ լինի. (Փիլ. լին. ՟Դ. 104։)
to put out, to drive out, to exclude.
Յեպիսկոպոսութենէ արտաքսել, կամ արտաքսիլ. (Կանոն.։)
tear;
cf. Արտասուք.
Յաչսն արտաքս մղեալ յարձակի ի ձեռն կաթլոց գիջութիւն. եւ կաթիլն արտօ՛սր ասի. (Նիւս. կազմ.։)
Սակաւ մի մարմնովն արտօսր ի վերայ թորեցուցեալ՝ արագ արագ ի վեր յարեաւ ի մեռելոյն. (Փիլ. իմաստն.։)
ԱՐՏՕՍՐ ՏՆԿՈՑ. ὁπός succus, lacryma arboris Աւիշկ կամ հիւթ իբրու կաթիլ, կամ մածուցիկ կաթն ծորեալ ի ծառոց. ծառի արցունք.
sun, luminary;
heaven, ether;
light, brightness, splendour.
Զպատարագացն ծախիլն՝ ո՛չ յայնմանէ որ ի պէտսն տուեալ է մեզ հուր, այլ յայնմանէն՝ որ յարփոյն էջ ի վերուստ։ Որ յօդսդ ինչ է, եւ որ յարփին։ Բղխեաց արփի եւ երկին (զմանանայն), իբրեւ զաստեղս երկնից, բոլոր բոլորեքումբք արփեաւն փայլմունս ճառագայթից։ Օդ ընդ երկնաւ եւ ընդ արփեաւն կարգեալ. (Փիլ.։)
Ձորք ժամանակք (եղանակք) բաժանեալ մեկնեցան, ոմն ջերմոյն եւ արփւոյն՝ ամառն, աշուն, երկու. իսկ ցրտոյն երկու, ձմեռն, գարունն. (Փիլ. ել.։)
that walks in the light;
that goes like the sun;
bright, luminous.
Որ անսուտ իմաստասէրն լինի ոգի, ամբարձելոցն եւ վերամբարձիցն ցանկացեալ տեսլեան՝ արփիաճեմ լինելով. (Փիլ. լին.։)
basilisk (lizard).
royal;
— ճանապարհ, great thourougkfare, high-road.
Արքունական թագ, կամ զօրութիւն, ծնունդ. (Եւս. քր. ՟Ա։ Փիլ. ստէպ։)
cf. Արօրադիր առնել.
Այսպէս պիտոյ է արօրադրիլ ամենայն ոգւոյ. (Խոսր.։)
to ennoble ones self.
Մեծանալ, եւ մեծարիլ. յն. մեծ լինել.
captain of robbers.
Աւազակապետ ժանդատեսիլ. (Արշ. ՟Ի՟Բ։)
to become a borough.
Իբրեւ աւան լինել. փոխիլ յաւան. մեծանալ շինին եւ գտանիլ իբր քաղաքագիւղ.
to consign, to deposit;
to leave, to commit, to deliver, to remit, to transmit;
to recommend;
to toach;
to give;
— զոգի, to give up the ghost, to die.
ԱՒԱՆԴԵԼ ԶՈԳԻ. Յանձն առնել ի ձեռս Աստուծոյ զհոգի իւր. հանել զհոգին. վախճանիլ. փոխիլ ի կենաց. հոգին տալ. ճանընը թեսլիմ էթմէք, թէսլիմ օլունմագ.
ԱՒԱՆԴԵՄ կամ ԱՒԱՆԴԻՄ. որ եւ ԱՒԵՄ, կամ ԱՒԻՄ. Յաւիւն հարկանիլ. իբր ցնորեալ աստանդիլ. մոլեդնիլ. παροιστρέω. oestro captus insanio (որ ի սուրբ գիրս թարգմանի, զայրանալով զայրանալ լծընկէց լինել).
consignment, deposit;
tradition.
παράδοσις traditio, δόγμα decretum Աւանդելն, աւանդիլն, եւ աւանդեալն բան. որպէս վարդապետութիւն, ուսումն, օրէնք, պատուիրան, սովորուիւն եւ այն. եւ այն՝ աստուածային, առաքելական, կամ եկեղեցական, կամ մարդկային՝ գովելի կամ պարսաւելի. որ ինչ ի նախնեաց փոխանցեալ իցէ առ յետինս՝ որդւոց յորդիս.
cf. Աւանդութիւն;
— հոգւոյ, commendation of the soul.
Աւանդելն, իլն. յանձն առնելն, մանաւանդ զհոգի.
booty;
pillage, sack, capture, recapture, prey;
plunder, marauding;
devastation, depredation, disorder;
— ածել՝ առնուլ հարկանել, յ— մատնել, յաւարի առնուլ՝ տանել, to spoil, to make booty, to pillage, to sack, to plunder, to ravage;
լիաձեռն աւարաւ, charged with plunder;
յ— մատնիլ, to be a prey, to be given to pillage.
pillage, sack;
devastation.
Աւարումն քաղաքաց. (Փիլ. ՟ժ. բան.) աւարումն.
termination, term, end, completion.
Աւարտելն, աւարտիլն. աւարտ. վախճան. յանգ. կատարումն. լրումն իբր պսակ. ծայր.