to cultivate, to till, to plough, to manure;
to cultivate;
to administer, to furnish, to supply;
to serve, to wait on.
Մշակել զբարի աւանդն ի փրկութիւն հոգւոց եւ մարմնոց։ Զբանս օգտի հոգւոց եւ մարմնոց մշակեմք. (Յճխ. ՟Բ։ Ագաթ.։)
ՄՇԱԿԵԼ. չ. Ծառայել. աշխատիլ. վաստակիլ. պարապել ի գործ ինչ.
always open.
Որ ի մեզ մտիցն պատուհանաց մշտաբացիկ թափանցանցութիւնք. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
eternal, immutable.
Զիա՞րդ փոփոխի բնութիւն մշտաբուն բարւոյդ՝ սակս սնոտի անձին իմոյ դառնութեան. (Բենիկ.։)
very tiresome, importunate, troublesome.
Միշտ դատօղ կամ դատեալ. եւ Միշտ աշխատ առնօղ այլոց վասն իւրոյ դատի.
cf. Սերմնակաթ.
Մշտակաթն պիղծ է. յոգիսդ իմացի՛ր զմշտակաթն, զիա՞րդ ցանկ վատնէ զսերմն բանին. (Ոսկ. տիտ.։)
Եւ նոցա զպատարագս եւ զօրէն բորոտին եւ զմշտակաթին եւ զտեռատեսին. (Մծբ. ՟Ժ՟Ա. (տպ. զմշտկային։))
cf. Մշտագոյ.
Տախտակքն մշտակայ՝ տեառն մատին գիծն որ ի նմա. (Տաղ.։)
trodden continually, frequented;
— ճանապարհ, thoroughfare, public way.
Միշտ կամ ստէպ կոխեալ. որպէս ոտիւք՝ արահետ ճանապարհ. եւ ատամամբք՝ ծասկելի ինչ.
instant in prayer, constant in worship, fervent, devout, pious;
assiduous.
Որ միշտ պարապի պաշտամանն աստուծոյ եւ աղօթից. որպիսի էին ակումիտք, կամ վանականք անհանգստից վանաց.
Միաբանակեաց վանսն թանահատի վանից, որք էին մշտապաշտօնք։ Եւ սոքա մշտապաշտօնք։ Երիցավանք՝ որք էին մշտապաշտօնք. (Ուռպ.։)
cf. Մշտնջենաբար.
Թագաւորելով մշտնջենաւորաբար ամենայն տիեզերաց. (Յհ. իմ. ատ.։)
to perpetuate, to eternize;
to last perpetually, to be for ever;
to be perpetuated;
to continue, to exist, to be extant;
to persist, to persevere.
Ի փայտից անփտից տապանակն. այն՝ որ ընդ նմա մշտնջենաւորանալն կարէր. (Փիլ. ել. ՟Բ. 53։)
Մշտնջենաւորեալ անհնար է հոգւոյ ի մարմնի (յաստիս). (Փիլ. լին. ՟Դ. 29։)
perpetuity, perpetuation, continuation, permanence, eternity.
Մշտնջենաւորութիւն ի տեսիլ (այսինքն ի տեսութիւն) մեծամեծ եւ զարմանալի իրացն։ (Ախտարաց) մշտնջենաւորութիւնն ի սնոտիս. (Վեցօր. ՟Ա. ՟Զ։)
magical;
—ն, magic, magic art.
Զմոգականն ասէ գամիրք գտին, եւ ապա պարսիկք (կամ մարք)։ Զանազանի մոգականն ի կախարդութենէ. (Նոննոս.։)
cf. Մոգակրօնիկ.
Առաքեաց ի մոգակրօնիկ աշխարհ զմոգսն։ Զմոգակրօնիկ աշխարհն ո՛չ հրեշտակիւ կոչեաց, եւ ոչ մարգարէիւ, այլ աստեղբ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6. եւ Ոսկ. տիտ.։)
professing the religion of the magi.
Առաքեաց ի մոգակրօնիկ աշխարհ զմոգսն։ Զմոգակրօնիկ աշխարհն ո՛չ հրեշտակիւ կոչեաց, եւ ոչ մարգարէիւ, այլ աստեղբ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6. եւ Ոսկ. տիտ.։)
to practise or profess magic, to exercise the magic art, to bewitch, to enchant;
— զուշ եւ զուրուշ, to cast a spell upon;
to delight, to charm, to fascinate.
Ի պատիրս արկանել, զուշ եւ զուրուշ մոգել. (Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Զ։)
profession of a sorcerer;
magic art, demonology, witchcraft, charm.
Ընդաճէր զմոգութիւն եւ զքաղդէութիւն։ Գրեալ զօրէնս մոգութեան գահ եւ պատիւ չտայք. (Եղիշ. ՟Բ։ Փարպ.։)
cf. Մոլաթուզ.
Իբրեւ զմոլաթզենիս ի դաշտի բազմութեամբ։ Ի վերայ ձիթենեացն, եւ մոլաթզենեացն որ ի դաշտս. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ. 27։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Է. 28։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ա. 15։ ՟Թ. 27։)
Մորենիք, եւ մոլաթուզք, եւ մոլաձիթենիք առանց մշակութեան արուեստի բուսանին. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
sycamore;
caprificus;
sycamore figs or fruits.
Իբրեւ զմոլաթզենիս ի դաշտի բազմութեամբ։ Ի վերայ ձիթենեացն, եւ մոլաթզենեացն որ ի դաշտս. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ. 27։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Է. 28։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ա. 15։ ՟Թ. 27։)
Մորենիք, եւ մոլաթուզք, եւ մոլաձիթենիք առանց մշակութեան արուեստի բուսանին. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
wandering;
erroneous, wrong, false, heretical;
deceiver, perverter, seducer;
աստեղք —ք, erratic stars, planets.
Տէր յիշեցաք, զի մոլարն այն ասէր. դուք զարտուղի էք ի ճշմարտութենէն, եւ նմա մոլար եւ մոլորեցուցիչ կարդայք, եւ ուստի՞ գիտէք՝ թէ մոլար է նա. եթէ մոլար է, թոյլ տուք, ոչինչ պարտ է կասկածել ի բանից նորա. (Եղիշ. թաղմ.։)
Ոմանք ի մոլար քահանայից զծածկեալ գարշահոտ պղծութիւն անիծելոյ սմբատայ թոնդրակեցւոյ վերստին շարժեն. (Շ. թղթ.։)
bearing a false name, false, erroneous.
cf. Մոլեգին.
Մոլեգնոտ եւ ժխտող ազգին հրէից։ Նմանեալ ես մոլեգնոտի։ Հանդերձ սորմական մոլեգնոտ աբեղայիւ. (Նանայ.։ Ճ. ՟Գ.։ Արծր. ՟Ա. 14։)
cf. Մոլի.
Շուրջ կայ մոլեկանն, եւ սահեալս եւ ծփեալս առնէ։ Այսպէս եւ զառաջին ստեղծուածն՝ մոլեկանն տանէր եւ հանէր ի դրախտէ անտի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 6։)
raving, furious, frenetic, maniac, mad;
vicious, petulant, passionate;
great, excessive.
ἑπίληπτος, μαινόμενος, μανικός , μανιωδέστατος furiosus, insanus, furens եւ այլն. որ եւ ՄՈԼԵԳԻՆ, ՄՈԼԵԳՆՈՏ, ՄՈԼԵԿԱՆ. (ոք, կամ ինչ). Կատաղի. խելացնոր. բախած. յիմար. այսահար. եւ Բո՛ւռն. սաստիկ. կատղած, խեւ.
Տեսե՞ր զջերմ գութն, տեսե՞ր զմոլի եւ զանյագ սէրն. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
to lose one's senses, to go mad;
to be in a passion, enraged;
to be extravagantly fond of, to fall violently in love with, to be passionately in love;
— զհետ, to bend one's whole soul to, to apply oneself entirely to, to dote upon, to be destracted with;
մոլիս, պաւ՛ղէ, Paul, thou art beside thyself.
μαίνομαι, ἑμμαίνομαι, ἑκμαίνομαι , ἑπιληπτεύομαι, ἑπιληπτίζω furo, insanio, demens sum, corripior a daemone, laboro epilepsia sive morbo comitiali, et incendor amore μαντεύομαι divinor, hariolor . Ցնորիլ. ելանել արտաքոյ անձին. անկանել ի մտաց. կատաղիլ. յիմարիլ, այսահարիլ. զայրագնիլ, եւ Յարիլ յանչափս. զակատիլ. անկղիտանալ. տռփիլ, եւ տարփալ. եւ Հմայել. իրմէն դուրս ելլալ, խելքը թռցընել, խենդենալ, խեւնալ, կատղիլ.
Մոլեցան ի վերայ նորա հեբրայեցիքն յերուսաղէմ սպանանել զնա։ Մոլեցան իբրեւ զկատաղի շուն. (Եփր. ՟բ. տիտ.։ Տէր Իսրայէլ. յունիս. ՟Ի՟Թ.։)
wandering, vagrant;
false, erroneous, heretical;
deceitful;
fallible;
— աստղ, erratic star;
—ն, demon;
antichrist.
πεπλανήμενος, πλανηθείς, πλάνος, πλανήτης errans, aberrans, erroneus, in errorem adductus, et seductor. Նոյն ընդ Մոլոր եւ Մոլար. խոտորեալ. խոտորնակ. սխալական. պատիր, եւ պատրիչ.
Ի ճշմարիտ քրիստոսէ անտի հրաժարեցան, եւ մոլորականին մոլորականքի ակն ունին. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
Նմանեալք զաստուծոյսն՝ որ են ամենեւին առանց մոլորութեան, զմեր մոլորականքս հաստատեսցուք յուղղութիւն. (Պղատ. տիմ.։)
Շրջեցայց մոլորական յանապատի. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Թ։)
Շրջէր մորթովք մեռեալ մաշկին, մոլորական յանապատին. (Յիսուս որդի.։)
Ի միում գիշերի հասանի ցաւ յանկարծակի իբրեւ զնետ մոլորական. իբր վրիպակաւ կամ յանպատրաստից եկեալ. (Վեցօր. ՟Ե։)
Արեգակն եւ լուսին, եւ հինգ այլ աստղ, որ ունին մականունութիւն մոլորականք. (Պղատ. տիմ.։)
to go out of one's way, to ramble, to rove, to wander, to stray, to go astray, to lose oneself, to be bewildered, to err, to fail;
to fall into error, to be deceived, seduced, perverted;
cf. Մոլիմ.
Երթեալ մոլորեալ շրջէր յանապատի։ Մոլորեալ ի դաշտին։ Եզին թշնամւոյ քո, կամ իշոյ նորա մոլորելոյ։ Մոլորեսցին իբրեւ զարբեալ։ Գինւով մոլորեալ են։ Մոլորեցան վասն ցքւոյ։ Միշտ մոլորեալ են սրտիւք։ Մոլորեցան յինէն զհետ խորհրդոցն իւրեանց։ Ի մոլորել տանն իսրայէլի յինէն։ Մոլորեցայք յանապատի։ Մոլորեցայ ես որպէս զոչխար կորուսեալ։ Մոլորիցի մի ի նոցանէ ... խնդրիցէ զմոլորեալն.եւ այլն։
wandering, straying, aberration;
error, heresy;
seduction, perversion, subornation, corruption;
fury, mania, folly, frenzy, madness;
— մտաց, mental aberration;
ծայրայեղ —, sad extremity, excess;
բազում դպրութիունք զքեզ ի — դարձուցանեն, much learning doth make thee mad.
Մոլորութեան ճանապարհօք երկայնագոյնս մոլորեցան։ Մի՛ ցանկայք մահու մոլորութեամբ կենաց ձերոց։ Անմտութիւն անզգամաց մոլորութեամբ։ Գնայ ըստ մոլորութեան սրտի իւրոյ։ Մոլորութիւնք մեր եւ անօրէնութիւնք մեր ի մեզ են։ Ընկալցին զանարգանս իւրեանց մոլորութեամբն՝ զոր մոլորեցան։ Լինիցի յետին մոլորութիւնն չար քան զառաջինն։ Որ ի մոլորութեանն շրջիցին։ Ըստ մոլորութեանն բաղաամայ զեղխեցան զհետ վարձուց.եւ այլն։
fury, rage, mania, frenzy, madness, folly;
violent passion;
transport, enthusiasm;
*vice, bad habit.
Ի յետին դարս՝ մանաւանդ յետ գրոցն առաքինութեանց եւ մոլութեանց՝ սովորութիւն կալաւ Մոլութիւն ասլ իբր Ունակութիւն ախտաւոր, կամ աղտ եւ ախտ հոգւոյ. ըստ լտ. վի՛քիում vitium. որ ըստ յն. եւ հյ. ասի առաւել, չարութիւն, թերութիւն, թիւրութիւն, եւ այլն
wallowing or rolling in ashes.
Զօրէն ոտից գետնաքարշ եւ մոխրաթաւալ լինիցիխ՝ զերկրաւորս եւեթ խորհելով. (Երզն. լուս.։)
ash-heap, ash-hole.
Հանցէ զնա առ սեղանովն ի տեղի մոխրակուտին։ Ի վերայ մոխրակուտին այրեսցի. (Ղեւտ. ՟Ա. 16։ ՟Դ. 12։)
Արաբացւոց մոխրակուտին (այլ ձ. մըոխրակուտին), որ ըստ անուանն իսկ ոչ թուին. (Շ. եդես.։)
fire-worshipper.
Այրեցի զսնոտի տեղի մոխրապաշտից։ Ի մոխրապաշտ թագաւորէն։ Ի մոխրապաշտ վայելչութիւնս նոցա. (Ճ. ՟Բ.։)
Ստիպէին լինել մոխրապաշտ. (Կաղանկտ.։)
prone on the ashes;
— խշտի, a bed sprinkled with ashes.
chamber-candlestick or flat-candlestick;
taper-stand.
Ակօլիտին պարտ է զմոմակալն կրել։ Ա՛ռ զմոմակալս հանդերձ մոմեղինաւ։ Երկուս մոմակալս մոմեղինօք լուցելովք. (Մաշտ. ջահկ.։)
like wax.
Յոգւոջն մոմաձեւի ելոյ ամենայն տիպք պարունակին զօրութեամբ. (Փիլ. այլաբ.։)
forgetfulness, want of memory;
ի — գալ, անկանել, to fall into oblivion;
ի խորանկանել, ի մոռացմունս խորոց մատնիլ, to be buried in oblivion.
Մոռացումն առնումք բազում ժամանակօքն զգործոց մերոց։ Մոռացումն զաշխատութեան առնուիր վասն եկելոյն ի վերայ քո հանգստին։ Մի՛ ի մոռացումն առցուք զարարիչն. (Իսիւք.։)
forgetfulness;
—նս առնել, ի —նս դարձուցանել, արկանել, to forget, to leave or bury in oblivion;
— լինել, գալն, to forget, to forget oneself, to put out of oneʼs memory;
ի —նս ածել, to cause to forget.
λήθη oblivio. Նոյն ընդ Մոռացումն. եւ ընդ բայի՝ որպէս Մոռանալ, մոռանիլ. (գրի առ յետինս եւ Մոռացունք)
Յորժամ յաստուծոյ երախտիսն վայելեսցեն, մոռացօնս առնիցեն. քանզի սովոր են պարգեւք բարութեանց ածել զմեզ ի մոռացօնս. (Ոսկ. ես.։)
Ի մոռացօնս դարձուցեալ զկենսաբեր աւետիսն յառաջադիրս. (Ագաթ.։)
Մոռացօնք տիրեալ են, կամ տիրեն։ Աստուծոյ՝ մոռացօնք ոչ է, այլ վասն անտես առնելոյն ասէ. (Խոսր.։)
cf. Մովսիսական.
Թուէ եւ զժամանակ տիոցն մովսիսեանց. (Նախ. ել.։)
dressed skin, tanned hide;
leather-bag;
leather table-cover.
Վասն տաշտի, կամ թափուրի (այս ինքն տեփուրի), կամ մորթաղի։ Ի վերայ մորթաղի կամ քրձի՝ յորս իցէ կերակուր։ Այլ թէ ի մորթաղին գտանիցի՝ որ չոր եւ ցամաք իցէ։ Եթէ դալար եւ խոնաւ իցէ մորթաղ, խորտակեսցի. (Կանոն.։)
to flay, to skin, to deprive of one's skin;
to cut the throat, to butcher, to slaughter;
to kill, to slay.
Փչելով այնպէս կենդանւոյն մորթեցին զսուրբսն զերեսին ի ներքուստ ի վեր մինչ ի ստինսն. (Ագաթ.։)
Մանի, զոր ինքեանք մորթեցին (որպէս տիկ հանելով). (Եզնիկ.։)
cf. Մորթ.
Զմորթին տիկ հանեալ. (Գանձ.։)
Առ զմորթիքն՝ ձեաց ի գետին. եւ տարածեաց ի մորթացն զկտաւն. (Հ. յնվր. ՟Ժ՟Դ.։)
sheepskin mat.
Մորթիկ մի փոքր ի ներքոյ նորա ի տախտի. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
den, lair;
cf. Մոր;
cf. Մորենի.
ՄՈՐԻ κατάλυμα, μάνδρα caula եւ φωλέως lustrum, latibulum. գրի եւ ՄԱՅՐԻ. Որջ գազանաց ի մէջ մայրեաց, ուր են եւ կորիւնք ընդ մօրն. կաղաղ. խշտի. դադարք. մօրի, մօրնի. եբր. էօր, մէիւրա.
cf. Մորմոքումն.
Մորմոքումն. եռացումն կսկծագին. կսկիծ մարմնոյ եւ սրտի. մզմզուք, խշխշուք. (մորմոք է լծորդ ընդ մարմաջ, եւ ընդ բորբոք)
obscurity, darkness, night;
dark, obscure, gloomy;
— անհնարին, frightful or thick darkness, impenetrable gloom;
— ընդ —, ի մթան, ի մթի, in darkness, in the dark, in the gloom.
Բազում մութ ածեալ ունի։ Մութ մեղացն փարատի։ Ընդ մութ շրջել։ Զերծանի ի մթոյն։ Զմութս վշտաց եւ նեղութեանց։ Կրկին իսկ մութ յանձին կորզեն։ Գուցէ որպէս ի մթի այսր անդր ծփիցիմք. (Ոսկ. մտթ. Ոսկ. սղ. Ոսկ. ես.։)
to introduce, to give entrance, to cause to enter, to thrust or poke in, to insert;
to conduct, to guide, to lead;
to admit, to receive;
to think, to excogitate, to invent;
to adduce, to allege.
Երկու երկու յամենայնէ մուծցես ի տապանն։ Մո՛յծ ընդ քեզ։ Դու էիր՝ որ մուծանէիր եւ հանէիր զիսրայէլ։ Եմոյծ ի ներքս զպետրոս։ Ածին եւ մուծին ի տուն քահանայապետին։ Խնդրէին մուծանել զնա ի ներքս, եւ ոչ գտանէին՝ թէ ընդ ո՛ր մուծանիցեն զնա ի ներքս՝ վասն ամբոխին։ Գտեալ նաւ մի՝ եմոյծ զմեզ անդր.եւ այլն։
Չմուծանեմք օտարոտի (բան), մի՛ եւ դուք մուծանիցէք. (Ոսկ. կողոս.։)
Մուծի զնա ի տուն մօր իմոյ։ Զհաւաստի ըմբռնումն ասէ, որով մուծանիմք ի մօրն ի տուն. (Նար. երգ.։)
shoes;
slippers;
cf. Կօշիկ.
Մոյկ փոքրիկ, կամ կանացի. որպէս եւ պրս. մուզէ, կօշիկ, ագանելիք ոտից.
dumb, mute;
cf. Համր;
— առնել, to strike dumb;
— լինել, to be mute, to become dumb or speechless.
Խուլ եւ համր եւ մունջ դեւ։ Խուլ եւ մունջ գոլով ի դիւէն. (Բրսղ. մրկ.։ (Արմատն է Ունչ. որպէս թէ ընդ ունչս եւեթ մրմռացօղ. ուստի եւ Մնչել. եւ Մնջիկ։))
musk;
— երէ, moschifer.
μόσχος muscus, moschus moschiferus. թ. միւք, ... յն. լտ. մօսխոս, մօ՛սքուս, մուսգուս . (ի պրս. բառէ մուշ, որ է մուկն) Մկնաձեւ եւ մկնաչափ կենդանի ի հնդիկս՝ անուշահոտ, եւ իւղ նորա. եւ լայնաբար ամենայն անուշահոտ իւղ եւ պտուղ եւ ըմպելի. որպէս եւ բէշկ մշկոյ՝ է փիսիկ, այսինքն կատու մշկաբեր. (ուստի եւ միւսքէթ, մուշքաթ եւն)
Իսկ ի Բժշկարանի Սօդ մեկնի՝ թօբալախ. կիպեռիս. խոտի տակ է։)
lamp-black, pinesoot, soot, blacking;
ink;
սեաւ եւ —, miserable, wretched;
սեւ եւ մուր, black all over.
ՄՈՒՐ. ա. ուստի՝ Սեւ եւ մուր. որպէս ռմկ. սեւումուր.
Որքան ի սեւ եւ ի մուր կեանքս պանդխտիմք. (Լմբ. պտրգ.։)
ՍԵՒ ԵՒ ՄՈՒՐ. ռմկ. սեւումուր. Սեաւ իբրեւ զմուր, թխատիպ. թշվառ. փորձանաւոր.
Որքան ի սեւ եւ ի մուր կեանս պանգխտիմք. (Լմբ. պտրգ.։)
begging, mendicant, poor;
cf. Մուրականութիւն.
Եթէ տեսանիցէ ոք զոք ազատի կերպարանօք ի մուրականս, խաբեբայ է ասէ. (Ոսկ. եբր. ՟Ժ՟Ա։)