to grant pardon for a fault, to pardon, to excuse, to forgive, to be indulgent;
to permit, to allow;
to tolerate, to endure, to suffer, to support;
ներեցէք, beg pardon;
pardon me;
զայս ասեմ ներելով, I speak this by permission.
ՆԵՐԵԼ. καρτερέω, ἁνέχομαι patior, sustineo, contineo me. Կալ մնալ առ ետեղ հաստատուն. տոկալ. հանդուրժել. համբերել. յարատեւել. յանձն առնուլ. տանել. դիմանալ. զինքը բռնել.
contingent, casual.
Հոգւով իմով զօրացեալ, անճառելեացն ամենայնի լինիք ներընդունակ. (Պիտառ.։)
arcane, secret or hidden sense or meaning.
Տո՛ւր զքեզ ներխորհրդումն բանի, եւ մի՛ զխորհուրդ բանին առ քեզ բռնադատեալ թիւրեսցես. (Յհ. իմ. երեւ.։)
present, actual;
present.
ἑνεστώς, παρών praesens, quod adest. Որ ի միջի աստ յանդիման կայ արդ եւ այժմ. առաջիկայ. այժմու. արդի. այժմեան ժամանակ ընդ մէջ անցելոյն եւ ապագայի. եւ Անցաւոր կենցաղս. առջեւնիս եղածը, հիմակուան.
Ներկայ ամանակիս գիշերային հանգիստս. (Յհ. իմ. ատ.։)
Ի ներկայումս եւ ի հանդերձելումն։ Զներկայի՞ցս, զոր արդէն ունիմ, թէ զանցելոցն, զոր մթերեցի։ Ի ներկայումս, եւ առ ի յապայսն։ Ոչ միայն ի ներկայումս, այլ եւ յապառնիսն։ Ի ներկայումն նախահոգականաւն զօրացուցեալ զապառնեացն օգուտս ցուցանէ. (Խոսր.։ Նար. ՟Ի՟Զ։ Պիտ.։)
Առ ի մարդկանէ ոչ ոք է՝ որ ի ներկայէս յօժարութեամբ ելանէ. (Կլիմաք.։)
cf. Խիտ;
well instructed, very erudite, learned, clever, imbued with science.
Վերծանութիւն ներկուռ ըստ առոգանութեանցն. (Թր. քեր. իմա՛ ըստ նմանութեան կուռ պողոտայի։)
cf. Հակառակ.
ἑναντίον contrarius, oppositus, adversus, adversarius. Տակեալ ի միւս կողմն. հակառակ, հակակայ ծայրէ ի ծայր. ընդդէմ. ընդդիմակ. եւ Հակառակորդ.
Ներհակս ինձ զօրացուցի ապառումս եւ անկռուելիս։ Բազմահատուած էութիւն բնութեանս՝ ներհակք միմիեանց ի պատերազմի։ Ընդէ՞ր զինեցար ընդդէմ քո ներհակ. (Նար. ՟Ի՟Ա. ՟Ի՟Ե. ՟Խ՟Զ։)
contrary, incompatible;
antipathetical;
— բնութիւն, incompatibility.
Սէիր եւ հագար ընդդիմահարք միմեանց (եւ) ներհակակիրք. (Նար. խչ.։)
cf. Հակառակ.
Ներհական մասանցն երեսաց առ ներհական մասունս լինիցի վերահասութիւն. (Պղատ. տիմ.։)
cf. Հակառակութիւն;
ներհակութիւն գունոց, contrast of colours.
որ գրի եւ ՆԵՐՀԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ. ἑπαναντιότης contrarietas, repugnantia, oppositio. Ներհակն գոլ. հակակայութիւն. դիմամարտութիւն. ընդդիմութիւն. հակառակութիւն.
cf. Հմտութիւն.
Յոր իմաստունք՝ ներհմտութեամբ յայս վարժեցան. (Երզն. ոտ. երկն.։)
cf. Ներմարմնութիւն.
Զմարմնաւորութիւնն եւ զներմարդութիւնն ընկալեալ համագոյ մեր։ Ըստ այնմ իմասցիս եւ զաստուած բանն ի ներմարդութիւնս։ Անորիշ ի ներմարդութենէն։ Ճշմարիտ ներմարդութեամբն մանուկ էմմանուէլ։ Զներմարդութեան տնօրէնութիւն. (Ճ. ՟Գ.։ Բրս. ղկ.։ Թէոդոր. խչ.։ Զքր. կթ.։ Գր. հր.։)
encyclopedia.
τὰ ἑγκύκλια, ἑγκυκλοπαιδία encyclopaedia . որ եւ ՆԵՐՇՐՋԱՆԱԿԱՆ ԽՐԱՏ. Բոլորական ուսումն իբր շրջանաց եւ շրջանակաց յամենայն կարգի. գիտութիւն հանրական. հմտութիւն տիեզերական իրաց. ուսումնականութիւն. եւ ամենայն մակացութիւն եւ իմաստասիրութիւն բնական.
Զգեղապարելն ուսեալ ներշրջանակացն. (Յհ. իմ. ատ.։)
cf. Ներումն.
Յայս ինչ ոչ գացուք (կամ տացուք) ներութիւն. (Պղատ. տիմ. յն. ոչ ներեսցուք, կամ ոչ զիջցուք։)
pardon;
— խնդրել, to beg pardon or forgiveness, to apologize.
Կէտ աւարտեալ հոգին սուրբ. ն՝երումն (այսինքն յորում, որով, կամ ըստ որում) աւարտէ զեկեղեցի սուրբ՝ հրաշափառագոյն կոչմամբ եւ եօթնարփետն շնորհօք. (Քեր. քերթ.։ (Այսոքիկ եդան առ իմանալոյ, եւ ոչ հետեւօղ լինելոյ)։)
Ոչ կարողութեան չափով, այլ փրկչաբար ներմամբ տանջէր աստուած զեգիպտոս. (Նախ. իմ.։)
instruction, erudition, discipline.
Զի ուսցի զճարտասանական եւ զփիլիսոփայական ներվարժմունս արտաքին իմաստասիրացն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
corporeal, material.
Ոչ համարձակիմ ներտաղական աչօք հայել ի սրբութիւն սրբութեանց. (Ոսկ. ղկ.։)
interior, internal, inner;
intestine;
intrinsic;
intimate, cordial;
underground, subterranean;
— անկիւն, internal angle.
Ետ նմա քաղէր զգողաթն վերին, եւ զգողաթն ներքին։ Մինչեւ ի դժոխս ներքինս։ Փրկեցեր զանձն իմ ի դժոխոց ներքնոց։ Եդին զիս ի գբի ներքնում։ Կողմանոցին ներքնոյ, եւ միջնոյն, եւ երրորդին.եւ այլն։
Զներքինն առնել դարձեալ վերին, եւ ըզվերինն առնել ստորին։ Խոնարհեցո՛ զմիտս իմ ներքին, զի բարձրացայց շնորհիւ քոյին (որ հայի եւ ի նշ. (ա). Յիսուս որդի.։)
inferior, interior.
Անջրպետեմ զջուրսն վերին եւ ներքնական. (Շ. իմ. եղակ.։)
under, nether, lower;
—, ի —, under, below, beneath;
in, within, through, inwardly, inside;
ի — արկանել, to subdue;
ի — կացեալ, անկեալ, subject, submissive, dependent, cf. Հպատակ;
պատել ի —, to line, to cover on the inside;
—ք, the inside, interior.
Նաւթիւ ծեփեսցես զնա ներքոյ եւ արտաքոյ։ Կցեալ ընդ միմեանս յերկարաւոր ի ներքոյ եւ արտաքոյ։ Գիր գրեալ ներքոյ եւ արտաքոյ։ Ի ներքոյ են գայլք յափշտակօղք։ Ի ներքոյ լի են ոսկերօք մեռելոց։ Արտաքոյ մարտք, եւ ի ներքոյ արհաւիրք.եւ այլն։
antipodes.
Եթէ ոչ էին մեզ ընդդիմոտունք ներքոյաբնակք, ո՞ւմ մարդեօք արեգակդ տայր զլոյս (ի գիշերի)։ Լսէի՝ եթէ ոչ գոն այլ ներքոյաբնակք կենդանիք. (Շիր.։)
in, into, inside;
մտանել ի —, to go in, to enter;
ընկալաւ զնա ի —, he took him in, he received him;
եդաք ի — ի սենեակն, we placed it in the room.
Մտեալ ի ներքս՝ նստէր։ Տարան զնա ի ներքս ի գաւիթն։ Մինչեւ ի ներքս իսկ ի գաւիթ քահանայապետին։ Որ ինչ ոչ եւս արժան ինչ էր, զայն ի ներքս համարձակ տանէին։ Ի ներքս ի տունս կրեցէք։ Տարցես ի ներքս քան զվարագոյրն։ Ի ներքս կոչել, մատուցանել, դիմել, ընթանալ.եւ այլն։
Ոչ եթէ ներքսածողականք են քաղցն եւ տրտմութիւնն, (այլ բնաւորական կիրք) (Յհ. իմ. երեւ.։)
interior, internal, innermost.
Դրօշուածս հայելիս ի ներքսագոյնն եւ յարտաքինն (որմս տանն)։ Ձգեաց զիմաստութիւն քան զներքսագոյնս. (՟Գ. Թագ. ՟Զ. 29։ Յոբ. ՟Ի՟Ը. 18։)
Քան զպետրոս ներքսագոյն էանց։ Գնալ ի բաց հրամայիմք, եւ ելանել աստի. եւ դու ի ներքսագոյննլ ընթանաս։ Մի՛ մտցէ յամենայն ժամ ի սրբութիւնն ներքսագոյն վարագուրին (այսինքն քան զվարագոյրն)։ Տեսիլն ներքսագոյն վարագուրին էր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 37։ եւ Ոսկ. ՟ա. կոր.։ եւ Ոսկ. ի ծն. քրիստոսի.։)
anathema, excommunication, malediction, curse;
imprecation, execration;
լինել ի —ս, to become anathema, to be a subject of execration;
առնել զոք ի —ս, տալ զոք ի —ս, to subject a person to execration;
ընդ —իւք կապիլ or անկանիլ, to be excommunicated or execrated;
—ս արձակել, —ս ի վերայ կարդալ, to anathematize, to curse;
—ս ի հետ արկանել or զկնի արձակել, to load with cursing, to curse, to execrate, to imprecate;
to excommunicate.
Ջուրն յանդիմանութեան նզովին այնորիկ։ Նզովիդ արդորիկ։ Նզովիս այսորիկ. (Թուոց. ՟Ե. 18=27։)
Քաւեալ լիցիս ի նզովից աստի իմոց։ Տացէ զքեզ տէր ի նզովս եւ յերդումն։ Յանցանել ձեզ զուխտիւ տեառն աստուծոյ ձերոյ, եւ զնզովիւք նորա։ նզովք կերիցեն զերկիր. եւ այլն։
Նզովք կոչեցաւ յաղագս իմ, որ զիմն ելոյծ զնզով. եւ մեղք՝ որ եբարձ զմեղս աշխարհի. (Առ որս. ՟Ե։)
to anathematize, to excommunicate;
to curse, to condemn;
to execrate, to imprecate.
Նզովելով նզովեսջիք զնա։ Նզովեցին զնա, եւ սատակեցին զնա։ Եղիցի նզովեալ (ինքն), եւ ամենայն ստացուածք նորա. եւ ինքն ի բաց եղիցի յեկեղեցւոյ ժողովրդոցն իսրայէլի։ Սկսաւ նզովել (զանձն), եւ երդնուլ. իմա՛ ասելով, օ՛ն, եւ օ՛ն արասցէ ինձ աստուած, եւ այլն։
cf. Պանդուխտ.
Պանդուխտ եւ նժդեհ եմ ես ի միջի ձերում։ Պանդուխտ եմ ես առաջի քո, նժդեհ եւ անցաւոր, որպէս ամենայն հարք իմ։ Ընտրելոցդ նժդեհից՝ որ ի սփիւռս. (Ծն. ՟Ի՟Գ. 4։ Սղ. ՟Լ՟Ը. 13։ ՟Ա. Պետ. ՟Ա. 1։)
poor, necessitous, indigent;
մեզ ոչինչ — էր ի ձէնջ, we had no need of you.
Ոչ նիազ ի գիտութենէ ... եւ ոչ կարօտ յիմաստութենէ. (Եզնիկ.։)
bristling with spears;
— զօրք, company of pikemen.
Ի դիմի հարեալ քաջամարտիկ նիզակախուռն զօրաց՝ կոխան լինին. (Արծր. ՟Ե. 10։)
fellow-soldier, comrade;
ally, confederate;
allied, leagued, confederate.
Աղաչեմ զձեզ քաջ նիզակակիցք իմ։ Զտնոյնն ուսոյց ամենայն նիզակակից գործակցաց իւրոցն առաքելոց. (Եղիշ. ՟Ե։)
slumber, sleep, repose;
մի՛ տար — արտեւանաց քոց, give not slumber to thine eyelids.
Թէ տաց քուն աչաց իմոց, կամ նինջ արտեւանաց իմոց։ Մի՛ տար քուն աչաց, եւ մի՛ նինջ (կամ նիրհ) արտեւանաց քոց. (Սղ. ՟Ճ՟Լ՟Ա. 4։ Առակ. ՟Զ. 4։)
breath, puff;
destiny, fate, fortune;
վեհ —, high destiny;
վայելել ի —, to prosper, to lead a happy life.
Ահա զմեծագոյն խոհականութեան բերեն իմն յինքեանս նսեհ. (Պիտ.։)
Ստորիջեալ ընդ լուսանցսն մանրամաղ փոշետեսակութիւն, վսամական սթափառումն ի սէ օդոյն զմիմեամբք հոլովեալ. (Մագ. ՟Լ։)
cf. Նիրհիմ.
cf. Նիրհիմ.
cf. Նիրհեցուցանեմ.
Նիրհեաց անձն իմ ի ձանձրանալոյ. (Բրս. հց.։)
cf. Նիրհ.
Թօթափեա՛ զնիրհումն ի գլխոյ իմոյ. (Եփր. աղ.։)
matter, body;
element;
substance;
subject, matter;
cause, reason, grounds;
—ք, materials;
— հրոյ, matches, incentive, tinder;
— ցրիւ, diffuse matter;
— եւ տեսակ, form and matter;
խօսեսցուք զայսր —ոյ, let us discourse on this subject.
Տասն (ստորոգութիւնք). նիւթ, որպիսութիւն, քանիութիւն, առինչ, եւ այլն։ Ես ունիմ նիւթ փոխառեալ յիւրաքանչիւրումեքէ ի տարերց. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Որպէս կաւն նիւթ է բրտին, եւ թուղթն՝ գրագրին։ Երկրաչափին է նիւթ երկիրս, եւ աստղաչափին է նիւթ երկինքն, եւ երաժշտին է նիւթ ձայնքն. (Յկ. ղթրիմ։ Հին քեր.։)
material.
Իմաստասէրք գոլով՝ կամեցան յամենեւիմբ նիւթականացն յաննիւթականսն ամբառնալ. (Սահմ. ՟Ժ՟Է. յորմէ եւ Մագ. ՟Ծ՟Է։)
Ըստ չորից տարերացդ, որ ի նիւթականումս մեր գտանի մարմնի. (Յհ. իմ. ատ.։)
idolater;
materialist.
Ոչ նիւթապաշտ եւ պատկերապաշտ լինել. բայց զհայհոյիչս եւ զանարգիչս սուրբ պատկերաց յիմարս կարդասցուք եւ շամբշեալս. (Սարկ. հանգ.։)
material;
liquid, fluid;
worldly-minded.
Նիւթաւորք գոն, որպէս փայտ, քար, եւ այլք ամենայն ի տեսանելեաց։ Ոչ գոյ կարողութիւն նիւթաւո՛ր իմանալ զհոգի։ Ուսումնականն նիւթաւոր է որպէս բնաբանականն, եւ աննիւթ որպէս աստուածաբանականն. (Սահմ. ՟Ժ՟Զ։)
material, corporeal.
Զի մի՛ գուցէ կարծեսցուք աթոռս նիւթեղէնս։ Զինքն գիտելով աստուածայինն իմաստութիւն՝ գիտասցէ զամենայն, աննիւթաբար զնիւթեղէնս, եւ զբազումս միեղինապէս. (Դիոն. երկն. եւ Դիոն. ածայ.։)
Ծանի՛ր եւ իմացի՛ր ստացական նիւթեղինօքս զաննիւթականն. (Ճ. ՟Ա.։)
to spin, to twist;
to weave, to plait;
to prepare, to form, to project, to design;
to cause, to produce, to excite;
to contrive, to machinate, to plot;
— զնենգութիւն, to weave plots or snares, to conspire, to plot, to lay snares;
դաւ —, to frame or plot a treacherous design, to hatch treason;
կործանումն —, to ruin, to cause the ruin of;
չարիս — ումեք, to meditate evil against a person, the ruin of;
— խորհուրդս չարութեան, to meditate gloomy, foul or heinous thoughts;
— անձին չարիս or զկորուստ, to contrive one's own ruin;
— նիւթ, to accumulate;
— զգործն, to undertake, to execute, to put into execution;
լրբենի սէր նորա մահ նիւթեաց նմա, his infamous passion cost him his life.
Ամենայն կին իմաստուն մտօք՝ նիւթէր ձենռօք իւրովք, եւ բերէր մանեալ։ Ի կարմրոյ մանելոյ, եւ ի բեհեզոյ նիւթելոյ։ Շուշանն վայրենի՝ ո՛րպէս աճէ, ոչ ջանայ, եւ ոչ նիւթէ.եւ այլն։
hearth-cake or griddle-cake;
loaf.
Փութա եւ արա՛ երիս չափս նկանի. (Փիլ. իմաստն.։)
roll, manchet;
քանի՞ —աց ունիք, how many loaves have you?.
Փութա եւ արա՛ երիս չափս նկանի. (Փիլ. իմաստն.։)
to see, to look at, to regard, to observe, to examine, to consider, to contemplate, to reflect, to ponder on;
to show or pay regard to.
σκέπτομαι, ὀράω, ἑφοράω, θεωρέω, ὅπτομαι specto, aspicio, aspecto, intueor, contueor, considero, cerno, video οἱκάζω conjicio στοχάζομαι conjecto ἁπείδω prospicio ἁκριβόω diligenter exploro ἑμβατέω, ἰστορέω exploro եւ այլն. Նայել. դիտել. տեսանել. աչօք բացօք կամ մտօք՝ դէմ յանդիման. յառել զաչս. ակնարկել. զննել. լրտեսել. քաջ նշմարել եւ որոշել. (նկատ. լծ. թ. նիյաթ, նիյէթ, դիտումն մտաց. իսկ նկատել աչօք, նազար էթմէք ... պ. նիկեահ քէրտէն .... cf. ԴԻՏԵՄ. պ. տիտեն)
Նկատեսցես քեզ զճանապարհն։ Գնացին նկատել զերկիրն. Գիտէ զառաջինն եւ զհանդերձեալսն նկատել։ Հազիւ նկատեմք զերկրաւորս։ Բաւական լինիցին նկատել զաշխարհս։ Զօրհաս մահուն դէմ յանդիման առ ի դժոխս նկատէին։ Զնա՝ նկատեալ խորհրդով եւ կանխագիտութեամբ աստուծոյ. եւ այլն։
Ոչ տեսանել ասաց, այլ նկատել. զոր օիրնակ որք զմեծամեծ քաղաքս եւ գեղեցիկս կամեսցին երթալ զննել, նոյնպէս եւ նա բազում իմն փութով զննել, նոյնպէս եւ նա բազում իմն փութով նկատել. (Ոսկ. գղ.։)
Ոչ նկատեալ նախ զչարն, որ ի գոյացութիւն իրին էր տեսանել։ Զբովանդակ նկարագիրն փառացն հօր դէմ յանդիման նկատել. (Յհ. կթ.։)
cf. Նկատումն.
Կատարեա՛ զնկատումնս իմ, յաջողեա՛ զյօժարութիւնս իմ։ Որ եբաց զաչս իմ ի նկատումն սքանչելեաց իւրոց. (Ճ. ՟Բ. եւ Ճ. ՟Գ.։)
Լուա՞յք զառակս, ծանեա՞յք զնկատումն (զդէմյանդիման տեսութիւն)՜ Ամենեւին լուսաւորութիւն, եւ նկատումն փրկութեան (այսինքն ակնարկութիւն կամ նայեցաք փրկարար). (Նար. ՟Խ. ՟Հ՟Զ։)
observation, contemplation;
regard, consideration.
Կատարեա՛ զնկատումնս իմ, յաջողեա՛ զյօժարութիւնս իմ։ Որ եբաց զաչս իմ ի նկատումն սքանչելեաց իւրոց. (Ճ. ՟Բ. եւ Ճ. ՟Գ.։)
Լուա՞յք զառակս, ծանեա՞յք զնկատումն (զդէմյանդիման տեսութիւն)՜ Ամենեւին լուսաւորութիւն, եւ նկատումն փրկութեան (այսինքն ակնարկութիւն կամ նայեցաք փրկարար). (Նար. ՟Խ. ՟Հ՟Զ։)
description;
picture, painting;
representation, likeness, portrait;
delineation, design, plan, model, form;
style;
text;
cf. Նկարագիծ;
painted;
described;
պատկերակերպ —, portrait, likeness;
— բնութեան, the picture of nature;
ըստ —գրին, literally;
մեկնել ըստ —գրին, to explain literally.
Ոչ երբէք տեսի այսպիսի նկարագիր պատկերի (դիմաց)։ Ո՞ր խորութիւն գերեալ ունի զարքունական զայն նկարագիր. (Ճ. ՟Ա.։ Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Իբրեւ ետես թագաւորն զգեղապանծ վայելչութիւն պատկերակերպ եւ նկարագիրն հռիփսիմեայ. (Ագաթ.։)
representative;
descriptive;
picturesque;
characteristic;
literal;
— իմաստիւք, literally.
to paint, to represent;
to portray, to depict, to paint, to describe, to give a description of;
to characterize.
Նկարագրեաց զպատկեր մանկանն եւ զհօրն եւ զմօրպն։ Նկարագրեալ պատկեր աստուծոյ եւ տեառն մերոյ փղկչին յիսուսի քրիստոսի։ Մարդակերպ նմանութեամբ նկարագրեմք։ Պատկեր թագաւորական յառաջ կապարեայ նկարագրի։ Հիւսունք, նկարագրողք, եւ անդրիաստեղծք։ Ձեռն տայ նկարագրել զքարինս ճշգրտագործ նմանահանութեամբ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ. եւ ձ։ Յհ. իմ. պաւլ.։ Շ. մտթ.։ Նիւս. բն.։ Արծր. ՟Ե. 8։)
Նկարագրեա խորհրդով, եւ յանդիման կացցէ քեզ քաղաք (ի միտս)։ Մտօք միայն նկարագրեալ։ Զայսոսիկ օրէնքն նկարագրեցին, զայս քրիստոս կատարեաց. (Ածաբ.։)
Նկարագրել զպատկեր ճառի սորտ չեմ բաւական. քանզի առաւելու գեղեցկութիւն սորա քան զերանգս իմ. (Եփր. ի ստեփ.։)
painting, representation, portrait, image, figure, delineation, sketch;
description;
hypotyposis, imagery.
Նկարագրութիւն իմն, եւ նախագիծ աներեւութիցն եցոյց զերեւելիսս. (Ածաբ. պասք. ՟Բ։)
embroiderer;
painter;
of divers colours;
figured;
embroidered.
Ճշմարտութեան լե՛ր աշակերտ, դիմաց սիրոյն նըկարակերտ. (Երզն. այբուբ.։)