cf. Յստակ.
Զգալի լուսոյս ծագումն առողջ զգայարանք յստակապէս ընդունի. (Խոսր.։)
clearsightedness, perspicacity.
Աչաց քոց յստակատեսութիւն եւ ստուգատեսութիւն՝ որ յիս, ընդոստուցին զիս. (Նար. երգ.։)
cf. Յստակեցուցանեմ.
καθαίρω, καθαρόν ποιέω, διακαθαίρω , διατραύω mundo, purgo, expurgo, lustro, nitidum reddo, declaro. Յստակ առնել. մաքրել. սրբել. զտել. պարզել. որոշել. պայծառացուցանել. յիստակել, յըստակցընել, ըստըկել, եւ ըստըկցնել.
Յստակ ի փշոց զանդս մեր ընձեռեսցուք սերմանօղ մշակողին, եւ զկնի յստակելոյն ոռոգեսցուք զայն հոգեւորական ջրովն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 23։)
clearness, pureness, cleanness;
limpidity;
purity, candour, sincerity, ingenuousness.
Ընդ մտանէ ընդ ամենայն վասն յստակութեան. (Իմ. ՟Ե. 24։)
Զի մի՛ մթարքն՝ որ զբբօքն շողայցեն, արգել հայելոյ ի յստակութիւն լուսոյն լիցին։ Լուսաւորութիւն արեւուն մտեալ ընդ սպիտակութիւն ապակւոյն, եւ ընդ յստակութիւն ջրոյն. (Եզնիկ.։)
Հանգոյն արեգական ի խորս ուրեք ընդ յստակութիւն ջուրցն առաքելով զիւր ճառագայթսն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Յստակութիւն օդոյդ ընկալաւ զնսեմութիւն՝ լուսաւորացդ խաւարելով. (Շ. բարձր.։)
Յստակութիւն աղերսին իսպառ պղտորեալ։ Կամ հող ընդ յստակութեան ոսկւոյ. (Նար. ՟Ի՟Գ. ՟Ձ՟Բ։)
Եւ իբր Յստակամտութիւն. անկեղծութիւն. (թերեւս լծ. ընդ ստուգութիւն).
articulation, joint, juncture;
bond, tie, link, connexion;
article.
Եւ ծայրակտուր փողից յօդին։ Եւ ընդ հատեալ մասանց յօդին, եւ այլն. (Յիսուս որդի.։ Իսկ Առ որս. ՟Ա. իբր յն. ընթացք կենաց։)
Ոչ եթէ ընդ վայր ինչ կարդաց զնա լոկ Բան (յն. լօ՛ղօս), այլ՝ յօդ յաւել. ասէ, Բանն (յն. օ՛ լօ՛ղօս), զի յայլմէ մեկնեսցէ զնա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1. (ուր վրիպակաւ գրի. եդ եւ յաւել)։)
compound.
Միաւորեալ միացոյց Աստուածն զպարզութիւն աստուածային բնութեան իւրոյ ընդ յօդականութիւն տարրական բնութեանս մերոյ. (Անան. եկեղ։)
tie, bond, union, knot;
articulated, composed of articulations;
— մտերմութեան, ընկերութեան, bonds of friendship, ties of society.
junction, conjunction, bond, union, connexion.
articulated, articular;
articulated, uttered;
well expressed, well turned, harmonious.
Զվիշապն յօդաւոր ընդ պարզականին (այսինքն մարմնաւոր ընդ անմարմնոյ)։ Խաչս փրկական՝ անմահն իսկութեան՝ յօդաւոր մարմնոյն խառնմամբ՝ եղեալ օթարան։ Յօդաւոր մարմնով ի քէն ծնաւ։ Զյօդաւոր մարմինն միակ՝ խառնեաց ընդ աստուածական բնութեանն իւր անքակ. (Նար. մծբ. եւ Նար. խչ. եւ Նար. կուս.։)
ՅՕԴԱՒՈՐ. ἑνάρθρος articulatus. Բարբառեալ ձեւաւոր հնչմամբ. յարմարաւոր յօդմամբ ձայնաւոր եւ բաղաձայն տառից արտաբերեալ ընդ բերանն. նշանական. որոշեալ.
to join, to unite, to tie, to bind, to annex;
to articulate, to pronounce, to utter;
to feign, to contrive, to invent;
to compose, to form.
Զանարար բնութիւնն ընդ արարեալ բնութեանն յօդեաց, եթէ ոչ մկրտեսջիք ասէ՝ ի ջրոյ եւ ի հոգւոյ. (Սեբեր. ՟Գ։)
Զիա՞րդ ընդ մեծին մաղթանաց զիմս յօդեցից. (Նար. կ.։)
Սուտ պատճառս յօդելով. (Շ. ընդհանր.։)
articulation, joint, knot;
composition, construction;
article, paragraph.
Կշռեսցեն կորովութեամբն իբրեւ ընդ յօդուածս զրահից. (Եփր. թագ.։)
connexion, harmony.
εἰρμός (յորմէ եռմոս). ἀρμονία (լծ. ընդ յարմարութիւն) nexus, series, harmonia. Զօդումն. շաղկապումն. եւ Բարեյօդ յարմարութիւն իրաց եւ ձայնից.
Յօդումն ասի դաշնակումն ձայնի, որպէս աղեաց քնարի յօդանալ ընդ միմեանց. (Լծ. նիւս.։)
well disposed, inclined, willing, well affected;
prompt, ready, eager, desirous, anxious;
— լինել, to be disposed or inclined to, in the mood for, to have an inclination for;
cf. Օժարաբար.
Ի մեզ միութեանն լինել յօժարաբար։ Զկատարելութեանն յօժարաբար ընձեռեալ ախորժակս. (Կիւրղ. գանձ.։ Պիտ.։)
cf. Յօժարագոյն.
Ի մեզ միութեանն լինել յօժարաբար։ Զկատարելութեանն յօժարաբար ընձեռեալ ախորժակս. (Կիւրղ. գանձ.։ Պիտ.։)
spontaneous, willing.
αἰρετός, προαιρετικός electivus, voluntarius, spontaneus. Ախորժական. դիւրապատրաստ. կամաւոր. ընտրողական.
Զկնի չարին ընթանան յօժարական կամօք։ Յօժարական սրտիւ առնիցէք. (Շ. ընդհ.։)
ՅՕԺԱՐԱԿԱՆՆ գ. ըստ յն. ոճոյ, ἠ προαιρετική voluntarium, praelectivum. Կարողութիւն յօժարութեան ընտրութեամբ. կամաւորն. ընտրողականն. եւ Առարկայն յօժարելի.
goodwill, entire disposition, inclination, devotion, eagerness.
προαίρεσις, προθυμία animi promptitudo, praeelectio, institutum, voluntas. որ եւ ՅՕԺԱՐՄՏՈՒԹԻՒՆ, Կամաւոր յօժարութիւն. ընտրողական հաճութիւն. նախայօժարութիւն. յառաջամտութիւն.
eager, desirous.
Արժանընկալ են վէրք բարեկամի քան զյօժարասէր համբոյրս թշնամւոյն. (Եւագր. ՟Ի։)
eager, ready to, disposed to;
eagerly;
—ք հակառակութեամբ, contentious, litigious, quarrelsome.
Ոխապահք, յօժարափոյթք հակառակութեամբ, նենգալիցք։ Ամենայն նահատակք յօժարափոյթ անցանեն ընդ ձեր փորձ հանդիսից։ Յօժարափոյթ ընթանայ ի շինութիւն միաբանութեան. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
to form, to fashion, to arrange, to set in order.
ՅՕՂԵԼ. Իբր օղ ընդ օղ յարել. Յարմարել կամ յօդել օրինօք. հաստել. յօրինել. յն. διαπλάσσω formo.
eyebrow;
lofty countenance, stately look, superciliousness, haughtiness;
— սեաւ, կամարաձեւ, թաւ, անօսր, նրբին, ի վայր անկեալ, ամբարհաւաճ, սպառնալից, dark, finely arched, bushy, thin, small, hanging, haughty, threatening eyebrow;
ամբառնալ զ—ս, զ—ս վեր ի վայր տանել, to raise the brows through superciliousness, to put on an arch look, to look arch;
վանել զ—ն, to put off pomp or pride;
պռստել, ի վեր պրկել զ—ս, to frown, to knit the brow, to look sour or angry;
զ—սն հանել, to paint the eyebrows;
—օք ակնարկել, to wink, to wink at.
ՅՕՆ մանաւանդ՝ՅՕՆՔ. գրի եւ ՅՈՒՆ, ՅՈՒՆՔ. (ռմկ. ընքուի, ընքուըներ. ὁφρύς supercilium. Կրկին կարգ կիսակամար մազից ի վերայ դարեւանդաց աչաց՝ ի գահաւանդս ճակատուն. նմանութեամբ՝ Բարձրայօնութիւն.
having joined eyebrows;
— լինել, to knit the brow;
— ճօճ, knitting the brows nervously.
Ոյր յօնքն երկոքին կից են ընդ միմեանս.
ՅՕՆԱԿԻՑ ԼԻՆԵԼ. Կցել զյօն ընդ յօն առ ցաւոց, կամ ակնարկել յօնիւք.
a joint of meat;
dismembered part, segment.
Զխոյն յօշեսցես, եւ դիցես ի վերայ յօշուածոյն։ Զամենայն յօշուած գեղեցիկ։ Զորթն զոր կտրեցին, եւ անցին ընդ մէջ յօշուածոց նորա. (Ել. ՟Ի՟Թ. 17։ Եզեկ. ՟Ի՟Դ. 4։ Երեմ. ՟Լ՟Դ. 18։)
to fatten, to grow fat;
to stuff on gorge oneself;
to live in effeminacy, idleness or debauchery, to wallow in voluptuousness, to pamper oneself;
to become haughty, to enact the stately personage, to play the swell;
— սիգաքայլ, to stalk, to walk proudly, to look big;
— ի խաղս, ի զբօսանս, to pass the whole day in pleasure or amusement.
Սիգաքայլ երիվարօք յօրանալ. (Շ. ընդհ.։)
cf. Յօրինուած.
Մնայ յիշատակ անդրեօքն՝ հանդերձ գեղեցիկ յօրինմամբք։ Զընդձեռամբ հաւատացեալսն տնօրինեալ յօրինումն կարգաւորութեան։ Զանազան ծաղկանցն յօրինմամբք։ Գեղեցկակարգ նաւացն յօրինմամբք. (Պիտ.։)
the twenty second letter of the alphabet, and the seventeenth of the consonants;
four hundred, four hundredth.
Զոր ոչն գիտես. մինչ ոչն մեղանչէին. որպէս բարւոքն վկայեաց. այս ինքն զայն՝ զոր ոչ. մինչ նոքա ոչ. որպէս երբեմն, յայնժամ կամ նա վկայեաց։ Ուր յերրորդ դէմս բայից դիտեա՛ քաջ, զի մի՛ լիցի շփոթել զյանգս եզական բայից յօդիւ, էն, ին, ընդ յոգնականս անյօդս՝ են, ին. զոր օրինակ.
Ն. Երբեմն լծորդ է ընդ մ. զոր օրինակ անբիծ, ամբիծ. հանգոյն, իբր համգոյն, նոյնգունակ. հանդէպ, իբր համդէպ, եւ այլն։
Նուն (կամ նո՛յն), Նոյ յազգի անդ ասէ ընտրեալ՝ միայն գըտաւ իւրովքն ապրեալ. (Շ. այբուբ.։)
Նախդիր անպէտ՝ նախ քան զձայնաւոր տառս. իբր ըն. որ է յն. ἑν լտ. in ի հին թարգմանութեան մակացութեանց կազմէ զհոլով ներգոյական. որպէս ի. յ.
Ն. Իբր բաղադրական մասնիկ՝ բնական բաղադրութեամբ ի սկիզբն բառից՝ սաստկացուցանէ զոյժ նշանակութեան նոցա. որպէս Ըն, ներ, ի ներքս, տիրապէս, քաջ, եւ այլն։ Յայտնի օրինակաւ տեսանես ի ձայնքս, Հայիմ, Նայիմ. Հիւթ, Նիւթ. Կրթիմ, Նկրտիմ. եւ Նեցուկ, որպէս յեցուկ կամ գործի յենլոյ. Զիստ, Նիստ։ Որպէս եւ Նստիմ. ըստ լտ. սէ՛տէօ. իսկ սէ՛տէս. լծ. ընդ թ. սէտիր. յն. է՛տրա, գաթէ՛տրա։ Եւ առաւել անյայտ օրինակաւ տե՛ս ի բառսդ, Նախ, Ներել, Ներքոյ կամ ի ներքս. եւ այլն։
Սեռ է, որ ըստ յոլովից տարբերեցելոց տեսակաւ՝ ի ն՝երում զի՛նչ էն ստորոգեալ։ Յասելն՝ ի ն՝երում զինչ էին, որոշէ ի տարբերութենէ (որ է ի ն՝երում որպիսի ինչ), ի յատկէ եւ ի պատահմանէ (որ են ն՝երում որպիսի)։ Այս սեռ ի ն՝երում զինչ էումն ստորոգի. իսկ պղատոնականքն սեռք ի ն՝եր որպիսի ինչ էումն ստորոգին. եւ ն՝եր որպիսի ինչ էն ընդ որակութեամբ է. (Անյաղթ պորփ.։)
reverence, respect, homage.
Եգիպտացիք ի ձկանց կա՛մ զամենայն մարմինս, եւ կա՛մ մասունս ի նոցանէ աստուածացուցին. իսկ որք յուղիղ խրատուէ ճաշակեցին, ընդ պանծալի իրսն նազարարութիւն հիանալով՝ գթան, ողորմելով այնոցիկ որք այնու վարին, թշուառագոյնս կարծեցեալք ել նոցա քան զպատուեալսն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
to honour, to respect.
σεμνόω venerandum et augustum reddo, magni facio ὠραΐζω decoro. Արգոյ ընծայել. մեծացուցանել. վերապատուել. շքեղացուցանել.
maid-servant, female domestic, waiting-maid, or waiting-woman.
Ռեբեկա, եւ նաժիշտք իւր։ Դուստրն փարաւոնի, եւ նաժիշտք նորա։ Առաքեաց զնաժիշտ մի։ Տայ կերակուր ընտանեաց, եւ գործ նաժշտաց.եւ այլն։
Փրկիչն ընդ իւր ելս արարեալ հոգւոյն եւ ազատեալ, նաժիշտս անուանելով զոգիս հայրապետացն եւ մարգարէիցն սրբոց. ինքն հոգին (յիսուսի) ելանէր, եւ նաժիշտքն ընդ նմա ելեալ գային. (Պիտառ.։)
"cf. Յառաջագահ;
— արքեպիսկոպոս, primate;
— նստել, բազմել, լինել, to preside, to be the president, to hold the first place;
—ք, cf. Նախաթոռք."
Նախագահք լիցին ի կերակուրս։ Նախագահ լինիցի ի խաւարին։ Կամին ի չարիսն նախագահ լինել. պիտի՝ գահակից լինել, իբր կցորդիլ. յն. բռօսէտրէւօ. զոր ընթեռնոյր թարգմանն՝ բռօէտրէւօ.
prototype, archetype, primitive model, original, idea, pattern;
primitive;
— շինուածոց, sketch, plan, model.
Երեկոյ մարդոյ է օր մահու, իսկ առաւօտ է աներեկոյ օր ընդհանուր յարութեան. զոր նախագաղափարաւ (նախ յանձին) եցոյց քրիստոս. (Մխ. ապար.։)
Տեսակք են երկու. նախագաղափար, եւ ածանցական. եւ է նախագաղափարն, որ ըստ առաջին գաղափարին կոչեցաւ. հիբար՝ երկիր. եւ ածանցական, որ յայլմէ զսեռութիւն (այսինքն զծնունդ) ընակալաւ. որպիսի, երկրային։ Նախագաղափար. ո՛րգոն, ոռոգեմ. եւ ածանցական է, ոռոգանեմ. (զի ի յն. չիք անցողական)։ Դէմք նախագաղափարացն, ես, դու, նա. եւ ածանցացն, իմ, քո, նորա (իբր՝ իմային, քոյին, նորայն)։ Սեռք կամ թիւք կամ հոլովք նախագաղափարացն եւ այլն. (Թր. քեր.։)
traced, delineated before;
delineation, sketch, outline, firstdraught, minute;
acrostic.
Թէ այր ոք առնէ իսօն (բառ յն. հաւասար), այսինքն նախագիծ կտակի, եւ ոչ գրի նոյնն հաստատութեամբ, ոչ է ընդունելի կտակն. (Մխ. դտ.։)
chief, principal.
Թէ ոք ի նոցանէ ընդդէմ դառնայ նախագլուխ իշխանին, այսինքն՝ կոմսին, եւ կամ տրիբունին։ Գնայ ի նախագլուխ իշխօղն։ Տացեն ի նախագլուխս ճակատուն (ի զօրագլուխս). (Մխ. դտ.։)
gone before, preceded;
precursor, forerunner.
ՆԱԽԱԳՆԱՑ եւ ՆԱԽԱԳՆԱՑԵԱԼ. προηγούμενος, προοδευκότος praecedens. Յառաջընթաց. եւ Կանխաւ երթեալն.
Գնասցու՛ք ընդ անձուկ ճանապարհն՝ համարձակ, վասն նախագնաց առաջնորդին յիսուսի. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 1։)
Մի՛ հետովքն մոլորիր նախագնացելոցն ընդ կենցաղս. (Նիւս. երգ.։)
cf. Նախագոյակ.
Զնախագոյս ամենայն զօրութեան նորա (այսինքն սատանայի) ընկճեաց. իմա՛, զնախկին հանգամանս կամ սպառազինութիւնս։
more ancient;
cf. Յառաջագոյն.
Ի գիրկսն ընդունի, եւ ոչինչ արանջէ յաղագս նախագունիցն (յանցանաց). (Դիոն. թղթ.։)
first acting or operating;
made before.
Նախագործիւք լուսափայլութեամբք՝ աստուածպետութեան անընդմիջաբար հպագոյն։ Նախագործ զօրութեամբ։ Նախագործ լինել։ Նախագործ քահանայապետ։ (Դիոն. երկն.։)
cf. Կանխագուշակ.
Յուսով սպասել նախագուշակըն յարութեան. (Լմբ. տաղ.։)
cf. Նախագիւտ.
Սքանչելի հանճարոյս յառաջագոյն նախագտակք այլք լինելով ոմանք։ Սքանչանան ընդ նախագտակս արուեստի. (Պիտ.։)
to write beforehand;
to prescribe;
to say or mention before.
to set over, to put above, to promote;
to prefer, to give the preference to, to esteem more.
Զբոլոր նախադասեալն սմա (այսինքն զնախընթացն) պարտ է յուղարկել զգիշեր. (Յհ. իմ. ատ.։)
Ոչ նուաստութեամբ հոգւոյ՝ զորդին նախադասեմ։ Յետնոցն հաւասարեալ, որով ընդ նախադասեալսն ի բազմականսն երանութեանն համարձակեցայց. (Նար. ՟Լ՟Գ. ՟Ծ։)
first order or rank, preference, precedence, pre-eminence;
proposition, premises.
Բանականն որպէս գլուխ զվեհն եւ զառաջինն ընկալեալ նախադասութիւն յանդամս մարմնոյն՝ է իբրեւ զթագաւոր. (Գր. հր.։)
discerning.
ՆԱԽԱԴԱՏ ՆԱԽԱԴԱՏԱԿԱՆ. προκρίνων praejudicans πρόκριτος praejudicatus, praelatus. Ընտրող, եւ ընտրողական՝ իբր լաւագոյն դատելով. նախընթաց դատմամբ ընտրեալ.
Արտագծեալ ի թիւս որքանութեան չափոյ սիղղոբայիցն նախադատն ընտրականութեան. (Նար. խչ.։)
to prefer, to put before.
προκρίνω praejudico, praepono, praefero, deligo. Լաւագոյն դատել. ընտրել առաւել.
to meet first;
to happen before.
ՆԱԽԱԴԻՊԻԼ. προαπαντάω, προτυγχάνω եւ προσαπαντάω primum obvio. Նախ հանդիպիլ. զառաջինն ընդ առաջ ելանել. եւ Առընթեր պատահել.
Ամենայն. ուստեք քեզ յարացոյց չարախօսեցելոյ ընչեղից նախադիպեսցի. (Բրս. սղ.։)
preface, preliminary dissertation;
design, project;
preposition.
Նախադրութիւնս առնել. իմա՛ կամ ընթերցիր ըստ յն. ձեռնադրութիւնս առնել։
Յաղագս նախադրութեան։ Նախադրութիւն է բառ նախադրեալ յամենայն մասունս բանի՝ ըստ բարդութեան, եւ ի բաղդասութեան. (Թր. քեր.։) Ուր բարդութեամբ իմանայ զբաղադրական մասնկունս ըստ ինքենա նշանականս. զոր օրինակ՝ ներ, արտ, ապ, բաղ, շար, վեր, ընդ, եւ այլն. իսկ բաղդասութեամբ իմանայ նախ՝ զխնդրառու նախդիրս կամ զբառս ի կարգի շարադրութեան. զոր օրինակ՝ վասն, յաղագս, շուրջ, եւ այլն. եւ երկրորդ զհոլովակերտ նախդիրս, զ, ի, յ, ց, առ, ըն, ն։
cf. Նախագահ;
—թոռք, first seat, highest place.
Զնախաթոռ իշխանսն ընդ իւր բերցէ։ Որ այժմ է նախաթոռ քաղաքիս՝ սրբասնեալն պատրիարգ. (Մխ. դտ.։)
Եղբայրութիւն զհրաման նախաթոռին անխիղճ ընկալցի. (Բրս. հց.։)
Զոր շնորհն աստուծոյ ընտրեաց նախ ի քահանայութիւն, նա է նախաթոռ յեկեղեցւոջ. (Կանոն.։)
Providence;
foresight, prevision, care.
Արարչագործն ըստ ծայրագունին իւրոյ նախախնամութեան՝ շարամանեաց ընդ բնաւորականսն զանձնականսն. (Նիւս. կազմ. ՟Ի՟Զ։)
prenotion;
prescience.
Նախընթաց ծանօթութիւն՝ տեղեկութիւն. եւ Մերձաւորութիւն ի մէջ ծանօթից.
created, born or produced first;
bearing young for the first time;
first-born;
նախածինք, cf. Նախնիք.
Որպէս եսաւըն նախածին, բայց ըստ հոգւոյ գոլով վերջին. (Յիսուս որդի.։)
Նար ծառոյն կենաց աստուածատունկ դրախտին՝ ծաղիկ նախածին փթթեալ բուրմամբ անուշից՝ պտղաբերելով զսուրբըն ստեփանոս. (Շ. տաղ.։)
Զանազանեալ նախածինն, եւ առաջնածինն. առաջնածին՝ արուն, իմաստունն (իբրեւ հայր). իսկ վատթարն, իբր թէ ընդհանուր նախածին ընտանացեալ ընդ ախտաւորս հիւթանիւթսն, որք զօրէն մօր ծնանին. (Փիլ. լին. ՟Դ. 160։)
Լակեդեմոն եւ արդոս ընդ ձեռամբ նախածնացն մերոց (յն. ձերոց) լինել բաւականապէս. (անդ. ՟Գ։)
predestined, pre-established, predisposed;
— բան, preliminary, preamble.
προτεταγμένος jam ordinatus, dispositus, praemissus. Նախակարգեալ. նախապատրաստեալ. նախընթաց.