cf. Մաշկեազգեաց.
Հեղիաս մաշկազգեցիկ թաւարծին. (Վանակ. յուրախացիրն.։)
fog;
cf. Մառն.
Խաւար, մութ, մէգ, մառն, մռայլ (որպէս փաղանուանք). (Հին բռ.։)
cf. Մառախլապատ.
Կալաւ խաւար մառախլամած զխորշ ուսման. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Էաք եւ մեք քան զազգս բազումս խաւարատանջ մառախղամած. (Վրդն. լս.։)
to get foggy, to be hazy, cloudy.
Խաւարեալ է ակն, մթացեալ մառախլեալ է մարմինն. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
foggy, hazy, misty, caliginous, cloudy.
Որք նստէին ի խաւարին եւ ի մառախղին մռայլս տգիտութեան. (Պիտառ.։)
fog, haze, mist;
darkness, obscurity;
օր ամպոյ եւ —խղոյ, cloudy and tempestuous or stormy day.
Տէր ասաց բնակել ի մառախղի։ Խաւար ծածկեաց զերկիր, եւ մառախուղ զհեթանոսս։ Մէգ եւ մառախուղ։ Խաւար եւ մէգ եւ մառախուղ։ Օր խաւարի եւ միգի, որ ամպոյ եւ մառախղոյ.եւ այլն։
part;
bit, piece, morsel;
share, portion;
lot, parcel;
ration, allowance;
contingent, quota;
side, part, quarter, clime;
minute;
relics;
holy or hallowed bread;
— հաւատոյ, article of faith;
մասունք բանի, the heads of a discourse;
— բարի, the better part;
— զգայական, սրտմըտական, ցանկական, sensitiveness;
irascibility;
concupiscence;
մասամբ, ըստ մասին, ըստ մասնեայ, ի —է, in part, partly;
partially, in parts;
by halves;
մեծաւ մասամբ, ըստ մեծի մասին, բազում մասամբ, ըստ առաւելագոյն մասին, for the most or greatest part, mostly, chiefly;
յայսմ մասին, ի մասինդ, յայդմիկ, on this side, on this consideration;
ի մասին, for, instead of;
— առ — or առ մասին, — —, piecemeal, in pieces, piece by piece, in shreds, limb by limb;
իմով մասամբ, on my part, as for me;
աղօթից մասամբ, as for, or with regard to prayers;
ի պարգեւի մասին, in place of a gift, as a gift;
նմա ել —, he was allotted, he had for his share, or portion;
it is fallen to his lot;
— ունել, to participate in, to take a part or concern in;
ի բարեաց մասին առնուլ, to take in good part;
ի չարի մասին առնուլ, to take ill, or amiss;
գրաւիլ ընդ մասամբք ախտից, to be subject to certain vices;
չիք մերընդ դաւթի, we have nothing to do with David.
Մասն (տալի) արանցդ՝ որ եկին ընդ իս, նոքա առցեն զբաժին իւրեանց։ Տաջի՛ք զհինգերորդ մասն փարաւոնի, եւ չորք մասունքն ձե՛ր եղիցին։ Մասն ետու զայն ի պտղոցն տեառն։ Նորա լիցի երին աջոյ ի մասն։ Էջ ի մասն ինչ յիսներորդաց բանակին։ Ի մասնէ աղի ծովուն յերեւելից կողմանէ։ Մարիամ մասն բարի ընտրեաց։ Չգուցէ մասն ինչ ի խաւարին։ Ձկան խորովելոյ մասն։ Արարին չորս մասունս՝ իւրաքանչիւր զինուորի մասն։ Ի մասինդ յայդմիկ։ Ըստ իւրաքանչիւր մասին։ Մասամբք տօնից։ Բազում մասամբք։ Մասն բաժնի διαίρεσις ։ Մասն առնել . μερίζω եւ այլն։
to betray, to denounce, to discover;
to deliver up, to surrender;
to abandon, to allow, to permit;
— ի ձեռս ուրուք, to give into the hands of, at the mercy of, to deliver up;
— ի վտանգս, to endanger, to expose to peril, to put in jeopardy;
— զոք գազանաց, to throw to the wild beasts, to give as a prey to -;
— զոք սրոյ, to kill, to slay;
— զանձն յանարգութիւն, to debase, degrade or disgrace oneself;
— ի կամս փառամոլ հաճոյից իւրոց, to sacrifice to one's ambition;
զոք ի ծաղր եւ յայպանումն, to quiz, to burlesque, to ridicule;
— զոք ամօթոյ, to cover with shame or confusion;
— զոք սատանայի, to excommunicate;
— զխորհուրդս իւր, to unbosom oneself to, to open one's mind to;
ոչ — զհամբերութիւն, to be patient.
Մատնել գազանաց ի մահ. ի ձեռս նեղչաց, կամ թշնամեաց կամ աւարառուաց՝ զմարդիկ կամ զերկիր կամ զքաղաք։ Մատնեցի առաջի ձեր զերկիրն։ Ի սուր մատնեսցին. եւ այլն։
feeling a prickling, subject to a pricking sensation.
յն. միռմիգի՛օն. μυρμηκίων formiculosus, verrucosus. Ունօղ զխաղաւարտ իբրեւ զբոյն մրջմանց. կամ զկեղ, որ ռմկ. կոչի մրջմնոց.
corporal, corporeal.
Ի մարմնեղէնս տաղաւարի։ Մարմնեղէն հրեշտակք՝ դասք սրբոց ճգնաւորաց։ (Յընթեռնուլն զերգ երգոց) արտաքոյ ամենայն խորհրդոյ մարմնեղինաց պարտիմք լինել. (Նար. ՟Ե. եւ Նար. յովէդ. եւ Նար. երգ.։)
purgatory.
Եւ որպէս Կայարան սրբազան ննջեցելոց յար եւ նման լատին ձայնիս. purgatorium. ռմկ. քաւարան։ Ի գիրս առաքին.։
very great, grand, important, considerable;
— վարուք զարդարեալ, virtuous;
egregious, eminent;
—ք, the great;
high life, fashionable society;
great deeds, great things, great enterprises;
—, —ս, greatly, extremely, very much, excessively;
—ս գործել, to perform great actions;
—ս վազել, to run swiftly;
to gallop;
—ս խօսել, բարբառել, կոտորել, cf. Մեծաբանեմ.
large-eyed;
keen or piercing-eyed.
Կուրաց եւ խաւարելոց լոյս, մեծաչէից եւ տեսանողաց արարիչ եւ նախախնամօղ. (Սարկ. աղ.։)
majestic, glorious, august, illustrious.
Մինչ լուսաւորքն խաւարէին, յայնժամ խաւարեալքն լուսաւորէին՝ մեծափառ պայծառացեալ. (Մեկն. ղկ.։)
to separate, to divide, to detach, to loose, to remove;
to explain, to expound, to develop, to resolve, to interpret, to comment upon;
to hold out or stretch forth;
— ի ստենէ, to wean;
թուղթ մեկնելոյ, bill of divorce;
cf. Թիւր.
Զոր աստուած զուգեաց, մարդ մի՛ մեկնեսցէ։ Ո՞վ մեկնեսցէ զմեզ ի սիրոյն քրիստոսի։ Մեկնեցէ՛ք զդոսա ի միմեանց ի բաց, եւ քննեսցուք զդոսա։ Մեկնեաց աստուած ի մէջ լուսոյն եւ ի մէջ քաւարին։ Մեկնեսցեն զչարս ի միջյ արդարոց։ Մահ մեկնեսցէ ընդ իս եւ ընդ քեզ։ Մեկնեսցուք զնոսա ի քաղաքէ անտի.եւ այլն։
cf. Մեկուսիմ.
Այսչափ մեղուցեալ յիս ժողովրդեանն՝ արժանապէս մեկուսացան ի լուսոյն, եւ եղիցին ի խաւարի. (Մեկն. ղկ.։)
born in sin.
Յորմէ խաւարըն մեղսածին՝ հալածական անհետ լինին. (Յիսուս որդի.։)
shadow, shade, umbrage;
auspice, conduct, shield, defence, guard;
— ընդ —նեաւ, in the shade, under the shadow of;
with the protection or under the auspices of;
— լինել, առնել, cf. Հովանաւորեմ;
աւուրք իմ որպէս — անցին, my life has passed away like a shadow.
Արար իւր հովանի, եւ նստաւ ընդ հովանեաւն. իմա՛ որպէս յն. սքինի՛. (լծ. հյ. շէնք), այսինքն տաղաւար.
cf. Հուղկահարու.
Իբրեւ ի տաղաւարի, եւ կամ որպէս ի հուղս մրգապահաց բնակեցան. (Արծր. ՟Ե. 7։)
near, nigh, close, adjacent;
near, close to, by, by the side of;
—, ընդ —, — ընդ, — առ —, ի հպոյ, near, close, at hand;
by and by, shortly, soon, very soon, in a short time;
— լինել, երթալ, մատչել, to be near, to approach, to draw near, to go or come near to, or towards, to go closer to;
to touch.
Նաւարկութիւն՝ ունի հուպ ենթակայ զընհանուր փայտ, իսկ հեռի՛ ենթակայ զայս անուն փայտ. (Սահմ. ՟Ե. եւ ՟Զ։)
renunciation, renouncing, relinquishment;
abdication;
resigning, resignation;
denial, refusal;
leave of absence;
dismission, discharge;
permission;
parting, leave;
farewell, adieu, good-bye;
— առնել, տալ, cf. Տալ հրաժարական ողջոյն;
to renounce, to give over, to relinquish, to resign;
to retire from, to leave off;
to bid adieu or farewell;
ի —ի կացուցանել, to dismiss, to discharge, to send or turn away;
առնուլ — անդարձ, to bid an eternal farewell, to bid adieu for ever.
Հրաժեշտ առին մահ եւ խաւար ի ծագել լուսոյն եւ ի գալ կենացն. (Յճխ. ՟Զ։)
mixed with fire.
Հրախառն խաւար արտաքին. (Յճխ. ՟Ե. եւ ՟Ժ։ Վրք. ոսկ.։ Պիտառ.։)
shower of fire;
volley of musketry, discharge of fire arms;
report, detonation;
thunder-bolt.
invitation;
սիրալիր —, courteous -;
— հարսանեաց, յուղարկաւորութեան, եւ այլն —, to a wedding, to a funeral;
— տալ, to invite, to bid;
մերժել զ—ն, to decline an invitation.
Հրաւէր կատարման, կամ մահու, կամ խաւարի. (Մաշտ.։ Սարգ. ՟բ. պ. ՟Բ։ Նախ. ել.։)
grim-faced, surly, crabbed, horrid;
impudent, brazen-faced.
Ձառադէմ՝ զինեցելոց մեզ ներհակացն գիճային յածմունք։ Ձառադէմն ոտն առնու ի հաղբս արտաքոյ. եւ ապադէմն դիմաւորի ընդ խաւար. (Երզն. քեր.։)
aid, succour, assistance.
Ի խաւարի ձեռնկալութիւն. (Եպիփ. խչ.։)
rag, tatter, old cloth;
sackcloth, hair-cloth;
— թաւարծի, coarse hairy cloth.
offering, gift;
dedication, sacrifice.
Ի սկսանելն եւ յաւարտելն զձօնմունսն ի տօնին դիոնիսեայ, նոխազօք մեծարեալ լինէր. (Երզն. քեր.։)
to bruise, to mash, to crush;
to break to pieces;
to chew;
to castrate, to geld.
Զթաղաղսմաւորն եւ զմալեալն եւ զքածաւարոտն եւ զհատեալն մի՛ մատուցանիցես տեառն։ Մի՛ մտցէ մալեալն եւ կրճատեալն յեկեղեցի աստուծոյ. (Օր. ՟Ի՟Գ. 1։)
cf. Մածնում.
Մածեաւ ամպն զսրբութեամբն։ Նոյն խաւար մածեալ է զոգւով եւ զմարմնով նոր. (Եփր. ՟բ. մնաց.։ Եղիշ. ՟Ը։)
to be glued, to stick or cling to, to adhere;
to join, to unite;
to curdle, to coagulate, to clot, to congeal.
Մածեաւ ամպն զսրբութեամբն։ Նոյն խաւար մածեալ է զոգւով եւ զմարմնով նոր. (Եփր. ՟բ. մն։ Եղիշ. ՟Ը։)
pernicious, exhaling death, malignant, deathly.
Խաւարասէր վիշապն մահաշունչ. (Խոր. հռիփս.։ Շ. տաղ.։)
entranced, lethargied.
Ո՛ կուրութիւն խաւարամիտ, ո՛ քնէութիւն մահաքուն. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
cf. Նենգաւոր.
Աղուէսք նենգաժոտք աւար հարկանեն զգեղեցկացեալ այգի տեառն. (Ներս. աբեղ. ի լմբ.։)
internal, interior, inward;
innate, natural.
Ներգոյն խաւար ի տան՝ վերածութեամբ լուսոյ լուծանի. (Բրս. ծն.։)
to dye, to colour, to tinge;
— ի կարմիր, to give a red dye to, to dye red.
Օդք ներկան խաւարաւ։ ներկան նոքա նախանձու. (Եփր. համաբ. եւ Եփր. ծն.։)
cf. Հակառակ.
Եւ զի ներհական խաւարի է լոյս, ուսման ինչ ոչ են պէտք. (Սարկ. քհ.։)
Վանել զներհական զօրութիւնս ոչ օծելոցն խաւարազգեստից. (Մաշտ.։)
pardon;
— խնդրել, to beg pardon or forgiveness, to apologize.
Կէտ աւարտեալ հոգին սուրբ. ն՝երումն (այսինքն յորում, որով, կամ ըստ որում) աւարտէ զեկեղեցի սուրբ՝ հրաշափառագոյն կոչմամբ եւ եօթնարփետն շնորհօք. (Քեր. քերթ.։ (Այսոքիկ եդան առ իմանալոյ, եւ ոչ հետեւօղ լինելոյ)։)
ground-floor;
cellar.
Էարկ զնոսա ի ներքնատուն մի գէճ խաւարտչին. (Եղիշ. ՟Ը։)
like, similar, resembling, approaching;
equal, conformable, analogous;
— է, it suits, it is proper, fit or becoming;
it seems, it appears;
ամենեւին — է նմա, he is as like him as can be;
— զ—ն սիրէ, like loves like;
similarly, in the same manner, alike, such.
Նման էր այս յասել, թէ խաւար ստուեր է երկնից։ Այլ նման էր, զի յաւուրն առաջնում հաստատեցան եւ ամպք։ Եթէ ոք ասիցէ, թէ ոչինչ է այս նման։ Անուն պղծոյ առ այնոսիկ կենդանիս՝ որ ոչն ուտէին, զի՞նչ նման է. (Եփր. ծն.։)
mark, trace, sign, vestige, indication;
— գեղոյ, some remains of beauty.
Ոմն՝ եւ ազդմունք իւր, ոմն՝ եւ նշմարանք իւր։ Ոչ կրին նենգութիւնք, եւ ոչ նշմարանք մթութեան։ Յորս չիք ինչ նշմարանք եւ կամ գիւտք խաւարի. (Նար. ՟Զ. ՟Ժ՟Ե. ՟Հ՟Ա։)
light, shining;
reflex, glimmer;
— խնդութեան, ray or beam of joy;
աղօտ, մռայլ —, faint glimmer, dim light.
Առաջի նշոյլի միոյ նորա իբրեւ զխաւար համարեալ է։ Ի ծորմանէ նշոլից ծայրագոյն լուսոյ քո. (Բենիկ.։)
to become new, to be renewed;
—նայ լուսին, it is new moon.
Արեգակն ի լուսնին նորանալն խաւարի։ Խաւարումն արեգական լինի ի նորանալ լուսնի. զի ընդդէմ անցանէ. (Վանակ. հց. եւ Վանակ. տարեմտ.։)
newly painted.
Նորանկար խորոց խորհրդոյ՝ տաղաւարին հօրն հաւատոյ. (Գանձ.։)
vain-glory, vanity;
heterodoxy, heresy.
Մի՛ տգեղութիւն անմաքրութեան նորափառութեան խաւարեցուսցէ զպայծառ մարգարիտն աստուածխօսութեան. կամ է սնափառութիւն, եւ կամ այլափառութիւն ի վարդապետութեան։
to diminish, to grow less, to decrease;
to be lessened, abated, lowered, brought down;
to be eclipsed.
ՆՈՒԱԶԻԼ. Պակասիլ, կամ նուազիլ լուսաւորաց. խաւարիլ. բռնուիլ.
cf. Նուազումն.
ՆՈՒԱԶՈՒԹԻՒՆ. որպէս Խաւարումն լուսաւորաց.
to faint, to fail, to lose one's senses, to fall fainting, to fall into a swoon, to swoon or faint away;
to languish, to grow weak, to wear oneself out;
to diminish, to grow less, to decrease;
to become dim, obscure, to be eclipsed;
—ղեալ անկանել, to fall senseless;
—ղի սիրտ իմ, my heart grows faint within me.
ՆՈՒԱՂԻՄ կամ ՆՈՒԱՂԵՄ. ἁμυδρόομαι, ἁμαυρόομαι , ὁλιγοψυχέω languesco, obscuror, animo deficio. մանաւանդ ἑκλείπω . (որ է նուազիլ), ἑλάττομαι, σμικρύνομαι diminuor եւ այլն։ Նուաղ լինել. նուղանալ. նուազիլ որակի իրաց՝ քան քանակի. աղօտանալ. պակասիլ լուսոյ. խաւարիլ լուսաւորաց. տկարանալ. լուծանիլ. լքանիլ. հիւծիլ թալկանալ. թառամիլ. լուսը կամ ուժը բռնուիլ՝ պակսիլ, սիրտը քաշւիլ, մարմրիլ
cf. Նսեմ.
Տարադէմ հալածեալ առ նսեմային խաւարն. (Անան. ի պետր.։)
cf. Նսեմ.
Տարադէմ հալածեալ առ նսեմային խաւարն. (Անան. ի պետր.։)