to boast, to vaunt, to speak pompously, to brag, to declaim, to spout, to tear a passion to tatters.
Ոմանք ըմբոստացեալ ճոռոմաբանեն։ Ճոռոմաբանեն զճաշակաց առիւծուն. (Կանոն.։ Մագ. ՟Ը։)
boy, domestic, waiter.
Թուղթն խօսուն՝ լուսով ի լի (սուրբ կոյսն), գիրըն գրեցաւ յինք ձոյլ ոսկի (յիսուս), կենաց թղթին ճորտ ու գերի։ Ճերմակ ձի դաւեղ եւ գէր (գաւակաւ). աչեր սպիտակ փայլուն ունէր (ճրագ կանթեղին). ճորտն ըզպախուցըն կուքաշէր, խըրխընջալով ի վեր վազէր. (Շ. առակք.։)
Վասն արձակումն առնելոյ ճորտուն. եւ դարձւցանելոյ. արձակումն ընդձեռամբ անկելոցն յիշխանէն. (Մխ. դտ. յօրէնս թգ.։)
beast, nag;
vehicle.
Ոչ ունի զարդարեալ հեծանելիս ի ներքոյ իւր. զձիս եւ զջորիս ոչ ունի, եւ թագաւոր է. (Եփր. ի ծն.։)
to mount, to ride;
— ի կառս, ի ձի, to mount or enter a carriage or vehicle;
to ride, to mount on horseback;
— ի նաւ, to go on shipboard, to embark;
անհամետ —, to ride bare-back;
յորս —, to go a hunting or shooting;
զհետ —, to chase, to give chase to, to persecute, to set off in pursuit of, to pursue;
յաւար —, to plunder, to pillage, to sack;
ապրեցաւ հեծեալ ձիով, he fled on horseback;
cf. Կառք.
Կազմեա՛ ինձ էշ, եւ հեծայց ի նա։ Հեծաւ յէու, եւ գնաց։ Հեծան իւրաքանչիւր ի ջորւոջ իւրում։ Զերիվարն՝ յորում արքայ հեծանէր։ Հեծեալք յերիվարս։ Հեծանէին յերեսուն եւ երկու յովանակս։ Զփարաւոն՝ որ զհետ հեծանէր ժողովրդեան քո բազում զօրօք՝ կառօք եւ երիվարօք. յն. զհետ մտանէր կամ պնդէր. (եւ այլն։)
mounted;
horseman, rider;
horse-soldier, trooper;
versifier;
—ք, cavalry, horse.
Ծաղր առնէ զերիվարաւ նորա, եւ զհեծելով նորա։ Երիվար մի մեծաշուք հեծելով հանդերձ։ Հանդերձ երիւք ոմամբք հեծելովք։ Կառք փարաւոնի, եւ հեծեալք նորա։ Զընտիրս հեծելոց, եւ զսպառազէնս։ Երկուս հեծեալս ձիոյ։ Քառասուն հազար հեծելոց։ Ի քաղաքս հեծելոցն.եւ այլն։
cavalry, horse-soldiers, horse;
horseman.
ἠ ἴππος, ἰππεύς equtatus, equites. Դաս զօրականի հեծեալ. զօրք հեծելոց. հեծելագունդ. այրուձի. հեծեալք. սպայք.
Զազատս եւ զհեծելազօր գունդս. (Յհ. կթ.։)
Ընդդէմ հեծելազօր երիվարաց մերոց. իմա՛, երիվարաց ունողաց զհեծեալնս. (յն. մի բառ հոմաձայն, որ նշանակէ երիվար, եւ հեծելազօր. ոպէս ի մեզ այրուձի։)
cf. Հեծեծանք.
Զհեծեծումն քննութեան նախարարացն երեցունց. (Եղիշ. ՟Ը։ իբր վարանական հեծութիւն հծծելով ընդ միմեանս։)
cf. Հեծկլտամ.
ռմկ. հեծկլտալ. իբր λύζω singultio. Հեկեկալ. ի հեծելն եւ ի լալն ընդհատել զձայնն կամ զշունչն. հինինել.
to make mount, to put on.
Հեծուսցեն կամ հեծոյց, կամ հեծուցին զնա յերիվարն արքունի, կամ ի ջորւոջն արքայի։ Հեծուցէ՛ք ի ջորւոջն իմում։ Արկին զնովաւ զհանդերձս, եւ հեծուցին զյիսուս.եւ այլն։
turning a deaf ear, listless, disobedient;
— լինել, to turn a deaf ear, to simulate deafness, to disobey.
Հեղգ ի լսելն. կամաւոր խուլ. անունկնդիր.
idleness, laziness, supineness, slowness, tardiness, listlessness, negligence, lukewarmness, indifference.
Զի իցէ չափ ինչ հաստատուն առ միմեանս՝ հեղգութեան եւ արագութեան. (Պղատ. տիմ.։)
torrent, flood, inundation, overflow;
— ջուրց, deluge;
— հրոյ, torrent of flame;
— մարդկան, throng of people, crowd, immense concourse;
—ս արտասուց իջուցանել, to shed a flood of tears;
հոսէին արսուք իբրեւ զ—, tears ran down in torrents.
Վասն ջուրցն հեղեղի։ Ի ջուրցն հեղեղաց բազմաց։ Ջնջեսցին հեղեղաւ։ Եթէ լինիցի հեղեղ, ոչ զգասցէ։ Իբրեւ զհեղեղ անհուն.եւ այլն։
Ծովալիճն ի հեղեղ դարձեալ՝ ողողանէր զտունն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
effusion.
Արտասուաց հեղեղմունք (կամ հեղմունք) հանին ամենայն ժողովքն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
cf. Հեղձանիմ.
Հեղձնուին ի ծովուն։ Դիմեաց ի ծովակն, եւ հեղձաւ. (Մրկ. ՟Ե. 13։ Ղկ. ՟Ը. 33։)
Հեղձնուլ որպէս լեգէոն ի ծովուն։ Հեղձաւ ճշմարտութիւնն. (Ճ. ՟Բ.։)
Հեղձնուն տարակուսեալք, թէ ընդէ՞ր նմա՝ որ արդարն է, ոչ յաջողեաց. (Լմբ. իմ.։)
Եթէ առաւել քան զչափն լարեմք զեղբարսն, վաղվաղակի հեղձուն. (Վրք. հց. ձ։)
cf. Հեղձանիմ.
Հեղձնուին ի ծովուն։ Դիմեաց ի ծովակն, եւ հեղձաւ. (Մրկ. ՟Ե. 13։ Ղկ. ՟Ը. 33։)
Հեղձնուլ որպէս լեգէոն ի ծովուն։ Հեղձաւ ճշմարտութիւնն. (Ճ. ՟Բ.։)
Հեղձնուն տարակուսեալք, թէ ընդէ՞ր նմա՝ որ արդարն է, ոչ յաջողեաց. (Լմբ. իմ.։)
Եթէ առաւել քան զչափն լարեմք զեղբարսն, վաղվաղակի հեղձուն. (Վրք. հց. ձ։)
cf. Հեղձանիմ.
Հեղձնուին ի ծովուն։ Դիմեաց ի ծովակն, եւ հեղձաւ. (Մրկ. ՟Ե. 13։ Ղկ. ՟Ը. 33։)
Հեղձնուլ որպէս լեգէոն ի ծովուն։ Հեղձաւ ճշմարտութիւնն. (Ճ. ՟Բ.։)
Հեղձնուն տարակուսեալք, թէ ընդէ՞ր նմա՝ որ արդարն է, ոչ յաջողեաց. (Լմբ. իմ.։)
Եթէ առաւել քան զչափն լարեմք զեղբարսն, վաղվաղակի հեղձուն. (Վրք. հց. ձ։)
to choke, to be suffocated, stifled, drowned.
Հեղձնուին ի ծովուն։ Դիմեաց ի ծովակն, եւ հեղձաւ. (Մրկ. ՟Ե. 13։ Ղկ. ՟Ը. 33։)
Հեղձնուլ որպէս լեգէոն ի ծովուն։ Հեղձաւ ճշմարտութիւնն. (Ճ. ՟Բ.։)
Հեղձնուն տարակուսեալք, թէ ընդէ՞ր նմա՝ որ արդարն է, ոչ յաջողեաց. (Լմբ. իմ.։)
Եթէ առաւել քան զչափն լարեմք զեղբարսն, վաղվաղակի հեղձուն. (Վրք. հց. ձ։)
cf. Հեղձիկ.
Բայց միայն արիւն՝ շունչ հեղձուցիկ մի՛ ուտիցէք. (Եփր. համաբ.։)
Հեղձուցիկսն տալ առնել զմանկունս. (Պիտ.։)
suffocation;
choking;
pressure.
Զբազումս առ խեղդս եւ առ հեղձմունս ածել. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 42։)
to suffocate, to choke, to strangle, to drown;
to oppress.
Յորժամ գայր առիւծ կամ արջ, ի գիրկս ունէի, եւ հեղձուցանէի զնա. (Նչ. եզեկ.։)
Բայց միայն արիւն՝ շունչ հեղձուցիկ մի՛ ուտիցէք. (Եփր. համաբ.։)
Հեղձուցիկսն տալ առնել զմանկունս. (Պիտ.։)
to pour, to pour out, to empty, to pour forth, to shed;
to diffuse, to scatter, to disperse, to spread;
— զանձն առաջին տեառն, to pour out one's soul before the Lord;
— զսիրտ իւր առաջի ուրուք, to open one's heart, to unbosom oneself to;
— զբարկութիւն, զսրտմտութիւն իւր ի վերայ ուրուք, to give vent to anger, to discharge one's wrath upon;
— կռոց նուէրս, to pour out libations to idols;
— արիւն բազում, արեան ճապաղիս —, to cause immense bloodshed, to shed torrents of blood;
արտօսր —, to shed tears;
— զարիւն իւր, to shed one's blood.
Ի տեղի մի սուրբ, ուր զմոխիրն հեղուցուն։ Հեղեալ կայ իբրեւ զհող փոշի.եւ այլն։
Ի պարզամտաց անձինս հրէականս իմն հեղուն (բանս) ցուրտս եւ խոտորնակս։ Զապողինարի կարծեացն բիծ հեղեալ ի վերայ իմոցն թղթոց. (Պրպմ. ձ։)
Ի թիկանց կուսէ իշխանին ի վերայ զեղեալ հեղան։ Յորոց վերայ հեղեալ զօրն իսմայէլին՝ հարկանէին զմեծ մասն յունաց։ Հեղու ամենայն քաղաքն ի տեսանել զսքանչելիս. (Յհ. կթ.։ Ղեւոնդ.։ Ճ. ՟Ա.։)
to be poured out, to flow, to spread;
to be shed, scattered, diffused;
to rush, to fall;
to burst;
հեղաւ ամենայն փոր նորա, all his bowels gushed out;
անկաւ հեղաւ զկնի կռոցն, he followed idols;
հեղեալ ցասմամբ, very angrily, wrathfully.
Ի տեղի մի սուրբ, ուր զմոխիրն հեղուցուն։ Հեղեալ կայ իբրեւ զհող փոշի.եւ այլն։
Ի պարզամտաց անձինս հրէականս իմն հեղուն (բանս) ցուրտս եւ խոտորնակս։ Զապողինարի կարծեացն բիծ հեղեալ ի վերայ իմոցն թղթոց. (Պրպմ. ձ։)
Ի թիկանց կուսէ իշխանին ի վերայ զեղեալ հեղան։ Յորոց վերայ հեղեալ զօրն իսմայէլին՝ հարկանէին զմեծ մասն յունաց։ Հեղու ամենայն քաղաքն ի տեսանել զսքանչելիս. (Յհ. կթ.։ Ղեւոնդ.։ Ճ. ՟Ա.։)
outpouring, spreading abroad;
effusion, dispersion.
Հեղումն կամ հաղմունք արեան. (Եփր. ՟Թ. 22։ Խոր. ՟Բ. 29։ Եղիշ. ՟Ե. եւ այլն։)
cf. Բեւեռեմ;
to write, to compose.
Ի գործարանի մահուն նշանի խաչին հեղուսեր. (Նար. ՟Լ՟Զ։)
Միայն ի փայտ խաչին հեղուսայ։ Մատունքն հեղուսեալ ի խաչն. (Լմբ. համբ. եւ Լմբ. սղ.։) Եւ Կցել. պատուաստել զհիւսուած բանի. շարահիւսել.
cottage, hut.
Յորժամ պտուղն քաղի, հեղքն անպիտանանայ։ Առաջնորդաց վերակացութիւն հեղք եւ պահապան է ի վերայ ժողովրդեան զանազան պտղոց։ Մնաց հեղք վերակացութեանն ունայն եւ թափուր ի գործոյն. (Լմբ. սղ.։)
easily, commodiously, with pleasure, willingly.
Դիւրաւ եւ հեշտաբար ի միտ առցեն ռամիկք եւ տգէտք։ Մի՛ ընդունել հեշտաբար յամենեցունց պատիւ. (Ճ. ՟Ա. եւ Ճ. ՟Բ.։)
cf. Հեշտալից.
Ոչ հեշտալի լինէր նմա քուն. (Խոսր. ՟Բ. 35։)
cf. Հեշտալից.
Հեշտալիր առ զգուշութիւնն յօրինեալ ի խորագոյնս ծովուն։ Կէին հեշտալիր խաղաղականօք։ Աստանօր ոչ հեշտալիր թուի ինձ պատմութիւն ճառիս։ Հեշտալիր զել եւ զէջն յօրինեալ. (Արծր.։)
tractable, docile;
mild, complaisant, condescending.
(ն) Հեշտիւ լսօղ. ախորժելով ունկն դնօղ. դիւրալուր. քաղցրալուր.
Զհեշտալուր երգս սաղմոսացս։ Այսպիսի հնչմունք երգոց հեշտալուր մարմնոց. (Լմբ. պտրգ.։)
Քննել զգիրս. քանզի յոլովն նոցա թէպէտեւ թուի թէ դիւրին է եւ հեշտալուր, եւ սակայն բազում խորհուրդս խորինս ունի ծածկեալ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 12։)
singing sweetly, canorous.
Ծիծռունք հեշտախօսք արագ թռչմամբ զօդս հարկանեն. (Ոսկ. յար.։)
convenience, ease, leisure;
pleasure, amusement, sport;
voluptuousness.
Հեշտականութիւն մեծութեան։ Ժամանակեան հեշտականութիւնք։ Յառաջ իսկ քան զհատուցմունսն կայ հեշտականութիւն եւ օգուտ ի հրամանսն. (անդ. 15. 15։)
wellbeing, ease, competency, comfort.
Առլցեալ հեշտակեցութեամբք բարեբախտութիւն։ Ի վայելմունս հեշտակեցութեան. (Պիտ.։)
to delight, to rejoice, to amuse, enjoy or divert oneself, to take pleasure or delight in, to lead a voluptuous life, to live in the midst of luxury, to give oneself up to amusement.
Որոց լսելիքն հեշտանան ի չար բարբաջմունսն. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
cf. Հեշտութիւն.
Գրգեալ փափկասուն հեշտանաց ի բնակութենէ օր ըստ օրէ. (Պիտ.։)
easy to comprehend, obvious, plain, intelligible, clear, evident;
pleasant, commodious.
Հեշտեաւ ընկալեալ կամ ընդունելի. դիւրալուր. դիւրիմաց. եւ Հեշտացուցիչ. ախորժելի. հեշտալի.
Հեշտընկալ եւ դիւրահաս տխմարագունիցն, կամ հեշտընկալք եւ դիւրահասոյցք տխմարագունիցն լինիցին. (Ագաթ.։ եւ Կորիւն.։)
ease, convenience, facility, commodity, comfort;
delights, joys, pleasure, voluptuousness;
հեշտութեամբ, cf. Հեշտաբար.
Դու զխոնարհագոյնսն՝ որ յաղագս տեառնն ձայնս՝ հեշտութեամբ ընդունիս, եւ զբարձրագոյնսն ի բաց լքանես ընկենուս. (Ղեւոնդ.։)
very far, farther;
far, from afar, afar off.
Քաղդէացւոց իմաստունք, որք ոչինչ կարի հեռագոյնք ի մովսիսէ (ժամանակաւ). (Արծր. ՟Ա. 1։)
Հեռագոյն ի նմանէ իբր քառասուն ասպարիսաց շինեաց քաղաք. (Խոր. ՟Բ. 37։)
absence;
distance.
Մէջ լսի, որ միաչափ հեռակացութիւն (կամ հեռակցութիւն) ունի ի ծայրից եւ յեզերաց. (Խոր. աշխարհ.։)
to dispute, to contend for, to quarrel;
to bear a hatred to, to loathe, to hate, to bear or owe a grudge, malice or ill-will.
ἑριδάνω, ἑρίζω, -ομαι contendo, certo. Հեռ ունել. հակառակիլ. խեռալ. մախալ. քինալ.
to remove, to go away or far, to leave, to swerve, to deviate, to depart, to start;
to absent oneself;
to withdraw;
cf. Սիրտ.
Ի հեռանալ նոցա ի տանէն միքայ։ Հեռացեալ դադարէի յանապատի։ Ժամանակ հեռանալոյ ի գիրկս արկանելոյ։ Ի սրբոցն հեռացեալ էին։ Աստուած հեռացաւ յինէն։ Տէր հեռացաւ ի քէն։ Մի՛ հեռասցի սուր ի ատնէ քումմէ։ Յարդարութեանց նորա ոչ հեռացայց։ Հեռացան ի նոցանէ իրաւունք։ Հեռացի՛ր ի նոցանէ։ Հեռացեալք եւ մօտեալք զնոյն օրինակ վտանգէին.եւ այլն։
far off, distant, remote;
distant place or country, the distance;
ի — է, from afar, afar. off, at a great distance.
Փախիցեն յանհուն հեռաստանխորին խաւարի. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
Յորժամ վեցիւք կենդանակօք են հեռաստան, հարիւր ութսուն աշտիճանք են բացական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
remote, distant;
far;
— առնել, տանել, to remove far off;
to scatter;
to turn aside or away, to avert, to ward off;
— ունել, to keep away, or at a distance;
— ունել զանձն յիմեքէ, to keep off, to avert;
to abstain, to refrain;
— առնիմ, լինիմ, cf. Հեռանամ;
աստուած իմ, միʼ — առնիր յինէն, remove not Thyself, o God, from me!.
cf. Հեստիմ.
Զհեստացեալ զհրեշտակսն յանդունդս դժոխոց արգելեցեր. (Ճ. ՟Ա.։)
following, next, subsequent.
Զանուն, զբայ, եւ զհետագայս նոցա զմասունսն. (Մագ. քեր.։)
to trace out, to try to find out, to pry into, to search, to hunt or ferret out, to inquire, to investigate, to examine, to scrutinize;
խորազնին —, to search into, to go to the bottom of, to sift, to investigate;
— զպատճառս, to trace back to the first cause, origin or principle, to ascend to the original source.
Հետազօտէր զսիրտս եւ զերիկամունս։ Ոչ հարցաքննէ կամ հետազօտէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 23. 27։)
scenting, tracking;
prying, hunting, investigating, pursuing;
inquisitive.
Ռընգունք շանց որսականաց եւ հետախուզից. (Փիլ. իմաստն.։)
tracing out;
ichneumon;
—հան լինիմ, to arrive with, to catch one.
ՀԵՏԱՀԱՆ. Է անուն կենդանւոյ, որ ոսոխ է կրոկոդիլոսի. որպէս եւ ազգ պիծակի, եւ այլն. յն. իխնէ՛ւմօն. ἱχνεύμων ichneumon.
to set off in pursuit, in search of, to pursue.
Ո՞ հոտոտելեօք քան զշուն ստուգագոյն, զոր ասեն ռընգամբքն որսալ եւ հետավարել։ Զիւրաքանչիւր ուրուք պատճառսն հետավարել եւ քննել. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. լին. ՟Գ. 43։)
to send after, to cause to pursue.
Ո՞ հոտոտելեօք քան զշուն ստուգագոյն, զոր ասեն ռընգամբքն որսալ եւ հետավարել։ Զիւրաքանչիւր ուրուք պատճառսն հետավարել եւ քննել. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. լին. ՟Գ. 43։)
curiously, inquisitively, pryingly.
Որք հետաքրքրաբար զծննդեանն առնուն իրս. (Բրս. ծն.։)