to recall to mind, to remember, to remind of;
to cause to recover from a swoon, to cause one to come to again.
ՈՒՇԱԲԵՐԵՄ ՈՒՇԱԲԵՐԻՄ եցայ. ձ. μνημονεύω recordor եւ φρονήσιν ἕχω, ἁναπνεύω resipisco, respiro. Յուշ բերել զմոռացեալն. յիշել. որոճել. ի միտ առնուլ. եւ Ի միտս՝ յինքն՝ յուշ գալ. անձին զգալ. զգաստանալ. խելաբերիլ. հանդարտիլ. զօրանալ.
Ահաբեկ լեալ՝ ուշաբերել (կամ յուշաբերիլ) ոչ կարէր. (Վրք. հց. ՟Ի։)
out of one's mind;
loosing one's senses, fainting, swooned;
— լինել, to faint away, to swoon.
ՈՒՇԱԳՆԱՑ ԼԻՆԵԼ. Կորուսանել զուշն. նուաղիլ. թալկանալ. զինքը կորսնցնել, մարիլ.
cf. Մտաթափ;
beside oneself, out of one's mind, having lost all sensation.
ՈՒՇԱԹԱՓ ԼԻՆԻՄ. ՈՒՇԱԹԱՓԻՄ. եցայ. Անկանիլ ի մտաց կամ ի զգայութենէ. ցնորիլ. զինքը՝ խելքը կորսնցնել՝ փախցնել, մարիլ.
to be out of one's wits;
to swoon or faint away.
ՈՒՇԱԹԱՓ ԼԻՆԻՄ ՈՒՇԱԹԱՓԻՄ. Անկանիլ ի մտաց կամ ի զգայութենէ. ցնորիլ. զինքը՝ խելքը կորսնցնել՝ փախցնել, մարիլ.
Vulcan, god of fire and of smiths;
vulcano, Etna, Vesuvius.
Ի սիկիլիա ուռկանոս, որոյ միշտ կատարն հրով տոչորի. (Երզն. լուս.։)
cf. Ուռճալիր.
Որպէս լուսին, մինչ ի լուսալիրն լինել եւ ուռճալիր. (Փիլ. լին. ՟Բ. 33։)
flourishing, flowery, in full bloom or vegetation;
filled up, abundant, plentiful.
Որպէս լուսին, մինչ ի լուսալիրն լինել եւ ուռճալիր. (Փիլ. լին. ՟Բ. 33։)
to be vigorous, rank, flourishing;
fig to be in a thriving or prosperous condition;
to be full, brimful;
to abound, to redound.
καταπλήρομαι, καταπλήθομαι impleor, expleor եւ այլն. Ուռթանալ. յուռթանալ. յուռթի կամ յորդ լինել. լիանալ. լի գտանիլ. ճոխանալ. պերճանալ. զօրանալ. զուարճանալ.
Չորեքտասաներորդիւն (լուսին) ուռճացեալ՝ ի ժողովրդոցն զգայութեանն լինի լուսալիր. (Փիլ. ել. ՟Ա. 9։)
to be swollen, to swell, to puff up, to stuff out, to rise up;
to bloat;
to be swollen or puffed up, to be inflated, to grow proud.
ՈՒՌՆՈՒՄ կամ ՈՒՌՉԻՄ. πρηνής γίνομαι inflatus sum πρήθομαι, ἑξοιδέω, ἁνοιδέω, ὁγκόομαι, χαυνόομαι tumeo, tumesco φυσάομαι sufflor եւ այլն. որ եւ իբր ռմկ. ՈՒՌԵՆԱԼ. Այտնուլ. ի վեր երեւիլ կամ ծաւալիլ եւ դիղանալ քան զբնական դիրս. եւ Փքանալ. ամբարտաւանիլ. հպարտանալ. ուռիլ.
Աղբիւրն սիլովայ ուռնու իմն, եւ յանկարծ արտաքս բղխէ. (Կիւրղ. թագ.։)
swollen, puffy, bloated;
—ք, swelling, puffing, rising;
tumour, bump;
blister, pimple;
զնստուցանել զ—ս, to assuage or cure a swelling.
Որովայնն ուռոյց իցէ, հարցափորձեն, եթէ ջե՞րմ է լանջքն, կամ հով. (Փիլ. նխ. ՟ա. յն. περιπληθής oppletus.)
to learn, to study, to read;
to be instructed;
to exercise oneself in;
— զդասն, to learn, to study one's lesson;
— ի բերան, to con over, to study by heart;
cf. Թոշակ.
μανθάνω disco, didici. ի յն. διδάσκομαι . որ եւ ՎԱՐԴԱՊԵՏԻԼ. Ուշիւ առնուլ ի միտ. զուշն լնուլ. սերտել ի միտ. իրագէտ՝ հմուտ՝ փորձ լինել. վարժիլ ի գիրս. կրթիլ. յարուեստ. սորվիլ, սովրիլ.
scientific;
mathematical;
mathematician;
scholar, learned man.
ՈՒՍՈՒՄՆԱԿԱՆՆ կամ ՈՒՍՈՒՄՆԱԿԱՆ ՄԱԿԱՑՈՒԹԻՒՆ. որպէս Մաթէմաթիգա. μαθηματική (ἑπιστημή ), μάθεσις mathematica. որ եւ ՈՒՍՈՒՄՆԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ. Ուսումնական տեսութիւն, որոյ մասն է աստեղաբաշխութիւն։ Որ յուսումնականին դեգերեալ է. (Փիլ. լին. ՟Գ. 1։ եւ ՟Ժ. բան։)
mathematics.
Յայտ առնեն, որք յուսումնականութեան դեգերին. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
fond of study, of learning, studious, diligent;
lettered, erudite.
Առանձին ուսումնասիրացն խնդիր։ Լոյս ճշմարտութեան յուսումնասէրս ծագէ. (Փիլ. նխ. ՟բ.։ Սեբեր. ՟Թ։)
studiousness, love of study;
phylomathy.
Ուսումնասիրութիւն կամել լա՛ւ է քան զհակառակութիւն. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
to become mad, to play the fool, to commit folly;
to rage, to be in a fury, to be mad for, to eagerly long for, to fall madly in love, to be desperately in love, to be agitated by violent transports for, to love to distraction, to dote upon;
to be wanton, lustful;
— ի կանայս, to woo, to court, to rave, to be in love to extremity.
ՇԱՄԲՇԻՄ կամ ՇԱՄՇԻՄ. μαίνομαι, εὑηθίζομαι insanio, furo, ineptio, stulte ago. Ցնորիլ. յիմարիլ. անմտանալ. խելագարիլ. մոլեգնիլ. կատաղիլ եւ Մոլիլ տռփանօք. խենդենալ, խելքը թռցնիլ, կատղիլ, եւ շփանալ, խեղեփնալ. տէլիրմէք, չըլտըրմագ, գուտուրմագ.
folly, fury, mania, rage;
violent passion, love, fury, transport, gallantry, love intrigue;
debauchery, lewdness.
ՇԱՄԲՇՈՒԹԻՒՆ կամ ՇԱՄՇՈՒԹԻՒՆ. οἷστρον oestrum μανία furor, insania εὑήθεια stultitia, ineptia. Շամբշիլն. շամբուշն գոլ. ցնորումն. ուժգին բերումն կամ անյագ ցանկութիւն, եւ խելագարութիւն. անմտութիւն. մոլեգնութիւն. մոլութիւն. աւիւն. եւ Պագշոտութիւն. խենդութիւն. տէլիլիք, սէրսեմլիք, լըլկընլըգ, գուտուրուշ. եւ առսըզլըգ, զէմփարելիք.
Ո՞չ շամբշութեան (իցէ) ասել, եւ այլն. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
tetrarchy.
Առաջնորդէին եղբարք նորա շամըշտութեամբք. այսինքն մի ի չորից մասանց անտի երկիրն իսրայելացւոց։ Զագրիպպաս կացոյց թագաւոր, ի վերայ թշնամւոյ նորա շամշութեան՝ փլիլպպոսի եւ լիւսինեաայ, եւ ընդ նոսին եւ յետ սակաւ ժամանակի եւ զշամշութիւն եւս հերովդի ետ նմա. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 8, կամ 9։ ՟Բ. 4. 10։)
fulminating, fulminant;
— թթուուտ, fulminic acid.
Ի վերուստ հրկէզ եղելոց (ի սոդոմ, եւ այլն). (քանզի թանդական հուրն ոչ իւիք ոչ կարացեալ չիջանել՝ արածի (ճարակի). Փիլ. իմաստն.։)
burning like a thunderbolt;
— առնել, to fulminate, to strike with lightning;
— լինել, to be lightning-struck.
ՇԱՆԹԱԿԷԶ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ. Շանթիւք կիզանել, կիզանիլ. շանթահար կամ կայծակնահար առնել, լինել.
thunder-clap;
a peal of thunder.
κεραύνωσις fulminatio. Շանթիւ հարկանեալն, եւ հարկանիլն.
cf. Շաչումն.
Ձիաստացք խոցոտեն զիաչս եւ զգլուխս. եւ է շաչիւնն՝ յօդսն գոլով ահագին, խոցոտելով զլսելիսն։ Մեղուք դիմեն միանգամայն շաչմամբ։ Իժն զտտունն յոյժ շաչմամբ գնդաձեւ քարշելով. (Փիլ.։)
noise, burst, crackling, crash;
rustling, rumbling;
report, clap, explosion;
resounding;
gurgling, murmur.
Ձիաստացք խոցոտեն զիաչս եւ զգլուխս. եւ է շաչիւնն՝ յօդսն գոլով ահագին, խոցոտելով զլսելիսն։ Մեղուք դիմեն միանգամայն շաչմամբ։ Իժն զտտունն յոյժ շաչմամբ գնդաձեւ քարշելով. (Փիլ.։)
rather red, reddish.
Զգեղեցկադիմութեանն կերպարան ի շառագեղն (կամ շարագեղ, չարագեղ) դարձոյց տեսիլ. (Պիտ.։)
bloody, bloody-minded.
Իբր մեռաւ սերվիլոսն այն շառագլուխ, դադարեաց ամենայն խռովութիւնն. (Մարթին.։)
red, reddish;
— աչք կամ երեսք, fiery or flashing eyes;
cf. Տենդ.
Խեթի հայելով շառագոյն աչօք։ Եթէ բարկութիւն կալցի, շառագոյն արիւըռուշտ լինին երեսքն (ա աչքն). (Փիլ. լիւս. եւ Փիլ. իմաստն.։)
cf. Շառագունիմ.
ՇԱՌԱԳՈՒՆԵՄ ՇԱՌԱԳՈՒՆԻՄ. ἑρυθρέω, ἑρυθρός γίνομαι rubesco, erubesco. Շառագոյն լինել. կարմրանալ. շիկանալ. եւ Շիկնիլ. պատկառիլ. զամօթի հարկանիլ. կարմրիլ. կաս կարմիր կամ մօսմօռ կտրիլ, խպնիլ.
Յամօթոյ պատկառանաց շառագունէր, եթէ մի՛ գուցէ թուեսցի մեծամեծս պարծել. (Փիլ. լին. ՟Դ. 111։)
to blush, to redden with shame, to be ashamed, confounded;
—նեցան երեսք նորա ի ցասմանէ, his face flushed with anger.
ՇԱՌԱԳՈՒՆԵՄ ՇԱՌԱԳՈՒՆԻՄ. ἑρυθρέω, ἑρυθρός γίνομαι rubesco, erubesco. Շառագոյն լինել. կարմրանալ. շիկանալ. եւ Շիկնիլ. պատկառիլ. զամօթի հարկանիլ. կարմրիլ. կաս կարմիր կամ մօսմօռ կտրիլ, խպնիլ.
Յամօթոյ պատկառանաց շառագունէր, եթէ մի՛ գուցէ թուեսցի մեծամեծս պարծել. (Փիլ. լին. ՟Դ. 111։)
to send forth shoots, to throw out suckers, to sprout, to shoot, to bud, to put forth buds, to germinate;
to generate, to procreate;
to emit rays, to beam.
ՇԱՌԱՒԻՂԱՑՈՒՑԱՆԵՄ ՇԱՌԱՒԻՂԵՄ, ՇԱՌԱՒԻՂԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. Շառաւիղ եւ բարունակ բարեբեր արձակել. վերընձիւղել. բուսուցանել. արտադրել. ծնանել. կր. Բուսանիլ. ծագել. սերիլ.
Ի նմանէ հանդերձեալ էր շառաւեղիլ գաւազան ի գեղեցկապտուղն ծաղիկ։ Զիառ ի յեսսեայ գաւազանն այնպէս առաւել անբնաբար շառաւեղեալն փառաւորեսցուք. (Ճ. ՟Գ.։)
to content oneself, to be content, to take up;
to suffice, to be sufficient or enough;
to multiply, to increase;
սակաւուք, փոքու, to be satisfied or content with a little, with any thing.
Ոչ շատացար մարդ եղանիլ աստուած, այլ եւ խաչի համբերեալ. (Շար.։)
ՇԱՏԱՆԱԼ. Բաւել. որպէս Բաւական կամ շատ լինել, եւ ձեռնհաս՝ կարօղ գտանիլ.
having a great deal of water, abounding with water;
aqueous.
առատութիւնք բերոցն, քանզի արգաւանդահող եւ շատաջուր էր գաւառն. (Փիլ. իմաստն.։)
cf. Շատանամ.
Դալարակերք լինին, եւ դուզնաքեօքն շատին։ Փոխանակ ջրոյ շատեալ օդոյն ցրտութեամբ։ Ոչ շատեալք միայն ամուսնովք, եւ ի պոռնիկս մոլեալք։ Երկրորդ մրցանակօքն շատեալ. (Փիլ.։)
great talker, babbler, tattler;
braggart;
cf. Շատախօս.
Ընդ որովայնամոլս եւ ընդ շատխօսս. (Փիլ. ել.։)
to talk too much, to use vain repetitions, to gossip, to prate, to chatter;
to boast, to brag.
Որ կամին այլազգ շատխօսել, ոչ երբէք ժամանիսցէ (ի վախճանն). (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
cf. Շատախօսութիւն.
Գինարբուքն այսքանիւ լի է շատխօսութեամբ ընդ վայրաբանութեամբ. (Փիլ. տեսական.։)
great number of, great quantity, great deal, multitude, abundance, plenty.
Հարկաւորացն առատութիւն շատութեան։ Պայծառութիւն շատութեան պտղոցն, յոքնազանտ երամոցն աճեցեալ շատութեամբ։ Ոչ թողու զմեզ պատաղել զայսու շատութիւն իրիս՝ որ առաջիս կայ. (Փիլ. նխ. ՟բ.։ Պիտ.։ Խոսր.։)
composition, wording;
work, writing, works, treatise;
memory, monument.
Շարագրածք հին արանց։ Զմի ի շարագրացն իւրոց. (Փիլ. տեսական. եւ Փիլ. նխ. ՟բ.։)
to compose, to write, to word, to put down in writing;
to compile.
Որ զսիկիլականն շարագրեցին։ Մերձակըայ աստուածաբանութիւնս շարագրեցաք ... Ի շարագրել հպեցուցաք զմեզ. (Փիլ. նխ. ՟բ.։ Դիոն. ածայ.։)
to range, to arrange in order, to set to rights, to dispose, to put in order, to lay out.
Անձայնն շարադասեալ ընդ ձայնաւորին՝ ձայն գրաւորական կատարէ։ Իմաստուն նախախնամութիւն շարադասեաց. (Փիլ. լին. եւ Փիլ. նխ. ՟ա.։)
coordination, arrangement, order, disposition;
syntax.
σύνταξις syntaxis, coordinatio, constructio, compositio, scriptum, liber, libellus, opus. Շարադասելն, իլն. շարակարգութիւն. կապակցութիւն. կազմութիւն ո՛ր եւ է յօրինուածոյ. բաղկացութիւն. մանաւանդ՝ Շարագրութիւն, գրուած. ճառ. կամ յօրինուած բանի ի բառից. որ եւ ԲԱՂԴԱՍՈՒԹԻՒՆ.
Ի ձեռն առաջին շարադասութեանն (մատենիս) ստուգեցաք։ Ասացաւ ի ձեռն առաջին շարադասութեանն։ Եպիկուրոս շարադասութիւնս արար։ Տրամաբանակս շարադասութիւնս թըողին. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. նխ. ՟Ա։)
to put together, in order, to arrange, to re-unite, to connect, to join, to combine;
to construct, to make, to form;
cf. Շարագրեմ.
Որք զտչորեքանկիւնաւորք։ Որ զայլ երկարսն շարադրեն։ Որ ի սոցանէ շարադրին։ Երեքանկիւնքն շարադրեալք՝ կատարեն զքսանն։ Այն մահ՝ տրոհութիւն եւ զատուցումն է շարադրելցելոցն՝ մարմնոյ եւ հոգւոյ. (Փիլ.։)
combination, conjunction, connection;
arrangement, disposition;
construction;
syntax;
cf. Շարագրած.
σύνθεσις compositio, constructio, collectio, summa συνθήκη constitutio σύνδεσμος colligatio եւ այլն. Շարադրելն, իլն. եւ շարադրեալն. բաղադրութիւն. բաղկացութիւն. զօդումն. շաղկապութիւն. հաւաքումն. գումար. միաւորութիւն.
(Թիւք) բ, գ, զ, եւ այլն. որոց շարադրութիւն՝ յիսուն եւ վեց. կամ որոց շարադրութիւն ծնանի զեօթանասուն եւ զչորսն. (Փիլ. ստէպ։)
compound, combined, united.
Շարախառն կցորդութիւն։ Շարախառնութիւնք եւ փոխանցականօք ներգործութեամբք։ Ոչ տուեալ թոյլ շարախառն ամբոխիլ զբոլորս. (Դիոն.։)
cognate, born together;
innate, inborn.
Տեղի տալ ազգաց, կանանց, եւ գաւառի. որոց փափաքումն՝ իւրաքանչիւրումեքն, օրինակ իմն, շարածնեալ է, եւ շարաճեցեալ. (Փիլ. իմաստն.։)
cf. Ձայնակցութիւն.
Որք ըստ թուոց են եւ համեմատութեանց եւ յարմարութեամբք ի յարմարութիւն եւ ի շարաձայնութիւն պարունակեալք։ Երկուք մասունք հոգւոյն շարաձայնութիւն միաբանութեան ունիցին. (Փիլ.։)
to be moved together.
ՇԱՐԺԱԿԻՑ ԼԻՆԵԼ. Շարժիլ զոյգ ընդ այլում.
cf. Շարժիչ.
Շարժիլ պատճառ. շարժօղ. տուիչ շարժութեան.
to move, to remove, to set in motion, to stir, to cause, to move;
to agitate, to shake, to flutter, to stagger;
to excite, to provoke, to rouse the feelings of, to move, to touch;
— զգլուխ, to shake or toss one's head;
— զամենայն քար, to leave no stone unturned, to move heaven and earth;
— զսիրտ, to affect, to move to pity.
Նմանութեամբ ստէպ ասի. Շարժել կամ շարժիլ ի բարկութիւն, ի ցանկութիւն, ի սէր, ի գութ, եւ այլն։
movement, motion, stir, stirring, nod, shake, toss;
fluctuation, staggering;
excitation, provocation;
agitation, motion, impulse, commotion, emotion;
gesture, action;
earthquake;
movement;
զշարժմունս երակաց զննել, to feel the pulse;
cf. Ընդոստ.
κίνησις, σάλος, σεισμός, ταραχή motio, motus, commotio, jactatio, fluctuatio, turbatio. որ եւ ՇԱՐԺ, ՇԱՐԺՈՒԹԻՒՆ. Շարժիլն ո՛ր եւ է օրինակաւ. յեղափոխիլն. փոփոխումն. ծփումն. տատանումն. յուղումն. ամբոխումն.
moveable, moving;
versatile, unsteady, unsettled;
առաջին —, the primum mobile;
— ի հողմոյ, shaken by the wind;
— եւ անշարժուն ստացուածք, personal and landed property.
Շարժնոցն ամենեցունց ոչ դադարիլ։ Շարժնոցն առ միմեանս խաղաղելով. (Դիոն. ածայ.։)