to be impatient, fretful, to fidget, to lose patience, to be vexed;
to be ill-tempered, cross, angry, irritated, exasperated.
ՆԵՂԱՍՐՏԵՄ ՆԵՂՍՐՏԻՄ. Նեղիլ սրտի. նեղասիրտ լինել. կարճամտել. դժուարիլ. զայրանալ. հեղձամաղձկիլ. սիրտը նեղանալ.
impatience, ill-temper, intolerance, vexatiou, irritation, exasperation, bursts or fits of passion or rage.
ὁλιγοψυχία pusillanimitas παροξυσμός exacerbatio. Նեղասիրտն գոլ, եւ նեղասրտիլն, կարճմտութիւն. փոքրոգութիւն. հեղձամղձկութիւն. դժկամութիւն. զայրոյթ. բարկութիւն. սաստկութիւն կամ բորբոքումն կրից.
to narrow. to make narrow, to contract, to straighten, to restrain, to tie down, to press, to constrain;
to give trouble, to disquiet, to incommode, to inconvenience, to importune, to annoy, to trouble, to torment, to harass, to infest, to plague, to molest, to maltreat, to oppress;
զոք ամբոխին, to crowd, to oppress, to press, to squeeze;
ժողովուրդքն նեղէին զնա, he was oppressed by the throng;
էշն նեղեաց զինքն ընդ որմն, the ass thrust herself unto the wall.
(ՆԵՂԻՄ) կր. իբր ձ. Տառապիլ. նեղութիւն կրել, կամ ի նեղ անկանիլ.
ՆԵՂԵԼ. իբր Սեղմել. ամփոփել. կր. նեղ համարել զտեղին. վշտագնիլ. սըխմել, սիրտը սըխմըւիլ.
to be put to straits, to be constrained or necessitated;
to be uneasy, disquieted, afflicted, troubled, tormented, vexed, molested;
եւ մղիլ ի սեղան, to be intruded upon or thrust in;
to meddle with, to interpose.
want of width or amplitude, narrowness, straightness;
care, trouble, tribulation, grief, sorrow, affliction, inquietude, displeasure;
fatigue, weariness;
importunity, incommodiousness, annoyance, tedium;
torment, worry, vexation, oppression.
ՆԵՂՈՒԹԻՒՆ. θλίψις, θλίμμα afflictio. Նեղիլն. տառապանք. վիշտ. ճնշումն.
straits, channel;
isthmus;
pass.
Յոլոմպիադսն ... ըստ նեղցին. (Փիլ. լիւս.) այն է Իսթմիա անուն խաղու յանուանէ տեղւոյն. զի նեղուց ըստ յն. ասի իսթմօ՛ս։
fraud, artifice, stratagem, wile, craft, guile, cunning;
cf. Նենգաւոր.
Փախչիլ ի նենգ խորհրդոց։ Մի՛ նենգ խորհրդով մերձենալ առ ահաւոր սեղանն։ Հարցանէին ի նենգ մտաց. (Նախ. իմ.։ Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 5։)
milliped, wood-louse.
ՆԵՊԱԿ ՆԵՊՈՒԿ. Ճճի բազմոտանի, որ ի կծկիլն գնտանայ ի չափ սիսռան. լինի ի խոնաւ վայրս. ... իտ. mille piedi. հազարոտնեայ. իսկ բիւրոտանի՝ μυριόπους ասի որ եւ է բազմոտանին. որպէս եւ թ. գըրգայագ.
to introduce.
Մի՛ ինձ աստ զանյուսութեան ներածցես զերկիւղ ո՛վ դու, այլ զբնաւորականին։ Թէ ախտ ներածես վարկանել (կամ ներածիլ վարկանիս) յերկիւղն, սակս է՞ր ոչ ի քաղցն եւ ի ծարաւն. (Թէոդոր. մայրագ.։)
Սոքօք ներածիլ ի բոլոր շրջագրականս. (Երզն. քեր.։)
introduction.
εἱσαγωγή isagoge, introductio, inductio, institutio. Ներածելն կամ մուծանելն, իլն. մուտք. նախադուռն. նախաշաւիղ. նախակրթութիւն. ներվարժութիւն. սկզբնաւորութիւն եւ սկզբունք, հմտութեանց, մտածութեանց, սովորութեանց, եւ այլն.
to instruct well.
ՆԵՐԱԿՐԹԵԼ. ἑγγυμνάζω exerceo, instruo. Քաջ կրթել. ներվարժել. հրահանգել. կր. միջամուխ լինել՝ դեգերիլ յուսումն.
Եթէ ոք իմաստնագոյն խորհրդով ներակրթել զինքն կամիցի։ Յորդորեսցէ զնոսա յիմաստասիրականն ներակրթել վարժման։ Ներկրթիլ քաջուշիմն վարժիւք յիմաստս։ Ի յայս ներակրթեալ երկասիրաբար. (Պիտ.։)
laudative;
panegyrical, eulogistic.
նԵՐԲՈՂԱԿԱՆ բան, կամ փոխարէնք.Ներբողական ձայնիւ. (Փիլ.։ Խոր.։ Պիտ.։ Շար.։)
cf. Ներբող.
Ներբողեանս եւ գովութիւնս. (Փիլ. բագն.։)
to make the panegyric, the eulogy of;
to give praises, to laud, to eulogize, to praise, to exalt.
Ձեռնարկեսցուք զաչս բանիւք ներբողել, զճշմարիտ զգովսն սոցն արձանացելոց յերկնի աստեղաց. (Փիլ. իմաստն.։)
to become weak, lean, faint, to grow languid.
λεπτόομαι, μαραίνομαι, τήκομαι diminuor, languesco, deliquo ξηραίνομαι aresco συστέλλομαι coarctor. Ներգեւ լինել. յոյժ արուգ գտանիլ. նուազիլ. նուազիլ. հիւծել. մաշիլ. թոշնիլ. զսպիլ. լքանիլ. կթոտիլ. վտտիլ. ճըռղիլ, քաշուիլ, սըխմըսիլ
Յորժամ ոչ այտոյց իցէ, եւ ոչ ներգեւեալ, զի՞նչ այնր ուրախութեան զոյգ կայցէ. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ՟Բ։)
to do, to act, to operate, to influence.
ՆԵՐԳՈՐԾԵԼ. չ. Ազդել. մխիլ. գծել.
harmonically, harmoniously.
Փոքր ինչ արդեօք առասպելաւ վարիլ պարտ է, եթէ հանդերձեալ եմք ներդաշնակապէս յայտնել զայժմու ասացեալդ. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
made of fibres or nerves.
Այն՝ որոյ նիւթն է նեարդ, կամ ջիղ. որպէս արջառաջիլ, փոկ. յորոյ վերայ պատեալ զքեմուխտ՝ վարէին որպէս ճոպան, այսինքն չուան՝ պարան կարկամ եւ անբեկանելի.
to grant pardon for a fault, to pardon, to excuse, to forgive, to be indulgent;
to permit, to allow;
to tolerate, to endure, to suffer, to support;
ներեցէք, beg pardon;
pardon me;
զայս ասեմ ներելով, I speak this by permission.
Զօրացան, եւ իբրեւ անմարմին ներեցին ի մարտի։ Ներեա՛ յասպարիզիդ, զի պսակեսցիս։ Մարդիկ մարմնաւորք իբրեւ անմարմինք ներէին ի տանջանս։ Ներեսցուք առ սուղ ժամանակ մի մարմնով, զի զյաւիտենական կեանս վայելեսցուք՝ հոգւով. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
dye, colour;
stain.
βαφή immersio, tinctura, color, macula. Ներկելն, իլն. թաթաւումն. եւ Ներկն առեալ. գոյն. նորօտ. սնգոյր. բիծ. արատ. աղտ.
cf. Մարդանամ.
ՆԵՐՄԱՐԴԱՆԱԼ. ἑνανθρωπέω, ἑνανθρωπίζω humanam naturam induo, incarnor, incarnatus. Իսկապէս մարդանալն քրիստոսի. մարդ եղանիլ բանին. մարմնանալ. (որ ի յետնոց ասի եւ Ներմարդնանալ)
cf. Ներմարմնութիւն.
Արժանացաք հասանել ... առ սարսափելին՝ ներմարդկութեամբ ազատ խառնութեամբ միաւորիլ. (Ոսկ. յհ. յիշատ.։)
cf. Ներշրջանական.
զայն՝ որ մինչ ի բանսն է խրատ հանճարոյ, զոր ի ներշրջականաց խրատուց ոմանք ստանան. (Փիլ. լին. ՟Դ. 203։)
encyclopedical.
Թեւակոխումն է ներշրջանական հանճարոյ խրատուն՝ բազումուսմնութիւն սիրեցեալ։ Ներշրջանական խրատն բազում ինչ գեղապարիցէ։ Ազգս ծնանի զերկոտասան՝ ներշրջանացն պարօղ. քանզի ներշրջանական թիւ (է) երկոտասաներեակն աւուրց եւ տարեաց շրջագայութեանց. (Փիլ. լին. ՟Գ. 19. 21. 59։)
encyclopedia.
Ներշրջանակք՝ սպասաւորականքն են առաքինութեան. վասն զի առաքինութիւն վայր ունի զոգի. իսկ ներշրջանակք կարօտեալ լինի մարմնական գործեացն։ Ի ձեռն ներշրջանակացն գեղապարէ։ Զառաջին մրցանակն դնէ առաքինութեանց, իսկ զերկրորդն ներշրջանակացն. (Փիլ. լին. ՟Գ. 19. 20։)
cf. Ներումն.
Ո՛վ համբերութիւն մարմնոց մարտիրոսացն. ով ներութիւն անդամոց նահատակաց. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
instruction, erudition, discipline.
Զի ուսցի զճարտասանական եւ զփիլիսոփայական ներվարժմունս արտաքին իմաստասիրացն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
cf. Նեարդ.
Որք յայգւոյ անպաղացեալք, եւ ի ներտից արտակացեալ։ Զներտս տրամիքս խոկաս կակղացուցանել։ Անփշաբեր, եւ այյլոց յոքնատեսիլ ներտից եւ արմատոց հերքեալ. (Մագ. ՟Բ. ՟Է. ՟Կ՟Բ։)
under-coat, under-waistcoat;
shirt-front;
— կանանց, chemisette, habit-shirt, under-petticoat.
Զներքնակ պատմուճանսն ի վեր քարշելով, եթէ որովայնն ուռոյց է՝ հարցափորձեն. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
interior, internal, innermost.
Քան զպետրոս ներքսագոյն էանց։ Գնալ ի բաց հրամայիմք, եւ ելանել աստի. եւ դու ի ներքսագոյննլ ընթանաս։ Մի՛ մտցէ յամենայն ժամ ի սրբութիւնն ներքսագոյն վարագուրին (այսինքն քան զվարագոյրն)։ Տեսիլն ներքսագոյն վարագուրին էր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 37։ եւ Ոսկ. ՟ա. կոր.։ եւ Ոսկ. ի ծն. քրիստոսի.։)
introduction.
εἱσαγωγή inductio. Ի ներքս ածելն, իլն. մուծանելն, իլն. մուտք. կոչումն.
stay, staff, prop;
sustainer, support, upholder, buttress;
—ս արկանել, to prop, to stay, to support;
— ամրութեան լինել ումեք, to be a support of, to uphold, to sustain, to protect;
— կալ հաւատոց, to support religion, to be a supporter of religion;
cf. Յենարան.
Օգնական հոգւոյն ախտից զառաքինութեան զօրավիգն արմատս հաստատութեան նեցուկ տուեալ։ Արք բարիք՝ սիւնք են ժողովրդոց, ամենեցուն նեցուկ լինելով՝ զօրէն տան՝ մեծաց քաղաքաց եւ քաղաքավարութեան. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. ել. ՟Ա. 21։)
cf. Նզով.
Լոյտք եւ նզովանք. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
to anathematize, to excommunicate;
to curse, to condemn;
to execrate, to imprecate.
Ընդէ՞ր նզովէ նախ զօձն, երկրորդ զկինն, երրորդ զայրն. (Փիլ. լին. ՟Ա. 47։)
fresh horse, relay, led-horse;
prancer;
courser.
Բազում նժոյգս զարքունական ձիոյ։ Զոր հեծուցեալ իլ վերայ իւրոյ նժուգի՝ ապրեցուցանէր։ Մատուցանէր նժոյգս սրավարս։ Ետ տանել ընդառաջ նորա նժոյգս մեծազարդս եւ երեւելիս. (Բուզ. ՟Դ. 12։ Փարպ.։ Յհ. կթ.։ Արծր. ՟Գ. 9։)
the dart or the head of a lance.
Տէգն նիզակի (որպէս թէ նիզէք դիքէնի ). երկաթն նիզակի, որպէս սլաք փշատեսիլ. եւ Նիզակն հանդերձ տիգաւ իւրով.
cf. Նիրհեցուցանեմ.
ՆԻՐՀԵՄ եւ ՆԻՐՀԻՄ, եցայ. ձ. νυστάζω dormito καθυπνόω obdormio, -isco. Նիրհ առնուլ. թմբրիլ ի քուն. ննջել. մրափել, բարեւտել.
to spin.
Որոց նիւթելն հոգ է՝ ո՛չ անկանեն. եւ որք անկանենն՝ ոչ նիւթագործեն. (Փիլ. լիւս.։)
to be formed, to be composed of matter, to exist, to be.
Ի նիւթոյ կազմիլ, նիւթիլ.
to spin, to twist;
to weave, to plait;
to prepare, to form, to project, to design;
to cause, to produce, to excite;
to contrive, to machinate, to plot;
— զնենգութիւն, to weave plots or snares, to conspire, to plot, to lay snares;
դաւ —, to frame or plot a treacherous design, to hatch treason;
կործանումն —, to ruin, to cause the ruin of;
չարիս — ումեք, to meditate evil against a person, the ruin of;
— խորհուրդս չարութեան, to meditate gloomy, foul or heinous thoughts;
— անձին չարիս or զկորուստ, to contrive one's own ruin;
— նիւթ, to accumulate;
— զգործն, to undertake, to execute, to put into execution;
լրբենի սէր նորա մահ նիւթեաց նմա, his infamous passion cost him his life.
ՆԻՒԹԵԼ. παρασκευάζω, κατασκευάζω, συγκατασκευάζω praeparo, molior, nitor, probro, conscisco συρράπτω , ἁναπλάττω, σύστημι consuo, struo, comminiscor եւ այլն. Հայթայթել, որպէս թէ հիւթելով հիւթել. նօթճել. կազմել. պատրաստել. մեքենայել. հնարիլ. ջանալ. ճարտարել. յարմարել. յերիւրել. կարկատել. կցկցել. խոխոտել. պատճառել. առթել.
Նիւթեցին ի վերայ նորա պատճառս նենգութեան։ Բասիլիդէս նիւթեաց պիղծ աղանդին իւրոյ պատմութիւնս խոտորնակս։ (Անյայտ գիրք) նիւթեցան յոմանց ի հերձուածող մարդկանէ. (Եւս. պտմ.։)
hearth-cake or griddle-cake;
loaf.
Փութա եւ արա՛ երիս չափս նկանի. (Փիլ. իմաստն.։)
roll, manchet;
քանի՞ —աց ունիք, how many loaves have you?.
Փութա եւ արա՛ երիս չափս նկանի. (Փիլ. իմաստն.։)
to see, to look at, to regard, to observe, to examine, to consider, to contemplate, to reflect, to ponder on;
to show or pay regard to.
Բժիշկք զերակսն պնդեն, ստոյգ նկատեն զթնդմունսն. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
description;
picture, painting;
representation, likeness, portrait;
delineation, design, plan, model, form;
style;
text;
cf. Նկարագիծ;
painted;
described;
պատկերակերպ —, portrait, likeness;
— բնութեան, the picture of nature;
ըստ —գրին, literally;
մեկնել ըստ —գրին, to explain literally.
Նիւթքն եւ նկարագիրն (դահեկանի) յարգուն իցէ. (ռմկ. սիփկէ. Փիլ. քհ. ՟Ը։)
Եւ զայս տհեսանելով յանշունչս եւ ի մարդս՝ զգեղեցկութեան նկարագրաց զգործս. (Փիլ. նխ. ՟բ. (յն. մի բառ, գեղեցկագրաց).)
representative;
descriptive;
picturesque;
characteristic;
literal;
— իմաստիւք, literally.
Պատկերաց եւ դրօշելոց, եւ այլոց ձեռաստեղծից, որոց ստեղծական եւ նկարագրական արարչութիւն՝ բազում ինչ վնասակար կենաց մարդկան լցեալ աշխարհ։ Ի ձեռն տեսաւորութեանն հեշտ ցանկութիւնքն լինին բազմապատիկք, նկարագրականք, արուեստականք արարածք. իբր կենդանագրական, գծագրական. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. այլաբ.։)
painted, adorned with paintings;
— տախտակ, picture, painting.
Սխրացեալ ընդ սքանչելատեսիկն տեսիլ՝ ի նկարապաճոյճ ի տախտակսն յօրինէին. (Ագաթ.։)
to paint;
to represent, to figure, to form;
to depict, to describe, to write;
— ի միտս, to imagine, to fancy, to picture to oneself;
— ի գրի, to write, to describe.
Դանիէլ մարգարէ ետես տեսիլ հոգւով աստուծոյ, եւ նկարեաց զայն մեզ մարդկօրէն։ Նկարէ զլինել նեղութեանցն որ ի նեռնէն. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 2։ Նախ. դան.։)
painting;
— իւղաթուրմ, oil-painting;
— ջրազանգ, water-colour painting.
Պատկերք, եւ դրօշեալք, եւ միանգամայն կուռք. (որոց գրական նկարչութիւն եւ ստեղծական՝ վնասակար արարիչք են. Փիլ. ՟ժ. բան.։)
to push on, to induce, to incite;
to promote, to advance.
Տալ նկրտիլ. մեծապէս կրթել, յառաջ վարել.
to endeavour, to exert oneself, to take pains, to make great efforts, to strive hard, to do one's best.
ἑπεκτείνομαι extendor συνέρχομαι congredior ἁγωνιάω , ἁγωνιάζω nitor, certo, sollicitus sum. Ի ներքս իմն կրթիլ. ուժգին բերիլ. ճգնիլ. մրցիլ. թեւակոխել. գուն գործել. ջանալ փութոյ պնդութեամբ.
Ի յառաջադէմսն նկրտեալ եմ. (Փիլիպ. ՟Գ. 13։)
Ի վեր՝ վերամբարձ թուէի միշտ նկրտիլ ըստ ոգւոցս իմն աստուածարելոց։ Յօժարութեամբ ամենայն սրտմտութեամբ նկրտէին, ձգտեցուցանէին զինքեանս առ ի յընթացս փութոյ. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. լիւս.։)