Դրականապէս անունադրութեամբ։ Քրիստոսական անունադրութեան. (Նար. ՟Ղ՟Գ. եւ Նար. կուս.։)
Մաղաքիաս հրեշտակ էր ե՛ւ տեսլեամբ ե՛ւ անունադրութեամբ։ Անունադրութիւնք գարշելեացն. (Սագ. ՟Ա. եւ ՟Բ. եւ ՟Թ։)
Զանուանադրութիւն գրոց (ի վերայ գազանաց) բարուց իմանալ, եւ ոչ էութեան. (Լմբ. սղ.։)
Ի տախտակի տպաւորեալ անունադրութեան (յհ. մկ). (Գանձրն.։)
γλυκάζω. dulcesco, ὅζω. oleo, odorem spiro. Անուշութիւն յինքեան բերել, եւ բուրել. քաղցրանալ. եւ Հեշտանալ. անուշնալ.
Պէտք մարդկան հրով անուշանայ. (Յճխ. ՟Թ։)
Որքան յերկարէր, անուշանայր. (Երզն. մտթ.։)
Ուր բուրիցէ հոտ ինչ այնպիսի, ամենեքին անուշանան։ Այնու իւղով անուշանայցեմք, եւ զնոյն կրիցեմք յանձին։ Արբենամք եւ շուայտիմք, եւ իւղովք անուշանամք։ Ազգի ազգի իւղօք անուշացեալս. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Բ։ եւ Ոսկ. մ. ՟Ա. 10։ եւ Ոսկ. ես.։)
Անսահմանական բնութիւն. (Սեբեր. ՟Զ։)
անսահմանականն զօրութեամբ. (Ագաթ.։)
Յանսահմանականն ծովէ առեալ ցօղ ինչ. (Վրդն. քրզ.։)
Ըստ յոյն քերականաց ԱՆՍԱՀՄԱՆԱԿԱՆ կոչի՝ անորիշ կատարեալն ἁόριστος. Indefinitivus. (Երզն. քեր.։)
Զճշմարիտ ուրախութիւնն զանվախճանականն զանթառամականն. (Ոսկ. ես.։)
Որ չառնէ զվնաս. անվնաս. զարարսըզ.
Վնասակարացն ընդ անվնասակարսն չմարթի բնակել. (Եզնիկ.։)
Իբր անվնասակարք վարկանելով. (Նար. ՟Ժ՟Թ։)
τὸ ἁβλαβές. illaesum esse. Չկրել զվնաս. անվնաս պահիլն.
Պօղոսի ետ՝ ի մելիտեայ ի կղզւոջ անդ խածեալ ի խարբէ անտի՝ զանվնասութիւն. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
Ինքեանց անվնասութեան, եւ շնորհին պահպանութեան. (Երզն. մտթ.։)
Ոչ անվստահանալ մեզ լիցի մերձենալ յաստեղս յայսոսիկ. (Նիւս. երգ.։)
Երագունք (են փորձութիւնք), եւ անվստահանալիք. (Եփր. յաւետար.։)
Որ խնամէ զաշխարհ, կամ խնամ ունի ի վերայ աշխարհին. աշխարհաշէն.
Աշխարհախնամ հոգածութեամբ յարդարել զկարգ աշխարհիս. (Արծր. ՟Ա. 15։)
Նա ինքն է առաջնապահ եւ վերջնապահ. (Եփր. ծն.։)
Ածեալ ի կատարումն զառաջնապատում պատգամսն եսայեայ. (Ագաթ.։)
Յառաջագոյն պատմեալ, նախաճառեալ.
Բորբոքումն շամբուշ ամեհեաց առնամոլութեանցն։ Սովորական մեղկութեամբ յառնամոլութեան. (Մագ. ՟Ե. ՟Ի՟Դ։)
Դեղ է ատամնացաւի. (Կանոն.։)
Զամենայն ատամնացաւ քրիստոնեայս բժշկեա՛, եւ թեթեւացո՛ զցաւս ատամանց նոցա։ Կատարին աղօթք քո յամենայն ատամնացաւս. (Հ=Յ. ապր. ՟Ժ.։)
Ատենաբանելն. խօսք ատենական.
Պատրուակաւ ասացաւ յատենախօսութեանն առաջի մեր. (Շ. թղթ.։)
Աստուածաբանականն ատենախօսութեամբ. (Գր. սքանչ. ի ստեփ.։)
Յառաջնում ատենախօսութեանն նշանակեաց. (Ոսկ. գծ.։)
Գործնական կատարումն. արգիւնացուցանելն. վաստակ.
Իբրեւ հեղգացեալս յարդիւնականութեանն իրաց. (Եւագր. ՟Ի՟Է. ստէպ։)
Մի՛ երկարութիւն համարելով ձանձրասցիս ի շահաւէտ բանցս արդիւնականութենէ. (Երզն. քեր.։)
Յայնժամ մանաւանդ բազմանան փորձութիւնք՝ յորժամ սկսցի ոք ոգեպէս զպատուիրանս Աստուծոյ ընդունել եւ փոյթ յանձն առնուլ ի ներքս ի միտս իւր զարդիւնաւորականութիւնն. ի միտս իւր զարդիւնաւորականութիւնն. (Եւագր. ՟Ի՟Գ։)
Պտղաբերեսցեն զառաքինութիւնս՝ բազմապատիկ արգիւնաւորելով. (Որպէս մի հատն այն սերմանելով՝ արդիւնաւորէ զպտուղն. Կիւրղ. ղկ.։)
Որպէս հատն ցորենոյ ոչ ի սիրտ երկրի թաղելով՝ չունի ինչ արդիւնաւորել առ ի պտղաբերութիւն. իսկ թաղելովն եւ մեռանելով՝ պտուղս եւ շահաւորութիւնս օգտակարս սերմանողին արդիւնաւորէ. (Նանայ.։)
Բայց եւ աստ խնդութեամբ արդիւնաւորէք զհեշտութիւնս։ Բազո՛ւմս արդիւնաւորեսցիս (կամ արդիւնացուցես) քեզ զքաղցրութիւն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ 12. 14։)
Արդիւնաւորեալ պտղաւորեաց զանդաստանս ոդւոց մարդկան. (ՃՃ.։)
Զմարզպանութեանն արդիւնաւորել անուանակոչութիւն. (Արծր. ՟Դ 11։)
Մարգարէացաւ ի վերայ ձեր. զոր եւ այժմդ արդիւնաւոէք։ Ի միտ առեալլ ըստ օրինակին արդիւնաւորեսջիք առ միմեանս։ Ոչ որ վարդապետեցան՝ են երանելիք, այլ որք արդիւնաւորեցին զվարդապետեալսն. (նանայ։)
Այսոքիկ արդիւնաւորեցան զկնի ծննդեան յովհաննու. (Կիւրղ. ղկ.։)
Պարտական արեան. արիւնահեղ.
(կայէն) յետ արեանապարտ լինելոյ՝ ի գոչման արեանն խոստովանի, եւ շահի ինչ ոչ. (Մաշկ.։)
ԱՐԵԱՆԱՌՈՒ կամ ԱՐԵԱՆ ԱՌՈՒ որ եւ յոքնակի ասի Առուք արեան կամ տարեանց. Առօղ զմասն նոյն արեան, կամ ունօղ զնոյն առու արեան այլոյ. այսինքն ազգական համարիւն.
Արեանառու լոյս ծագողին։ Մինչեւ ի մերն նախնիք եւ արեանառուք եւ հարազատք սրբոյ լուսաւորչին. (Շ. յիսուս որդի. եւ Շ. ատ.։)
Արեանառու մերձաւորութիւն. (Գր. հր.։)
ԱՐԵԱՆԱՐԲՈՒ եւ ԱՐԵԱՆՀԵՂՈՒԹԻՒՆ. Լաստ. ՟Ի՟Ա. ՟Ի. ըստ այլ ձ. որ ըստ միում օրինակի եդան ի մէնջ Արիւնարբու. Արիւնհեղեղութիւն։
Արեգակնականի ճառագայթի հեղումն. (Դիոն. երկն.։)
Արեգակնական արտափայլութիւն. (Ճ. ՟Բ.։)
Արեգակնակերպ փայլմամբ, կամ ճառագայթիւք. (Շար. Զքր. կթ.։)
Արեգակնակերպ տեսակաւ. (Վրք. հց. ՟Ծ՟Դ։)
ԱՐՓԱՅԱԳՆԱՑ լինել. որ եւ ԱՐՓԵԳՆԱՑ կամ ԱՐՓԻԱԳՆԱՑ ԼԻՆԵԼ. Խաղալ գնալ իբրեւ ընդ արփի. եթերընթաց իմն լինել. իբրեւ ըդապարիկ ընդ օդս թռչել. խոյանալ.
Եւ զայս ասացեալ՝ քամահաբար ի ձիարձակարանէն արփայագնաց չինէր. (Խոր. ՟Գ. 55։)
Որդիքն գաւթի էին աւանապետք. (ի լս. խոռապետք. որպէս քորիսկոպոս)։ Աւան այն ասի, որ յանդէ ոք մասն ի շինուած գրաւիցէ. բայց աստ աւանապետ զիշխանութիւնն ասէ, որպէս զի աւանապետքն դասապետք ասացին. (Կիւրղ. թագ.) (զի յն. χώρος կամ χώρα , է գաւառ, կողմն ինչ երկրի. եւ χορός , դաս։)
ԲԱԶՄԱՅԵՂ ԲԱԶՄԱՅԵՂԱՆԱԿ. πολύτροπος multis modis, multifariam, diversus Պէսպէս յեղեալ՝ յեղյեղեալ. բազմօրինակ. բազմազան. ազգի ազգի.
Բազմայեղ ձեւով՝ յոլովակի անուամբ ստորոգէ զնա. (Ոսկիփ.։)
Յորմէ անկեալն զանազան եւ բազմայեղանակ հիւանդութեամբ ախտացաւ. (Բրս. չար.։)
Կարգել մի ըստ միոջէ զիրս եւ զգործս, զբազմայեղանակ դիպմունս Հայաստան աշխարհիս. (Փարպ.։)
Բազմայեղանակ նախագուշակ մարգարէիցն քարոզութեամբ. (Թէոդոր. ի կոյսն.։)
Բազմաթիւր եւ բազմայեղանակ բարոյիցն. (Խոսրովիկ.։)
Բազմայեղանակ տրտմական կենցաղոյս. (Մաշկ.։)
Բազում վնասուու առիթ. վնասակար յոյժ.
Վասն պոռնկութեան բազմավնաս նենգութիւնք նիւթին. (Յճխ. ՟Ը։)
Իբր Բազմաժամանակեայ. πολυχρόνιος longaevus
Բազումժամանակեայք իցեն՝ որ խօսիցին. (Յոբ. ՟Լ՟Բ. 7. յօրինակս ինչ։)
πολυχρονίως longinquo tempore Ընդ բազում ժամանակս. երկան ատէն.
Որ յԱդամայ հետէ բազումժամանակեայ արգելեալ կային. (Կոչ. ՟Դ։)
Զմի զայս ժամու ապաշխարութիւն դորա առաւել ընկալայ քան զբազում ժամանակեայ ապաշխարութիւն այլոց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ը. ձ. (տպ. զբազմաժամանակեայ։))
Նախ բանագնաց եղեն, սկսան խօսել ընդ նոսա, եւ ասեն. (՟Ա. Մակ. ՟Բ. 33։)
Զանխուլ փութացաւ հասուցանել չարիս՝ բանագնաց ի թշնամիսն ելով. (Պիտ.։)
Բանասիրութեամբ. ուսումնասիրաբար. մտադրութեամբ.
Բանասիրաբար ընթերցի՛ր (ո՛վ հրէայ՝ զմարգարէս). (Պրոկղ. ծն.։)
wearing a linen cloth.
ԽՈՍՏՈՎԱՆԱՔՈՅՐ որ եւ ԽՈՍՏՈՎԱՆԱԴՈՒՍՏՐ. Քոյր խոստովանութեան. այսինքն կին կամ օրիորդ, որ խոստովանի զմեղս իւր. որ եւ կոչի հոգեւոր քոյրկամ դուստր քահանային.
Ընդ խոստովանաքոյրս. (Վրք. հց. ՟Բ. ձ։)
Շինեալ իբրեւ զխորան. վրանաձեւ գմբեթարդ.
Բացաւ խորանաձէն յարկն հաստատութեան երկնին. (Ագաթ.։)
Խորանաշէն յարկք սուրբ եկեղեցւոյ. (Թէոդոր. խչ.։)
causing disorder, spoiling, corrupting, disorganizing;
disturber, corrupter, destroyer;
perverter, seducer;
perturber.
Զմիւս եւս կողմն, որ խանգարիչ ճշմարտութեան իցէ։ Խռովարարս եւ խանգարիչս օրինացն թագաւորաց. (Սարգ. յկ. ՟Դ։ եւ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ը։)
cf. Խանգար.
ἁνατροπή perturbatio. որ եւ ԽԱՆԳԱՐ. Խանգարելն, իլն. Շփոթութիւն. խառնակութիւն.
Տգեղութիւն եւ խանգարումն երեւութանայ որպէսանհանճարից. (Յճխ. ՟Ե։)
Ժամանակ խանգարման երեւեցուցանէ զճշմարտապէս արիսն. (Ոսկիփոր.։)
desire, inclination, wish;
fury, transport;
poetic fire, genius, enthusiasm;
tenderness, affection, love;
— առնել, to despise, to reproach, to contemn.
(լծ. խանձումն). Եռանդն. վառումն. իղձ. մանաւանդ Կղկաթումն եւ անձուկ սրտի ի գթոյ եւ ի սիրոյ, եւ բորբոք նախանձայուզութեան կամ փութոյ, քինու, եւ այլոց կրից.
Եթէ զիս թափուր ի հոգւոյն մնացեալս խանդից. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Ոչ կարեն ձգել զմանկունսն՝ տագնապեալք ի խանդոյն. (Զքր. կթ.։)
Խանդաղակաթ սիրով եմ ես. որպէս թէ խանդ՝ որ է նախանձ սիրոյ փեսային, կաթեաց յիս. (Վրդն. երգ.։)
Այսպիսի չքնաղ շինուած՝ բազում խանդիւ շինեալ ի սողոմոնէ եւ ի զօրաբաբելէ. (Երզն. մտթ.։)
ԽԱՆԴ ԱՌՆԵԼ. ἑλέγχω arguo. Յանդիմանել (թերեւս նախանձու շարժեալ).
to be moved, touched, affected.
tender, compassionate, full of tenderness, affectionate, loving, warmly attached, dotingly fond;
affecting, moving, touching, piteous;
tenderly, affectionately, lovingly;
— սիրել, to love dearly, to be passionately fond of;
— սէր, tender love, fondness.
Խանդակաթ լիցի առ գութ անախտ սիրելութեան հոգւոց մերոց. (Անան. եկեղ։)
Գոչէ առ նա խանձակաթ սիրով։ Խանդակաթ սիրովն փղձկի յարտասուս։ Խանդակաթ ոգւով գոհութիւն ի բարձրունս առաքեմ. (Խոր. հռիփս.։ Լմբ. սղ.) եւ վերափոխ։ Տո՛ւր ինձ սիրոյդ աստուածային՝ լինել խնդրող խանդակաթին. (Յիսուս որդի.։)
cf. Խանդակաթ.
Բաղձայր խանդաղակաթ սիրով ի նորայն միանալ լոյս. (Խոր. հռիփս.։)
Եւ զայս խանդաղակաթ սիրովն ընդ միմեանս ի ճանապարհին. (Լմբ. համբ.։)
cf. Խանդաղատագին.
Խոնարհեցուցանել ի բանս խանդաղատականս պաղատանաց. (Փարպ.։)
tenderness, affection, emotion, compassion, pity;
ի խանդաղատանս ածել, to move, to affect;
to touch;
խանդաղատանօք, tenderly, affectionately.
Վասն առաջին իւրոց խանդաղատանացն՝ որ առ արայն գեղեցիկ. (Խոր. ՟Ա. 19։)
to move to compassion, to excite pity, to compel to tears.
Ձայնք պաղատանաց եւ վայից զանողորմսն խանդաղատեն. (Մանդ. ՟Բ։)
to melt to tenderness, to be moved with compassion, to have pity;
to entreat, to beseech, to supplicate, to implore;
խանդաղատէր սիրտ նորա, he was deeply moved;
խանդաղատեցաւ զնովաւ, he took compassion on him;
— ընդ, to be moved to pity by.
Խանձիւ կամ տոչորմամբ աղեաց գթալ. ի գութ շարժիլ. խորովիլ. ճմլիլ սրտի. խնայել. աղեխարշիլ.
Առ ջերմեռանդն սրտին սիրոյ կոչելով որպէս առանձնական. (Խոսր.։)
cf. Խանդաղատանք.
Ամենայնիւ հնարին զխանդաղատութիւն մանկանն. (Եփր. զղջ.։) (Իսկ (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ.) տպ. զհաշտութիւն)։
to envy, to be envious of, to grow or to be jealous of, to look at with a jealous eye.
βασκαίνω invideo δάκνομαι mordero, aegre fero ἁλγέω doleo. Գրի եւ ԽԱՆՏԱԼ. Խանձիլ տոչորիլ սրտիւ. կծանիլ. նախանձիլ. մախալ. յաղաչել. զչարիլ. քինանալ. դժկամակիլ. բախլիլ.
Խանդալով ընդ առողջութիւնս։ Խանդացեալ ընդ նոսա, կամ ընդ իրս։ Խանդայ ընդ փրկութիւն ժողովրդեանս տեառն. (Պիտ. ։ Յհ. կթ.։ Լմբ. ատ.։) (Իսկ Կոչ. ՟Ժ՟Բ. գրի վրիպակաւ՝ խանդացեալ, ուր յն. է խնդացեալ։ Որպէս եւ Ածազգ. ՟Է. գրի խանդայցէք, փոխանակ գրելոյ գնդայցէք, որպէս դնի ի Ճ. ՟Գ.։)
envy, spite, jealousy;
desire, covetousness, greed.
ԽԱՆԴԱՆՔ βασκανία, φθόνος invidia, livor ἑνόχλησις perturbatio, molestia, importunitas. որ եւ ԽԱՆՏԱՆՔ, եւ ԽԱՆԴՈՒԹԻՒՆ, ՅԱՉԱՂԱՆՔ. Մախանք. նախանձ.
Առանց մախանաց եւ խանդանաց օթեւանք՝ որ անդ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 27։)
cf. Խանդանք.
Ի խանդութենէ, եւ ի զրպարտութենէ, ի նենգութենէ, եւ ի նախանձուէ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 14։)
load-stone, magnet;
diamond.
Ի խանդումանդ քարէ տաճար է շինած (ի կրետէ). եւ զօրութիւն խանդումանդ քարին ի վերայ քարշէ. (Երզն. յղ. երկն։ Տօնակ.։)
cf. Խանծ.
Զճարպն խանձ արար ձիթոյն եւ մազոյն, զոր ոչ էր սովոր ուտել։ Խանձ, որով սովորաբար սատանայ կերակրէր. (Վրդն. դան.։)
Յորժամ զխանձ առնուցուն զճնապարհայն, եւ ի ձեր վերայ եւս գայցեն։ Խանձ առեալգերիչքն զճանապարհին՝ եւ զձեզ գերեսցեն. (Ոսկ. եւ Գէ. ես.։)
Սիւնքհրեղէնք երեւեցան յերկինս, եւ երկիր ամենայն իբրեւ խանձիւ բորբոքէր. (Սամ. երէց.։)
to burn, to scorch, to singe.
Կենդանւոյն խանձատեալս հրով սպանանէին։ հեր գլխոյ նոցա ոչ խանձատեցաւ. (՟Բ. Մակ. ՟Զ. 11։ Դան. ՟Գ. 94։)
Ի փայլատականց կայծականցմեռանին անասունք եւ մարդիկ, եւ ոչ խանձատին. (Լմբ. իմ.։)
swaddled;
— լինել, to be wrapped in swaddling clothes.
Խանձարրապատ ի նիւթականաց. (Գանձ.։)
to swalddle, to swathe.
Խանձարրեաց զնա, եւ եդ կամ ընկողմնեցոյց ի մսուր։ Խանձարրեաց զարկողն զլոյս որպէս զօթոց։ Խանձարրեաց զխմբագործօղն ամենայն արարածոց. (Ոսկ. ծն.։ ՃՃ.։)
Յիշեա զծնունդ քո յամենասուրբ կուսէն, զխանձարրիլն, զ՝ի մսուր դնիլն. (Բենիկ.։)
to roast, to broil, to toast, to scorch, to singe, to burn;
to set fire to, to kindle;
— զպատերազմ, to inflame to war, to kindle the flames of war;
— զհուր ապստամբութեան, to stir up the fire of rebellion.
Սոխի սխտորի ծայրքն խանձես, որչափ պահես չիկանանչանայ. (Վստկ.։)
Յորժամ լինիցի ծագումն՝ զառաջինսն խանձելով, զառօրեայ անձրեւածումն նշանակէ։ Իսկ յորժամ ի մուտս զյետոյսն խանձիցէ՝ զերկունս կարմրացուցանելով, զառօրեայ պարզոց յայտ առնէ. (Շիր.։)
to allure, to entice;
to familiarize, to attach, to attract, to draw with.
προσκολλάω agglutino. Տալ խանձիլ եւ մոլեգնաբար իմն մածանիլ. որպէս սոսնձով մատուցանել. կարել. կցել. ձգել, յանկուցանել. փակցընել, կպցընել.
brand, fire-brand;
live-coal;
lava.
Միայն զխանձողսն տեսանեմք ի ճարակմանէ հրոյն մնացեալ ի նաբուզարդանայ. (Լմբ. ատ.։)
shopkeeper, retailer, tradesman.
Իսկ խանութպանն զարհուրեալ գնաց անկաւ յոտս քահանային. (Ոսկիփոր.։)
roaring, bellow-ing;
hraying;
grunting.
Ուժգնակի խանչմամբ գոռացեալ. (Մագ. ՟Ժ՟Ը։)
ԽԱՆՉՈՒՄՆ. ὅγκημα, ὅγκος, οἵδημα tumor, inflatio, moles, fastus. Խանչանալն կամ խանչացումն. այսինքն փքումն. փքացումն. այտումն. ուռոյց. տարածումն. կուտոց. մեծութիւն. ծանրութիւն.
cf. Խանչիւն;
inflation, distension;
swelling, puffing up, pride;
inclination, propensity.
Ուժգնակի խանչմամբ գոռացեալ. (Մագ. ԺԸ։)
ԽԱՆՉՈՒՄՆ 2 Խանչանալն կամ խանչացումն. այսինքն փքումն. փքացումն. այտումն. ուռոյց. տարածումն. կուտոց. մեծութիւն. ծանրութիւն.
cf. Խանդամ.
Խանտայ ընդ թագաւորութիւնն քրիստոսի։ Եթէ խանտայցէ, բազում դեղնութիւն եւ գունատութիւն հեղու զերեսօքն. (Ոսկ. մ. 7։ ՟Բ. 9. եւ 14։)
cf. Խանդանք.
Խանտանք նախանձու ոչ եղիցի ինձ առ այլ կին։ Առ անկարծութիւն խանտանաց նախանձու. (Փիլ. իմաստն.։)
Անիծիւք եւ թշնամանօք, խանտաւորութեամբ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 25։)
cf. Խանդանք.
Խանտանք նախանձու ոչ եղիցի ինձ առ այլ կին։ Առ անկարծութիւն խանտանաց նախանձու. (Փիլ. իմաստն.։)
Անիծիւք եւ թշնամանօք, խանտաւորութեամբ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 25։)
rhubarb.
Ըստ ոմանց նոյն ընդ Զրեւանդ. զերավենտ. որ եւ ՍԱՂԱՆԳ. ազգ ցմախի՝ դեղ օգտակար տղայաբերաց։ Այլգուցէ լաւ եւս է իմանալ Ռեւանդ, ռէվէնտ. այն է Գաբ՝ զոր կախեն ի փողս խաշանց. եւ այն լինի դեղ մաքրողական։
broth;
decoction.
ԽԱՇՈՅ ԽԱՇՈՒ. Առաւել ռմկ. որ ըստ գրոց ասի Արգանակ. այն է Պարարտ ջուր մսոյ խաշելոյ. մսի ջուր.
Արգանակ զխաշոյն անուանէ. (Նչ. եզեկ.։) (Չէ պարտ շփոթել ընդ բառդ. Խաւշիւն, որ է վերծանելի Խօշիւն. այսինքն ձայն տերեւոց։)
cf. Խաշոյ.
ԽԱՇՈՅ ԽԱՇՈՒ. Առաւել ռմկ. որ ըստ գրոց ասի Արգանակ. այն է Պարարտ ջուր մսոյ խաշելոյ. մսի ջուր.
Արգանակ զխաշոյն անուանէ. (Նչ. եզեկ.։) (Չէ պարտ շփոթել ընդ բառդ. Խաւշիւն, որ է վերծանելի Խօշիւն. այսինքն ձայն տերեւոց։)
cross;
crucifix;
cross, sorrows, tribulation;
սուրբ —, the Cross, the Holy Rood;
ի — հանել, կախել զ—է, to crucify;
ի — ելանել, to be crucified;
— առնել, հանել, to make the sign of the cross, to cross one's self.
σταυρός crux. (յորմէ այլազգ. հաչ, խաճ. որպէս թէ խէչ, նեցուկ բարձօղ. որպէս եւ յն. ստաւռօ՛ս, է կանգնեալ փայտ կամ ցից) ... Փայտ պատուհասի՝ եռաթեւ կամ քառաթեւ, ուղղորդ կամ խոտորնական. զզորօրինակ T. +. X. ուր բեւեռէին կամ կախէին զմահապարտս. եւ զայսպիսի նահատական մահ կրեաց վսն մեր անպարտական գառն աստուծոյ. եւ յայնմ հետէ խաչն եղեւ հարծանք քրիստոնէից։ Եւ լայնաբար Խաչ անուանին ամենայն վիշտք եւ չարչարանք՝ մանաւանդյանձն եռեալք ի սէր փրկչին.
Հա՛ն զդա ի խաչ։ Ի խաչ հան զդա։ Եւ հանին զնա ի խաչ։ Ի խաչ ելանել քրիստոսի։ Պարծիլ ի խաչն։ Առցէ զխաչ իւր, եւ եկեսցէ զկնի իմ, եւ այլն։ Ընդ փայտ խաչին բեւեռեցին զմատունսն որ գրեաց ի տախտակին։ Սուրբ խաչ օգնական հաւատացելոց. (եւ այլն. Շար.։)
Խաչ տեղի չարչարանաց տէրունեան մարմնոյն. (Շ. բարձր.։)
Փոխանակ կաթին եւ մեղու տղայոց՝ բեւեռք եւ խաչ կատարելոց. (Եփր. համաբ.։)
ԽԱՉ. Սուրբ նշան կամ օրինակխաչափայտին քրիստոսի կազմեալ յորմէ՛ եւ է նիւթոյ.
Խաչն ի ջուրն իջանելն, զի խաչիւն խաչեալն մկրտի. Զխաչն մկրտութիւն քրիստոս ասաց. (Տօնակ.։)
ԽԱՉ ԱՌՆԵԼ կամ ՀԱՆԵԼ. առնել զնշան խաչի. խաչակնքել. խաչիւ տեառնագրել.
Խաչ տրարեալ ձեռամբն ընդ ամենայն անձն իւր։ Կալեալ զլեզուէն՝ խաչ եհան. (ՃՃ.։)
Վասն մեր մեղս արար զնա, այսինքն խաչ արար զմարմին նորա. իմա՛, ի մահ խաչի մատնեաց որպէս զզոհ վասն քաւութեան մեղաց։
cross-bearing;
cross-bearer;
crusader.
Բարձօղ խաչին ընդ քրիստոսի. կրօնաւոր.
bearing the cross, enduring patiently, patient.
Խաչազգեաց ելեալ ընդ առաջ քրիստոսիվերանան. (Սարգ. ՟Ա. ՟Ժ։)
cf. Խաչազգեաց.
Զվերանալնտպաւորէ խաչազգեստիցն ի հանդիպումն տեառն յօդս։ Որով զմանկունս իւր լուսազարդեալ խաչազգեստ՝ յուղարկէ ի վերինն երուսաղէմ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
crucial, that appertains to the cross.
Տեառնագրութեան խաչական փայտի. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
cruciferous;
cruciferous plant;
cross-bearer;
crusader;
—ք, the crusades, the crusaders.
Եւ իբր Ճգնողական. առաքինական.
companion in crucifixion;
crucified together;
— լինել, cf. Խաչակցիմ.
συσταυρούμενος simul cruxifixus. Խաչեալ ընդ քրիստոսի. կցորդխաչի եւ չարչարանաց.
to make the sign of the cross, to cross.
Կնքել նշանաւ սուրբ խաչի. տեառնադրել խաչիւ. խաչ հանել.
Սուրբ խաչիւս տեառնագրեսցուք, զարեւմտեան կողմանս օրհնեսցուք. զաւետարանս ի վեր ամբարձցուք, սորին բանիւ խաչակնքեսցուք։ Զհարաւային գաւառս այս օրհնեա՛, քոյին շնորհիւ զսա խաչակնքեա՛։ Զքրիստոս յիշէ, յօգըն կոչէ, զդէմս երեսաց խաչակնքէ. (Գանձ.։)
suffering for Christ's sake, patient, austere;
christian.
Խաչակրօն վկայք, կամ կրօնաւորք, կամ միանձունք, կամառաքինիք. (կորիւն։ Մագ. ՟Ա։ Շ. թղթ.։ Տօնակ.։)
Խաչակրօնից ւ ճգնազգեաց անձնացելոց եղբարցդ. (Մագ. ՟Ի՟Է։)
Խաչակրօնիցն կենցաղ լի է յոգնապատիկ երանութեամբ. (Տօնակ.։)
Խաչակրօոն քահանայութիւն. (Տօնակ.։)
to be a companion in crucifixion, to be crucified with another.
συσταυρόομαι simul crucifigor. Խաչակից լինել. ի միասին ի խաչ ելանել. չարչարկցիլ. կցորդ լինել խաչի եւ չարչարանաց.
Հանապազօր խաչակցելոց ընդ յիսուսի. (Մագ. ՟Ի՟Է։)
Եւ խաչակցեալ նմին՝ փոխանակին յանմահկեանս. (Շ. բարձր.։)
the being crucified with another;
participation in the passion of our Lord.
συσταύροσις una crucifixio. Խաչակցիլն՝ ըստ ամենայն առման.
Խաչակցութեամբ ստանամ կեանս. (Մագ. խ.։)
crucifer.
Խաչահան եւ արիւնահեղն, որ ատեաց զհայր, եւ խաչեաց զորդի. (Ճ. ՟Գ.։)
Ոչ է ձեզ երկիւղ, այլ խաչահանացն. (Տօնակ.։)
Ըսպառնայ խաչահանուացն. (Ոսկ. գծ.։)
Կամակոր ազգին խաչահանուացն։ Ոչ անկարանայ զխաչահանուսն պայթել։ Հանդերձ խաչահանուօքն. (Ագաթ.։ Եղիշ. ՟Ը։ Խոսր.։ Ճ. ՟Գ.։)
cf. Խաչահան.
Խաչահան եւ արիւնահեղն, որ ատեաց զհայր, եւ խաչեաց զորդի. (Ճ. ՟Գ.։)
Ոչ է ձեզ երկիւղ, այլ խաչահանացն. (Տօնակ.։)
Ըսպառնայ խաչահանուացն. (Ոսկ. գծ.։)
Կամակոր ազգին խաչահանուացն։ Ոչ անկարանայ զխաչահանուսն պայթել։ Հանդերձ խաչահանուօքն. (Ագաթ.։ Եղիշ. ՟Ը։ Խոսր.։ Ճ. ՟Գ.։)
cruciform, crossed;
cross-wise;
— դնել, to place across.
Ամենայն խաչաձեւ փայտի երկու կողմամբք պարտ է (կամ պարտի) լինել. (Կիւրղ. յես.։)
Եբեկ՝ ի չորս մասունս արարեալ. որ եւ զարիւնն ի հաշտարանն խաչաձեւդ տրամադրէր. եւ զի այնպէս բեկանէր տէրն. (Տօնակ.։)
dead on the cross, crucified;
— սպանանել, to put to fieath on the cross, to crucify.
cf. Խաչաձեւ;
— փայտ, the cross;
— հատանել, to cross, to place across.
Խաչանիշ կնքելով զդէմս։ Խաչանիշ համբարձմամբ ձեռացն մովսէսի։ Հանդերձ գաւազանաւն խաչանիշ դրոշմամբ. (Յհ. իմ. եկեղ.։ Շար.։ Վրդն. ել.։)
cross-like.
Խաչանման ձեւս երեւէր։ Խաչանման մեռոնաւն։ Զերկիրս խաչա նման արար, որպէս են քառադէմ. եւ զմարդն խաչանման արար. կորիւն։ (Շ. բարձր.։ Ոսկիփոր.։)
cf. Խաչաձեւ;
the sign of the cross;
— առնել, to make -.
Խաչանշան լուսաւոր նշանաւն։ Զխաչանշան խորհուրդն ծաղկազարդեալ գաւազանին։ Խաչանշան լուսով, կամ դրօշիւք. (Կորիւն.։ Անան. եկեղ.։ Արծր. ՟Ա. 15։ ՟Գ. 13։)
Խաչանշան արարեալ՝ ի վերայ զօրունանկանէին յարձակելով. (Եղիշ. ՟Գ։)
crucified, tortured on the cross.
Շաբաթն հանգիստ ի խաչաչարչար մահուանէն իջեալ ի գերեզման՝ հանգեաւ յաւուր շաբաթու. (Տօնակ.։ Ոսկիփոր.։)