ass' foal or colt, young donkey or ass.
որ եւ ՅՈՎԱՆԱԿ. πῶλος pullus. Ձագ չորքոտանեաց. (իբր դիւրահաւան՝ հլու). մանաւանդ ըստ հյ. որպէս քուռակ իշոյ. մտրուկ. տրմուղ կրմուղ. ձագ. իշուկ .... (լծ. յն. օ՛նօս, էշ. պ. ճիվան, եւ սանս. եուվանա. որ եւ լտ. եո՛ւվէնիս. իտ. ճիօ՛վինէ. իսկ լտ. եուվէ՛նգուս, եուվէ՛նգա, որթ մատաղ)
cf. Մոլի.
Ասի եւ զդիւաց. մանաւանդ զբանսարկու սատանայէ.
wandering, straying, aberration;
error, heresy;
seduction, perversion, subornation, corruption;
fury, mania, folly, frenzy, madness;
— մտաց, mental aberration;
ծայրայեղ —, sad extremity, excess;
բազում դպրութիունք զքեզ ի — դարձուցանեն, much learning doth make thee mad.
Իբրեւ ի մոլորութենէ ըմբռնեցաւ յարծաթսիրութենէն. մանաւանդ զի չարաչար է ախտն. զի քան զմոլորութիւն այն չարաչար է. (Ոսկ. մտթ.։)
fury, rage, mania, frenzy, madness, folly;
violent passion;
transport, enthusiasm;
*vice, bad habit.
Ի յետին դարս՝ մանաւանդ յետ գրոցն առաքինութեանց եւ մոլութեանց՝ սովորութիւն կալաւ Մոլութիւն ասլ իբր Ունակութիւն ախտաւոր, կամ աղտ եւ ախտ հոգւոյ. ըստ լտ. վի՛քիում vitium. որ ըստ յն. եւ հյ. ասի առաւել, չարութիւն, թերութիւն, թիւրութիւն, եւ այլն
brier, bramble;
blackthorn, pyracantha.
լծ. յն. μορέα morus. մանաւանդ ἠ βάτος rubus, sentis. ռմկ. մորմենի. Թուփ փշուտ ի ցանկս այգեաց՝ որպէս վայրի թթենի, եւ պտուղ նորա մանր՝ թուխ կամ մօռ գունով. ասէ՝ որ յիշի ի սուրբ Գիրս,
to grieve, to be torn with pain, to be afflicted with spasms, to regret much, to be very sorry, greatly displeased;
to be affected, touched, moved, to melt with compassion.
Մորմոքէին մանաւանդ ի վերայ բանին, թէ ոչ եւս տեսանելոց են զերեսս նորա. (Գծ. ՟Ե. 38։)
roasted wheat.
(յորմէ ռմկ. էրել մրկել ). χίδρον (որ է Հասկ. որպէս դնի եւ ի Հին բռ. ). arista, spica, far. Ինչ մի մրկեալ՝ խանձեալ՝ խորովեալ՝ յարեգակնէ կամ ի հրոյ. մանաւանդ հասկ նորահաս եւ հասուն, կամ հատ ցորենոյ. հատիկ. տե՛ս եւ ԵՂԻ։
cf. Մսեղէն;
living, living man or soul;
—ք, men, mortals;
animals.
ՄՍԵՂԻ. գ. σάρξ caro. Գոյացութիւն մարմնաւոր, շնչաւոր եւ կենդանի. մանաւանդ մարդ մահկանացու. ըստ յն. մարմին, նովին նշանակութեամբ.
scarfskin, epidermis;
membrane, tunic;
film, pellicle;
skin, hide;
fleecy skin;
fur coat, pelisse;
worn out, used up;
— մարդոյ, derma;
— գործոյ, dressed skin, tanned hide, leather;
cordovan.
արաբ. մէշկ. δέρμα pellis, corium. Մորթ մարմնոյ կենդանեաց, մանաւանդ մաշեալ ի բրդոյն, որ եւ լեաշկ կամ լերկ մաշկ. կաշի. եւ ինչ մի մաշկեղէն, մորթեղէն՝ բրդով կամ անբուրդ.
furred gown, pelisse;
sheepskin coat.
ՄԱՇԿԵԱԿ որ եւ ՄԱՇԿ ասի. μελωτός որ եւ δορά (ըստ մագիստր. դովրացի) ovina pellis, corium. իտ. pellice. Մաշկեղէն հանդերձ, մանաւանդ ի մորթոյ ոչխարաց. լեաշկամաշկ. մուշտակ.
metretes or amphora (a liquid measure, the Roman about seven, the Attic about ten gallons).
μετρετής metreta, amphora attica. եբր. փուրա. եւ βάτος, χοεύς cadus, cangius, battus. եբր. պադ. եւ νέβελ nebel, uter, lagena. եբր. նէպէլ. եւ μάρις (ըստ պոնտացւոց սահմանակցաց հայոց) liquidorum mensura. որպէս եւ ըստ եբր. մօ՛ր է չափ. Չափ՝ մանաւանդ ըմպելեաց, եւ աման չափոյ. դորակ. սափոր. եւս եւ գրիւ. եւ այլն.
Mede;
Median;
lord.
μετρετής metreta, amphora attica. եբր. փուրա. եւ βάτος, χοεύς cadus, cangius, battus. եբր. պադ. եւ νέβελ nebel, uter, lagena. եբր. նէպէլ. եւ μάρις (ըստ պոնտացւոց սահմանակցաց հայոց) liquidorum mensura. որպէս եւ ըստ եբր. մօ՛ր է չափ. Չափ՝ մանաւանդ ըմպելեաց, եւ աման չափոյ. դորակ. սափոր. եւս եւ գրիւ. եւ այլն.
cf. Մարգագետին.
մանաւանդ ՄԱՐԳՔ, գաց - պ. եւ ար. մէրճ. λειμών pratum, prata, locus irriguus ἔλος palus (paludis). Դաշտ խոտաւէտ՝ ծաղկաւէտ. վայր ջրարբի.
prophet, seer;
սուտ —, false -;
կին —, prophetess;
փոքր —ք, the Lesser prophets.
προφήτης (նախասաց). propheta, vates (Ի ձայնէս Մոգ. որ ըստ այլոց՝ մա՛ղօս, մա՛կուս, մուղ, մէճիւս. եւն) Գուշակ հանդերձելոց՝ ճշմարիտ կամ սուտ. մանաւանդ ճշմարիտ պատգամախօս ի դիմաց աստուծոյ. աստուածարեալ նախաձայնօղ. տեսանօղ.
man;
mortal;
the human race;
կին —, woman;
որդի —ոյ, the Son of Man;
— եւ աստուած, Man-God;
բարի —, worthy or honest man, man of worth;
գեղեցիկ —, handsome man;
բարեսիրտ —, man of feeling, generous-hearted man;
—ն անօրէնութեան, antichrist;
յարգէ —, man of straw;
a scare-crow;
— ի —ոյ, from one man to another;
ամենայն —, every man;
արժանի —ոյ, manly;
անարժան —ոյ, unmanly;
ի բաց մերկանալ զ—ն հին, to put off the old man;
— առ — կուտակիլ, to crowd or rush together, to press, to throng;
արար աստուած զ—ն ի պատկեր իւր, God made man after his image;
ի բարեբաստութիւն —ոյս, for the happiness of mankind;
cf. Այր, cf. Մարդիկ.
մանաւանդ յոքն. ՄԱՐԴԻԿ, դկան, կամբ կամ կաւ կամ կամբք - ἅνθρωπος homo. Բանական կենդանի. ադամ նախահայր, եւ ամենայն ծնունդք նորա. ատամ, ատէմ. (իսկ պ. մէրտ, մէրտիւմ, այր մարդ, կամ այր քաջ. մարդիկ. եւ սանս. մառթէա մահկանացու, եւ մարդ. եւ լտ. մա՛ռիդուս է այր կնոջ. քանզի եւ մարդ՝ առաւել զարանց ասի)
nestorianism.
Զնոցա անհանճար բանիցն զթերակատար խոստովանութիւնն, մանաւանդ եթէ զմարդադաւանութիւն. (Կիւրղ. ղկ.։)
insinuating, fawning, flattering, striving for favour, servile.
Ոչ կամիմ զձեզ մարդահաճոյս լինել, այլ մանաւանդ աստուածահաճոյս, որպէս եւ էքդ իսկ. (Ճ. ՟Գ.։)
cf. Մարմնաւորական.
Եւ մանաւանդ՝ Որ ինչ հայի ի մարմին, կամ է ի կարգի մարմնոյ. մարմնային. մարմնական.
of exalted sentiments, noble-minded, magnanimous, generous, noble;
mysterious, involving a great mystery.
very profitable, advantageous, lucrative.
Եղէ մեծաշահ վաճառական, մանաւանդ եղէց. (Առ որս. ՟Ժ՟Գ։)
explication, explanation, interpretation, commentary;
separation, removal, retirement.
Մեկնութիւն, որ է հեռանալ ի կանանց եւ ի խօսից նոցա. ((մանաւանդ յաշխարհէ) Կիր. ՟ը. խհ.։)
to soften, to loosen, to slacken, to mollify;
to unman, to enervate, to effeminate, to emasculate, to render cowardly.
Մեղկեն, ի ծուլութիւնս դարձուցանեն։ Ամենայն ուստեք զանձինս մեղկեմք, եւ դիւրինս առ ըմբռնել առնեմք սատանայի։ Զախորժականսն ասաց, եւ մեղկեաց զլսողսն։ Մի՛ մեղկիցես զփոյթն։ Մի՛ մեղկէք զոլոր փութոյն ժամանակօք, այլ մանաւանդ աճեցուցէք։ Զամենայն ոք գինւով մեղկէր. (Ոսկ. ես. Ոսկ. մտթ. Ոսկ. հռ. եւ Ոսկ. ղկ.։)
an intoxicating liquor made with honey.
Օշարակ իբրեւ օղի կամ գինի արբեցուցիչ՝ կազմեալ ի մեղրէ (մանաւանդ յեթովպիա).
pastoral, pastorly, shepherdly;
— գաւազան, shepherd's crook;
crosier;
— թուղթ, կոնդակ, pastoral letter;
— կեանք, կենցաղ, pastoral life;
— մախաղ, շուն, shepherd's bag, scrip;
shepherd's dog.
Ծառայք խռովարարք ... մանաւանդ հովուականն (այսինքն որ իցէ հովիւ). (Փիլ. իմաստն.։)
cf. Հպատակիմ.
ἑπιμελέομαι, θεραπεύω curo, curam gero, colo. Հպատակ կալ. հնազանդիլ. ներքոյ արկանել զանձն. մանաւանդ Խնամով ծառայել. արբանեկել. հանապազորդել ի սպասու. պաշտել. հոգալ. փոյթ տանել. զհետ լինել. պարապել. հանապազորդել սրտի մտօք.
cf. Հուպ.
Պարտ է մեզ յիշել վասն սրբոցն (կանանց), մանաւանդ առաւել վասն հպաւորացս. (Ոսկ. յհ. մկ.։)
giant.
ՀՍԿԱՅԱԶՆ, կամ ՀՍԿԱԶՆ, կամ ՀՍԿԱՅԱԶՈՒՆ. մանաւանդ՝ ՍԿԱՅԱԶՆ. զոր տեսցես.
cf. Հսկայազն.
ՀՍԿԱՅԱԶՆ, կամ ՀՍԿԱԶՆ, կամ ՀՍԿԱՅԱԶՈՒՆ. մանաւանդ՝ ՍԿԱՅԱԶՆ. զոր տեսցես.
instruction, tuition, education, discipline, teaching;
knowledge, information;
regulations;
system, rules;
diet, regimen, low diet;
—ք զինուորութեան, military discipline;
—ք զինուորաց, military exercises;
evolutions;
ի —ս կրթութեան վարժել զզօրս, to exercise, to drill soldiers;
—ք մարմնոյ, bodily exercises.
ՀՐԱՀԱՆԳ մանաւանդ ՀՐԱՀԱՆԳՔ. διατριβή , γυμνασία exercitatio, schola ἑπιτήδευμα disciplina, usus ἁγών certamen studium եւ stadium. Դեգերանք ի կրթութիւն ո՛ր եւ է իրաց. կրթութիւն. կրթականութիւն. վարժք. մարզք. ուսումն. մրցանք. փորձ. հանդէս. եւ Ասպարէզ մրցանաց. վարժարան.
pyramid;
cf. Հրակերպ.
πυροειδής igni similis πυραμίς pyramis, figura in conum velut flamma ignis. Որ ունի զձեւ հրոյ կամ բոցոյ. բրգաձեւ. մանաւանդ՝ հրատեսիլ. հրակերպ. հրեղէն. լուսափայլ. լուսաճաճանչ.
most majestic, — glorious, — august.
Հրաշալի փառօք. գերահրաշ. մանաւանդ գերափառ, իբրու գեր ի վերոյ քան զվարկ կամ զկարծիս, ինչ մի արտաքոյ կարծեաց. սքանչելի եւ հիանալի յոյժ. որպէս յն. բարա՛տօքսօս. παράδοξος, θαυμασιώτατος praeter opinionem, inopinatus, admirabilis, paradoxus. խելքէ վեր.
wonderfully, marvelously, admirably;
miraculously;
majestically, gloriously.
παραδόξως praeter opinionem, incredibiliter, mirabiliter, miro modo ἑξαιρέτως eximie. որ եւ ՀՐԱՇԱՓԱՌԱԲԱՐ. Սքանչելի եւ փառաւոր օրինակաւ. մանաւանդ՝ Արտաքոյ կարծեաց. խելքէ դուրս.
fire-eyed.
Որոյ աչք իցեն որպէս հուր. ... մանաւանդ որպէս յատուկ անուն.
angelic nature;
embassy, message, deputation, delegation;
—ս առաքել, առնել, to send ambassadors, deputies, to depute, to send a commission.
jew, hebrew, israelite;
—ք, the Jews;
թաղ հրէից, jewry, jew's ward, quarter in a town.
ՀՐԷԱՅ ἱουδαῖος judaeus. ըստ եբր. եէհուտի. այսինքն Յուդայեան. վր. եւս՝ հուրիա, եւ հուրիաստանէլի. գրի եւ յուղղականն ՀՐԵԱՅ, որպէս եւ հնչի ռմկ.։ Ազգն յուդայի երբեմն ի սահմանս երուսաղէմի. այլ յետոյ ամենայն եբրայեցիք կոչեցան հրէայ՝ որպէս յուդայեան. տե՛ս բռ. յտկ. ան. իպրանի, ըպրան, ըմրան . մանաւանդ եահուտի, ջըֆուտ. Ձայնդ հրէայ՝ իբր հեբրա՛յ. ըստ յն. է՝ էվրէ՛օս, եւ լտ. հէպրէ՛ուս. այսինքն եբրայեցի. այլ ի թարգմանութիւնս հրէայ դնի ի մեզ անդ միայն՝ ուր ըստ այլոց է եուտէ՛ոս, այսինքն յուդայեան.
edict, decree;
գիր —ի, chronicles, annals;
— առնել, հանել, to issue a decree;
—ս առնել, to make or publish edicts.
ἑπιστολή epistola, litterae βιβλίον libellus μνημοσύνη monumentum σάκρα sacra (լծ. արաբ. հուրուֆ, էհրուֆ, րուքէդ, վէրէքէ եւ հյ. Գրով արտաքս առաքեալ կամ հրատարակեալ) Գիր ողջունի, հրամանի, յեշատակաց. թուղթ. նամակ. կոնդակ. քարտէս, մանաւանդ արքունի. ողջունագիր, բարեւագիր, հրամանագիր.
the seventeenth letter of the alphabet, and the twelfth of the consonants;
eighty, eightieth.
Ձ. Լծորդ գտանի ընդ ծ. մանաւանդ յորժամ կայցէ ձ զկնի ն տառի, զի յայնժամ մեղմ հնչի. վասն որոյ եւ անխտիր գրի, Ինձ, ընձու, ինձ. ընծու. խնձոր, խնծոր. ընձայ, ընծայ. տանձ, տանծ. պանծալ, պանձալ. ծանծաղ, ծանձաղ. գծուծ, գձուձ. եւ այլն։
created or produced by hand.
cf. ՁԵՌԱԳՈՐԾ. մանաւանդ որպէս Կուռք.
planted with one's own hand;
tree planted with one's own hand;
creature, being;
pupil;
client, dependent.
Ձեռովք իւրովք տնկեալ տունկ. մանաւանդ նմանութեամբ, Գործած ձեռինն աստուծոյ. ձեռակերտ. արարած. եւ Սան.
enterprise, undertaking;
subscription, signature;
argument, reasoning.
Ձեռնարկութիւն ի գործ ինչ. մանաւանդ Ստորագրութիւն ձեռին. կնիք հաստատութեան. գիր ձայնակցութեան.
succour, aid, assistance;
cooperation;
means.
Ձեռնտու լինելն. ձեռնկալութիւն. օգնութիւն. սատարութիւն. նպաստ, մանաւանդ ունելով զձեռանէ.
form, shape, figure;
formula, form;
mould, model;
plan, design;
dress, costume, apparel, garb;
attitude, deportment, bearing, carriage;
countenance, look, demeanour;
figure;
ի — ժառանգաւորի, in the garb of a clergyman, in clerical attire;
ի — սոսկական, in private clothes;
պարզ or անպաճոյճ, ազնուական ունել —ս, to have simple, noble, gentlemanly or ladylike manners;
— տալ, to give a shape to;
առնուլ զ— կրօնաւորական, to become a monk;
զայս — օրինակի, in this way, thus, so;
գրեաց — բանից օրինակ զայս, he wrote a letter thus conceived, or in these terms;
ի — առակաց, allegorically.
ՁԵՒ. σχῆμα habitus. Որպէս Հանդերձ. զգեստ. մանաւանդ Սքեմ կրօնաւորական. յն. ըսխի՛մա. լտ. հա՛պիդուս. (որ են ձեւ, եւ ունելութիւն)
shooting, act of shooting;
texture;
stretched, well tight;
extended, vast;
long, prolix;
long, a long while or time;
ի — արկանել, to prolong, to protract, to lengthen;
to flag, to droop;
— դնել, to bend the bow;
— արշաւել or զհետ մտանել, to run or pursue far;
ամիսս —ս, for months together.
ՁԻԳ. գ. Ձգումն, մանաւանդ նետի, պարսաքարի.
cf. Ձիընթացարան.
ἰπποδρομία cursus equester ἰπποδρομία equiria, ludi circenses. Ընթացք ձիոց, ձիարշաւանք, մանաւանդ ի կրկիսի. ձիարձակ եւ կառարշաւ խաղք ի տեսարանի.
cast, smelted, founded;
cast, image, etc.
ՁՈՒԼԱԾՈՅ χώνευμα, χονευτόν conflatile, fusile. կամ ՁՈՒԼԱԾՈՒ. գրի եւ ՁՈՒՂԱԾՈՒ. Ձուլեալ ինչ. ձոյլ. մանաւանդ դրօշեալն. թափծու բան.
cf. Ճպռան.
ՃՊՈՒՌՆ τέπτιξ cicada, gryllas. գրի եւ ՃԻՊՈԻՌՆ, ՃՊԻՌՆ, ՃՊՈՒՌ, ՃԻՊԻՌՆ. Միջատ թեւաւոր՝ որպէս խոշոր մեղու, անխոնջ ձայնիւ բախման լանջաց յամարայնի ի վերայ ոստոց ծիրանւոյ, տանձեաց, եւ այլն. ա՛յլ է եւ աշնանայինն գիշերախօս որպէս մարախ փոքրիկ, որ ասի Ծղրիթ, եւ թրթռայ ի մէջ թփոց՝ մանաւանդ վարդենւոյ. ճռեկ.
candle-lighter, lighting-stick;
lighter, illuminator;
lighting of candles or lamps;
Christmas eve, Epiphany, Easter eve illuminations;
public illumination;
— առնել, to light a candle.
to surname, to entitle.
Ո՛վ սիրելի աթենացի ... թուիս ինձ աստուծոյ (աթենասայ) մականունութեանն արժանի գոլ կամ մականուանիլ մանաւանդ. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
Mammon, god of riches;
riches, wealth.
μαμωνᾶ, μαμμωνᾶ mammona. Բառ ասոր. Մթերք ընչից. ինչք. մեծութիւն. մանաւանդ ժողովեալ անիրաւութեամբ եւ վաշխիւք.
mother, mamma;
matrix, mould;
mother, author, cause, source, spring, rise;
cf. Մայրագիր;
— անասնոց, dam, mother;
— թռչնոց, mother, ben;
մեծ —, grand-mother;
— հասարակաց, our common mother, earth;
— եկեղեցի, եկեղեցեաց, mother church;
cathedral, basilic;
— լեզու, mother tongue;
— քաղաքաց, metropolis, capital;
— արեւու, the west, sun-set;
— վանից, մարց պետ, abbess, prioress;
— գեղեցիկ, nurse, wet nurse;
foster-mother;
անգործութիւնն է — ամենային ախտից, idleness is the mother of all vice;
ազնիւ, գորովագութ —, good, tender mother;
անպիտան, չար —, bad, ill-natured mother;
— լինել, to be a mother;
կորուսանել զ— իւր, to lose one's mother;
ի — դարձուցանել, to put out, to extinguish or blow out;
թաղիլ ի —ն ամենեցուն, to return to mother earth;
արեգակն ի —ն դառնայր or մտանէր, the sun was setting.
(որպէս թէ ունօղ զմի այր. կամ միացեալ ընդ այր) լծ. եւ պ. մատէր, մազէր. սանս. մա՛թռրի. յն. μήτηρ , մի՛դիր. mater. մադէր. Էգ ծնօղ, որ յղանայ եւ ծնան զզաւակ. մանաւանդ ի բանական կենդանիս. մար.