cf. Ձիաբոյծ.
Դոյն լիցի ձիատածից եւ այլոց. (Մխ. դտ.։)
hippodrome;
races, horse-races.
ἰπποδρομία cursus equester, ludi circenses եւ στάδιον stadium. Ձիընթացք. եւ Ասպարէս. չափ արշաւելոյ ձիոյն ի մի նուագ.
equitation.
Ի զբօսանաց՝ ի ձիաւորութեանցն որսոյ։ Զնոյն ինքն զմարգարէն կառս ասէ իսրայէլի, եւ ձիաւորութիւն. (Նիւս. ի սքանչ. եւ Նիւս. երգ.։)
Ձիքն ի ձեռն ձիաւորութեանն հաճեցեալք եւ օգտեալք՝ վեհագոյնք լինիցին. (Պղատ. եւթիփռոն.։)
olive.
Ձիթապտուղն ոչ հասանի ի վերայ ծառոյն. (Ի գիրս առաքին.։)
pitch, tar;
— ծամելի, mastic.
πίσσα, πίττα pix. Նոյն որ յայլ լեզուս՝ զէֆէ ... ռմկ. սեւ ձութ. այլ վարի եւ իբր Կպրաձիւթ. եւ կուպր. ռմկ. խաթրան. որ ի Բժշկարանի կոչի Սեւ ձիւթ.
snow-ball-tree.
ՁԻՒՆԱԾԱՂԻԿ կամ ՁԻՒՆԾԱՂԻԿ. ռմկ. ձունծաղիկ, ձնծաղիկ, ձնածաղիկ .... որ է Փոքրիկ ծաղիկ վայրի՝ անհոտ՝ սպիտակ՝ դեղին եւ կապոյտ, իսկ եւ իսկ զկնի անցանելոյ ձեան ի վեր երեւեալ ի սոխոյ իւրմէ։ Է եւ այլ տեսակ անուշահոտ՝ նոյնպէս զկնի հալելոյ ձեանց վերաբուսեալ.
Ա՛յլ է եւ ծաղիկ թփոյ ձիւնագոյն գնտակաձեւ. ռմկ. գառ թօփու։
shining, very white, candid as snow.
Ի մաքրագործ հոգւոյն անօթ ընտրեալք, եւ ձիւնափայլք՝ թագաւորք երկրի. (Շար.։)
belonging to a fisherman, piscatory, fishing.
Այսպիսիք են իմաստք հոգւոյն ի համառօտ բանսն եւ ի ձկնորսականսն. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Բ։)
beginning of winter.
Ի նոյն ամսոյ ՟Ժ՟Ը ձմեռնամ է. (Շիր.։)
cf. Ձմերային.
ՁՄԵՐԱԿԱՆ որ եւ գրի ՁՄԵՌՆԱԿԱՆ, ՁՄԵՐՆԱԿԱՆ. նոյն ընդ Ձմերային։ Նմանութեամբ՝ Դժնդակ.
wintry, hibernal, winterly;
—յին ձգի գիշերք, the long winter evenings;
cf. Ձմերանի.
Քաղցր եւ նոյն ինքն գարունն զկնի ձմերայնոյ տխրութեանն. (Ածաբ. ի կիպր.։)
Ամառնային ժամանակին, եւ ձմեռնայնոյն. (Լմբ. իմ.։)
Դառնաշունչ օդոյ ձմեռայնոյն. (Փարպ.։)
Յետ անցանելոյ ձմերայնոյն։ Տխրութիւն կամ սառնամանիք ձմերայնոյն կամ ձմերանոյն. (Յհ. իմ.։ Պիտ.։ Յհ. կթ.։)
Ցրտութիւն ձմերոնոյ։ Ամիս մի ի ձմերանոյն։ Յաւուրս ձմերանոյ. (Յճխ. ՟Դ։ Փարպ.։ Արծր.։)
Ի սատանայական ձմերայնոյն. (Իգն.։)
Ի մէջ ձմերայնի մրրկօք պատեալ։ Տապ ձմերայնոյն (այսինքն եռանդն ալէկոծութեան) ի ներք էր ի նաւին։ Դու ես պատճառ ձմերայնոյս. (Փիլ. բագն. եւ Փիլ. յովն.։)
smelted, cast, founded;
massive, heavy;
pure, fine;
font, cast;
mass, ingot, wedge;
weight, heaviness.
Եղեւ հարիւր տաղանդ արծաթոյն ի ձոյլ հարիւր խոյակաց։ Ձոյլ արծաթոյ եւ ոսկւոյ։ Երկու կարգ մութից ձուլեալք ի ձուլին նորա հաստեալք։ Ձոյլ երկաթոյ։ Ըստ դահեկանի ձուլոյ։ Ի տասն դահեկանէ ձոյլ նոցա։ Յիսու երկդրամեան էր ձոյլ նորա. (Ել. ՟Լ՟Ը. 26։ Երեմ. ՟Ժ. 4։ ՟Գ. Թագ. ՟Է. 24։ Յոբ. խ. 13։ Ծն. ՟Ի՟Դ. 22։ Յես. ՟Է. 21։)
bottom of a valley.
Միջավայր ձորոց. ծործոր. խորք ձորոյն.
clothed, covered with clothes.
Ձորձապատ (կամ ձորձապատատ) արարեալ կռփահարէին։ Ի ձորձապատ լինել գլխոյն. (Զքր. կթ.։ Լմբ. սղ.։)
clothing and boots or shoes.
ՁՈՐՁՄՈՅԿ ՁՈՐՁՈՅԿ. Կամ է նոյն ընդ Ձորձիկ. կամ Ձորձ եւ մոյկ. անշուք ագանելիք անձին եւ ոտից.
egg;
— լողակաց, eggs, spawn, roe;
—ի միջուկ, դեղնուց —ոյ, yolk of an egg;
սպիտակուց —ոյ, white of an egg;
— բոյնկալ, nest egg;
— վաղահաս, rath -;
— հնացեալ, stale -;
— անծնունդ, փուտ, addled, rotten -;
խեճեպ —ոյ, egg-shell;
միզն —ոյ, the membrane of an -;
թերխորով —, boiled eggs;
պինդ —, hard -;
— ի տապակի, poached eggs;
fried-s;
— ածել, արկանել, ծրդել, to lay eggs;
ի —ս նստել, տածել զ—ս, to hatch, to sit on, to brood on.
font, cast.
Ձուլեցին զզուարակսն ըստ ձուլածոյն իւրեանց. (՟Բ. Մնաց. ՟Դ. 3։)
cast, smelted, founded;
cast, image, etc.
Ամենանզով ձուլածոյն։ Ընդ գարշութեան ձուլածուին էր փոխանակեալ. (Նար. ՟Խ՟Ը. ՟Ծ՟Ա։)
to cast, to smelt, to found;
to freeze, to harden by cold;
to solidify;
—եսցեն զսուսերս իւրեանց ի խոփս, they shall turn their swords into ploughshares.
Ի ձուլել պատուական մարմնոցն ի դժնդակ օդոյն. (Շար.։)
gratuitousness;
gratuitous, voluntary;
for nothing, gratis, free of cost, scot free, gratuitously;
—ք, gifts, presents.
Որպէս յինէն ձրի առէք, նոյնպէս եւ դուք ձրի տուք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 7։)
Մեծ է պահպանութիւնդ (խաչի) ձրի ... արդ մի՛ վասն ձրոյն արհամարհեր դու զդրոշմնն. այլ վասն այսորիկ առաւել եւս մեծարեա՛ դու զբարերարն. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
rapacious, lacerating.
Դիք ձրձիտք մուտ եւ ել առնէին ի փոր նորա։ Վատթարագոյն քան զերամակ ձրձիտ աղուեսուց. (Եղիշ. դտ.։)
the eighteenth letter of the alphabet, and the thirteenth of the consonants;
ninety, ninetieth;
It has much affinity with the letters խ and լ, and is sometimes confounded with them, for example : մժեղ — մժեխ, բաղդ — բաղտ;
In foreign words with a comma placed above, it is always pronounced լ.
Գիր բաղաձայն, Ղատ յորջորջեալ, ձայնակից գոգցես ընդ կրկին լլ, կամ ընդ թլուատ ր, կամ ընդ նչ. մեղմ քան զարաբական ղայն, եւ թանձր քան զյունականն ղամմա. ընդ որում երեւի նոյնանալ մերս ղ՛, ղիւն կոչեցեալ. որ գրի եւ ղ՛. լ՛. լ՝։
cf. Ճպռան.
Անարիւն ճիպռանց նմանեցին, որ երգոյն քաղցրութեամբ առանց կերակրանաց ապրին. (Եղիշ. ՟Ը։)
grape-gleaner.
Ծնունդ ամլոյն, որ զհօրն ճռաքաղ արար զձայն. (Անթիպատր։)
to glean, to gather grapes, to pick up the clusters;
to plunder, to lay waste;
to consume, to destroy entirely, to exterminate.
ՃՌԱՔԱՂԵԼ. Նոյն ընդ Ճռաքաղ առնել.
grape-gleaning.
Լաւագոյն է ճռաքաղութիւնդ եփրեմի քան զկութսն աբիեզերայ. (Դտ. ՟Ը. 2։)
cf. Ճռուեմ;
to speak pompously, magniloquently, arrogantly.
Յունաց իմաստասէրքն՝ որք զսոյն ճռուողեցուցանէին (կամ ճռուղեցուցանէին). (Լմբ. սղ. ՟Ձ՟Գ։)
lamp-shaped;
an ancient Greek oared-vessel, lychnis.
Որ ունի զձեւ ճրագի, այսինքն ճրագարանի, լապտերի, կանթեղի. այն էր ազգ նաւու երբեմն առ յոյնս, որպէս ցռկանաւ. ... (ναῦσ) λύχνον.
camomile.
Ճըփնոյն ցախն դալար. (Վստկ. ՟Ճ՟Ժ՟Ա։)
balancing, oscillation, vibration;
clock, time-piece;
cf. Ճօճք;
cf. Ճօճական.
Ջահ վառեալ. ի ձեռն պնդակազմ հաւատոցն ճօճ առեալ ցոլացեալ։ Կրկնեալ այլ ոմն ճօճ նիզակաւն ընդ նոյն ակն. (Արծր. ՟Է. 2։ եւ ՟Գ. 8։)
to oscillate, to vibrate, to balance, to move up and down, or to and fro;
to swing, to have a swing, to go in a swing;
to see-saw, to have a game at see-saw.
Հասկիցն կերպարանք, (կամ ոճք ցորենոյ) ի քաղցր օդոյն ճօճի ճեմի զօրէն ծովային ալեաց. (Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)
the twentieth letter of the alphabet, and the fifteenth of the consonants;
two hundred, two hundredth.
Մ. Լծորդ է երբեմն ընդ ն. զոր օրինակ՝ ամբիծ, իբր անբիծ. ըմբերանել՝ իբր ընբերանել. բամբասել կամ բանբասել։ Եւս առաւել՝ բաղադրական մասնիկդ համ, փոխի ստէպ ի հան. զի Հանդէս՝ է իբր համայն տեսիլ. հանգոյն՝ իբր համգոյն. հանուր՝ իբր համուր, համօրէն. հանգանակ, իբր համագայութիւն կամ համարկութիւն. եւ այլն։
Մ. Ունի ազգակցութիւն եւ ընդ այլ տառս, իբր ի զարդ կամ թարմատար եդեալ. որպէս է տեսանել ի բառսդ՝ հաշել, մաշել. հալել, մալել. հաստ, մաստ. ոյն, մոյն. հոյք, մուզ. վարժել, մարզել. աղօթել, մաղթել. աղխամաղխ. եւ այլն։
parchment;
scroll.
Վատթարագոյն է հատառ մի մագաղաթ քան զթուզ. (Եղիշ. ՟Բ։)
burdock, bur.
ՄԱԳԱՐԻԿՈՆ կամ ՄԱԳԻՐԻԿՈՆ. Անուն խոտոյ, եւ փշոյ։ Գաղիան.։ ξάνθιος, -ον (խարտէշագոյն) xanthium, lappe.
cf. Մագնեստիս.
ՄԱԳՆԵՍՏԻՍ ՄԱԳՆԻՏ. ռմկ. մագնիս. Բառ յն. մա՛ղնիս. կամ մաղնի՛դիս . μάγνης, μαγνήτης magnes Քար կարծր թխագոյն, որ քարշէ յինքն զերկաթ, եւ ունի զբերումն ի հիւսիսային բեւեռ աշխարհի. ժառատ .... cf. ԽԱՆԴՈՒՄԱՆԴ, եւ cf. ԱԴԱՄԱՆԴ.
cf. Մազապուրծ զերծանիլ;
cf. Մազապուրծ ճողոպրիլ.
Ի մազէ պրծեալ. Նոյն ընդ վերնոյն (=ՄԱԶԱՊՈՒՐ), առաւել առ յետին մատենագիրս.
to bruise, to mash, to crush;
to break to pieces;
to chew;
to castrate, to geld.
Զոր օրինակ երկաթ մանրէ եւ մալէ զամենայն, նոյնպէս մանրեսցէ եւ մալեսցէ զամենայն. (Դան. ՟Բ. 40։)
Մալեալ կակղէ զջերմութիւն հրոյ օդոյն հաւանութեամբ. (Եղիշ. ՟Բ։)
cf. Մալուխ.
Յոյնն ուղտ ասէ մալխոյն, որ նշանակէ զթիւրս եւ զկորուսեալս՝ վատթար գործովք. (Մեկն. ղկ.։)
Բայց նոյն բառ ի մեզ, եւ գրեթէ յամենայն լեզուս նշանակէ երբեն եւ զՀաստ չուան, որ եւ Կառան, եւ Պարան նաւու. ... ուստի Մենինսքի ի լտ. դնէ անխտիր որպէս ուղտ, եւ պարան նաւու. եւ զանազանէ յարաբացին զբառքս ճէմէլ, ուղտ. եւ ճիւմմէլ. յորմէ եւ իտալ. կօ՛մենա, պարան.
lust, lechery, lewdness, lubricity, wantonness.
Կին ժանտատեսիլ՝ ծիրանիս զգեցեալ, յայտնագոյն ցուցանելով զմախազութիւնն։ Մախազութիւն խռովիչ ախտիցն եւ այլն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 93, եւ 238։)
cf. Մածուցանեմ.
Որ զառեալ ի գետոյն (զջուրն) ի նոր երանգ բոսորային մածեր արիւն ի ցամաքի. (Նար. ՟Կ՟Գ։)
cf. Մածնում.
Եւ մի՛ յարձան աղի մածանիցիմք ի վատթար դառնալոյն. (Ածաբ. պասք. ՟Բ։)
Առաւելագոյն քան զկաթն մածեայք. (Ածաբ. ի մակաբ.։)
Մածեաւ ամպն զսրբութեամբն։ Նոյն խաւար մածեալ է զոգւով եւ զմարմնով նոր. (Եփր. ՟բ. մնաց.։ Եղիշ. ՟Ը։)
to be glued, to stick or cling to, to adhere;
to join, to unite;
to curdle, to coagulate, to clot, to congeal.
Եւ մի՛ յարձան աղի մածանիցիմք ի վատթար դառնալոյն. (Ածաբ. պասք. ՟Բ։)
Առաւելագոյն քան զկաթն մածեայք. (Ածաբ. ի մակաբ.։)
Մածեաւ ամպն զսրբութեամբն։ Նոյն խաւար մածեալ է զոգւով եւ զմարմնով նոր. (Եփր. ՟բ. մն։ Եղիշ. ՟Ը։)
cf. Մածումն.
Զաղխեցելոյն (շիրմի) կարել փեռեկել մածուածս. (Պիտ.։)
pasting, gluing, soldering, cementing, conjunction, adhesion, fastening;
coagulation, curdling;
congelation.
Մազ ըստ պատահման ենթակացեալ. քանզի հիւթոցն ծխատեսակագոյնն՝ որ ելանէ ի մարմնոյն, մածումն իմն առեալ ըստ պատահմանն հաստին. (Նիւս. բն.։)
curds, curdled milk, clotted cream;
*— ծախեմ, puss in the corner;
*— ծախեմ խաղալ, to play at puss in the corner.
Յունաց ուսեալ ի մէնջ զմածուն՝ եւ նովին անուամբ կոչեն զնա, ոչ գիտելով զստուգաբանութիւն, եթէ մածուն՝ քանզի մածեալ է, սոյնպէս եւ զանունն ունի. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
cf. Մածանութիւն.
Եթէ ի մոխիր երկրի թաւալեալ ձեռն բերիցէ, երեսացն աստուծոյ ի նոյն մածուցումն՝ զնա հերքեսցէ. (Նար. ՟Կ՟Զ։)
on, upon, over, above.
Մակ այլոցն՝ որք միանգամ ոչ են գոյացութիւնք. քանզի մակա գոյացութեանցն, սոյնպէս եւ մակա կարծեաց եւ այլն. (Արիստ. ստորոգ.։)
subdivision.
Զի՞նչ է բաժանումն, եւ մակաբաժանումն, եւ ստորաբաժանումն։ Մակաբաժանումն՝ երկրորդ հատումն. որպէս զկենդանին վերստին բաժանել՝ ասելով, եթէ կենդանւոյն ոմանք մահկանացուք են, եւ ոմանք անմահ. (Սահմ. ՟Ժ՟Ե։)
epiphonema.
Զայսպիսի բանքս յընթեռնուլն պարտ է հրէաբար իբրեւ կսկծողական ձայնիւ մակագանչութեամբ ձայնել ուժգին (կամ ուժգնակի), որպէս զնոյն ինքն զվշտացեալսն. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
cf. Վերնագիր.
Զդիտաւորութիւն իրին առաջիկայի բազում անգամ ի մակագրութենէ բանին դիւրածանօթապէս կարէ ոք ի միտ առնուլ համառօտագոյն. (Սարկ. հանգ.։ Կամ ըստ պէսպէս առման բայիդ Մակագրել.)