to die, to expire, to breathe one's last, to give up the ghost, to depart this life, to pay the last debt to nature;
to mortify one's body;
մահու —, to be punished with death, to suffer capital punishment;
— ի մարտ պատերազմի, to die on the breach, to be slain in action;
— ի վերայ ազգին, ի սէր հայրենեաց, to die for one's country;
— քաջութեամբ, պատուով, to die on the field of honor;
մերձ է ի —, he is at the last gasp, he is expiring, dying;
որպէս կեայ ոք այնպէս եո մեռանի, people generally die as they live.
Այն՝ որ կարողն եղեւ պապանձեցուցանել զխօսուն բնութիւնն, եւ զարգանդ մեռեալ կարող էր նորոգել. (Եփր. համաբ.։)
dead;
carcass;
idols, image.
θνησιμαῖον morticinum. Մեռեալն կենդանւոյն. դի. գէշ. շաղիղ. դիակունք, եւ դիք հեթանոսաց.
Քան զշուն մեռելոտի գարշելի եղեալ։ Զէշս եւ զձիս մեռելոտիս առ սովոյն վտանգի անխտիր ուտէին. (Սարգ. յկ. ՟Դ։ Եղիշ. ՟Գ։)
Այն քո սիրուն քրիստոսի՝ այսպիսի մեռելոտի հաւատով առ ի մէնջ պաշտի. (Լմբ. պտրգ.։)
muraena, lamprey.
holy oil, chrism;
ointment, perfume.
Փոխանակ անուշահոտ խնկոցն եւ միւռոնացն՝ զոր հոտոտէի յերկրի, պարտ է ինձ հոտոտել զչար հոտս զայս։ Անուշահոտ մեռոն հոսէր որպէս քրտունք յանձնէն։ Ի գերեզմանէ նորա բղխէր միւռոն. (Վրք. հց. ՟Ե. եւ ՟Դ. ՟Ի՟Զ։)
to confirm, to anoint with holy oil.
Սարկաւագք իշխանութիւն ունին լուանալ յաւազանն զեկեալսն ի մկրտութիւն, բայց ոչ միւռոնել. (Վրդն. աւետար.։)
deathlike.
Որ ինչ լինիցի հանգոյն մեռելութեան. մահահանգոյն. (զոր օրինակ է քունն)
to be fortified or strengthened by, to be consolidated.
Իբր Հաստիլ ամրութեամբ. հաստատուն կամ հաստաբեստ գտանիլ.
cf. Մետասանեքին.
Մետասան փեղկ գործեսցես զնոսա. չափ նոյն եղիցի մետասանեցունց փեղկիցն. (Ել. ՟Ի՟Զ. 8։ ՟Լ՟Զ. 15։)
all the eleven.
Մետասան փեղկ գործեսցես զնոսա. չափ նոյն եղիցի մետասանեցունց փեղկիցն. (Ել. ՟Ի՟Զ. 8։ ՟Լ՟Զ. 15։)
of eleven days.
Մետասան աւուրց. (որպէս դնի ի յն) որ ունի զչափ կամ զմիջոց մետասան աւուրց.
cf. Մետաքսեղէն.
Զհետեւակս՝ պահապանս քաղաքացն, որք զմետաքսեայսն ունէին զվիշապս. (Խոր. ՟Գ. 37։)
metropolitan.
Մետրապօլիտս կացուցանէին։ Սիւնեաց ետուն զհատիւ լինել մետրապօլիտ հայոց՝ խաչանիշ մերածանօք. (Յհ. կթ.։ Ոսկիփոր.։)
Գո՛րծ է նոցա ձեռնադրել զմետրոպօլիտս։ Ժողովեալ զամենայն մետրոպօլտունս իւր. արար սիւնհոդոս մետրապօլտօքն. (Լմբ. պտրգ.։ Հ. կիլիկ.։)
ՄԵՏՐԱՊՕԼԻՏ μητροπολίτης metropolita, episcopus metropolitanus. գրի եւ ՄԵՏՐԱՊՕՂԻՏ, ՄԵՏՐՈՊՕԼԻՏ, լտունք. Բառ յն. միդրօբօլիդիս. այսինքն մայրաքաղաքացի. որպէս Արքեպիսկոպոս մայրաքաղաքի.
conformable to our ideas.
Մերախոհ ունակութեամբ զգիւտս իմաստից քերթողականացն բերելով ի դէմս լաւին եւ անլաւին. (Երզն. քեր.։)
to expel, to repel, to reject, to exclude, to drive out;
to reprove, to disallow, to disapprove;
to refuse, to deny;
— զքուն, to disturb one's slumber;
— զոք ի կենաց, to deprive of life, to slay.
expulsion;
repulse, rebuff, refusal, denial;
disapproval.
Ի շարժմանց ոմանք դղրդեցուցանեն ըստ միոյ մերժման, զոր կոչեմք վանօղք։ Ի ծով՝ կոհակացն ի վերընթացութիւնքն՝ երբեմն ընդդիմահարութիւն ունելով, եւ երբեմն մերժումն միայն. (Արիստ. աշխ.։)
unsheathed, drawn.
Փայլատակունք ի մերկապատեան վաղակաւորացն բազմութենէ հատանէին. (Յհ. կթ.։)
cf. Մերկանամ.
Մերկացո՛ յահարոնէ զպատմուճանն։ Մերկացոյց յահարոնէ զհանդերձս նորա։ Մերկացուցին զնա։ Մերկացուցել զդիակունսն։ Մերկացուսցէ զգլուխ կնոջն։ Զհիմունս նորա մերկացուցից.եւ այլն։
Մերկացոյց ի նմանէ զպատիւն արքունի. կամ զնա ի պատուոյն, ի փառաց. (Եղիշ. ՟Ը. եւ այլն։)
in troops, by companies;
in crowds;
ծաղկունք հոյլ ի հոյլ դեռափթիթք, a thousand new-budding flowers.
roman, latin;
greek.
ՀՈՌՈՄ ῤωμαῖος romanus, romaeus. գրի եւ ՀՈՌՈՎՄ. իբր Հռոմ, այսինքն Հռովմայեցի. սեպհական կոչումն լատին ազգի իտալացւոց բնակելոց ի հռովմ քաղաքի եւ ի սահմանս նորա. այլ ի փոխադրիլ կայսրութեան ի բիւզանդիոն՝ յոյնք եւս սկսան ի նոյն անուն կոչիլ.
Կամ որպէս Յունական.
cf. Հոռոմերէն.
Վարժեալ հայրենի արուեստիւ հոռոմարէն եւ յունարէն ուսեալ դպրութիւն. (Ագաթ. յռջբ. ձ։)
in latin or greek.
Վարժեալ հայրենի արուեստիւ հոռոմարէն եւ յունարէն ուսեալ դպրութիւն. (Ագաթ. յռջբ. ձ։)
stream of water, watercourse;
overflowing, flowing out;
water-fall;
current, stream;
— հոգւոյն, the gifts of the Spirit;
— հրոյ, volcanic eruption;
torrent of flame;
— չարեաց, a torrent of ills;
—նս ջուրց իջուցին աչք իմ, my eyes have become water-brooks, my eyes run down with rivers of water.
Հոսանք ականակիտն աղբերաց։ Բնութիւնս (գետոյ) հզօրապէս զ՝ի վայր հոսանից ունի կարգ. (Պիտ.։)
to shed, to spill, to pour out;
to flow, to fall, to drop;
to gush, to stream, to run;
to scatter, to disperse;
to winnow, to fan;
to precipitate;
— յորդաբուխ արտօսր, — իբրեւ զհեղեղ զարտասուս, to shed tears abundantly, in torrents;
— հողմոյ, to cast to or throw to the winds;
cf. Հոսիմ.
Ցրուեցից զձեզ ընդ ամենայն ազգս, զոր օրինակ հոսի հոսչաւ։ Իբրեւ զփոշի հոսեալ ի կալոյ։ Իբրեւ զունգ յարդի հոսեալ յերեսաց հողմոյ։ Հոսեսցէ զնոսա յայնկոյս գետոյն։ Հոսեցից զնոսա ընդ գաւառս։ Մանրեսցէ եւ հոսեսցէ զամենայն թագաւորութիւնս։ Զչորրորդ մասն հոսեսցես հողմոյ։ Որպէս փոշի՝ զոր հոսէ հողմ ի վերայ երեսաց երկրի.եւ այլն։
Զմանկունսն ի պարսպաց անտի ի վայր հոսեցին։ Զանձն ի բարձուէ ընդ պարիսպն հոսել։ Հոսել վիրգս մեծամեծս. (՟Բ. Մակ. ՟Զ. 10։ ՟Ժ՟Դ. 43։ ՟Ա. 16։)
Հարկանէր զվէմն, եւ հոսէին ջուրք։ Ջուրն հոսէր յաջմէ կողմանէ։ Արիւնն գունդագունդ արտաքս հոսէր։ Իբրեւ զջուր հոսեալ ընդ զառ ի վայր.եւ այլն։
Ի քնոյ թուլացեալք հոսիցին։ Հոսիցի ի քուն. (Կանոն.։)
Հրացայտ ցոլմունք ի վայր հոսեալ. (Յհ. կթ.։)
airy, well aired.
Եթող պատուհանս լուսանցոյցս, հովաբերս, եւ հովաշունչս. (Ճ. ՟Ա.։)
to grow cold, to become cool, to get fresh;
to grow cool or cold, to cool down, to become lukewarm or careless;
— օդոյ, to grow chilly.
Առնուն ջերմութիւն ի տապոյ արեգականն, եւ ապա դառնան հովանան հովանեօք ամպոց. (Վեցօր. ՟Դ։)
to overshadow, to shade, to shadow;
to seat or repose oneself in the shade;
to take under one's protection, to protect, to defend, to shelter.
ՀՈՎԱՆԱՆԱԼ. իբր կր. վերնոյն. σκιάζομαι . Հովանի ընդունել. հանգչել ի հովանւոջ. լինել ընդ հովանեաւ պաշտպանութեան.
shaded, shady, covered;
covering, protecting;
— ապարանք, house shaded by trees;
գահոյք —, bed with testers.
Հովանաւոր ապարանք, կամ մածուած լաստի, տուն, դեսպակ, նաւ. (Խոր. ՟Գ. 8։ Նար. ՟Ձ՟Ե։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30։ Ճ. ՟Ա.։ Մաշկ.։)
shadow, shade, umbrage;
auspice, conduct, shield, defence, guard;
— ընդ —նեաւ, in the shade, under the shadow of;
with the protection or under the auspices of;
— լինել, առնել, cf. Հովանաւորեմ;
աւուրք իմ որպէս — անցին, my life has passed away like a shadow.
Հովանի լիցին նմա ամենայն անտառք։ Լինել նմա հովանի ի վերայ գլխոյ նորա։ Ամպ լուսաւոր հովանի եղեւ ի վերայ նոցա։ Հովանի ունիցի ամպն ի վերայ խորանին։ Քերովբէքն հովանի ունէին ի վերայ տապանակին.եւ այլն։
Եցոյց նոցա այնուհետեւ անձեռագործ խորան, որ հովանի լինէր, եւ ստուեր ոչ ունէր. (Իգն.։)
cf. Հովանանամ.
ՀՈՎԱՆՈՑԱՆԱԼ ՀՈՎԱՆՈՑԻԼ. σκιάζω, σκιάζομαι . իբր Հովանոց լինել. հովանանալ ըստ ՟Ա եւ ՟Բ նշ. այսինքն Հովանի առնել այլոց, եւ հովանի ընդունել.
to cool, to refresh, to make cold;
to chill;
to cool, to relent, to slacken, to abate, to relax.
Զշունչն եւ զըմպելին ընդունելով՝ հովացուցանէ. (Պղատ. տիմ.։)
Ձմերունս, որ հովացուցանեն. ամառն՝ որ խորշակահար առնէ. (Փիլ. լին. ՟Գ. 10։)
pastorally.
Առաջնորդք՝ աւազակք, որք ընդ որմ եւ ընդ երդս մտանէին, եւ ոչ հովուաբար ընդ դրունս. (Պտմ. վր.։)
shepherd's dwelling.
Ժողովելն ի հովուանոցն։ Ընթեռնուն ի հովուանոցսն. իսկ առ մսրովն սաղմոսել։ Ի հովուանոցէն գան ի բեթղեհէմ. (Տօնակ.։)
chief shepherd;
Jesus-Christ;
pontiff, archbishop.
Յերեւել հովուապետին ընդունիջիք զանթառամ փառաց պսակն. (՟Ա. Պետ. ՟Ե. 4։)
loving, faithfully following the shepherd.
Զմեր զիրսն բամբասեն, եւ զի հովուասէրք եղաք, եւ ունէաք գտանել յերկուց բարեաց զընտրելագոյնն. (Առ որս. ՟Ժ՟Դ։)
cool, freshness, coolness;
coldness, indifference, cold-heartedness.
Օդն ունի զհովութիւն. (Շիր.։)
pastorate, pastorship;
pastoral care, cure of soils.
Բուն իսկ նախնեաց մերոց հովուութիւնն (յն. հովուելն) հայրենի էր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Առանց անցանելոյ ունի զհովուութիւն եւ զքահանայութիւն. (Խոսր.։)
valley-shaped, valleyed;
concave.
κοῖλος cavus. Որ ինչ ունի զձեւ եւ զնմանութիւն հովտի. տափակ, տըփկած, դարուվար, խորունկ, վար ինջած.
to sink, to give way, to fall in.
Հովտանայ հարկաւորապէս ձեղունն՝ տեղի տալով ծանրութեան ջրոցն։ Զի մի՛ երբէք կակղացեալք հովտանայցեմք. (Նիւս. երգ.։)
κοιλαίνομαι cavor κοῖλος γίνομαι cavus fio. Զգենուլ զձեւ հովտի. գոգանալ. խորունկնալ, իջնալ.
to render stinking, fetid;
to rot, to putrefy, to stink.
Զիա՞րդ զերկնաւոր թագաւորն ի հոտեալ հոգիդ ընդունիս. (Մանդ. ՟Ա։)
Նախատէին՝ զբերան ունելով հոտեալ։ Ի պատմելոյ զանճառելիսն հոտեցաւ բերան իմ. (Ոսկիփոր.։)
the smell, the sense of smelling, nose.
ՀՈՏՈՏԵԼԻՔ ὅσφρησις odoratus, nares, nasus. որ եւ ՀՈՏՈՏԵԼՈՒԹԻՒՆ, ՀՈՏՈՏԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆ. Զգայութիւն կամ զգայարան հոտոտելոյ. ըռնգունք. ունչք. քիթ.
Զաստուած փառաւորեսցէ եւ հոտոտելիք՝ յընդունել զհոտ անուշութեան իմանալի եւ զգալի աստուածային պարգեւացն. (Խոսր.։)
to smell, to scent;
to sniff up, to breathe;
to touch, to approach;
— ի հոտ անուշից, to accept the sweet savour or odour.
Ոչ ունկն տեսանէ, ոչ լեզու հոտոտի. (Ագաթ.։)
եւ հ. ՀՈՏՈՏԻՄ ὁσφραίνομαι, ὁσφράομαι odoror, olfacio. որ եւ ՀՈՏՈՏԵՄ, ՀՈՏՈՏԱՄ. (որպէս թէ հոտհոտել) Առնուլ զհոտ. ձգել զհոտ ռընգամբք. մերձեցուցանել զհոտոտելիս. հաճիլ ընդ բուրումն. ընդունել սիրով. որպէս եւ Մերձենալ կամ յարիլ ի հուր, եւ այլն. հոտուըտալ.
necklace, necklet, string of pearls.
Պսակս ծակ զմրխտեայ մարգարտով կազմեալ, հորմայս յիսուն, եւ անծակ մարգարտաց. (Պտմ. աղեքս.։)
strong, vigorous, robust;
powerful, potent, mighty.
Հուժկու անուանի, եւ յաղթօղ։ Ամենեցուն թագաւորաց հուժկու եղեալ, պարթեւն արտաշէս. (Խոր. ՟Ա. 22։ ՟Բ. 12։)
raw, unripe, sour, hard;
half-cooked;
cruel, ruthless, inhuman.
Ամբարտաւանք, հումք, ցուտք, եւ անհաւատք։ Տմարի եւ հում։ Հում գոլ, եւ տմարդի ունել զանձն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 8. 31. 33։)
fire-temple.
Իբր Հուր բագնի, կամ բագին հրոյ. որպէս յատուկ անուն ատրուշանի.
cf. Հպատակութիւն.
Եւ ոչ մի ինչ ի խնամոց եւ ի հպատականաց վայելելով։ Արմատն պէտս ունի հպատականաց առ ուռովն բրիլ շուրջանակի. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 30։)
cf. Հպատակիմ.
Ի վերուստ (զուարթունք) հպատակէին հրամանաց տղային. (Շ. տաղ.։)
subjection, dependence;
vassalage;
submission, obedience, deference, subordination;
devotedness, devotion;
care, attention;
— օրինաց, veneration, respect for the laws.
Պարտ է ունել հպատակութիւն մարմնոյ եւ հոգւոյ ի քահանայագործելն։ Առանց սպասաւորութեան սարկաւագի, առանց հպատակութեան դպրի։ Հպատակութիւն է օժանդակ լինել՝ պարապելոցն ի գործն աստուծոյ՝ մարմնական պիտոյիցն. (Լմբ. պտրգ.։)
proximity, vicinity, neighbourhood;
touch;
intimacy;
habit.
Ծննդոցն՝ բնութեամբ գութ ի ծնողացն բնաւորեցաւ, եւ յայտ առնէ զայս եւ անբանիցն հպաւորութիւն, կամ մարդկան առ յառաջին հասակէն առ մարսն կամքն. իմա՛ սովորական ունակութիւն, կամ ունելութիւն առ մարսն։
to deck, to trim or bedizen oneself out, to spruce up, dress or adorn oneself in a studied or affected manner.
Ոսկւով հպտիցի (կինն)։ Զկերպարանս փոփոխել, եւ հպտել, եւ ամենեցուն նմանել։ Այնպիսի կամ զմանկտւոյ հպտանս հպտել. (Ոսկ. փիլիպ. եւ Ոսկ. եփես.։)