key;
lock;
explainer, expounder;
— նուագարանաց a, tuning key;
— հասարակաց, master-key;
— ժամացուցի, watch key;
գաղտ —, false key.
Բանալիք քո բանայ զդուռն իմ. այսինքն խօսք քո առիթ լինին եւ ինձ խօսելոյ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Բ։)
Զմին միոյն առնելով բանալի. այսինքն բացատրութիւն. (Լմբ. սղ.։)
reasonable, endowed with reason, discursive, intelligent;
logical.
Մերթ իբր Այն՝ որ հայի ի բան, այսինքն ի խօսս, հակակայ գործնականի.
λογικός rationalis, ratione et oratione praeditus Ունանկ ներքին եւ արտաքին բանի, այսինքն բանականութեան եւ խօսողութեան. բանաւոր. տրտմաբան. մտաւոր. իմացական. ասուն. խօսուն.
Ասին բանական արք. (Տօնակ.) իմա՛ քաջ տրամաբանօղ, նրբամիտ, բանիբուն։
poet;
յոռի or զձուձ —, poetaster, rhymer.
ποιητής poeta, vates Ստեղծաբան. բանահիւս. մանաւանդ քերթող. եւ յն. ձայնիւ, պուետէս, պուետիկոս. (այսինքն արարօղ, կերտօղ՝ իմա՛ տաղաչափական բանից).
hen-hane.
ԲԱՆԳ կամ ԲԱՆԿ. ὐωσκύαμος (այսինքն խոզի բակլայ) hyoscyamus Անուն խոտոյ, եւ սերման նորա. (Գաղիան.։) Իսկ ի Բժշկարանի, Աղուէշ բանկ։
antichrist.
Յետ քրիստոսի անտիքրիստոսն, այսինքն է նեռնն, հակառակ քրիստոսի. (յն. մի բառ). (Ոսկ. մ. ՟Բ. 21։)
clavicle, collar-bone.
որ եւ ԱՆԴՐԱԿ. զոր տեսցես. κλείς սեռ. κλείδος. clavis (կամ junctura, jugulus ) (լծ. թ. փիլիտ, փիլատէ) ռմկ. ախլագ, կղպակ. որպէս թէ Անուր փոքրիկ. այսինքն Ոսկերք պարանոցին ի ձեւ անրոյ կամ աղխից, որովք զօդին ուսք ընդ վզին, եւ թեւք ընդ ուսս. Վզին առջեւի ոսկորները.
abortive;
Easter;
cf. Անցք.
πάσχα. pascha. Որ եւ ԱՆՑԱՐԱՆ. այսինքն Զատիկ հրէից. պասէք. ֆասէգ.
to pass;
to flow, to run;
to pass away, to end, to cease;
to passover, to omit;
— զանցանել, to exceed;
to surpass, to excel, cf. Գերազանցեմ, cf. Յառաջատեմ;
զբանիւ՝ ըստ հրամանն, to infringe, to transgress, to violate, to break;
— ընդ մէջ, to cross;
to pierce, to penetrate;
— վերստին, to repass;
—ի տեղի այլոյ, to succeed;
— ընդոստ, to leap;
— արագ, to hasten;
— զաւուրբք, to grow old, cf. Ծերանամ, cf. Պառաւեմ, cf. Զառամանամ;
— ճրագի, to be extinguished;
— ժամանակի, to elapse;
— անցից, to happen;
— յաշխարհէ, to die, to expire;
հասանել —, to cross, to traverse;
— ըստ չափ՝ ըստ սահման, to surpass, to exceed, to go beyond the limit;
հապճեպ զբազում իւիք, to pass rapidly over many things;
սակաւ ինչ — բանիւ, to speak briefly.
Լուսինն յորժամ անցանէ զարեգակամբ, սկսանի տակաւ նուաղել. (Եզնիկ.։)
Զամենայն մեկնութիւնս ժողովեաց ի միասին եւ էանց ընդ նոսա. (Եւս. պտմ.։) Իսկ գործով՝ է Վարիլ, քաղաքավարիլ. պարապել. կրել զանցս իրաց. առնուլ զճաշակ.
Ամենեքին անցին ընդ կինն. (Երզն. մտթ.) այսինքն մերձեցան եօթն արք, եւ անզաւակ մնացին։
healthy, free from pain;
insensible;
without pain.
Անարատ մտօք եւ անցաւ անձամբ (այսինքն հոգւով) ծառայել աստուծոյ ճշմարտի. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ե։)
passenger, traveller;
fugitive, transitory, perishable, temporal, frail, vain.
Զուգաթիւ աւուրց դարուցս անցաւորաց. այսինքն անցելոց մինչեւ ի գալուստ քրիստոսի. (Շար.։)
"to pass, to cause to pass;
to transmit;
to dissipate, to drive away;
to consume, to employ;
to transport;
to carry back;
to pierce;
to twine;
to enchase;
to omit, to pass over;
to surpass, to excel;
— զմեղս, to pardon sins;
— զաւուրս՝ զժամանակ կենաց, to pass away the time, to live;
— զճրագ՝ զհուր, to extinguish or put out the candle or fire;
— ընդ սուր՝ ի սայր սուսերի, to put to the sword;
— դրամ փոխանակալ or ի ձեռն դրամափոխութեան, to remit money, to send letters of change;
— զզաւակն, to miscarry in child-birth;
— զանցուցանել, to excel, to surpass, cf. Անցանեմ զանցանել;
— ընդ թիւ, to count, to enumerate;
— զցասումն, to appease anger;
— զքննութիւն իւր, to pass one's examination;
չարիս — ընդ, to hurt some one."
Զանէծս անցուցանել ընդ արդարս (այսինքն յարդարոց). (Փարպ.։)
negligent, careless, inattentive, indifferent, indolent;
— առնել, — լինել, to neglect, to slight, cf. Անտեսել.
Անփոյթ եղեւ նոցա զիրացն. այսինքն չեղեւ փոյթ. (Վրդն. պտմ.։)
that does not put to the test;
that is not tried or put to the test;
inexperienced, untried, new;
pure, chaste.
Անփորձ բարեաց (այսինքն անմասն ի բարեաց). (Յիսուս որդի.։)
Եւ երեւիս որպէս զյոբն՝ անփորձդ (այսինքն չեւ փորձեալ ի դիւէ), եւ յետ փորձանացն՝ արդար. (Լմբ. սղ.։)
indissolubility.
Զայս ուխտ եդեալ անքակութեամբ ընդ աստուծոյ։ Անքակութեամբ ունել զմիաբանութիւն։ Հանեալ անկանի (այսինքն հիւսի սիրով) անքակութեամբ ընդ զուգակցին. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Գ. եւ Եղիշ. յես.։)
that does not walk.
Անքայլ ընթացողիս (այսինքն գրչիս). (Նար. յիշ.։)
without measure or quantity.
Ոչ սահմանէ զզենումն, այլ թէ զենէ՛ք, եւ միշտ անքանակ. (Լմբ. պտրգ.) այսինքն անհատաբար։ Ասի եւ դիմաց երկնից ըստ ահաւոր մեծութեանն.
awake, wakeful, sleepless, watchful, — լինել, կալ to be awake;
to be wakeful, sleepless.
Անքուն է լոյսն՝ որ ի նմանէ է. (Իմ. ՟Ե. 10.) այսինքն որ տայ միշտ արթուն կալ իբրեւ ի լոյս տունջեան։
slender;
rare;
fine, subtile, thin, delicate;
feeble, meager, lean;
light.
Մի՛ ինձ զանօսրիցն ասիցես (այսինքն զսակաւագիւտ օրինակաց). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։ ՟Գ. 4։)
Բան տեառն պատուական էր, այսինքն չքնաղ՝ անօսր. (Ոսկ. եւ Կիւրղ. ես.։)
more or very thin, very subtile.
Ծանուցեալ թէ որքան է քոյդ անօսրագոյն խորհուրդ քան զնորայն։ Անօսրագունիւքն (այսինքն գաղտնագոյն մեղօք) խրատեն յանցանել. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
iniquity, malice;
impiety.
Անդէն ի տան պահել (զկոյսն յղի) անօրէնութիւն համարէր. այսինքն հակառակ օրինաց ինչ. (Շ. մտթ.։)
to be iniquitous, to be unjust;
to sin, to transgress.
Զի մի՛ գերեալ քանդեսցի աշխարհս, եւ սուրբ եկեղեցիք անօրինեսցին. այսինքն անօրինաբար աւերեսցին, եւ այլն. (Բուզ. ՟Գ. 11։)
school-girl.
Վախճանեալ կինն տաբիթայ՝ աշակերտուհի էր (այսինքն հաւատացեալ ի ձեռն առաքելոց). (Ոսկ. գծ.։)
diligent labour, elaborate study, industry;
work, production.
Այլ ոչ եւս աշխատ առնիս ի մէնջ վասն գալոյ. այսինքն ոչ աշխատ առնեմք զքեզ. (Շ. թղթ.։)
to work, to take trouble, to toil, to labour.
Եդ զուս իւր յաշխատել։ Աշխատեցար ի բազում ճանապարհորդութիւնս քո։ Յոր եւ աշխատիմ պատերազմեալ։ Որ ոչն աշխատի, եւ կերիցէ մի՛։ Հողագործին աշխատելոյ (այսինքն աշխատողի) պարտ է նախ ի պտղոյն վայելել։ Էին աշխատեալք եւ ցրուեալք իբրեւ զոչխարս. եւ այլն։
Ողորմէր եւ եղուկ համարէր զաշխատեալսն (այսինքն զախտացեալսն). (Ոսկ. մ. ՟Բ. 28։)
fatigue, trouble, labour, care, endeavour, effort;
work, business;
exeroise;
fabrication;
— մտաց, stretch of the mind, intense application;
աշխատութեամբ, with difficulty, with great trouble.
Բազում աշխատութիւն ի տեղւոջն ցուցանիւր։ Արկանել զանձն յաշխատութիւն հոգեւոր։ Կալեալ է զմեզ բազում անգամ յաշխատութեան (այսինքն աշխատ արարեալ)։ Սաստիկ աշխատութեամբ հաւանեցուցեալ։ Հանգոյց զաշխատութիւնն. (Փարպ.։)
heard throughout the world.
Լսելի ընդ ամենայն աշխարհ. հռչակեալ առ ամենեսին. տիեզերալոյս. հանդիսացեալ. ալէմէ մէշհուր.
thought or done by universal consent.
Ամենեցուն միաբանութեամբ եպիսկոպոսացն եւ թագաւորին եւ աշխարհախորհ ձուլիւք հաւանութեամբ ի միասին արձակեցան եւ գնացին. (Բուզ. ՟Դ. 4։)
empress, queen, princess.
Թագուհի՝ ածող՝ այսինքն առաջնորդ աշխարհի. սուլթան.
worldly, temporal;
secular, lay;
universal, general;
lay or secular man;
— առնել, to secularize;
— վիճակ՝ կարգ, a secular life.
Մեծի վրթանիսի, եւ ամենայն աշխարհականաց քոց խնդալ. այսինքն բնակչաց հայոց աշխարհին. (Խոր. ՟Գ. 5։)
Կուսին, եւ աշխարհականին. (Լմբ. սղ.։)
worldly, profane;
secular, lay, temporal.
Զհեռաւոր աշխարհայինն (այսինքն զօտարականն) ի փառս բարձրութեան կարգէին. (Նար. խչ.։)
that causes a country to nourish;
blooming, in bloom.
Կայր նըկանակ մի գեղապանծ (լուսինն), աշխարհաշէն փռան (յարեգակնէ) եփած. ի յեփողէն իւրմէ խոռած, եւ ի նմանէ դարձեալ լըցած. (Շ. յառակս.։)
cf. Յաշտ.
ԱՇՏ. Որպէս լծ. ընդ հյ. Ոշտ, ոստ. ոստնուլ. նստիլ. եւ թ. իւսթ այսինքն ի վերայ, ի վեր. այսինքն յոտին կալ, կամ նստեալ կալ, է արմատ յաջորդ բառից (=ԱՇՏԱՆԱԿ) ինչ. տե՛ս եւ ՈՍՏԻԿԱՆ (վերակացու)։
tower;
donjon;
watch-tower.
Մի յայնցանէ աշակերտացն հասեալ յաշտիճան՝ ել եկաց ի վերայ աշտարակին, այսինքն ի բարձր տեղի իբր յամպիոն. (Շ. բարձր.։)
complaint, pain in the eyes;
ophthalmy.
Սամարուհւոյն անունն, յորմէ ջուր խնդրեաց տէր, լիւսինա (կամ փոտինա, այսինքն լուսաւոր). յիշելով զանունն ի բարեխօսութիւն՝ աչացաւութեան օգնէ ողջութեամբ. (Վրդն. յաւետ.։)
eyes, sight, look;
աչս արկանել՝ արձակել, to cast eyes upon, to desire;
ըստ աչս դատել, to judge by first sight;
յաչս դնել, to despise;
առ աչս հայել, to pay respect to persons;
յաչաց հանել, to render odious;
յաչաց ելանել, to be in disgrace, to lose the good graces of any one;
առ աչօք, fantastical, fanciful, chimerical;
visibly;
առ աչօք ինչ՝ տեսիլ՝ երեւոյթ, spectre, phantom, ghost, vision, illusion;
կալ աչաց, to become blind, cf. Կուրանամ;
աչս առնուլ, cf. Աչառեմ;
թերաբաց —, half-closed eyes;
յաչս դնել, to be bold, to brave, to defy;
— յարտասուս, tears in the eyes, weeping;
զաչս ի վայր արկանել, to lower the eyes;
ցաւ աչաց, cf. Աչացաւ, cf. Աչացաւութիւն.
Աչք նորա նման է աչից (տպ. աչաց) ալեքսիանոսին իմոյ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Յաչս բերել, կամ կերպացուցանել. այսինքն ի միտս. (Նար. ՟Հ՟Գ. եւ ՟Ի՟Թ։)
ԶԱՉՍ ԱՄԲԱՌՆԱԼ կամ ՀԱՄԲԱՌՆԱԼ եւ այլն, ստէպ ի սուրբ գիրս. այսինքն ի վեր հայել. աչքը վեր վերցնել, նայիլ։ cf. ԱՄԲԱՌՆԱԼ, cf. ՀԱՄԲԱՌՆԱՄ։
ԸՍՏ ԱՉՍ ԴԱՏԵԼ. այսինքն Ըստ երեւութին. վեր ի վերոյ. կամ աչառութեամբ։ (Յհ. ՟Է. 20։)
afterwards, then, immediately afterwards;
consequently, in consequence;
finally, at last;
secondly;
then, therefore;
առ յապա, one day, some day;
for the future;
յ—յս, առի յ—յս, henceforth, for the future;
առ ի յ—յսն յիշատակ, a monument for posterity, for the remembrance or memory;
առ յապայք, the future;
future things;
յիշեա, որդեակ, զառ յապայսն, remember, son, the future.
Արար զառ յապայսն, այսինքն զհանդերձեալսն. (Ոսկ. ես.։)
Զյոյսն յապա առնէ ի մէնջ. այսինքն յապաղէ. (Սեբեր. ՟Ժ։)
Եթէ առնէք ... պատմեցէ՛ք ինձ. ապա թէ ոչ՝ (այսինքն՝ իսկ եթէ չկամիք առնել), ցուցէ՛ք ինձ եւ այլն։ Ապա թէ ոչ՝ ելցէ հուր եւ այլն։ Եթէ տեսցես զիս յամբառնալ իմում ի քէն, եղիցի այնպէս. ապա թէ ոչ՝ մի՛ եղիցի. եւ այլն։
ԱՊԱ ՈՒՐԵՄՆ. ἅρα, ἅραγε. igitur, ergo. Նոյն ընդ Ուրեմն. ապա, այսինքն հետեւաբար. յա՛յտ է այնուհետեւ. անանկ է նէ.
without reason, without answer, without reply.
Իբր Անբան, այսինքն Անպատասխանի. եւ Անբանաւոր.
apostrophe.
ἁπόστροφος. apostrophus, aversio. Ոմանք կամեցան իմանալ որպէս հյ. Այբադարձ, կամ ապ ա՛ դարձ, կամ թարց Այբի, (այսինքն դարձուած՝ ուր չկայցէ տառդ ՟Ա) այլ ըստ յունին է Ապադարձ, իմա՛ բացադարձութիւն։ Այն է գրախեց իբր մակակէտ (՛) ի նշանակ պակասութեան այբ տառի ի բարդութիւնս. զոր օրինակ, Թ՛այդպէս, այսինքն՝ թէ այդպէս. ապ՛եթէ, այսինքն ապա եթէ. (Երզն. քեր. եւ Նչ. քեր.։ Վրդն. սղ. յռջբ։)
corruption;
destruction, ruin;
contamination, infection;
depravity, perversion, degeneration;
putrefaction, rottenness, sourness, staleness, rancidity;
— կուսի, defloration, debauchment;
տեղի՝ դուբ ապականութեան, sepulchre, tomb;
— բարուց, corruption, depravation of morals or manners;
յ— դնել՝ դարձուցանել, կարգել, հասուցանել, cf. Ապականեմ;
յ— դառնալ, լինել, անցեալ գնալ, cf. Ապականիմ;
ձմեռն ապականութեան, the winter destroyer or spoiler.
Կիրս ապականութեան՝ առանց ապականութեան կրեաց քրիստոս. (Լծ. կոչ.) իմա՛, կրեաց անանգոսնելի կիրս կամաւորս, որ ըստ յն. φθορά, այսինքն են քաղց եւ ծարաւ, չարչարանց եւ մահ. եւ ո՛չ զանգոսնելի կիրս. որ ըստ յն. διαφθορά, զոր օրինակ փտութիւն ի գերեզմանի, եւ ախտ մեղանչական, եւ այլն։
glass;
drinking-glass;
bottle;
— պատուհանաց, window-glass.
պ. ապկիւն, ապկիւնէ, ապկինէ, այսինքն ջրագոյն. ὐάλος. vitrum. Նիւթ թափանցիկ եւ փայլուն՝ դիւրաբեկ եւ հալելի. եւ ամենայն անօթ կամ հայելի կազմեալ ի նիւթոյ անտի. որոյ ազնիւն է սառնատեսակ. ապիկի.
repentance, penitence;
mortification.
Որ ոչ անկան յապաշխարութիւն. այսինքն չառին յանձն ապաշխարութիւն, կամ ոչ ապաշխարեցին. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
ungrateful;
vain;
vile, disagreeable.
Ի նորա գիտութենէն ապաշնորհ եղեն. այսինքն անճանաչօղ. (Ոսկ. հռ.։)
rock;
rocky, rugged, hilly, stony;
—ն Արաբիա, stony Arabia.
(լծ. հյ. ապ, եւ երէզ, կամ արզ, այսինքն արտ, հող. իսկ յն. ա՛բօռօս, անանց, անկոխ. կամ աբօ՛ռռիզմա, հատած. աբառա՛սսօ, հատանել) Վէմ. սալ. քար կարծր, սեպացեալ, եւ անհող. աննբեր. վիմուտ, քարուտ, առապար, դժուարին, արաստոյ, ստուար. սերտ. կարի խիստ. որպէս. πέτρα. petra, rupes. գայա. (Ղկ. ՟Ը 6. 19։) Կամ λεωπετρία. levis petra, saxum planum. (Եզեկ. ՟Ի՟Զ 4. 14։) Կամ πετρώδης. petrosus, saxosus. ( Մտթ. ՟Ժ՟Գ 5. 20։ Մրկ. ՟Դ. 5. 16։) Կամ ἁκρότομος. praeruptus. (Օր. ՟Ը. 15. Յոբ. ՟Ի՟Ը 9. ՟Գ. Թագ. ՟Զ 7. Սղ. ՟Ճ՟Ժ՟Գ 8. Իմ. ՟Ժ՟Ա 4.։). Կամ στερεός. solidus. (Օր. ՟Լ՟Բ 13։) Եւ τραχύς. asper. (Օր. ՟Ի՟Ա 4.)
Ապառաժ տեղի, կամ լեռնակողմն, եւ զառ ի կողս, երկիր, այր (այսինքն քարայր). (Եղիշ. ՟Ը։ Յհ. կթ.։ Պիտ.։ ՃՃ.։)
Ապառաժ սիրտ, կամ սրտիւ. այսինքն խստասիրտ. (Նար. մծբ.։ Լմբ. պտրգ.։ Անյաղթ բարձր.։)
futurity;
future;
— ժամանակ բայից, future tense.
Օրէնք բարօք (այսինքն բարւոք) եդեալ իցեն. եւ կամ առ ապառնի ժամանակն լինելոց իցեն։ Այսպէս եղեւ առ այնոսիկ՝ որք յայնժամ էին, եւ յայնժամ (կամ այժմ) թերեւս լինի, եւ ի յապառնի ժամանակն ոչ այլաբար պատահիցի. (Պղատ. օրին. ՟Բ. ՟Գ։)
insolent, pert, bold, audacious;
—ս, insolently, pertly.
Որպէս թէ կա՛մ անառ յումեքէ, Չառօղ զխրատ. անողոքելի. անամոքելի. անհամբոյր. խիստ. վայրագ. կամ մանաւանդ՝ ի հյ. ապ, եւ ի թ. առ. այսինքն ամօթ. որպէս թ. առսըզ. յորմէ եւ Անառակ. այսինքն Անամաչ, անամօթ, լիրբ, յանդուգն, ժպիրհ. անմարդի. անզգամ. անզգայ. որպէս եւ յն. ἁπαίσχυντος. imprudens եւ ἁναίσθητος, insensatus, desipiens
refuge, trust, confidence.
Սակս արքային (այսինքն յարքայն) ապաստանութեան. (Մագ. ՟Ի՟Ը։)
cf. Շէն.
(ի Պատ, պատել) որ եւ պրս. ապատ, ապատան, այսինքն շէ՛ն. թ. շին, շէն, շէնլիք. իմա՛ Շինութեամբ լցեալ, բնակեալ վայր.
cf. Ապահար.
Ի ճեմիշն երթալ. այսինքն յարտաքնոցն։
index, sign, mark;
example, model;
proof, argument, reason, evidence, testimony;
demonstration;
յայտնի —, evident proof.
Ցուցանել ի ձեռն այլոց ապացուցից։ Զմայր ապացուցին՝ այսինքն զիմաստասիրութիւն ի ձեռն ապացուցից կամեցան եղծանել։ Ամենայն բանաւոր արհեստք պէտս ունին ապացուցից։ Սկիզբն ապացուցի՝ սահմանականն է. (Անյաղթ պորփ. եւ Անյաղթ սահմ. ՟Բ։)
to confide, to attract.
Նախ պատուէ նա (նեռն) զաստուած, զի յինքն ապաւինեսցէ (այսինքն ապաւինեցուսցէ) զխաչահաւանսն. (Եփր. ՟բ. թես.։)