to join, to unite, to tie, to bind, to annex;
to articulate, to pronounce, to utter;
to feign, to contrive, to invent;
to compose, to form.
Մարդն Յիսուս Քրիստոս, ուր զ՝ն գիրն յօդելով ի վերայ մարդոյն, ցուցանէ՝ զի մի անձն է աստուածութեանն եւ մարդկութեան. (Մխ. ապար.։)
Յորում ամենայն շինուածն յօդեալ եւ պատշաճեալ։ Ուստի ամենայն մարմինն յօդեալ եւ պատշաճեալ ամենայն խաղալեօք տարաբերութեան. (Եփես. ՟Բ. 21։ ՟Դ. 16։)
Ամենեցուն արարողական, եւ միշտ զամենայն յօդող, եւ անլոյծ պատկանաւորութեան եւ կարգի ամենայնի պատճառ. (Դիոն.։)
Իբր շաղկապաւ յօդեալ ունին զմիմեանս. (Երզն. մտթ.։)
Յօդեա՛ ի քեզ միութեամբ. (Շար.։)
Անբանք եւ լռեալք, բայց միայն սակաւ նշանիւք յօդէին միմեանց՝ զոր պարտն էր գործել. (Վրք. հց. ՟Թ։)
articulation, joint, knot;
composition, construction;
article, paragraph.
Բեկմամբ բարձիցն եւ յօդուածին՝ զիմըս պնդեա՛ յողդողդ մարմին. (Յիսուս որդի.։)
contrived, fictitious, artificial, imaginary;
compound.
Չէ՛ մարթ յօդուածոյիցն ի միոջէ պարզ բնութենէ ունել զհաստատութիւնն. քանզի յօդուածոյքն ի պարզական բնութենէն յօդին. (Եզնիկ.։)
connexion, harmony.
Դինարքոս յօդումն կոչեաց զանձն (այսինքն զհոգի)։ Յօդումն ասէր գոլ զանձն, ասելով՝ թէ նման է յօդման աղեաց, իսկ մարմին՝ քնարի։ Յօդմամբ իմն յառաջ գայ իրն. (Նիւս. բն.։)
Յօդումն ասի դաշնակումն ձայնի, որպէս աղեաց քնարի յօդանալ ընդ միմեանց. (Լծ. նիւս.։)
cf. Յօժարագոյն.
Ի մեզ միութեանն լինել յօժարաբար։ Զկատարելութեանն յօժարաբար ընձեռեալ ախորժակս. (Կիւրղ. գանձ.։ Պիտ.։)
spontaneous, willing.
Նախայօժարական է՝ մին քան զմիւսն յօժարականն։ Զի թէ անյօժարականն (կայցէ) ի ճակատագրին, ի հարկէ եւ յօժարականն. (Նիւս. բն.։)
Որպէս պատկեր, եւ ցուցումն օրինակի, որ բնութեամբ է նորա, եդեալ յօժարականիս մերոյ միութիւն. (Կիւրղ. գանձ.։)
voluntarily, spontaneously, willingly, with good will, heartily.
goodwill, entire disposition, inclination, devotion, eagerness.
Զյօժարամտութիւնն (կամ զյօժարմտութիւնն) միայն ոչ բռնադատել, զի մի՛ ի հարկէ իցէ ձեր փրկութիւնն. (Եփր. գալստ.։)
eager, desirous.
Արժանընկալ են վէրք բարեկամի քան զյօժարասէր համբոյրս թշնամւոյն. (Եւագր. ՟Ի։)
liberal, generous, open-handed.
προεκτικός, προετικός ad largiendum propensus, liberalis. Յօժար ի տուրս. յօժարամիտ. առատաձեռն. ճէօմէրտ.
eager, ready to, disposed to;
eagerly;
—ք հակառակութեամբ, contentious, litigious, quarrelsome.
Ոխապահք, յօժարափոյթք հակառակութեամբ, նենգալիցք։ Ամենայն նահատակք յօժարափոյթ անցանեն ընդ ձեր փորձ հանդիսից։ Յօժարափոյթ ընթանայ ի շինութիւն միաբանութեան. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
to be disposed towards, inclined to, to have a liking for, to lean to, to have a mind or inclination for, to be in the mood for;
to will, to wish, to desire, to be eager for.
ՅՕԺԱՐԻՄ կամ ՅՕԺԱՐԵՄ, եցի. չ. προθυμέομαι prompto sum animo προαιρέω praeeligo πείθομαι persuadeor δοκέω videor, caveo φέρομαι feror եւ այլն. (որպէս թէ՝ յոյժ յարիլ) Դիւրապատրաստ գտանիլ. յօժարանալ, յօժար լինել. յորդորիլ. բերիլ. հաճիլ. ախորժել. ցանկալ. կամիլ. յառաջամիտ լինել. հաւանիլ. յանձն առնուլ. բարւոք համարել, լաւ վարկանել.
Զոր ինչ յօժարեսցին գործել։ Իւրաքանչիւր՝ որպէս եւ յօժարեսցի ոք սրտիւ։ Ամենայն ոք՝ զիա՛րդ եւ յօժարեսցի ի սրտի իւրում։ Բերին իւրաքանչիւր՝ որպէս եւ յօժարէին սիրտքն իւրեանց։ Մեծութիւն թէ առուիւ գայցէ, մի՛ յօժարեսցին սիրտք ձեր։ Յօժարեալ եղբարք՝ գրեցին։ Ոչ յօժարեն ձեռք նորա գործել ինչ։ Բազում անգամ յօժարեցի գալ առ ձեզ։ Յօժարեցին ոմանք ի ժողովրդենէ անտի երթալ յանդիման լինել թագաւորին։ Ամենայն ոք՝ որ յօժարեսցէ։ Որ ոք յօժարիցէ մտօք լնուլ զձեռս իւր այսօր Տեառն։ Մասէաս որդի Զաքարիայ յօժարեալն ի Տէր.եւ այլն։
eyebrow;
lofty countenance, stately look, superciliousness, haughtiness;
— սեաւ, կամարաձեւ, թաւ, անօսր, նրբին, ի վայր անկեալ, ամբարհաւաճ, սպառնալից, dark, finely arched, bushy, thin, small, hanging, haughty, threatening eyebrow;
ամբառնալ զ—ս, զ—ս վեր ի վայր տանել, to raise the brows through superciliousness, to put on an arch look, to look arch;
վանել զ—ն, to put off pomp or pride;
պռստել, ի վեր պրկել զ—ս, to frown, to knit the brow, to look sour or angry;
զ—սն հանել, to paint the eyebrows;
—օք ակնարկել, to wink, to wink at.
Յունից (կամ յօնից) դարեւանդաց։ Յունիցն նրբենից ի մի կից կամար։ Մեծութեան յունիցն, եւ շարժութեան հերացն։ Յունքն եւ բիբքն թիւրեալ յարտասուացն. (Խոր. ՟Բ. 39։ Նար. տաղ.։ Նոննոս.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
having joined eyebrows;
— լինել, to knit the brow;
— ճօճ, knitting the brows nervously.
Ոյր յօնքն երկոքին կից են ընդ միմեանս.
Ի միմեանս դարձեալք արտասուալից աչօք, յօնակից լեալ վշտօք վարատեալ ոչխարին, ողբային. (Սիսիան.։)
heavy-browed, beetlebrowed.
Էր սուրբն Մարկոս անձամբն միջակ, երկայնաքիթ, յօնեղ (կամ յունեղ). (Ճ. ՟Բ.։ Հ. ապր. ՟Ի՟Ե.։)
cf. Յօշեմ.
Ի փայտէ կախեալ, զմարմին յօշատեալ։ Սղոցիւք յօշատին։ Զի զյօշատեալ մարմին մեռելոյ՝ դու յարուցեր շնորհիւն Աստուծոյ. (Գանձ.։)
to cut to pieces, to cut up, to tear in pieces;
անդամ անդամ —, to dismember, to tear limb from limb, to pull to pieces, to dilaniate;
— ընդ մէջ, to divide in halves;
to cut or break asunder.
Ի տէգ նիզակի զմարմինս երկաքանչիւրոցս յօշելով. (Խոր. ՟Ա. 25։)
to weave, to intertwine;
to fornicate, to commit fornication;
to violate, to force, to deflower;
— ի բոզս, to whore, to be a whoremonger.
Յաւուրս Նոյի եղեւ ջրհեղեղ վասն այնոցիկ, որ յօսէին զդստերս Կայէնի։ Եթէ զիւր խօսեցեալ ոք կին յօսցի, մի՛ խառնէք զնա յաւիտեան. զի գայլ եղեւ, եւ ոչ ետ օրհնել զհարսանիս իւր։ Եթէ ոք զոր ոչ իցէ խօսեցեալ՝ յօսցի, անիծեալ լիցի. (Կանոն.։)
to fatten, to grow fat;
to stuff on gorge oneself;
to live in effeminacy, idleness or debauchery, to wallow in voluptuousness, to pamper oneself;
to become haughty, to enact the stately personage, to play the swell;
— սիգաքայլ, to stalk, to walk proudly, to look big;
— ի խաղս, ի զբօսանս, to pass the whole day in pleasure or amusement.
Յղփացեալք յօրանան։ Յաշխարհի յօրանան։ Բարութեամբք յօրանան։ Գիտութեանցն յօրանայր հմտութեամբ գեր զմարդիկ։ Հոմերոս՝ որ այնչափ իմն յօրացեալ գիտութեամբ։ Անկարօտ յօրասցի ի կենցաղումնս բարեբաստութեամբ։ Ի յաւար յափշտակողացն առձեռն պատրաստ յօրանայ։ Բարեփառութիւնք յար աճեցեալ յօրանան ի միակամ սիրոյն կապանաց. (Պիտ.։)
Մի՛ մեծատունք յօրասցին, եւ մի՛ աղքատք վհատեսցին. (Իգն.։)
Արք՝ որք գեղեցկութեամբ զմիւռնայ յօրանայք։ Միշտ մահուամբ սիրելի որդւոց ձերոց յօրանային դեւք. (Ճ. ՟Ա.։)
to fashion, to adapt, to fit to, to adjust;
to arrange, to dispose, to organize;
to get ready, to prepare, to provide with, to furnish, to order;
to form, to trim, to adorn, to embellish;
to compose, to write;
to make, to construct, to build;
— պարս, to dance;
— երգս, նուագս, to sing, to modulate, to tune;
թատրոնական քերթուածս —, to write a dramatic composition.
Այսոքիկ դիւրաւ յօրինէին՝ փոքր ինչ բանի յաւելուածով։ Զմի եւ զնոյն օդ ի միում ժամու՝ եգիպտացւոցն խաւար, եւ իսրայէլացւոցն լոյս յօրինեաց. (Շ. թղթ.։)
cf. Յօրինող.
Իբր Համեմիչ, կամ բարւոք յարդարիչ.
fitting up, adjustment;
formation, fashion;
composition, organization, structure;
construction;
furniture;
embellishment, ornament, decoration;
disposition;
harmony.
Այսպիսի յօրինուածաւ դարմանեալ զհոգիս նոցա յառաջագոյն քան զմարմինս. (Արշ. ՟Ի՟Ը։)
the twenty second letter of the alphabet, and the seventeenth of the consonants;
four hundred, four hundredth.
Ոչ ասեն նմա մարգարէ՝ իբրեւ մի ի բազմաց, այլ թէ դու ես մարգարէն։ Ոչ ասաց լոկ Քրիստոս, այլ՝ Քրիստոսն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 15. 18։) Ստէպ յարակից ունի եւ զդերանունդ՝ այն. զոր օրինակ, մարդն այն, զմարդն զայն. այրն այն, արքն այնոքիկ. եւ այլն. ան մարդը, մարդիկները։
Զոր ոչն գիտես. մինչ ոչն մեղանչէին. որպէս բարւոքն վկայեաց. այս ինքն զայն՝ զոր ոչ. մինչ նոքա ոչ. որպէս երբեմն, յայնժամ կամ նա վկայեաց։ Ուր յերրորդ դէմս բայից դիտեա՛ քաջ, զի մի՛ լիցի շփոթել զյանգս եզական բայից յօդիւ, էն, ին, ընդ յոգնականս անյօդս՝ են, ին. զոր օրինակ.
Զի որ սրբէն, եւ որ սրբին, ի միոջէ էին ամենեքին. (Եբր. ՟Բ. 11. այս ինքն նա՝ որ սրբէ, եւ նոքա՝ ոյք սրբին։)
Ճանաչեմ զիմսն, եւ ճանաչիմ յիմոցն։ Զիւրսն զամենայն. եւ այլն։ Ըստ այսմ կազմին բառքդ, նորայքն, նոցայքն եւ այլն։
Նուն (կամ նո՛յն), Նոյ յազգի անդ ասէ ընտրեալ՝ միայն գըտաւ իւրովքն ապրեալ. (Շ. այբուբ.։)
Նենթակայում ոչ յումեք է։ Նենթակայում՝ որ ն՝ումեք։ Նենթակայոջքն. ի ն՝ ենթակայոջացն (այսինքն յայնցանէ՝ որ յենթակայում են)։ Յաղագս որոյ ն՝այլս ճառելի է։ Զն՝այսմ տեղւոջ ասիցեալ պակասութիւնս։ Ներկոսին ամանակս։ Ոչ միայն ն՝որակութեան, այլ եւ ն՝այլս գտանեմք ստորոգութիւնս։ Որպէս ն՝ամանոջ (այս ինքն յամանի)։ Ըն մարմնոջ կենդանեաց, ն՝ոգւոյն մարդոյն (այս ինքն ի մարմնի, յոգւոջ). (Արիստ. ստէպ։)
natron, nitre;
— աղ, saltpeter.
Նադրունն զերդ աղ է, եւ ինքն ի մըսրայ գայ։ Զբակլայն ի ջուր որ թրջել կամենաս, սակաւ մի նադրուն ձգէ ջրի մէջն։ Ոմանք ի խմորի տեղն նդրուն դնեն ի հայսն։ Նդրուն աղ (որ եւ իտ. սալնի՛դրօ). (Վստկ. ստէպ։ Բժշկարան.։)
reverence, respect, homage.
Եգիպտացիք ի ձկանց կա՛մ զամենայն մարմինս, եւ կա՛մ մասունս ի նոցանէ աստուածացուցին. իսկ որք յուղիղ խրատուէ ճաշակեցին, ընդ պանծալի իրսն նազարարութիւն հիանալով՝ գթան, ողորմելով այնոցիկ որք այնու վարին, թշուառագոյնս կարծեցեալք ել նոցա քան զպատուեալսն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Nazarean;
Nazarene;
— գոլ ի գինւոյ, to abstain from vine.
Մեծարեալ պատուէին զոսկերսդ նածրացւոց։ Զի մի՛ մոլորիցին զկնի նածարացւոց աղանդին. (Եղիշ. ՟Ը։)
first;
firstly, in the first place, at first;
— քան, before, ere;
— քան զամենայն, first of all.
Ոմմինքն նախ բնակեալ էին ի նմա։ Տարցի նախ զվասն մեղացն, եւ զերկրորդն արասցէ յողջակէզ։ Նախ վասն իւրեանց մեղացն պատարագս մատուցանել, եւ ապա վասն ժողովրդեան։ Կամէի նախ առ ձեզ գալ։ Ե՛րթ նախ հաշտեա՛ց։ Հա՛ն նախ զգերանդ։ Նախ հրէի, եւ ապա հեթանոսի։ Նախ զռաաքեալս, երկրորդ զմարգարէս.եւ այլն։
Նախ եւ առաջին կամիմ լսել ի ձէնջ, եթէ զի՞նչ համարեալ եմ ես ձեզ. (Փարպ.։)
to be from the beginning;
to be pre-established;
predestined.
Որով (այսինքն յորում) ամենայն ճառ ամենայն գիտութեան գերագոյ անճառութեամբ նախաբնաւորեցաւ։ Ամենայն ազնիւ միատեսակապէս ըստ պատճառացն նախաբնաւորեցաւ ի յազնուէն յայնմանէ գոլ. (Դիոն. ածայ.։)
"cf. Յառաջագահ;
— արքեպիսկոպոս, primate;
— նստել, բազմել, լինել, to preside, to be the president, to hold the first place;
—ք, cf. Նախաթոռք."
Մին իշխէ, եւ նախագահ նստի. եւ մինն ածեալ լինի (այսինքն առաջնորդի) եւ ուղղի. (Առ որս. ՟Ժ՟Բ։)
Նախագահք լիցին ի կերակուրս։ Նախագահ լինիցի ի խաւարին։ Կամին ի չարիսն նախագահ լինել. պիտի՝ գահակից լինել, իբր կցորդիլ. յն. բռօսէտրէւօ. զոր ընթեռնոյր թարգմանն՝ բռօէտրէւօ.
Զնախագահ նախարարացն հայոց մի՛ կարասցեն փոփոխել. (Խոր. ՟Գ. 65։)
traced, delineated before;
delineation, sketch, outline, firstdraught, minute;
acrostic.
ՆԱԽԱԳԻԾ. գ. ὐπογραμμός, προχάρασμα exemplar εἷσον aequale, par. Ուրուական օրինակ. նախկին գծագրութիւն. հաւասարն գրութեամբ. միւսէվէտէ, ելի՛, այսինքն զոյգն կամ նմանն. էօրնէկ.
Զի որ կամիցի գրել ի մոմ, յառաջ եղծանէ զնախագիծն, եւ ապա գրէ զօրինակ պատկերի զոր եւ կամիցի. (Մաշկ.։)
Ի խնդրոյ անուան նախագիծ տաղի (կամ տառիս) տանց. (Շ. միշտ էիդ. վերնագր։)
cf. Կանխագիտութիւն.
Իբրու թէ ունին ինքեանք նախագիտութիւն. որ միայն աստուծոյ է։ Նախագիտութիւն աստուծոյ. (Նախ. ծն.։ Կիւրղ. գանձ.։ Փիլ. նխ. ՟ա.։ Մաքս. ի դիոն.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 18։)
chief, principal.
Ղեւի նախագլուխ էր հրէիցն ի ժամանակին յայնմիկ. (Ճ. ՟Բ.։)
gone before, preceded;
precursor, forerunner.
pre-existent;
— էն, the First Being.
Ասի մահկանացու մարմինն ըստ նախագոյնկ իւրոյ բնութեան. (Խոսրովիկ.։)
first acting or operating;
made before.
Նախագործիւք լուսափայլութեամբք՝ աստուածպետութեան անընդմիջաբար հպագոյն։ Նախագործ զօրութեամբ։ Նախագործ լինել։ Նախագործ քահանայապետ։ (Դիոն. երկն.։)
Յայնժամ զարհուրեալ դողան առաջի բեմին զնախագործսն հրապարակեալ. (Գանձ.։)
cf. Կանխագուշակ.
Կարապետ գոլով, եւ նախագուշակ գալստեան որդւոյն աստուծոյ։ Նախագուշակ հոգւով քո ասացեր ի ձեռն մարագրէին։ Ըստ նախագուշակ տեսողին։ Սաղմոսքս մի ըստ միոջէ խորհրդոյս զօրութեան են նախագուշակ. (Շար.։ Մաշտ.։ Յհ. կթ.։ Լմբ. պտրգ.։)
Կենդանիքն՝ դրժողք, եւ միամիտք. (նախագուշակք, եւ անգէտք. Արշ.։)
writing beforehand;
prescription, usucaption.
ὐπογραφή praescriptio, tabula praemissa, index. Նախագրելն, իլն. ինչ մի նախագրեալ (ըստ ամենայն առման). նախագիր. ցանկ.
set over, put above, promoted, preferred, superior;
— առնել, համարել, to prefer.
Սկիզբն ամսոց, որ է արեգ, ամիս նախադաս, եւ ժամանակ գարնանային. (Եղիշ. մատն.։)
Նախադա՛ս է, եւ պատուական ամենայնիւ անձն բանական քան զմարմինն։ Զնախադասսն ինքեան՝ սիրոյն ջերմութեամբ առաւել զօրացուցանէ ի բնաւորսն ունականութիւնս. (Գր. հր.։)
founder or institutor;
preposition.
Թռուցանէ զհոգիդ, եւ թեթեւացուցանէ՝ յերկնային ճանապարհն առաքելով. եւ մանաւանդ ի նախադիրս շինես զգործակից մարմինդ. (Մաշկ.։)
entrance-door, portal;
vestibule;
commencement.
preface, preliminary dissertation;
design, project;
preposition.
ՆԱԽԱԴՐՈՒԹԻՒՆ. Ըստ հին կամ յոյն քերականաց՝ է Մասնիկ եղեալ ի սկիզբն այլոց մասանց բանի, որպէս բաղադրիչ, կամ խնդրառու, եւ որպէս նախդիր հոլովակերտ. իսկ առ մեօք՝ միայն խնդրառուքն կոչին նախադրութիւն։
to antedate.
Ոչ նախաթուելովն յերրորդութեան ոք մեծ ինչ քան զմիւսն, եւ կամ զկնի անուանիլն նուաստագոյն առ նման. (Նար. ՟Լ՟Դ։)
provident, careful.
Երկայնամիտ հեզութեամբ հնազանդեցուցանէր զաշխարհս ըստ սովորական իւրոյ նախախնամական տէրութեանն. (Կաղանկտ.։)
Տեսի ի նմա միանգամայն յաղագս եկեղեցւոյ նախախնամականս զքո մտացդ. (Բրս. թղթ.։)
to provide, to be the providence of, to take care, to supply, to look, to preserve, to watch.
Աստուած յիւրմէ եղելոց նախախնամէ ամենեցուն։ Կամի ցուցանել զմիշտ նախախնամելն աստուծոյ արարածոցս ի ձեռն բանին իւրոյ։ Նախախնամեալ պահեսցի. (Լաստ. ՟Ժ՟Է։ Լմբ. առակ.։ Ժմ.։)
Երեքումբք այսոքիւք նախախնամիմք. կամ տանջանօք, կամ փրկութեան յուսով, եւ նահատակութեամբք առաքինութեանցն. (Առ որս. ՟Ե։)
Providence;
foresight, prevision, care.
Յոյժ բազոմւ պարտ է միշտ առնուլ նախախնամութիւն, յորժամ հանդերձեալ իցես զայր ոմն պարսաւել կամ գովել. (Պղատ. մինովս.։)
perfect in itself;
finished or accomplished beforehand;
—ք, premises.
Գերագոյն լոյս, նախակատար ինքնակատար պետութիւն։ Նորին քան զամենայն բան եւ միտս ինքնակատար եւ նախակատար իմաստութեան։ Անկարօտն եւ նախակատարն։ Ի նախակատար կատարողագործութենէն համեմատաբար լցեալ կատարելագործի։ Իւրաքանչիւր ոք հաղորդ լինի՝ նախակատարին կատարմամբ. (Դիոն. երկն.։)
cf. Նախախնամեմ.
Իբրեւ զնախահոգացեալն իմն գործ՝ խնդրեաց զըղղձալին իւր (զմարմին յիսուսի). (Բրսղ. մրկ.։)
to predict, to foretell, to prophesy.
Զայս ամենայն վասն այսորիկ նախաճառէր, զի մի՛ վիրաւորեսցին. (Գէ. ես.։)
prediction, prophecy.
Առ մի դիտաւորութիւն հայի մարգարէիցն նախաճառութիւն։ Ի գլուխ ածէ զնախաճառութիւնս. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. զքր.։)
fighting in the first rank;
coryphaeus, champion;
skirmisher, sharpshooter.
Նախամարտիկն զինուորութիւն երկնային պարուն (միքայէլ զօրավար երկնից). (Նար. ՟Լ՟Է։)