decoration, ornament;
embroidery.
Ճամուկքն՝ որ գործիցին, կամ գազանակերպ ինչ պատկերք։ Ոսկի խառնեալ ընդ նկարս որմոյն, եւ ազգի ազգի գեղքն ընդ միմեանս ի ճամուկսն մտեալ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 24. եւ Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ։)
jackdaw, rook;
— կռնչէ, the — kaws.
to darken, to dim, to obscure, to cloud;
— զաչս, to dazzle, to hallucinate, to offuscate, to blind.
offuscation of the sight, blearedness, purblindness.
to know;
to perceive, to remark, to recollect, to recognize, to discern, to comprehend, to conceive, to understand;
չ-, not to know, to be unthankful, to forget;
— զիրաւունս, to listen to reason.
Աստուծոյ միայն է զծածուկս անաչել ... Աստուծոյ միայն է ճանաչել զսիրտս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 4։)
Պէտք են ճանաչօղ միտս ունել, զի կարօղ լիցի ընտրութիւն առնել. (Խոսր.։)
knowledge;
recognition.
ՃԱՆԱՉՈՂՈՒԹԻՒՆ ՃԱՆԱՉՈՒԹԻՒՆ ՃԱՆԱՉՈՒՄՆ. Ճանաչելն. ծանօթութիւն. խելամտութիւն. միտք. խորհուրդ. նշանակ.
Ըստ ճարտարագէտ ճանաչութեան ստուգահմուտ բժշկացն։ Եւ զձեր ճանաչութիւնդ կամիմ գիտել։ Գիտել ճանաչութեամբ որոշել զիմաստունն յանմտէն. (Փարպ.։)
cf. Ճանաչողութիւն.
ՃԱՆԱՉՈՂՈՒԹԻՒՆ ՃԱՆԱՉՈՒԹԻՒՆ ՃԱՆԱՉՈՒՄՆ. Ճանաչելն. ծանօթութիւն. խելամտութիւն. միտք. խորհուրդ. նշանակ.
Ըստ ճարտարագէտ ճանաչութեան ստուգահմուտ բժշկացն։ Եւ զձեր ճանաչութիւնդ կամիմ գիտել։ Գիտել ճանաչութեամբ որոշել զիմաստունն յանմտէն. (Փարպ.։)
travelling companion;
fellow-traveller;
fellow-passenger;
—ք, cross-way, cross-street, place where four roads meet;
—ք ի քաղաքի, public square.
ՃԱՆԱՊԱՐՀԱԿԻՑՔ կցաց. գ. ἅμφοδος bivium. Կիցք ճանապարհաց, ուր միանան այլ եւ այլ ճանապարհք, կամ պողոտայք. ճամբու բերան, գլուխ .... յն. եւ լտ. ասի երկուղի.
to travel with another, to be a travelling companion.
Ոչ միայն ճանապարհակցելովն, այլ եւ հարցանելովն ծանոյց զսէրն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 17։)
travelling company.
συνοδία, συνόδιον, σύνοδος comitatus, conjugatio. Ճանապարհակցելն. ուղեկցութիւն. եւ Զուգընթացութիւն. միաբանութիւն.
cf. Ճանապարհակից.
Ճանապարհորդակիցք իմ բերին զիս մինչեւ աստ։ Խնդրեն ճանապարհորդակից, եւ ոչ ոք է՝ որ երթայ։ (Վրք.հց. ձ։ Մաշկ.։)
cf. Ճանապարհորդիմ.
Սամարացի ոմն ճանապարհորդեալ՝ եկն ընդ նոյն առ նովաւ։ Ի նաւ ելեալ ոք՝ ընդ ամեհի ալիս կամիցի ճանապարհորդել. (Ղկ. ՟Ժ. 33։ Իմ. ՟Ժ՟Դ. 1։)
to travel, to make a journey;
to set off, to start, to take the road, to begin one's journey, to walk, to go.
gnat, midge, small fly;
աստուածն ակկարոնի, Baalzebub the god of Ekron.
Ի դատաստան մտեալ ակկարովնեան ճանճից ... ասէ, ճանճիկ ի ճոխ առիւծուց ծամելիս այլ մի՛ մտաներ. եւ այլն. (Մագ. ՟Ը։)
cf. Հաւասարեցուցանեմ;
cf. Հաւասարիմ.
ՀԱՒԱՍԱՐԵՄ եցի. չ. ՀԱՒԱՍԱՐԻՄ եցայ. ձ. ἱσόομαι, παρασυμβάλλομαι, συμπρόσειμι, συμπαριστήμι aequor, aequiparor, assisto եւ այլն. Հաւասար լինել. հանգէտ գտանիլ. նմանիլ. համեմատիլ. միաբանիլ.
Հաւասարեսցի մահս մեր ընդ մահ քաջ նահատակացն։ Հաւասարեսցեն առ միմեանս զուգութեամբ. (Եղիշ. ՟Զ. եւ ՟Ը։)
Հաւասարեալք ամենեքեան ի միասին հատուցանել զփառս. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
Ոչ միշտ վայրաբնակ լինելով՝ ընդ անձեռնընդելսն հաւասարէ. (Պիտ.։ (որք մարթին ձգիլ եւ ի յաջորդ նշ։))
Ժողովուրդն միաբան ասեն զամէնն, եւ սակաւ բանիւս հաւասարին բովանդակ ասացելոցս. (Խոսր.։)
to render equal, to equal;
to equalize, to level, to make even, level or smooth, to equal, to compare;
to counterbalance;
to communicate, to make a sharer or partaker.
Գրեթէ անմարմին զօրութեանցն հաւասարեցուցանէ. (Պիտ.։)
equality, parity;
uniformity, conformity;
comparison, likening;
equalization;
participation, sharing;
union, concord, agreement;
գալ ի — ընդ, to equal;
cf. Հաւասարումն.
ՀԱՒԱՍԱՐՈՒԹԻՒՆ. εὕνοια benevolentia, concordia. Միաբանութիւն. միաբան հաւանութիւն. միամտութիւն կամ մտերմութիւն.
Իբրեւ ետես աղկիմոս զնոցա ընդ միմեանս հաւասարութիւն։ Հաստատել ի վերայ ուխտին հաւասարութեան. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 26։ ՟Ժ՟Ե. 17։)
Եղեւ մի հաւասարութիւն ընդ ամենայն տեղիս վասն զատկի։ Հաւասարութիւն եկեղեցւոյ. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 24։ եւ ՟Դ. 22։ Լմբ. ատ.։)
cf. Հաւաստեաւ.
Ապողոն դիւթելով՝ ո՛չ հաւաստապէս եւ ոչ յանդիմանաբար հրամանատուութիւն առնէր, այլ՝ երկդիմի եւ անորոշ պատամս տայր. (Նոննոս.։)
Որպէս մարմին քեզ հաւաստապէս։ Հրեշտակք հաւաստապէս՝ բացակայք յերկրային կրից. (Նար. ՟Ղ՟Գ. եւ Նար. առաք.։)
certain, true, indubitable, sure, convincing, conclusive, incontestable, positive;
demonstrative, justificative;
cf. Հաւաստեաւ;
— կորուստ, certain loss;
— գիտել, to know for certain;
— առնել, to assure, to convince, to prove;
— իմն է զի, it is certain that.
Եւ զպատարագն ընդ նմին յիշեաց, որ գործոցն էին հաւաստիք. (Սարգ. յկ. ՟Է։)
cf. Հաւաստիք.
Գիատսջի՛ք ասէ, այս է, ի մի՛տ առէք, եւ հաւաստութեամբ ի վերայ կացէք. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Գ։)
Ամենայն ուրեք զհաւաստութիւն կամի ապհել. զի ասելով համառօտ՝ յայտ արար, թէ ի ձեռն երկայն յարմարաբանութեան ոչ առնեմ անհաւաստութիւն. (Անյաղթ պորփ.։)
cf. Հաւաստիք.
Զի մի՛ ինչ պակաս եղիցի ի բանիս առ ի հաւաստումն. (Նիւս. բն.։)
of the same belief, faith or religion, coreligionary.
συμπιστεύων idem credens ὀμόφρων concors. Կցորդ նոյն հաւատոյ. հաւատոյ եղբայր. եւ Միակրօն. միախոհ.
to believe, to give credit to;
to confess;
to persuade oneself;
to commit oneself, to trust to, to confide in, to rely on;
չ-, to disbelieve;
— յաստուած, to believe in God;
— բոլորով սրտիւ, to believe firmly, with all one's heart;
— ամենայն բանի, to believe every thing;
— զոք, to side with, to second, to lend an ear to.
Հաւատացէ՛ք յաստուած, եւ յիս հաւատացէք։ Հաւատաց աբրամ աստուծոյ, կամ աբրահամ յաստուած, եւ համարեցաւ նմա յարդարութիւն։ Ոչ հաւատացին ի տէր աստուած (յն. տեառն աստուծոյ) իւրեանց։ Հաւատացին արք նինուէացիք յաստուած (յն. աստուծոյ)։ Հաւատացի տեսանել զբարութիւն տեառն։ Բազումք հաւատացին յանուն նորա։ Բայր ինքն յիսուս ոչ հաւատայր զանձն նոցա։ Չնչին փայտի հաւատան մարդիկ զանձինս իւրեանց։ Հաւատաց անքուս դաւթի յոյժ. (յն. հաւատացեալ եղեւ դաւիթ անքուսայ յոյժ։) Հաւատացէ՛ք տեառն աստուծոյ մերում, եւ հաւատասցէ ձեզ։ Մի՛ հաւատայր սիրելեաց, եւ մի՛ յուսայք յիշխանս. Եթէ աղաչիցէ զքեզ թշնամին քո, մի՛ հաւատար նմա (կամ մի՛ հաւանի), եւ այլն։
Յիրաւի հաւատալի՛ է (այսինքն պարտ է հաւատալ), թէ որ աստուածն էր բնութեամբ, եղեւ մարմին. (Պրպմ. ՟Խ՟Ե։)
Հաւատացաւ վկայութիւն մեր ի ձեզ յաւուր յայնմիկ. (Ոսկիփոր.։)
Զաւանդ հոգւոյս պաշտպանութեան, զոր հաւատացեր նմին տեսչութեան. (Նար. ՟Ձ՟Ա։)
Զաւարտումն՝ քահանայութեանցն հաւատալ։ Որում զհրեշտակութիւն միջնորդութեանն հաւատաց։ Աստուծոյ հաւատացեալ լինի զպէտս հոգւոյ եւ մարմնոյ. (Խոսր.։)
faithful, loyal, honest, trusty, trustworthy;
confident;
true, sure, certain, real;
cf. Հաւատարմաբար;
— լինել, to be verified, confirmed, proved;
to be justified;
to be trusted, believed, adopted, or accepted;
— կալ, մնալ, to rest or remain faithful to;
— առնել, to prove, to justify, to verify, to accredit, to give credit to, to make credible;
— առնել զոք, to assure, to cause to believe, to persuade.
πιστός fidelis, fidus. Մտերիմ ի հաւատս առաջի աստուծոյ, կամ մարդկան. արժանահաւատ. իրաւամբք եւ յապահովի հաւատալի. հաւաստի. վստահելի. ընդունելի. եբր. էմուն, նէէման. թ. էմին.
Լի իմաստութեամբ են ճառքս, որ ոք հաւատարիմ միտ դնիցէ. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Է։)
Յեղելոցն առնէր հաւատարիմ միշտ. (Ոսկ. յհ.։)
Հաւատարիմ լիցի անուն նորա եւ արքայութիւն նորա առաջի իմ։ Եւ արդ տէր աստուած իսրայէլի, հաւատարիմ լիցի բանն քո։ Հաւատարիմ եղեն պատգամքն աստուծոյ։ Ընտրեցաք յաստուծոյ հաւատարիմ լինել աւետարանին։ Հաւատարիմ եղեւ վկայութիւնն մեր ի վերայ ձեր յաւուր յայնմիկ։ Քարոզեցաւ ի հեթանոսս, հաւատարիմ եղեւ յաշխարհի (այսինքն հաւատացաւ)։ Որում եղէ ես հաւատարիմ. ((յն. զոր ես հաւատացայ. այսինքն որ ինձ հաւատացաւ). եւ այլն։)
more faithful;
more faithfully.
Կամի դարձեալ դօրինակաց ե՛ւս առաւել հաւատարմագոյն զիսն ցուցանել. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Է։)
to be faithful;
to be confirmed, verified, justified;
—նայ լուրս, this news gains credit.
Հաւատարմանայ բաբելացւոցն՝ զմիտս նոցա յանգուցանելով յինքն. (Նոննոս.։)
Հաւատարմացաւ նմա որպէս արդարեւ միամիտ գործակից. (Խոր. ՟Բ. 81։)
to make credible, to give to believe, to persuade, to convince;
to sanction, to certify, to confirm, to affirm, to assure.
Զբանն՝ զոր խօսեցար, հաւատարմացո՛ մինչեւ յաւիտեան։ Հաւատարմացուսցէ տէր աստուած տեառն իմոյ արքայի. (՟Բ. Թագ. ՟Է. 25։ ՟Գ. Թագ. ՟Ա. 36։)
Յառաջնում նուագին իբրեւ զհամամիտ գործակից եւ զեղբայր սիրելի հաւատարմացուցեալ իւր՝ ընդունէր զնա պատուով մեծաւ. (Յհ. կթ.) այսինքն հաւատարիմ երեւեցուցեալ, կամ հաւատացուցեալ։
faithful, believing;
faithful, loyal;
trusted;
believer;
ճշմարիտ —քն, the true believers.
Հաւատացելոյն ամենայն աշխարհ լի է, իսկ անհաւատին եւ ոչ դանկ մի։ Ասէր յիսուս ցհրեայսն հաւատացեալս։ Վասն ամենայն հաւատացելոց բանիւն նոցա յիս։ Ամենայն հաւատացեալքն էին ի միասին։ Բազմութեան հաւատացելոցն էր սիրտ եւ անձն մի։ Հաւատացեալ տեարս կամ որդեակս ունել. (եւ այլն. (որ ըստ յն. եւ լտ. ասի նաեւ Հաւատարիմ, ըստ յաջորդ նշ։))
to cause to believe, to persuade, to convince;
to impose upon.
Յերեւելեացն, եւ ոչ յաներեւութիցն կամի հաւատացուցանել։ Զի՞ պիտոյ էր երդումն, այլ զի հաւատացուցանիցէ զբանս լսողացն. (Ոսկ. ես.։)
nun.
μοναχή, μονάστρια monacha. Կուսան. օրիորդ կամ կին հաւատով եւ հաւատարմութեամբ ուխտադիր աստուծոյ. միանձնուհի. հաւատւոր, հաւտաւոր, մարապետ.
Էր նորա դուստր մի հաւատաւոր։ Փեբրոնիա հաւատաւոր յատեան ածաւ. (Ճ. ՟Ա.։)
Միայնակեաց մի իջանէր ի լեռնէն, եւ ետես հաւատաւոր մի, եւ փոխեաց զուղին. (Վրք. հց. ձ։)
Զհաւատաւորաց զպոռնկութիւն մի՛ ոք համարեսցի յամուսնութիւն. (Կանոն.։)
syllogism.
Մասն իմաստասիրութեան է հաւաքաբանութիւն։ Ապացուցական հաւաքաբանութիւն, եւ այլն։ Բազում առաջարկութիւնս կարօղ է դնիլ ի հաւաքաբանութեան. եւ աստուստ եւ անուն հաւաքաբանութեան գտաւ, որ նշանակէ բաղհաւաքումն, սակս բազում ինչ միանգամայն հաւաքաբանելոյ. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
collective.
Հաւաքականաց յիրողութեանց։ Ըստ հաւաքականին միայն, եւ կամ ըստ բոլորին։ Ստոյիկեանքն ասէին մասն գոլ հաւաքականն՝ իմաստասիրութեան, իսկ արիստոտէլականքն գործի. իսկ պղատոնականքն ե՛ւ գործի ե՛ւ մասն։ Հաւաքականն նիւթ ունի զձայնս, իսկ կատարումն զապացոյցն. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
collection, gathering, receipt;
congestion;
assemblage, set, body;
argument, reasoning;
concentration;
compilation.
Հաւաքումն գետոց, կամ հնձոց։ Ի միասին կամ առ միմեանս հաւաքումն։ Հաւաքումն ժողովոյ, կամ նշխարաց ի հանգստարանսն. (Խոր.։ Նար.։ Առ որս.։ Ոսկ.։ ՃՃ.։)
Եկաց մինչեւ ի հաւաքումն ամենեցուն. (Շ. մտթ.։)
to begin.
Հաւեալ աջողակութեամբ ի գերազանցեալ ամբարձաւ աշտիճան։ Ի միտս հաւել քաղաք։ Եւ նախ ի բնակութենէն հաւեսցուք. (Պիտ.։)
cf. Հաւուկ.
Հաւիկ մի պայծառ կացեալ ի յայն խաչաթեւին ... Ա՛յ գեղեցկագեղ հաւիկ, որ նստիս յայդ խաչաթեւիդ վերայ. (Տաղ ի քրիստոսատրոյ.։)
little bird, nestling a pretty -;
chicken, chick.
Մէկիկ հաւուկ մի կայր փոքրիկ, ւի գլուխն ունէր սեւուկ թեպրիկ. երթայր նստէր ինքն լըռիկ, աղօթք առնէր խիստ սըպըրկիկ. (Շ. առակք.։)
bird-catcher, fowler;
bird of prey;
bird-call.
Որսալով որսացան զիս իբրեւ հաւորսք թշնամիք իմ. յն. իբրեւ հաւ, կամ զհաւ. (Ողբ. ՟Գ. 52։)
cf. Հօփալ.
Զհաւփալն եւ զաղաւնին նմանս միմեանց ասեմք գոլ։ Հովփալն զանազան որակութիւնս ունի. (Սահմ. ՟Ժ։)
cf. Քաջահաւ.
Ոմն պարզ մի հաւքաջ. (Բառ. ստեփ. լեհ.։)
chief, governor, leader.
Եթող անդ սպարապետ ի վերայ աշխարհին զհեգեմոնիդէս ի դովրայ մինչեւ ի դերար. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 24։)
ironical, sarcastic, derisive, taunting, mocking.
Հեգնական. ահա ադամ եղեւ իբրեւ զմի ի մէնջ. եւ այլն. (Երզն. քեր.։)
to quiz, to deride, to ridicule, to jeer;
to gibe, to despise.
Հեգնելով հեգնեաց զնա բանն աստուծոյ, ահաւասիկ ադամ եղեւ իբրեւ զմի ի մէնջ։ Հեգնեալ զադամ եւ զեւայ, հեգնեալ եւ զբանսարկուն. (Եփր. ծն.։ Կիւրղ. ծն.։)
mild, meek, gentle, affable;
calm, tranquil, still;
softly, gently.
ՀԵԶ. իբր Հեզական. մղմիկ. դաշն.
mild-tempered, affable, tractable, easy.
Արար ի սուրբ եկեղեցւոջ միաբանութիւն գազանամիտ եւ հեզաբարու արանց. (Վրդն. ծն.։)
soft, gentle, slow;
softly, gently.
ՀԵԶԱԳՆԱՑ իբր Հեզաբարոյ. միամիտ.
cf. Հեզամիտ.
to render mild, affable, pleasing, agreeable, to soften, to appease, to pacify, to calm, to quiet.
Եւ միւսն զայս իսկ զնոյնս հեզացուցանելով, եւ սիրաբար բացատրելով. (Պղատ. տիմ.։)
gently, softly, quietly, mildly;
cf. Հեզ.
Խօսին՝ ո՛չ մեղմով եւ հեզիկ։ խօսիմք, եւ այն եւս՝ մեղմիկ եւ հեզիկ. (Խոր.։ Յհ. կթ.։)
Արձակեցին ինձ մի, եւ նորա երթեալ հեզիկ ի սուրբն. (Ճ. ՟Ա.։)
Կալեալ զհանդերձէ նորա հեզիկ։ Ագռաւ մի հեզիկ թռուցեալ. (Վրք. հց.։)
sweetness of temper or disposition, mildness, gentleness, sweetness, affability, kindness, courteousness.
Տուն հեզութեան եւ միանձնութեան։ Զխորհուրդս գնացից հեզութեան պաշտեն ի նմա. յն. պարկեշտութիւն։
heathenism, paganism, gentilism.
Այլազգութեան եւ հեթանոսութեան (յն. մի բառ)։ Զանօրէն հեթանոսութեան փառս եւ այլն։ (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 10. 13. 15։ ՟Ժ՟Ա. 24։)