beetroot.
• «սպանախ կամ շո-մին. 2. վայրի փրփրեմ» Բժշ. Մխ. բժշ. կայ նաև զիմել ձևը՝ ըստ ՀԲուս. էջ 170.-Seidel, հրտր. Մխ. հեր. § 41 այս բոյսը համարում է «amaranthus blitum L.» և ո՛չ թէ blitum virgatum L կամ chenopodium čapitatum, ինչպէս ունին ՀԲուս. և Տիրա-ցուեան, Contributo § 104. -այս բոյսերը ուրիշ լեզուների մէջ էլ խառնուած են ի-րար հետ. հմմտ. ֆր. blette, épinard-frai-❇ ռերմ. Erdbeerspinat։
idle, lazy, slothful, sluggish, cowardly, dastardly.
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Մշ. Տփ. ծուլ, Սեբ. ձուլ, Ագլ. ծիւլ «ծոյլ».-իսկ Ղրբ. ծիւլ «տր-կար, թոյլ, ոչ-բարկ (գործածւում է օղու և կրակի համար)»։
sea;
lake;
the molten sea in the Temple;
—ն լայնասփիւռ, the main sea, the deep, the high or open sea;
անդունդք ծովու, the depths of ocean, the mighty deep;
ի խորս ծովու, far out at sea;
կապուտակն ծովուց, sea-green;
ջուր —ու, sea-water;
հէն ծովու, sea-rover, pirate;
ընտել ծովու, accustomed to the sea;
ընդ ծով եւ ընդ զամաք, by sea & land;
գնալ ընդ —, to go to sea, to put to sea, to sail;
անցանել ընդ —, to go over or across, to cross the sea;
զեփիւռ ծովու, sea-breeze;
հողմախաղաղ —, հարթածաւալ —, calm sea, as smooth as glass;
կապուտակային՝ անշարժ՝ խաղաղաւէտ՝ ընդարձակ՝ անհուն —, blue, still, quiet, vast, immense ocean;
մոլեգնութիւն ծովու, the raging or fury of the sea, the roughness of the waters;
ալեկոծ՝ յուզեալ է —ն, the sea is turbulent, swelling, rolling;
ալեկոծի, փրփրէ ծովն, the sea runs high, foams, froths;
մրրկալից՝ մոլեգին՝ զայրագին՝ փրփրադէզ՝ ահեղագոչ՝ անսանձ՝ սպառնալից՝ անգութ —, stormy or tempestuous, dreadful or furious, angry or raging, foaming, thundering or roaring, unruly or ungovernable, threatening, pitiless ocean;
— աչեր, blue of sea-green eyes.
— հեշտութեանց՝ ցաւոց, a sea of delights, of griefs or sorrows.
• ղով բառից։ Patrubány SA 1, 4 վեռ. jáva «շտապ, արագութիւն» ձևին է կցում. նշանակութեան տարբերութեան համար յիշում է զնդ. zrayah, հպրս. draya «ծով» և սանս. jrayas «ընթացք, վազք»։ Ատիլ, Բիւր. 1899, էջ 492 յի. շում է Լէման բևեռագէտի կարծիքը՝ իբր խալդ. ձույ կամ սույ բառից. իր կողմից էլ հարց է տալիս թէ անգլ. sea «ծով» բառի հետ կապ ունի՞։ Stokes IF 12, 191 կցում է իռլ. go «ծով» բա-ռին։ Scheftelovitz BВ 29, 15 Տէրվի-շեանի նման հիսլ. kaf «ծով», kyefia «ծովանալ», յն. βάπτω «մխրճել»։ Այս մեկնութիւնը մերժում է Pedersen KZ 40 (1906) 207 և ընդունում է Stokes-ի մեկնութիւնը։ Patrubány ՀԱ 1910, 93 հնխ. ag'e «ածել» արմատից. հմմտ. հիռլ. go «ծով»։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 336 և Karst, Յուշարձան 409 սումեր. zuab «ովկիանոս», 420, 426 թթր. su, sub, suv «ջուր»։ Թիրեաքեան, Արիա-հայ բռ. 50 նոյն ընդ հով, զով և հռոմ։ Թէև շատ մերձաւոր են հնչում, բայց երևի պատահական պէտք է համարել վրաց. զղուա, զղվա, մինգ. զղվա, լազ. զուղա, զղվա, սվան. ձուղա «ծով». նաև կայ. զավ, ձավ, ակու. խիւր. ձավ «անձրև», ինչպէս նկատում է Bugge KZ 32, 84։ Պատահական է նաև արաբ. ❇ zaub «հոսիլ», ❇ Zab «մի քա-նի նշանաւոր գետերի անուններ» (ևա-մուս, թրք. թրգմ. Ա. էջ 156)։
dropping, trickling;
barberry;
new-mown hay.
• «հոսած՝ վազած նիւթը» Շնորհ. ա-ռակ. որից ծորել «հոսիլ, վազել» ՍԳր. Մծբ. «պտուղների հասնելով թափուիլը» Վստկ 25 ծորաւ Մանդ. Մագ. ծորեցուցանել Ա. թագ. իա. 13. ծորածոյ «ինքնաքամ» (մեղ-ռե համառ ասուած) Եւս. պտմ. 606. ծորան Կոչ. 147. ծորումն Ղևտ. ժե. 2. անծորելի «ծառից չթափուող (պտուղ)» Տաթև. հարց. 223, ամ. 393. ծորուն Փիլ. երկնածորան Ո. կիփ. հրածորան Շար. շարաւածոր Մարաթ. թարախածոր Խոր. առ արծր. նաև ծորենի ձևուենի» (ըստ Տիրացուեան, Contributo § 371 կայ նաև ծործորակ «sуmphytum as-perrimum Sims.) Գաղիան. (տե՛ս նախորդ ձոր բառի տակ).-կրկնաւոր ձևեր են՝ ձոր. ծոր (գրուած նաև ծոծոր) «ձոր, հովիտ» ՍԳր. ծործորակ (գրուած նաև ծոծորակ) «ձորակ, փոքր հովիտ» Եփր. թα. ծորձո-րարդ «գոգաւոր» Ոսկ. եփես. 871, մեռօեն-ներիս համար հմմտ. արաբ. [arabic word] vād «ձոր և ռետ», թրք. օ︎ dere «ձոր և գետ» և հյ. խոխոմ «ձոր»՝ խում արմատից.-նոր բա-ռեր են ծորակ, ծորակաւոր, մեղրածորան ին։
• ԳՒՌ.-Ղրբ. ծօ՛րէլ, Ալշ. Ախց. Մշ. Սլմ. ծօրալ, Ննխ. ձօրալ, Մկ. ծուոալ, Շմ. ծէօ-րիլ, Զթ. ձիւյիլ, ձիւրիլ.-Երև. Ղրբ. δοι «մեղրից կաթած ու երկարած թելը», Ախց. ծօր մէրղ «պարզ մաքուր մեղր».-նոր ձևեր են ծոր անել, ծոր գցել, ծոր ընկնել, ծոr կապել, ծոր տալ, ծորել «խօսքի ծայրը եր-կարելով արտասանել», ծորեցնել Հմշ. «զը-տել, մաքրել», ծորթփել «հունձը փռել՝ որ չորանայ», ծորան «յստակ (ջուր)», ծո-րորդ, ծորւոր «չորացնելու համար հունձքը փռող մշակ», ծործորոտ Ղրբ. «դարուփռս տեղ», ծորուցք «հունձը փռելով չորացնելը»։
smoke;
fume, vapor, exhalation;
tobacco;
սիւն, ստեղն ծխոյ, — ծառացեալ, pillar of smoke;
մրրիկ ծխոյ, clouds or masses of smoke;
ընդ — գալ, to be in tbe smoke;
—ս արձակել, to emit smoke;
— ծխել, ձգել զ—, to smoke tobacco;
— որ ընդ մէջ մօրուին եւ ըրջուաց ծխիցի, unpleasantness or discord engendered between step-mother & step-children.
family, hearth, home.
• , ո հլ. «մուխ. 2. գոլորշի, շոգի» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 2. Եզն. որից ծխել, ծխիլ ՍԳր. ծխալից Եփր. օրին. էջ 265. ծխա-խառն Ագաթ. ծխահանք Սիր. ժդ. 24. ծխան Վիպաս. (առ Մագ.). ծխհելոյզ Հին բռ. ծխո-տիլ Եղիշ. ծխաշունչ Ոսկ. յհ. ա. 1. ბխանե-լիք «խունկ, կնդրուկ ևն» Պտմ. վր.-ծուխ նշանակում է նաև «տուն, երդ» (հմմտ. պհլ. dūtak=պրս. [arabic word] dūda «ծխնելոյզ. 2. գերդաստան», պրս. [arabic word] dūd «ծուխ». dud-mān «ընտանիք, ազգատոհմ» Horn § 597 և Թիրեաքեան, Կարնամակ, ծան. 20), որից ծխատէր կամ ծխակեր «ժողովրդապետ» Մաշտ. ջահկ.-հետաքրքրական ձև է ծխո-յել «պատուհան» Բառ. երեմ. էջ 150 (եռռ ծխոյ-ել՝ ծուխը դուրս ելնելու տեղ)։-Նոր բառեր են ծխախոտ, ծխաձուկ, ծխամորճ, ծխափայտ, ծխաքարշ, ծխաբաժանութիւն. ծխահամար, ծխատուփ, ծխավաճառ, ծխա-փող, ծխական, անծուխ ևն։
• = Փոխառեալ է կովկասեան *ծուխ ար-մատից, որ նշանակում է «մուր, ծուխ, մութ»։ Նոյն արմատի ժառանգներն են վը-րաց. წუხვა ծուխվա «ցաւ, տրտմութիւն» (իբր սրտի ծուխ. հմմտ. պրս. [arabic word] dūd «ծուխ, տրտմութիւն»), მომδუხარება մոմ-ծուխարեբա «տխրիլ, տրտմիլ», მომწუხრება մոմծուխրեբա «երեկոյանալ», მწუხრი մը-ծուխրի «աղջամուղջ, երեկոյ», შემ-წუხრება շեմծուխրեբա «երեկոյեան մութը», წუხე-ლის ծուխելիս «երէկ» (իմաստի զարգաց-ման համար հմմտ. հյ. երեկ և երէկ. ռուս. вецepь «երեկոյ» և вцepa «երեկ»)։-Բա-ռիս բուն հայերէնն է մուխ, որ հնդևրոպա-կան ծագում ունի։-Աճ,
crooked, bent, distorted, oblique;
— առնուլ, to wind round many times.
• , ո հլ. «ո՛չ-ուղիղ, թիւր, կոր» Եւագր. Վեցօր. 144 (սեռ. ծռոց), Ոսկ. յհ, բ. 9. որից ունինք ծռել Սիր. իէ, 26. Կոչ. Ոսկ. մ. բ. 19 և յհ. բ. 8. ծռութիւն Առակ. ը. 8. Ոսկ. յհ. ա. 27. ծամածուռ Պտմ. աղէքս. ծա-մածռել Յհ. իմ. պաւլ. ծեքածուռ Ճառընտ. ծուռքիթ «քիթը ծուռ» ԱԲ. ծովիզ «վիզը ծուռ» Սմբ. պտմ. տպ. 1856, էջ 30 (չունի ՆՀԲ, բայց կայ ծռավիզ ԱԲ). ոճով ասւում է օձի համար ծուռ առնուլ «գալարիլ» Ոս-կիփ. կրկնութեամբ՝ ծուռումուռ Տաթև. ձմ. իդ։
• = Ընիկ հայ բառ՝ հնխ. g'uro-ձևիր. հմմտ. յն. γυρός «կոլոր, կորացած», γῦρος «շրջանակ, բոլորակ, ծիր», [other alphabet] «ծռել, կորացնել»։ Հայերէնից և յունարէնից դուրս ուրիշ տեղ պահուած չէ։ Հայերենում ռ ձայ-նը յառաջ է եկել նախաւոր ծուռն ձևի պատ-ճառաւ. որ թէև հին մատենագրութեան մէջ աւանդուած չէ, բայց պահուած է նոր գա-ւառականներում (տե՛ս Pokorny 1, 557. համարում է հնխ. geu-«ծռել» պարզաևա-նից՝ r մասնիկով)։-Հիւբշ. 457։
• ԳՒՌ.-Ջղ. ծուռն, Տփ. ծուրը, Երև. ծու-ոը, ծուռն (տե՛ս Աբովեանի երկերը, էջ 232, տող 2 և էջ 306, տող 5), Ալշ. Ախզ. Կր. Մշ. Մրղ. Մկ. Շմ. Սլմ. Վն. ծուռ (որոնցից Ալշ. Մկ. Վն., ինչպէս նաև ուրիշ գաւառա-կաններում, ծուռ «խենթ, յիմար, գիժ». ի-մաստի զարգացման համար հմմտ. պրս. [arabic word] xul «թիւր, ծուռ», որ Թեհրանի արդի բարբառում դարձել է xol «խև, խենթ, խօլ. յիմար»). Խրբ. Ակն. Զթ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. ձուռ, Հճ. ձուր, Ագլ. Գոր. Ղրբ. Ոզմ. ծօռ, Ասլ. ձիւռ, նոր բառեռ են՝ ծուո-աչքանի, ծուռբերան, ծռուկ, ծուռիկ, ծռա-զատիկ, ծռանց, ծռատօն, ծռմռել, ծռոտիլ, ծռմռկել, ծռմռատել, ծռմշտկել, ծուռտիկ ևն։ Յատևապէս ծուռն ձևից են ծագում ծուռնումուռ Կր., ծուռնիծուռը Ակն., ծռնու-թիւն Երև. Տփ., ծուռնի Ննխ., ծուռնիմուռնի Աժտ., ծռներես Երև։ Անգորայի թրքախօս հայերն ունին zur «ծուռ», zradun «ծռան-ղամ, խեղանդամ» (Բիւր. 1898, էջ 789)։-Ննխ. Պլ. Ռ. զռազադիգ<ծռազատիկ (վկա-ւուած Լծ. պրպմ. 607, 612) յառաջացած է զ-ի ազդեցութեամբ նախաձայն ծ-ի վրայ. ինչպէս ծառզարղար> զառզարթար։
fluctuation, undulation, wave, billow, surge;
agitation, trouble, vacillation, wavering;
care, anxiety, torment;
examination, question;
ընդ ծուփս մկանանց, on the surface of the waves;
ի ծուփս լինել, to be agitated;
ծուփ ի մտի դնել, to care, to be concerned, thoughtful;
ի ծուփս տարակուսանաց ընկղմել, to be in great perplexity, to be uncertain or undetermined what course to take, to remain in suspense.
• «ջրերի տատանիլ ալեկոծուիլը. 2, փխբ. հոգս, ներքին շփոթութիւն, սրտի ան-հանգստութիւն. 3. խուզարկութիւն, քննու-թիւն» Առակ. իզ. 10. Ժող. ժ. 13. Եփր. ծն. և Եբր. 194. Ոսկ. յհ. ա. 6. որից ծփիլ Սգր ծփել Օր. ժա. 4. «մարմնին ջուր զարնելով լուալ» Վստկ. 206. ծփեցուցանել Ժող. է. 8 ծփալ «ջրերի տատանիլը» Երզն. մտթ. «մի բարձր տեղից ջրի մէջ ցատկել ևամ նե-տուիլ» Յայսմ. սեպտ. 6. ծփանք «ծովի տա-տանիլը» Ագաթ. Եւս. քր. Ոսկ. յհ. «մտահո-գութիւն» Ժող. է. 26. Բ. մակ. ժդ. 8. ի ծփա-նի կալ «ծփալ» Վեցօր. ծփալի Մանդ. ծփա-լից Ոսկ. ղկ. ծփական Յհ. իմ. եկեղ. ծփին Կոչ. ծփումն Փարպ. ծփոց «խնոցի» Հին բռ. անծուփ Ոսկ. մ. ա. 11. բազմածուփ Փարպ. գեղածփիլ Թէոդ. կոյսն. երկրածուփ Նար. առաք. ծովածուփ Ոսկ. մ. բ. 25, Գ. 4, յարածուփ Ոսկ. Ա. կոր. հեղեղածուփ Արծր ծովածփանք Ոսկ. Եբր. գրուած է նաև ծուպ, որից ծուպ ի ծուպ «ալիք ալիք, վէտ ի վէտ» Եփր. թգ. էջ 432։
construction;
preparation, furniture, ornament;
— գրոց, binding of books;
ready, quite ready, prepared;
active, diligent;
disposed;
— լինել, to be ready, prepared;
to be disposed to.
• «պատրաստ. 2. գինուած» Նեեմ. դ. 10, 14. ժգ. 30. Ագաթ. Ոսկ. լհ. ա. 33 մ. բ. 12 և Եբր. իգ. Եւս. պտմ. իբրև գյ. ո հլ. «կազմած, հանդերձանք, սպաս, զարդ» Ոսկ. յհ. բ. 14. Պիտ. որից կազմել «յօրի-նել, կարգաւորել, պատրաստել, զրահաւո-րել» ՍԳր. Ոսկ. յհ. և մտթ. «պատերազմիլ» Վրդն. պտմ. էջ 56. կազմիչ Ագաթ. Վեցօր. Եզն. կազմած ՍԳր. Եւս. քր. Եզն. Ագաթ. Ոսկ. կազմակերպել Ոսկ. յհ. կազմութիւն ՍԳր. Ագաթ. կազմուած Վեցօր. Մծբ. գե-ղեցկակազմութիւն Սկևռ. ես. երկնակազմ Տօնակ. պնդակազմ Ա. մկ. գ. 17. Եփր. վկ. արև. Ոսկ. Մծբ. ընդդիմակազմութիւն Ա-ծաբ. կարկտ. լուսակազմ Լծ. ածաբ. Յս. որ-դի։ Նոր բառեր են ամրակազմ, թուլակազմ. տկարակազմ, անկազմակերպ, կազմակեր-պիչ, կազմակերպչական, կազմարար, կազ-մատուն, կաշեկազմ, թղթակազմ, լաթա-կազմ, փառակազմ, կազմալուծել, կազմա-լուծութիւն, կազմախօսութիւն ևն։
drop;
— մի, a —, a little;
— մի ջրոյ, a — of water;
— մի քուն, a nap, short sleep.
• (սեռ. -ի, յետնաբար ո հլ. իսկ ՆՀԲ և ՋԲ դնում են ի, ռ հլ). «շիթ, կալ-ւակ, կաթիլ» Իմ. ժա. 23. Սիր. ժը. 8. Ոսկ. մ. ա. 9. Եփր. ել. էջ 161. որից կաթ մի «մի քիչ, պուտ մը» Ոսկ. փիլիպ. ժե. էջ 518 (քնի համար ասուած). կաթել «կայլա-կել, ծորիլ» ՍԳր. Ոսկ. ես. կաթեցուցանել «ծորել» ՍԳր. կաթոգի կամ կաթոգին «սըր-տակէզ, անձկայրեաց, որի հոգին է կաթում սիրով» ՍԳր. Ագաթ. Բուզ. Ոսկ. եբր. և մ. ա. 9. կաթոգնիլ Մծբ. Եփր. մն. խանդա-կաթ Երգ. բ. 5. շողակաթ Տօնաց. Շար. կա-թուած «կաթկթիլը» Միք. բ. 11 (արդի գրա-կանում «անդամալուծութիւն, իջուածք». հմմտ. լտ. gutta, ֆրանս. goutte, թրք. dam-la, վրաց. წვეთი ծվեթի, գերմ. Tropi, սերբ. käplja, որոնք բոլոր նշանակում են «կաթիլ. 2. անդամալուծութիւն», համաձայն բժշկական մի կարծիքի, ըստ որում կա-թուածը յառաջանում է ուղեղից մի կաթիլ արիւն սրտի վրայ կաթելուց (Berneker 264). որից և կաթուածահար). սրտակաթ Սիր. լը. 20. կաթոտ «վաւաշ, սերմնակաթ» Խոր. Արծր. Մագ. սերմնակաթ ՍԳր. մա-ղասկաթ Ասող. մեղրակաթ Ոսկ. զտկ. մըշ-տակաթ Եփր. կողոս. 171. Ոսկ. տիտ. Մծբ. -իլ մասնիկով՝ կաթիլ, ո հլ. «շիթ, կայլակ» Ես. խ. 15. Առակ. իէ. 15 (հմմտ. տես-իլ) ևն. տե՛ս և կայլակ։
• ԳՒՌ.-1. Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Ղրբ. Շմ. Ջղ. Տփ. կաթ, Խրբ. գ'mթ, Ագլ. կօթ «կա-թիլ», մուն կօթ «մի կաթիլ, մի քիչ». կօթ կօթ «կաթիլ կաթիլ», Հճ. գօթ, Սվեդ. գութ.-2. կաթիլ «կայլակ» կամ կաթիլք «տան կը-տուրը կաթիլը» իմաստի համար ունինք՝ Կր. Մկ. կաթիլ, Ախց. կաթիլք, Ոզմ. կաթիլք, Սեբ. Սչ. գաթիլ, Տիգ. գmթիլ, Հմշ. Ռ. Սեբ. գաթիլք, Զթ. գաթըլ, գաթըլք, Խրբ. գ'mթիլ, Ալշ. Մշ. կատիլք.-3. բայական ձևով՝ Վն. կաթել, Մրղ. կաթէլ, Ախց. Գոր. Երև. Մկ. Ոզմ. Տփ. կաթիլ, Հճ. Սչ. գաթել, Ասլ. Ննխ. Սեբ. գաթէլ, Պլ. գաթէլ, գաթիլ, Հմշ. գա-թուշ, Ղրբ. կmթիլ, Խրբ. գ'mթիլ, Մշ. կա-տալ, Ագլ. կըթթօլ։ Նոր բառեր. և նոր ի-մաստներ են՝ կաթիլ «պտուղը հասունանա-լով ծառից ինքնին ընկնել. 2. վայր ընկնել գետին, գլորուիլ», կաթուկ «հասունպնալով ինքնին ընկած պտուղ», կաթինք, կաթունք «անձրևից կտուրի կաթիլը», կաթլանք «կայլակ», կրկնութեամբ՝ կաթկթիլ, կաթկը-թուք, կաթկթեցնել։ Կրճատ ձևով է Ղրբ. մի՛կա «մի քիչ» (իմա՛ մի՛ կաթ)։
milk;
— կովու, այծու, մաքեաց, իշոյ, cow's, goat's, ewe's, ass's;
— ձկան, soft roe;
շիճուկ —ին, butter -;
whey;
թարմ՝ թթու —, fresh, sour -;
կաթամբ սնանիլ, to live on milk;
— տալ, to suckle;
գրել զ—, to suck;
կթել —, to milk;
ամջատել ի կաթանէ, to wean.
• Klaproth, Asia pol. 103, լտ. lac, իտալ. latte բառերի հետ։ Müller SWAW 38, 572, 579 և 41, I1 ւառ la-ct բառի վերջի ct մասի հետ է միաց-նում կաթ, ն համարելով մասնիկ։ Lag. Arm. Stud. § 1076 համարում է թէ կոգի և կաթն իրար վրայ ազդել են և թէ կաթն գալիս է *գաթն ձևից։ Canini, Ft. étym. 150 իռլ. geat «կաթ» բառի հետ։ Հիւնք. կատու-ից։ Patrubánν SA 1. 188 սանս. ghr-ta «մաքրած և զտած կարագ» և իռլ. gert «կաթ» բառերի հետ։ Վերի մեկնութիւնս տե՛ս Բանաս. 1901, էջ 79։ Մառ, Kъ вопр. o полож. aбхaзcкoro էջ 39 և ИАН 1919, 398 մինգր. կաթ «սպիտակիլ», վրաց. կեթ-րի «բոր» և լազ. ակաթեն «ալևորիլ» բառերի հետ։ Kипաидзе, Гpaм. мингр. яз. CI. 1914, էջ 250 դիտել է տալիս որ մինգր. կաթ նշանակում է «մի տեղ գտնուիլ» և ո՛չ թէ «սպիտակիլ». ուստի և Մառի վերոյիշեալ համեմատութիւնը վերանում է։ Oštir, Btrg. alarod. 110 հլտ. colostra, caseus «պանիր», բասկ gaztai, յն. γόλαϰτ-, լտ. lact-ևն ձևերի հետ։ Pictet, բ. տպ. Բ. 40 հանում է կթել բայից և կցում է իռլ. geat «կաթ» բառին։
contrary, opposed to;
bale, bag, sack, pack.
• «հակառակ» Լծ. սահմ. այս արմա-տից են հակիլ «ծռիլ, միտիլ» Իմ. թ. 15, հակերգ «վիճաբանող» Մծբ. հակառակ «դէմ, ընդդէմ, ներհակ» և փոխաբերաբար «սա-տանայ» ՍԳր. Մծբ. Ոսկ. Եզն. հակառակա-գնաց Վեցօր. հակառակասէր Ագաթ. հակա-ռակել ՍԳր. Ոսկ հակառակորդ ՍԳր. Եփր. Թուոց. հակառակութիւն ՍԳը. ինքնահակա-ոակ Կլիմաք. խոնարհահակ Վեցօր. էջ 56 ներհակ Արիստ. ստորոգ. սրտառակիլ Լմռ. սղ. ներհակօրէն Հայել. 303 (նորագիւտ բառ), հակակիլ «հակառակիլ» (չունի ԱԲ) Խսրվկ. էջ 158. «Եւ նոքին անուանքն մարդ-կայինք, որք հետևին մարմնոյն Քրիստոսի, հակակեալք լինին նմա»։ Այստեղ է պատ-կանում նաև հակ «բեռան կապոց» Մանդ. Ոսկիփ. Վրդն. առկ. 152, այսպէս կոչուած՝ ակնարկելով ձիու երկու կողմը՝ իրար դէմ դրուած կապոցները։ Մի ուրիշ ընդլայնաց-մամբ ունինք հակ «պատասխան (հմմտ. Ննխ. դարձ «պատասխան»). 2. զուգորդ» ըստ Բառ. երեմ. էջ 172։ Նոյնից է յառաջա-նում վերջապէս հակակ «հաւասար, նման», որ մէկ անգամ ունի Մագ. թղ. 60՝ բա-ցատրութեամբ միասին. «Ո՞ւր Հայկակ, որ ըստ հաւուն իւր հակակ, որ է հարթակ հա-ւասար». հմմտ. Վստկ. 198՝ Հալեաց ի ւն-ձին մեծութիւնն և զգլուխն ըստ անձինն մե-ծութեան հակակայ արա՛։-Յետոսկեդարեան հայերէնի մէջ հակ դարձած է շատ գործա-ծական նախամասնիկ՝ համապատասխան յն. ἀντι-ձևին. այսպէս՝ հակադարձ= ἀντίστρο-φος Արիստ. հակակիր= άντιπαϑής Սահմ, հակատրամատել= ἀντιδιαί́ρεοις Անյ. ստոր. հակադրել= ἀντιτίϑημι Արիստ. ևն։ -Մի-ջին հյ. ունինք հակառ՝ գործածուած 994 թուի մի արձանագրութեան մէջ (տե՛ս Վիմ. տար. էջ 11)։ -Նոր գրականում կազ-մուած են բազմաթիւ բառեր, որոնցից յի-շենք՝ հակաականանաւ, հակաառաջարկ, հա-կադաշնակցական, հակազդեցութիւն, հակա-թոյն, հակաթոռ, հակակարծիք, հակակղե-րական, հակակրութիւն, հակահարուած, հա-կահրէական, հակամանկավարժական, հա-կամարտութիւն, հակայեղափոխութիւն, հա-կայեղափոխական, հականեխել, հականե-խական, հակապետական, հակաառողջապա-հական, հակասահմանաղրական, հակասա-կան, հակուղիղ և այլն։
• ԳՒՌ.-Տփ. հակ տալ «հակուիլ՝ ծռիլ» (յատկապէս կշիռքի նժարի համար է աս-ւում), Երև. Տփ. հակ, Զթ. հօգ, հոգ. Հճ. հօգ, Ջղ. խակ «բեռան հակ, բարձուած բեռան մէկ կողմը, թայը», Շմ. հակ, Ղրբ. հա՛կնը, Ագլ. հօ՛կնը «պայուսակի մէկ աչքը», Այն, Վն. հակառ «յամառ՝ հակառակ մարդ», Մկ. խակառ, Նբ. հակառ կանգնիլ, Երև. հակաս ընգնէլ, Վն. հակառ իյնալ, Ալշ. Մշ. հագառ կէնալ «հակառակիլ, մէկի հետ բռնուիլ, կռուիլ».-Ջղ. հակառակ «ընդդէմ» և խակա-ռակ «դռան փականք».-«հակառակ», բայռ աւելի փխբ. «սատանայ» նշանակութեամբ ունին Ախց. Երև. Կր. Շմ. Ոզմ. Սլմ. հակա-ռակ, Ալս. Մշ. Ննխ. Պլ. Սչ. Տիգ. հագառագ, Ասլ. հագառագ, հագառայ, Զթ. հագառօգ, հագառոգ, Տփ. հակարակ, Հճ. հագարօգ, մի-այն հակառակի պէս դարձուածի մէջ.-Ննխ. հագրոգէլ «հակառակիլ».-Ղրբ. նէ՛րհակ, Ապ. նէ՛հրակ «ներհակ, հակառակասէր», Ջղ. ներհակել «հակառակիլ»։ -Շրջմամբ ունինք ճաճակառութիւն (Ակն. Պլ. ևն), իբր գրական հակաճառութիւն ձևից փոխառեալ։-Նոր բա-ռեր են հակառակու «ի հեճուկս», հակկալ «մաճ ևամ բեռը պահելու փայտ», հակու հա-կու անել, հակուն տալ «երկու կողմ կաղալ, յերկուս հետս կաղալ»։
• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Եւդ. և Կս. hāg (Յուշար-ձան 329բ), heγ (Բիւր. 1898, 713) «հակ, բեռան հակը»։ Ուտ. հակարակ «բնաւորու-ռեամբ հակառակ». օր. hakarak adamar «հակառակ մարդ»։
content, contented, pleased, satisfied;
consenting;
satisfaction, contentedness;
— առնել, to content, to satisfy;
— լինել, to be content, satisfied, pleased.
• , ո հլ. «հաճեալ, հաշտ, բարեհամ-բոյր» Բ. մակ.բ 23. Ոսկ. ես. Մամբր. «հա-ճոյական բան, հաճոյք» Ուռհ. «հաճութիւն» Կիւրղ. ել. որից հաճիլ «հաւանիլ, ախորժիլ, սիրել, հաշտուիլ» ՍԳր. հաճել «սիրտը շա-հիլ» ՍԳր. Կոչ. Եւս. պտմ. Ագաթ. Ոսև. ես «մեծահոռութեամբ ներել» Ոսկ. հռովմ. 86, հաճոյ ՍԳր. Ոսկ. հաճոյք Սղ. ճե. 4. հաճո-յակատար Ագաթ. հաճեցուցիչ Ագաթ. հաճո-յութիւն Ոսկ. գաղ. Եփր. ղևտ. հաճութիւն ՍԳր. դժուարահաճ Փիլ. բարեհաճոյ Փիլ. տհահ Ոսև. ես. տհաճել Ոսկ. եփես. անձնա-հաճ Փարպ. Խոր. մարդահաճոյ ՍԳր. Եւս. պտմ. մտահաճոյ Կոչ. հաճակից Իրեն. հերձ. 95, 102. ինքնահաճ Խոր. կամահաճոյ Մաշտ բազմահաճոյ Ոսկ. սղ. հաճոյախօսութիւն (նոր բառ) ևն։
• = Իրան. hae-ձևից փոխառեալ. հմմտ. զնդ. hač-, պհլ. sačītan, պրս. ❇ sazī-dan, արմատի բուն նշանակութիւնն է «հե-տևիլ», ինչպես ունին յն. ἔπομαι լտ. sequor, հիռլ. sechim, sechur, լիթ. seku, սանս. sá-čatē ցեղակիցները։ Այս նշանակութիւնը հե-տրզհետե զարգանալով՝ դարձել է «յարիլ. յարմարիլ, պատշաճիլ, վայլել, սազիլ», և վերջապէս՝ «դուր գալ, ախորժիլ». այսպէս՝ զնդ. hačaintē «պատշաճում են, համաձայն են» (հմմտ. noit daenā noit urvanō hacain-tē̄ հատուածի մէջ՝ Եասնա խե. 2). պրս. sa-zidan «արժանանալ», sazā «արժանի, պատ-շաճ, վայելուչ», պհլ. sačītan «արժանի լի-նել», sačāk «արժանաւոր», և paiti->pat. նախամասնիկով՝ pat-sac, որից հյ. *պատ-սաճ>պատշաճ «յարմար, վայելուչ». լն. ἐπω «հետևիլ», բայց նաև «պատշաճիլ, յար-մարիլ, համաձայն լինել»։ Հայերէնի մէջ էլ կայ «համաձայն, հաւան» իմաստը. հմմտ. Հաճք և հաւանք և միաբանք. Մամբր. Հա-ճել և հաւանեցուցանել զմարդիկ. Եւս. պտմ. բ. 10։ Այս «պատշաճիլ» իմաստից ածանց-ւում է «ախորժիլ, դուր գալ», որ թէև չէ՛ ա-ւանդուած իրանեան գրականութեան մէջ. բայց կարող էր գոյութիւն ունեցած լինել և կամ յառաջացած է հայերէնում. հմմտ. գերմ. behagen «յարմարիլ, պատշաճիլ, ա-խորժիլ, հաճիլ»։
savour, taste;
check, moderation;
— դնել, to moderate, to check.
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Ղրբ. Մշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տփ. համ. Ասլ. համ, Տգ. հmմ, Զթ. հօմ, հոմ, Հճ. Հմշ. Սվեդ. հօմ, Մկ. Մրղ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. խամ, Ագլ. հում։ Նոր բառեր են համարար, համա-ւր, համել, համկից, համտես, համով, եր-կոմամի, համուիլ։
• ՆՀԲ համարում է համ «ճաշակ, ախոր-ժանք» բառի մէկ նոր առումը՝ իբր ըն-դունարան զգալի հեշտութեան և ախոր-ժանաց, որից հանում է նաև հյ. ամուլ «անծնունդ» և թրք. (իմա՛ արաբ.) hā-mila «յղի»։ Նոյն կարծիքն ունի նաև Lidén, Arm. Stud. 67, որ այս փոխա-բերութիւնը մինչև նախալեզուն հասցնե-լով՝ համք բառի հետ է համեմատում սանս. sána «առնի անդամ, կանառի ամօթոյք», լտ. sōpiō «առնի», pro-sapia «սերունդք, ծնունդք» և բոլորը միասին կցում է համ «ճաշակ»=լտ. sapere «ճաշակել, համն առնել» ևն ար-մատին։ (Յիշում է Walde 618 կասկա-ծով)։ Charpentier IF 25, 250 լտ. pē-nis, յն. πεος ձևերի հետ։ Պատահա-կան նմանութիւն ունին արաբ. ︎ han «կանացի անդամ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 720), նոյնպէս և թրք. ❇ am «կա-նացի անդամ», որին ցեղակից է դնում Թիրեաքեան, Բազմ. 1913. 341-
agreeable to the taste, delicate, delicious, dainty, exquisite, savoury, succulent;
—ք, dainties, delicacies, tit-bits.
• ՆՀԲ «իբր կրկնութիւն ձայնիս համ, որպէս և եբր. [hebrew word] tā̄'am է համ կամ ճաշակ»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 213 պրս. ham-dam «զուգայարմար»։
well versed in the Persian religion;
coreligionary.
• = Արաբ. [arabic word] hamāma «աղաւնիճ», որ ծագում է նոյն բառի «աղաւնի» նշանակու-թիւնից. իմաստի զարգացման համար հմմտ. թրք. ❇ ❇ ❇ gūgeréin otə=յն. περιστερεων և հյ. աղաւնիճ կամ աղաւ-նարօտ։ Արաբերէնից են փոխառեալ նաև ասոր. [syriac word] xamamā, յն. ἂμωμον, լտ. amomum։-Հիւբշ. 269։
aid-de-camp;
adjutant.
• ԳԴ պրս. հէմրազ «խորհրդակից» ձևից։ ՆՀԲ «թերևս իբր համահարազատ կամ պրս. հէմէրզ «համապատիւ և երկրա-կից» (իմա՛ ham-arz «համարժէք» կամ ham-marz «գաւառակից»)։ Սւրոպա 1852, 123 պրս. [arabic word] hamrāz «խոր-հըրդակից»։ Էմին, Ист. Aсохика 1864, էջ 83 պրս. ham «համ»+arz «երկիր», իբր «հայրենակից»։ Տէրվ. Մասիս 1882, օգոստ 18 հարզ «մտերիմ, ընկեր, ազ-գական», որ կազմուած է հար մասնի-կով՝ զա, զան «ծնիլ» բայից և գտնւում է նաև ապա-հարզ-ան բառի մէջ։ Հիւնք. ապահարզան բառից։ Հիւբշ. 177 գուշա-կեց իրանեան ծագումը։ Նորայր, Կոր. վրդ. էջ 57 պրս. հէմրազ «խորհրդա-կից»։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ վերի ձևով Stackelberg (անդ)։ Ադոնց, Aрм. Юстин. 382 պրս. arzan=արժանիք
fragrant, odoriferous, sweet-smelling or scented.
• «անուշաբոյր, անուշահոտ, հոտաւէտ (ծաղիկների համար ասուած)։ Ագաթ. Զքր. կթ. Վրդն. անթ. «մի տեսակ անուշահոտ և գեղեցիկ ծաղիկ է. lvchnis orientalis» Մխ. առ. Մխ. հեր. գրուած է նաև համսպրամ, համասփրամ, համասպրան և հայաձև կերպարանքի տակ մտած՝ համա-սփիւռ։
cf. Կաթողիկեայ;
cathedral, basilic.
• . ի հլ. «րնդհանրական քրիս-տոնեական (եկեղեցի)» Եփր. աւետ. 330, 335. Եղիշ. գ. էջ 51. Յհ. իմ. երև. «մայր կամ աթոռանիստ (եկեղեցի)» Խոր. Յհ. կթ. Տօնակ. «առաքելական թղթեր» Եւս. պտմ. Տօնակ. որից կաթողիկեայ «ընդհանրական (առաքելական թղթերի համար ասուած)» Ագաթ. Շնորհ. Գնձ. կաթողիկեցի «մայր ե-եեղեցու աւագերէց» Վրդն. պտմ. կաթողի-կէական «ընդհանրական» Նանայ. Մաքս. եկեղ։ Այս բառերը գրւում են նաև կաթուղի-կէ, կաթողիկեայ ևն. հմմտ. Բարթողիմէոս >Բարթուղիմէոս։-Միջնադարեան բժշկու-թեան լեզւով՝ կաթուղիկէ նշանակում է նպև «մեծ երակ». հմմտ. Մխ. բժշ. էջ 124 «Վե-րակն զոր կտրես՝ զկաթուղիկէն առ կամ ի բասիլիկէն». բայց յատկապէս Տաթև. հրց. 244, ուր գրուած է կաթալիկէ և մեկնուած «լեարդի ստորին մեծ երակը». հմմտ. վրաց. კათოლიკე ძაროვი կաթոլիկե ձարղվի «մայր երակ, շահդամար» Չուբինով, էջ 102։ (Բառիս վրայ տե՛ս նաև Seidel, Մխ. հեր. § 341)։
an oriental ecclesiastical dignity, patriarch of a people;
— Հայոց, Catholicos, Patriarch of the Armenian Church.
• , ի-ա հլ. (յգ. ուղ. նաև ա-նինք -ունք) «հայրապետ կամ գլուխ եկե-ղեցւոյ. յատկապէս՝ Հայոց եկեղեցու հոգե-ւոր պետը» Ագաթ. Բուզ. Կորիւն. որից կաթո-ղիկոսութիւն «հայրապետութիւն» Փարպ. Յհ. կթ. «արքունի հազարապետութիւն, համա-րակարութիւն, հարկահանի պաշտօնը» (յն. ոճով) Եւս. պտմ. էջ 642-3. կաթողի-կոսական «հալրապետական» Խոր. Փարպ. կաթողիկոսարան «վեհարան, հայրապետա-նոց» Յհ. կթ. Կղնկտ. Պտմ. վր. անկաթո-ղիկոս «առանց կաթողիկոսի» (չունի ՆՀԲ) Մխ. անեց. 11.-գրուած է նաև կաթաղիկոս Արձ. 867 թ. (Շողակաթ 177). կաթուղիկոս (ող>ուղ ձայնափոխութեան համար հմմտ. Բարթողիմէոս >Բարթուղիմէոս). Դարանաղ-ցին, էջ 307 ևն բառախաղով գրում է կատ-ղիկոս «չկաթողիկոս», իբր կատղիլ, կատա-զիլ բայից։
• Ուղիղ մեկնութիւնը գիտէ հներից Լմբ. մատ. 83 «Ի սոյն աստիճան են կաթո-ղիկոսք, որ թարգմանին ընդհանրա-կանք». նոյնպէս Տաթև. ամ. 52 «Ընդ-հանուր ասի կաթուղիկոսն»։ Նորերից ուղիղ մեկնեց նախ Schroder. Thesaur. էջ 47 և 382. յետոյ ՀՀԲ, ՆՀԲ ևն։ Նո-րայր, Կոր. վրդ. էջ 71 համարում է թէ յն. «ընդհանրական» իմաստը նախ Ա-սորիները դարձրին «հայրապետ», որոն-ցից էլ փոխ առին հայերը. սրան ապա-ցոյց է համարում ու ձայնը, որ կաւ նաև պսորու մէջ։ (Բայց այն ժամա-նակ ի՛նչպէս պէտք է բացատրել -ոս վերջաւորութիւնը՝ որ չունի ասորին)։
copper, caldron, kettle, pot;
boiler.
• , ի հլ. «խալ-կին, պղինձ, մէջը բան եփելու կամ եռազ-նելու մեծ աման» ՍԳր. Եփր. փես. 420-421, Վեցօր. 79, 80. գրուած է կատսանք Վկ. գէ. էջ 30. ստացել է «Հոնաց իշխան թագաւոր» նշանակութիւնը Կղնկտ. «Դար-ձոյց զերեսս իւր կատսայն հիւսիսոյ ւետս ընդդէմ որդւոցն իւրոց» (Շահն. Ա. 284. է-մին, էջ 133 կաթսայն.-Շահն. համարում է յատուկ անուն). այս նշանակութիւնը յառա-ջացած է Երեմիա մարգարէի մի այլաբա-նական պատկերից ազդուելով (Երեմ. Ա. 13). հմմտ. Լաստ. էջ 82՝ «Կաթսայն որ Երե-միայի յեռանդն ցուցաւ, որ ի հիւսիսոյ ի հարաւ ձգէր յայնժամ զցնցուղս եռանդեանն, այժմ ի հարաւոյ ի հիւսիսի ահագին եռան. դեամբ...» (տես Աճառ. Հյ. նոր բառեր հեն մատ. Ա. 19, Բ. էջ 286)։
threshing-floor, barn-floor;
corn-sheaves, rick, stack;
Halo;
արկանել, հոսել, սրբել զ—, to winnow.
• ՆՀԲ լծ. լն. άλων, άλως, վրաց. կա-լօ։ Pictet 2, 115 սանս. khala «կալ», պրս. kālidan «ոտնակոխ անել. ցրուել, կոտրատել». (բայց այս բառը նշա-նակում է «պարտիլ ի մարտի»)։ Հիւնք. յն. ἀλως բառից։ Müller, Armen. VI, էջ 3 կցում է նոյնպէս սանս. khal» «կալ» բառին, որ մերժում է Հիւբշ. 457, որովհետև հյ. կ և սնս. kh իրար չեն համապատասխանում։ Scheftelowitz ZDMG 59, 707 և BВ 28, 302 յն. ϰαλία «հիւղ, բոյն», սանս. kulaya «բոյն», հպրուս. čalene «կալ» բառերի հետ։
• ՓՈԽ.-Վրաց. კალო կալո «կալ», კალო-ება կալոեբա «կամնել, կալսել», მეკალოვa մեկալովե «կամնող, կալսող», კალმაბი կալմախի, კალმახობა կալմախոբա «յօգուտ վանքի ցորեն հաւաքելը» (Չուբինով 590). վերջի երևու բառերը յառաջանում են հյ. կալմաս բառից և ըստ իր յառաջա-ցած են վրաց. ხ խ և ს ս տառաձևերի շփոթմամբ. ըստ այսմ ուղղելի են კალ-მ-სი կալմասի, յალმასობა կալմասոբա, ինչպէս ցոյց է տալիս նաև საკალმახოდ սանալմասոդ «վանքի համար ցորեն և գի-նի հաւաքելու» (Չուբինով 1076).-թուշ, კალო էալո «կալ»։
charmer, enchanter, sorcerer, wizard, conjurer, magician.
• = Իրանեանից փոխառեալ բառ, որի պրս. ձևը աւանդուած չէ. հմմտ. ոնդ. kaxvaraδa-«կախարդ», իգ. kaxvarəiδī «վհուկ, կա-խարդ կին»։ Բուն նշանակութիւնը համար-ւում է «սև գոյնով սոսկալի մարդ կամ ժո-ղովուրդ՝ որ պարապում է կախարդութեամբ, գնչու, չինկանա» և այս իմաստով հմմտ. հբգ. swarz, գերմ. Schwarz, գոթ. swarts, հհիւս. svartr, անգսք. sweart, անգլ. swart, հոլլ. zwart «սև» բառերի հետ (Bartholo-mae, Altir. Wört. 462, Walde 726 Kluoe 444, Pokorny, 2, 535)։-Հիւբշ. էջ 162։
lane, narrow way, pathway, footway or footpath.
• , ի-ա հլ. «նեղ անցք» Օրբ-հրտր. Էմ. էջ 293, Վրդն. երգ. Տօնակ. Տաթև. ձմ. խդ. որից կածանել «մի նեղ անցքից ներս մտնել (լոյսի համար ասուած)» Վրդն. երգ. նրբակածան «նեղ ճանապարհ» Երզն. ոտ. երկն. էջ 57.-մհյ. կածնել «հողի մէջ խողովակաձև մի նեղ անցք բանալ» Վստկ 29,
stammering, stuttering, lisping.
• (ի կամ ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «լեզուն ծանր, ծան-րախօս, դժուարախօս» Սրճ. տապան. 392 Վրդն՝ ել. Մարթին. որից կակազել Խոր. Վրդն. ել. կակազոտ Եփր. ել. էջ 139, 156. Իրեն. հերձ. 114. Վրդն. ել. և Թուոց։
soft, tender, delicate;
supple, flexible, pliant;
sweet, mellow;
mild, soft, gentle, meek, affable;
— մետաղ, soft metal.
• , ո հլ. «փափուկ» ՍԳր. Ոսկ. ես. որից կակղել Ես. իը. 25. Ոսկ. մտթ. կակ-ղանալ ՍԳր. Մծբ. Եփր. ել. և թգ. կակղա-գոյն Ոսկ. ա. կոր. կակղամիս Եւս. պտմ. կակղոտ «փափուկ (հողի համար ասուած)» Եփր. աւետ. 302. կակղութիւն Ոսկ. յհ. ա, 11. կակղացուցանել Մանդ. ևն։
furniture, moveables;
baggage, luggage;
equipage;
apparel;
utensils;
implements, instruments;
— առնել զոք, to employ, to give occupation to.
• , ի, ու հլ. «գործիք, կարասիք, ինչք» ՍԳր. Եւս. քր. որից կահ ունել «գործի բըռ-նել» Ոսկ. բ. կոր. կահակալ «բանւոր» Կիւրղ. ծն. կահավար «բեռ տանող, սայլապան» Կղնկտ. հրտր. Էմ. էջ 125. կահակիր էշ «բեռ կրող էշ, տճկ. թաշճի էշէյի» Կղնկտ. էջ 133 (երկուսն էլ չունի ՆՀԲ). կահաւորու-թիւն «պիտոյք, կարիք, պէտք» Եւս. քր. կահել «համարել, սեպել» Ոսկ. մ. ա. 15, «կարգաւորե՞լ» Համամ. քեր. 264, Թր. քեր. 25. նոր բառեր են կահաւորել, կահաւորեալ, կահ-կարասիք, կահավաճառ, կահագործու-թիւն, կահոյք ևն։ Այստե՛ղ է պատկանում կահամուտ «եկամուտ», որ գիտէ միայն Բառ. երեմ. էջ 153։
• 162 շատ յարմար է ըստ ձևի, որով-հետև կարող է տալ *կարհ>կարք, բայց իմաստով բոլորովին անհամապատաս-խան։ Հիւնք. ագահ բառից։ Փորթուգալ փաշա, Եղիշէ 210 գահ բառի հետ= պրս. [arabic word] gāh «արքայական աթոռ»։
den, lair, haunt.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. g2el-արմատից. հմմտ. յն. γωλεός «որջ», լիթ. gulis «անա-ռունի որջ կամ մարդու պառկելու տեղ». guliu, gulti «պառկիլ», լեթթ. gúl'a «դա-դարք, բոյն», gulta «անկողին», gul'u, gulu, gult «պառկիլ՝ քնելու համար, անկողին մտնել», նորվ. hold, հշվէդ. kolder «մի ա-նասունից մի անգամից ծնուած բոլոր ձագե-րը, մի բոյնի մէջ գտնուած բոլոր թռչուն-ներն ու ձուերը» (Boisacq 159, Trautmann 94, Pokorny, 1, 639)։ Այս բոլորի մէջ հնխ. g2el-արմատը ներկայանում է զանազան ձայնդարձներով, որոնցից հայերէնը պահել է կրճատ g2l-ձևը։ Ըստ այսմ մեր բառի արմատն է կաղ-, մասնիկ է -աղ. հմմտ. կենց-աղ, կախ-աղ-ան ևն։
calends, first day of month or year;
new-year's day;
շնորհաւոր -! a happy new-year to you, & many of them.
• ի, ի-ա հլ. (յատկապէս գոր-ծածւում է յոգնակի ձևով) «ամսամուտ, ամսագլուխ, տարեգլուխ» Եւթաղ. հրտր. Հև 1925, էջ 522, Իգնատ. թղ. 95 (սեռ. -իզ). Պրպմ. Յայսմ. Տոմար. (այժմ միայն «ա-մանոր, տարեգլուխ» նշանակութեամբ է զործուածւում և այն էլ միայն արևմտեան գրականում). որից կաղանդացոյց «օրա-ցոյց» Տոմար։
model, pattern, mould, cast;
standard;
— արկանել, to cite as example.
• = Յն. ταλιπόδιον «ոտքի փայտեայ կա-ղապար» բառից փոխառեալ. (նուազականն է ϰαλύπους (սեռ. ϰαλίπιδος) բառի, որ կազմուած է ϰάλον «փայտ, փայտէ բան» և πաς «ոտք» բառերի բարդութեամբ)։ Յու-նարէնից փոխառեալ են նաև պհլ. [syriac word] kalpat, kalput, պազ. kālbuδ, պրս. [arabic word] kālbad, kālbud «ձև, օրինակ, մարմին», ա-սոր. [syriac word] qalbīd, արաբ. [arabic word] qalib «կաղապար», որից թրք. qaləb (ռմկ. խա-լիպ) և սրանից էլ բուլգ. kalъp, սերբ. ká-lup, käluf, ռուս. калы՛бъ, չեխ. kadlub (Berneker 475) ևն։ Յոյն բառի հայ տա-ռադարձութիւնը պիտի լինէր *կաղոպոդ, ձայնաւորները կարող են առաջին ա ձայնի ազդեցութեամբ փոխուած լինել (հմմտ. դա-լապր, երախայ-երեխայ, երաշխաւոր-ե-րեշխաւոր), բայց կարող են նաև յոյն գա-ւառական մի ձևից յառաջացած լինել, ինչ-պէս որ իրօք էլ ունինք ϰαλάπους տարբե-րակը փխ. ϰυλόπους, սակայն ბ>ր ձայնա-փոխութիւնը ցոյց է տալիս՝ որ աւելի լաւ է, ինչպէս կաղապար, նոյնպէս նաև սրա կրկը-պհլ. մի ձևից (հմմտ. լամբար)։-Հիւբշ. 163, 354։
felt;
—ակուռ թաղիք, compact felt.
• ՓՈԽ.-Հայերէնից փոխառեալ պէտք է համարել թրք. [arabic word] keče «թաղիք». արև թրք. [arabic word] kiče «թաղիք», չաղաթ. [arabic word] ki-rā «գորգ». իսկ թուրքերէնի միջոցով վրաց. քեճա, նյն. ϰετοες, լեհ. kiecza, հունգ. kecse, խրվաթ. սերբ. kéča, čéča, գնչ. ke-č̌as, բոլորն էլ «թաղիք» կամ «եափունջիի նման վերարկու» (Berneker 498)։ Թաղե-զործութիւնը հայոց մէջ մշակուած արհեստ էր, ինչպէս որ է այժմ էլ. հմմտ. թաղիք, որ Արմատական բառարան-32 նոյնպէս անցած է զանազան օտար լեզու-Ների։
assembly, meeting;
academy, body, company, society;
— բանասիրաց, academy of belles-lettres;
ակմբահոյլ դիցն —, Olympus.
• , ի, ի-ա հլ. «հանդէս, ժողով, բազ-մութիւն, համախմբութիւն» Պիտ. Մամբր. Կոնկտ. որից կաճառանոց Ոսկ. եփես. 782. կաճառորդ «խմբուած մարդիկ» Ոսկ. եբր. 552. կաճառիլ «միաբանիլ, կենակցիլ» Ոսկ. յաւետ. 636. «հետը խօսքի բռնուիլ» Ոսկ. գծ. և ի կոյսն. Պղատ. օրին. կաճա-ռախիտ. Կղնկտ. կաճառական Մագ. բիւրա-կաճառ «բազմախումբ» Նար. խչ. երկնա-կաճառ Լաստ։ Գրուած կայ նաև կայճառ։ Արդի գրականի մէջ նշանակում է «գիտուն-ների ժողով, ակադեմիա»։
• ՆՀԲ «ուր կայցէ ճառ... որպէս թէ կաճ (թաղիք) առեալ, խիտ, հոծեալ»։ Karolides, Γλ. συγϰρ. 87 կապադովկ. kašurevo «գողանալ»։ Հիմնք. ճառ կամ ճամարտակ բառից։
agreeable, sweet, pleasing, delicious;
agreeably, pleasingly;
— լինել ի, to be disposed or inclined to;
dainties.
• ՆՀԲ կամք կամ քիմք բառից է հա-նում։ Müller SWAW 39, 406 պրս. kam, սանս. kāma ձևերի հետ։ Lag. Arm. Stud. § 1087 համարում է հայերէնի մէջ կազմուած ածական՝ կամք բառից։
circus;
course, race-ground;
riding-school.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ մի-այն սեռ. կրկիսի) «մարզական խաղերև հրապարակ» Բ. մակ. դ. 9. Ոսկ. յհ. ա. I. դ. 10. Խոր. գրուած է կրկէսիոս Ասող. էջ 53.
double, doubled, iterated;
doubly, two-fold, twice, as much again;
— անգամ, afresh, again, anew;
— եւ —, repeatedly, many times;
— մեծ, twice greater;
— թուով, two;
— գոչել՝ կարդալ, to encore, to demand the repetition.
• , ո հլ. «երկու անգամ, երկրորդ անգամ, դարձեալ» ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. յհ. որից կրկնել ՍԳր. Եւս. պտմ. Ոսկ. յհ. բ. 18. կրկնաբուղխ Եւագր. կրկնապարիսպ Եւագր. կրկնարօր Սեբեր. կրկնաւոր Կորիւն կրկնակի «կրկին անգամ, երկիցս» Յես. ե 2 Ոսկ. ես. «վերարկու» Կոչ. կրկնոց «վե-րարկու» ՍԳր. (հմմտ. յն. διτλοίς «man-teau qu'on met en double»). կրկնոցակ «խեղճ վերարկու» Կոչ. 258. կրկնուած Ոսկ. ես. կրկնամեռ Յուդ. 12. բազմակրկին Ա-սող. չորեքկրկին Լմբ. պտրգ. կրկնակօշիկ, կրկնամկրտութիւն, կրկնապակի, կրկնատա-տուաստ, կրկնատոմար, կրկներևոյթ (նոր բառեր)։
sprig, twig;
fagots, fallen-wood, brambles, bushes, briars.
• Հիւնք. կարկուտ բառից։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. էջ 85 համարում և կրկնուած և շրջուած հնխ. grod-ար-մատից, իբր gē-grud-i կամ gi-grud-i> *կկրուտ >կրկուտ. հմմտ. լն. γρυνός «չոր փայտ», զնդ. grava-«եղէդ»։
docked, cropped, short-tailed;
mutilated;
circumcised.
• ԳՒՌ.-Կճատ Վն. «կարճ, փոքր, 2. կի-սատ. 3. ծայրերը կտրած, խուզած», Ատն Սվ. Վն. «մոմը վառելուց յետոյ՝ տակը մնացած փոքրիկ կտորը», Սվ. «ծխած սի-գարէտի մնացորդ ծայրը», Վն. «աւելի մա-շուած ծայր» (այս իմաստով նաև ունինք Սլմ. կճատ, կէճատ), կճատ օր Սվ. «կի-րակի և տօն օր», կճատիկ Վն. «փոքրիկ», կոճատ Ննխ. «մոմի կճատ», Տփ. «հողէ կարճիկ աման», կուպրի կոճատ Տփ. (ծղր.) «կարճահասակ մարդ»։ Նախնական ր ձայնը պահում է Բլ. կըրջըլատ, իսկ նոյն ձայնի հետքը ցոյց է տալիս Մրղ. գիյժօդ (<կիլ-ժօտ) «գլանակի մնացորդ» (Գաբիկեան, Ա-մէն. տարեց. 1922, 325)։
shop;
tavern, wine shop or wine vault.
• տաւ, գող և զրկօղ է. վասն այն կոչի բնակութիւն նոցա կողբակ, որ է գողի բակ։-Այն որ ի վաճառն խաբէ զմարդ՝ գող է. վասն այն կուղբակ կոչեն, որ է գողի բակ՝ նստեալ ի փողոցի։-Նոս-տեալ ի մէջ կրպակին, որ է կուղբակ, որ ստուգաբանի գողի բակ»։-Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ. նոյնը նաև Այտընեան, Քննակ. քեր. էջ 145 և յետոյ Հիւբշ. ZDMG 35(1881), էջ 661։
boot;
shoe;
drink-money;
ներկել՝ մաքրել զ—, to black, to polish or clean boots or shoes;
ագանել —ս , to put on one's boots or shoes;
հանել զ—ս, to take or pull off one's boots.
• ԳՒՌ.-Ննխ. Ռ. Սեբ. Սչ. գօշիգ, Հճ. գու-շիգ, Զթ. գուշիք, իսկ Տփ. քօշ, քօշի, Ղրբ. քօշ, Ագլ. քօ՛շար «կօշիկ» նոր փոխառու-թիւններ են։ Բառս Ննխ. յատուկ է միայն «այր մարդկանց երկար կօշիկներին, այն է՝ մոյգ, չիզմէ», իսկ Հճ. ընդհակառակը «կանանց երկար կարմիր կօշիկն է»։-Հյ. կօշկակար ձևից սղուած է կօշկար Զթ. Լեհ. Աչ., որի հին վկայութիւններն են. «Զերդ կօշ-ևարի չուան և այնպէս քարշեա՛» Վստկ. էջ 182. «Այր ոմն կօշկար. եւ էր արուեստեւ կօշկար» Նոր վկ. 437, 490 (Ժէ դար)։
• = Արդեօք վերի կօշիկ բառի՞ց է՝ նշանա-կութեան զարգացմամբ. հմմտ. ռուս. нa čanожкn «վարձատրութիւն, նաչայ», բուն «կօշկի համար»։-Աճ.
breath, respiration;
throat, gullet, larynx;
aspiration;
pronunciation.
• , ի-ա հլ. «շունչ» Կոչ. 61. Ոսկ. ա-1. «ձայն արտաբերող շունչը» Նիւս. կազմ. «առոգանութեան տեսակը» Թր. քեր. «շնչա-փող» Շնորհ. վիպ. որից հագագսփռութիւն «արտասանութիւն» Կոչ. 187. հագագասհեւո Կոչ. 187. հագագահրատ «բոցաշունչ». Սարկ. տոմար. կիսահագագ Յհ. կթ. հագագապահ «շնչերակ» Տիմոթ. կուզ, էջ 324 (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր Տիմոթ. կուզի մէջ, էջ 82) հագագայք «վանկ, արտաբերութիւն» Յհ. կթ. չարահագագ Եփր. խչ. 70 (չունի ՆՀԲ). ան-ագագ Նար. էջ 92. հագագային (նոր բառ)։
• = Յն. ἀγνος «հագնի» հոմանիշից տառա-դարձուած։ Այս բառը գտնում ենք Ս. Գրքի վերոյիշեալ կրկին հատուածների մէջ՝ յունա-րէն բնագրում. սակայն եբրայեցին բոլորո-վին տարբեր է. առաջինում պակասում է, երկրորդում դրուած է «ուռի»։ Սրանից հետե-ւում է, որ հայը մի՛միայն յունարէնից է յա-ռաջացած։ Հայերէն բառի վրայ աւելացել է հ ձայնը, թերևս նրա համար՝ որ մեր նախ-նիք իրենց օրինակում գտել են ἀγνος։ Ըստ Boisaca լոյն բառի ստուգաբանութիւնը ծա-նօթ չէ. թերևս փոխառեալ է եբր. *'egen = *'agn ձևից. սակայն հները շփոթելով յն. αγνός «սուրբ, մաքուր, անարատ, ողջա-խոհ» բառի հետ, կարծում էին ծագած սրա-նից և բոյսը համարում էին սրբութեան և ողջախոհութեան միջոց։ Դրա համար էլ լտ. դարձել է agnus-castus («առաքինի, ողջա-լով լտ. «գառն», կազմուել է գերմ. keusch--lamm (Boisacq 8, Kluge 253)։
cf. Զգեստ.
• ՓՈԽ.-Վրաց. ჭალაჟი հալավի «փեսա-ցուի կողմից նշանածին ուղարկուած նուէր». իմաստի զարգացման համար հմմտ. խա-լաթ «հագուստ, վերնաշապիկ և նուէր»։
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց ա-ռանց վկայութեան) «սունկ» (ընդհանուր անուն) Մխ. հեր. Մխ. դտ. էջ 326 (որ Բաս-տամեան համարում է «աբեթ»), «փայտի վրայ բուսնող մի տեսակ սունկ» Կամրկպ. «մի տեսակ սունկ, որ թրք. կոչւում է քար-րան կէօպէյի» Ամիրտ. գրուած է նաև խա-րիկոն Բժշ. ագարիկոն Գաբ. բառ։
cf. Ղօղանջիւն.
• , ի հլ. «լացի ձայն» Լաստ. որից ղօղանջել «ձայն հանել (մարդու), հնչել (ծնծղայի), հաջել (շան), հայհոյել, տրտըն-ջալ» ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 2. Ճառընտ. ղօղան-ջանք Շնորհ. այբ. ղօղանջեցուցանել Արչ. ղօղանջիւն Գէ. ես. ղօղանջումն «ցնռաբա-նութիւն» Ոսկ. յհ. հ. 14 ևն (Վրդ. առ. 182 գրուած խօղանջմունք). նոր գրական լեզուի մէջ նշանակում է միայն «զանգակի ձայն»։
rabbit, coney;
էգ, մատակ —, doe-rabbit;
արու —, buck rabbit;
ձագ —ի, young rabbit;
որջ, դադարք —ի, rabbit-burrow, rabbit-hutch;
կաղկանձել —ի, to squeak;
ղօղել —ի, to squat, to lie squat or cowering.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ բայց առանց վկայութեան) «նապաստակի նման մի կեն-դանի է. սուորիկ» ՍԳր. սխալմամբ համար-ուած է «բորենի» Գաղիան կամ նաև ըստ ոմանց «շնագայլ, տճկ. չաքալ»։
flight, soaring;
turn, tumble;
wheeling about;
caper, somerset;
— առնուլ, to take wing or flight, to fly away, to fly up, to soar on high, cf. Շրջագայիմ;
to caper, to cut capers, to turn a somerset, to turn heels over head;
cf. Ձի.
• ՆՀԲ ճախարակ բառի հետ լծ. է դնում թրք. չարխ։ Lag. Baktr. Lex. 21 պրս. čarx, զնդ. čaxrа։ Müller SWAW 42, 255 ճախրանք դնում է ճախարակ բա-ռից։ Justi, Zendsp. 107 զնդ. čaxrа բառի տակ։ Տէրվ. Altarm. 28 զնդ. ska-rəna «կոլոր»։ Ա. Գ. Բիւր. 1900, 519 հյ. գւռ. ճախրիկ ձևից է դնում թրք. čənrəq. փոխառեալ լինելու նշան է հա-մարում ծայրի -əq։
mare;
humid, damp, moist.
• ՆՀԲ նոյն է համարում ճայիկ բառի հետ։ Եազրճեան, Մասիս 1885, 865 առ-նելով Մագ. «եզն, խոյ, ճակ» վկայու-թիւնը, գրում է. «Ինչպէս եզն կովու արուն է, և խոյ ոչխարի արուն, այս-պէս և ճակ այծի արուն է։ Մեր լեզուի բառերով չէինք կրնար գտնել, թէ ճակը արու այծ կը նշանակէ, զի նախնիք այդ բառին յիշատակութիւնը միայն ըրած են առանց աւելի բացատրութիւն տալու։ Գիտեմք այժմ, որ ճակը (արու այծը) = է հնդկաց ջակա բառին, որ կը նշա-նակէ՝ արու այծ, նոխազ»։ Ըստ Եազը-ճեանի՝ տարբեր են ճակ «էգ ձի» և ճակ «արու այծ»։ Հիւնք. ճակ=թրք. շամ կամ շաքքա «մատակ ձի»։
• «խոնաւութիւն, թացութիւն». արմատ առանձին անգործածական. գտնւում է մարգ-ճակ «թաց՝ ջրոտ՝ ճախճախուտ մարգ» բա-ռի մէջ, որ ունին Յայսմ. Ճառընտ. (որ և արգճախին Զենոբ. Յայսմ. փետ. 17)։
cf. Դագաղ.
• «երկաթէ միլ կամ ասեղ՝ գուլպայ գործելու և այլ նման բաների համար. 2. եր-կաթէ կամ փայտէ ձողերով վանդակապատ». ունի միայն ՀՀԲ, իբր գաւառական բառ. վը-կայութիւն ունինք ժԵ դարից՝ Թլկր. էջ 49. «Ես իմ սրտիս դանակ ածեմ, զաչքս ճաղի տամ հանելու». աւելի ուշ է ճաղեր «վան-դակապատ» Արձ. 1732 թ. (Վիմ. տար. 209)։ Սակայն անշուշտ շատ աւելի հին է, ինչպէս ցոյց է տալիս ղ ձայնը՝ փխ. լս
• =Վրաց. ჭალი ճալի «ցից, սայլի կողքի ճաղերը», ჭალებიანი ճալեբիանի «ճաղե-րաւոր սայլ՝ ածուխ տանելու համար», ուտ. ճալ «ցանկապատ, շրջափակ, վանդակա-պատ», ճալփեսուն «ցանկապատ քաշել». Հայերէնը փռխառեալ դնելու պատճառն այն է, որ վրացի ձևն է რჭალი րճալի, ჭრჭალი ճրճալի, իսկ ჭალი ճալի սրանց կրճատն է։-Աճ.
thicket, bushy place, wood.
• «անտառ կամ մացառուտ». մէկ անգամ գործածուած է Սիւն. քեր. 210= Եր-զըն. քեր. հոմանիշների մի շարքի մէջ, «Դրախտ, անտառ, մորի, ճաղագ, արտ, մարգ»։-Բառ. երեմ. էջ 195 մեկնում է «ան-տառ կամ մարգ», ՆՀԲ և ՋԲ «անտառ կամ մացառ ճիւղովք լի», ԱԲ «անտառ»։ Գրուած է նաև ճագաղ, ճեղագ՝ ըստ Բառ. երեմ. էջ 194, 197. սրանցից առաջինը Բառ. երեմ. մեկնում է «եղեգուտ կամ ճաղագ», որով բռ-լորովին նոյնանում է ՓԲ-ի տուած ձևը ճարգաղ «եղեգնուտ, շամբ»։
• = Վրաց. ჭალაკი ճալակի «գետափնեայ մազառուտք. 2. կղզի», ჭალა ճալա «գետ-ափնեայ մացառուտք. 2. եգիպտացորենի յարդ», ჭალატვე ճալատղ'ե «պուրակ, փոքր անտաղ», թուշ. ჭალა ճալա «անտառ», ուտ. ճmլmգ՝ «անտառ», լազ. čala «խոտի համբարանոց», dcale «մարգ, մարգագն-տին»։-Աճ.
• Պատահական նմանութիւն ունի ա-րաբ. [arabic word] ǰulāx «ձորը լցնող հեղե-ղաջուր», [arabic word] jilvā̄x «ջրով լցուած ձոր» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 539) Կովկասեան ձևերի հետ նո՞յն են ար. դեօք քրդ. ճալ «ձոր», ճալակ «փոս», որից փոխառեալ է ճալաւ Ալշ. Բլ. «ջուր հաւաքուած լայն տեղ, ուր գոմէշներն են լուանում, մարդիկ լողանում ևն»։
camp, encampment.
• «մանեակ». մէկ անզամ ունի Սեբ. գլ. ժը, էջ 65. «Զարդարէ ի չքնաղս, ի գտակ և ի պատմուճանս բեհեզեայս յոսկ-ւոյ օծեալ, մեծացուցանէ ահագին պատուօք ի ճամբար ականակապ և ի գումարտակ»։ (Հացունի, Պատմ. տարազի 109 դնում է վարսակալ», որ ուղիղ է ըստ ծագման)։ Նոյն բառն է անշուշտ, որ Զքր. սարկ. Բ. 68 հին ձեռագրերից հանելով գործածում է. «ի գիշերի գաղտ եղեալ փախեաւ հեծեալ ի ջո-րի և ճամբար իւր եդեալ յաւանդ»։
• = Պհլ. čambar «շրջանակ» ձևից (տե՛ս նախորդ ճամբար բառի տակ), որ ունեցած պիտի լինի նաև «բանակ» նշանակութիւնը. առհասարակ «խումբ» նշանակող բառերը կապ ունին «բոլորակ» գաղափարի հետ. հմմտ. գունդ, պար, տճկ. թօփ ևն. ներկաւ դէպքում հմմտ. յատկապէս՝ գումարտակ «բանակ. 2. մանեակ»։-Հիւբշ. էջ 186։
jay.
• , ի հլ. «ուրուր» Օր. ժդ. 15. «մի տե-սակ ագռաւ» Վեցօր. 163. Եզն. «մի տեսակ արագիլ» Վեցօր. 167. Վրդն. ծն. «մի տեսակ ծովային թռչուն. տճկ. մարթի» ՆՀԲ (արդի առև մտեան ոռականում գործածւում է մի-այն այս վերջին նշանակութեամբ). որից հայեակ կամ ճայեկ «մի տեսակ ագռաւ» Մխ. առակ. Միխ. աս. Վրդն. առկ. 35։
• Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 21 ա բնաձայ-նից։ ՆՀԲ ճա՛, ճա՛կ ձայներից. լծ. լա-gavia։ Bugge, Btrg. 16 հսլ. čajka, բոհեմ. čejka, սերբ. č̌avka, čava, լիթ. Lówas լուն. ϰαόας թռչնանունների հետ է միացնում։ Berneker 134 վերի սլա-ւական բառերը բնաձայն է համարում։