to beget;
to give birth, being or life to, to bring forth a child, to lie in, to be delivered;
to procreate, to produce;
to be begotten, engendered, produced, born;
to originate, to arise, to spring;
to pullulate, to bloom;
to emanate, to issue, to proceed;
— — կենդանեաց, to engender, to litter, to bring forth;
վերստին —, to be regenerate, born again;
to revive, to come to life again;
— Հօր, to procreate;
վերստին — մկրտութեամբ, to be new-born or regenerated by grace;
որդիս —, to bring forth a child, to be delivered of a child;
ծնաւ որդի or մանուկ արու, she brought forth or was delivered of a male;
գոգցես յայն ծնեալ էր or թուէր իմն յայն ծնեալ he seemed born for;
գետք զխորս ծնանին, the rivers nourish the sea;
երեսք որ ծնանիցին ի հայելւոջ, a figure horn or reflected in a mirror;
այտի ծնաւ քերթուղութիւն, thence poetry was born.
Ո՞վ է՝ որ ծնաւ զշաղս ցօղոյ. զեղեամն ո՞ծնաւ յերկինս։ Երկիր ծնանիցի արդիւնս շահեկանս։ Ոչ գիտես, զի՞նչ ծնանիցի քեզ վաղիւն։ Պշուցեալ հայիցի ընդ երեսս իւր, որ ծնանիցին ի հայելւոջ. եւ այլն։
to exhaust, to tire out;
to depress, to overdo;
tomortify, to emaciate, to weaken, to make lean.
Բանսարկուին ծնգեալ զբարիսն մեր՝ ընկէց զադամ յերկիր. (Վանակ. յոբ.։)
cf. Ծովագնաց.
ծովագնաց ընդ երկիր բերեալ լինէր, եւ ընդ ծով հետեւակելով. (Խոր. ՟Բ. 12։)
facing the sea, that looks towards the sea, maritime, marine;
— քաղաք, maritime town.
Երկիր ծովահայեաց. (Ճ. ՟Ա.։)
cf. Ծովակալ.
Երկիր ի ծովապետէն պիսիդովնէ. (Ճ. ՟Ա.։)
"knee;
— դնել՝ կրկնել, ի— իջանել, to kneel, to bend the knees, to fall on one's knees, cf. Ի գուճս իջանել, cf. Ի գուճս հարկանել, cf. Ի գուճս կալ, cf. Ի գուճս անկանել, cf. Խոնարհեմ, cf. Ընդգճիմ;
առ — լալ, to weep all alone;
— ածել, to adore, to worship;
արկանել — զծնգաց եւ զսրտի, to worship on bended knees;
հապա ի — ! down on your knees! ի — խոնարհեալ աղաչեմ զքեզ, I entreat it on my knees, or with bended knees;
— կապել, to be knitted, to be formed with knots or joints."
knot.
cf. ԾՈՒՆԳՆ. Ուստի ԾՈՒՆՐ ԿՐԿՆԵԼ, կամ ԴՆԵԼ, կամ Ի ԾՈՒՆՐ ԻՋԱՆԵԼ եւ այլն, է Կրկնել զծունգս, ի գուճս անկանիլ, խոնրհիլ ի վերայ ծնկաց, եւ երկիր պագանել. κάμπτω τὰ γόνατα genuflecto, flecto genua. Ծունկ չոքիլ.
crooked, bent, distorted, oblique;
— առնուլ, to wind round many times.
Ընդ երկիր սողայ որպէս զօձ, գալարուն է եւ ծուռ. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Ա։)
to incline, to lean, to bend, to bow.
Երկիր իւրով ծանրութեամբ հակէ՝ ի վայր իջանել. (Շիր.։)
agreement, satisfaction;
accord, approbation, consent, complaisance, acquiescence, compliance;
desire, wish, pleasure, will;
—ք, grace, sweetness, loveliness, amiableness;
առանց քոյին հաճութեան, without your consent, in spite of you;
արա ընդ իս ըստ հաճութեան կամաց քոց, do with me according to your pleasure.
Յերկիր խաղաղութիւն, ի մարդիկ հաճութիւն։ Տէր որպէս զինու հաճութեամբ քով պսակեցեր զմեզ։ Արա՛ ընդ իս ըստ հաճութեան կամաց քոց։ Ըստ ամենայն հաճութեան աչաց քոց։ Ըստ հաճութեան իւրում, կամ ըստ հաճութեան կամաց իւրոց.եւ այլն։
cf. Համաբնեայ.
Յորժամ երկիր լսես՝ եւ կենդանեաց, համանուն է այսմ աշխարհի, եւ ոչ համաբուն։ Իրք երանութեանն զանազան են, թէպէտեւ անունն համաբուն. (Լմբ. սղ.։)
consubstantially.
Բերկրին եւ խնդան՝ եւ մերոյ փառաբանութեանս բարեբանակցութեամբ համագոյապէս. իմա՛ արարածք ամենայն բնութենակից մեզ գոլով սեռօրէն, կամ երկինք եւ երկիր լրիւ իւրեանց։
cooperative;
cooperator.
Յուսամ ես ի տէրն իմ, որոյ են ստացուածք երկինք եւ երկիր, եւ յորդին համագործ, եւ ի հոգին սուրբ բարեխօս. (Ագաթ.։)
cooperation.
Համագործութիւն իրի յանդիմանակաց եղեալ՝ ոչ կարօտանայ անուանակոչութեան. արեգական երկիր պագանելով՝ նորայումն լծակցին երկրպագուաց. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
of the same will, concordant;
obedient to the will of, resigned.
Յակոբ համակամ եղեւ ընդ մօր իւրոյ, եւ զյաւիտենական օրհնութեան ընկալաւ զպտուղ։ Յեսու եւ քաղէբ համակամ եղեն, եւ միայն ժառանգեցին զերկիր աւետեաց. (Սեբեր. ՟Ժ՟Զ։)
to agree, to be of one mind, to consent with;
to be resigned, to submit oneself.
Յեսու եւ քաղէբ համակամեցան, եւ միայն ժառանգեցին զաւետեաց երկիրն. (Եփր. աւետար.։)
similar, like;
—ք, all beings, all creatures.
Եթէ զերկնից ասիցես, նոյնպէս եւ զերկիր, եւ զայլսն ամենայն համակերտս՝ ծառայացեալս հրամանաց արարչին. (Եզնիկ.։)
having the same sign.
Որ ունիցի զնոյնպիսի նշան յո՛ր եւ է կարգի, համանման. ըստ յն. նմանակիր. ὀμοιοπάθος
homonymously.
Որոց անուանք երկաքանչիւրոց նոցա համանունաբար միմեանց կիրակոս ճանաչիւր. (Յհ. կթ.։)
universal, general, common, public.
Դարձեալ ի համաշխարհականաց բարբառի ի բուն գլխաւոր արարածոցն։ Յաւելի զերկիր, զերկին, զաստեղս, այլ նոքա թերեւս համաշխարհականք. տեսցուք զսեպհականսն։ Զի եթէ զերկիրս ես արարի, յայտ է եթէ ի համաշխարհական աստուած եմ. (Ոսկ. ես.։)
having the same office or function, colleague.
Որպէս սարկաւագակիրք նորին, եւ համապաշտօն սպասաւորք բանին կենաց. (Գր. սքանչ. ի ստեփ.։)
cf. Համառօտ.
Համառօտիւք պատմել, կամ ի կիր արկանել եւ այլն. (Եւս. քր. ՟Ա. ստէպ։ Ուռպ. ՟Բ։)
innate, natural.
Ոչ բերօղ ծանրութեան բնակակիր համաստեղծս կարեաց. (Նար. կուս.։)
spread, diffused, propagated throughout;
— ծաւալիլ, to be -.
Աղջամուղջ անգիտութեան, որ համասփիռ ծաւալեալ ունէր զերկիր. (Սկեւռ. յար.։)
possession, domain, land, estate, landed property, fief;
farm, arable land;
possession, occupancy, holding;
dominion, empire, power;
— որովայնի, costiveness, constipation of bowels.
κατάσχεσις possessio. Կալեալ տեղի բնակութեան եւ հասից. ստացուած տանց եւ անդոց. վիճակ ժառանգութեան. բնիկ տէրութիւնն, եւ երկիր ստացեալ. սահման սեպհական. ունեցած կամ ձեռք ձգած տեղը. Տե՛ս (Ղեւտ. ՟Ի՟Ե. 24=45։ ՟Ի՟Ե. 16=28։ Թուոց. եւ ՟Ի՟Է. 7։ ՟Ի՟Ե. 12, եւ այլն։)
the seizing, taking, laying hold on;
detention;
relation, dipendance;
constitution, composition.
Զանկիրթն վարժից՝ կալամբ կապանաց եւ այլն. (Նար. խչ.։)
to hang, to suspend;
to hang on, to attach to;
to hang up, to hook, to clasp;
— զբեւեռաց, to hang from a nail.
Կախեցին ի վերայ ջրբղխին։ Կախեաց զերկիր ի վերայ ոչնչի։ Կախեցաւ ընդ երկինս եւ ընդ երկիր։ Զկապարճս կախէին ի պարիսպս քո։ Կախեցին զգլուխն ի պարսպէ անտի։ Կախիցի երկան իշոյ ընդ պարանոց նորա։ Յայս երկուս պատուիրանս կախեալ կան։ Ի մեզ են կախեալ ոգիք նոցա։ Կախել ընդ պատուհանն, ընդ պարիսպն։ Ի ցուոցն կախեցին զնոսա.եւ այլն։
to soften, to mollify, to make tender, supple or pliant, to macerate, to steep;
to soften, to enervate, to move, to affect.
Նախ զփուշն կտրեն, եւ զերկիրն կակղացուվանեն. (Մանդ. ՟Ը։)
cf. Կակղացուցանեմ.
Կակղել զերեսս երկրի, կամ զերկիր. զխստագոյնս անդաստանաց, զխոշոր ապառաժուտն, զխոպանացեալսն. (Ես. ՟Ի՟Ը. 25։ Փիլ.։ Խոսր.։ Պիտ.։)
softening, mollification.
Երկիր ոչ կակղումն ինչ նախ քան զբուսանիլ (առաջին) ծառոցն ընկալաւ. (Պրպմ. ձ։ Ճ. ՟Գ.։)
workman;
labourer.
Երկրագործ կալեալ ի մշակել զերկիր.
to prepare, to fit up, to provide with, to furnish, to stock.
Կահաւորութիւն համարեցայ, մանաւանդ թէ օգուտ իսկ, եւ կարեւոր պէտս՝ համառօտիւք զամենեսին ի կիր արկանել. (Եւս. քր. ՟Ա։)
cf. Կահաւորեմ.
Կահաւորութիւն համարեցայ, մանաւանդ թէ օգուտ իսկ, եւ կարեւոր պէտս՝ համառօտիւք զամենեսին ի կիր արկանել. (Եւս. քր. ՟Ա։)
conveniency;
— համարել, to judge suitable.
Կահաւորութիւն համարեցայ, մանաւանդ թէ օգուտ իսկ, եւ կարեւոր պէտս՝ համառօտիւք զամենեսին ի կիր արկանել. (Եւս. քր. ՟Ա։)
lame, halt, crippled, limping;
defective;
— ի —, կաղս ի կաղս, halting on one foot, hobbling along, with a halting gait;
so so, poorly, somehow or other, as well as may be;
— ի —ս ասել, պատասխանել, to say or reply undecidedly or doubtfully;
— ի — գիտել, to know imperfectly.
Զի մի՛ կաղ թուեսցի առնել զհատուցումն։ Կիսաձայնքն բարբառս գործեն կաղս եւ անկատարս։ Երկբայութիւն մտաց անկատար եւ կաղ է միշտ։ Կաղ է ախտն (կիրքն), յորժամ ի վայր անկեալ իցէ, եւ անդ գերին կալեալ. (Փիլ. լին.։)
to double, to redouble, to increase;
to fold, to plait, to turn down or in;
to tell or say again, to repeat, to reiterate;
to reply, to rejoin, to resume;
ստէպ — զբանն, to inculcate;
— ցաւոց, to relapse.
հարից զսա գեղարդեամբս յերկիր միանգամ, եւ ոչ կրկնեցից. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Զ. 8։ ՟Բ. Թագ. ՟Ի 10։)
religion, faith;
religious order, monastic life;
law, right, custom, usage;
manners conduct, life;
sect;
— աստուածպաշտութեան, the true faith.
Կրօնք, կիր կամ համբերութիւն. (Հին բռ. իմա որպէս լտ. ռելիճիօ։)
coreligionary.
այսպիսի հրամանօք վարժեալքս եղբարք. այսչափ զգուշութեամբ խրատեալ կրօնակիրք. (Լմբ. պտրգ.։)
friar, monk, cenobite;
— նորընծայ, novice;
— ուխտեալ, professed monk;
— լինել, to enter a convent, to take the cowl, to turn monk.
θρῆσκος, ἁσκητής, ἑγκρατής religiosus, temperans եւ այլն. Առանձին փութով եւ կարգոյ ճգնօղ ի կատարեալ կրօնս աստուածապաշտութեան հրաժարեալ յաշխարհային կարգաց. վանական. միաձն, միաբանակեաց կամ միայնակեաց. Սօֆի, փարսա, րուհպան, րահիպ, քեշիշ. (իբր կրօղ. ի քեշիտէն, քաշել, կրել. որպէս եւ կրօնաւորն է կրօղ, ժուժկալ, համբերօղ, խաչակիր)
to join, to unite, to tie, to bind, to fasten;
to reunite, to tie again, to rejoin;
to insert, to annex, to add;
to proceed, to repeat;
եւ ես կցէի զամէնն, amen I replied;
— զվէրս, to close, to cicatrize;
to accompany.
Ամօթալից զերեսս յերկիր կցելով. (Ոսկ. ղկ.։)
Յերկիր կցեցաւ իմաստութիւնս մեր. (Սարգ. յկ. ՟Ը։)
to curve, to bend, to bow.
Որոյ կքեցուցեալ զծունկսն՝ երկիր պագանէր նմա. (Ճ. ՟Ա.։)
Կքեալ իջեալ ամենեւին յերկիր կործանեսցի. (Վեցօր. ՟Ը։)
cf. Կքեմ.
Որոյ կքեցուցեալ զծունկսն՝ երկիր պագանէր նմա. (Ճ. ՟Ա.։)
Կքեալ իջեալ ամենեւին յերկիր կործանեսցի. (Վեցօր. ՟Ը։)
to be bent, folded;
to be humbled, dejected.
Որոյ կքեցուցեալ զծունկսն՝ երկիր պագանէր նմա. (Ճ. ՟Ա.։)
Կքեալ իջեալ ամենեւին յերկիր կործանեսցի. (Վեցօր. ՟Ը։)
curving, bending, flexion;
falling in;
humiliation.
Ընդ երկիր պշուցեալ՝ մեղացն կքմամբ. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)
levite.
Որոց տալոց էր զերկիրն ի ժառանգութիւն բաց յղեւտացւոցն. (Նախ. թուոց.։)
to hide;
to smooth or level with a roller.
Ղօղեաց յաշխարհէ տգիտութեան խաւար, ճառագայթ լուսոյ ծաւալեցաւ յերկիր. (Տաղ.։)
to hide oneself.
Թողացո՛ (կամ թուղացո՛) ինձ ղօղկել ուրեք վայրկեան մի ժամանակի, մինչեւ ոգի առեալ՝ կարացից անցանել յերկիրն յունաց. (Խոր. ՟Գ. 34. (մի ձ. ղօղել)։)
fit, proper, decorous, suitable, becoming, seemly, decent, befitting, convenient;
fitness;
ի —, properly, fitty, suitably, opportunely, conveniently, to the purpose;
ի — է, it is fit, expedient, suitable, becoming;
ի — լինել, գալ, պատահել, to suit, to be proper and suitable, to become, to be beseeming or seemly, right, proper, advisable;
ի — առնուլ, to avail oneself of, to profit by;
to improve, to turn to account, to the best account;
չիցէ՞ի —, is it not suitable ?
ի — թուէր նմա, ի — համարէր, he thought fit to;
առաւել ի — գայ, it would be better, it would be more suitable, expedient, convenient;
ոչ ի — թուեցաւ, it did not seem fitting or becoming;
ոչ ի — պատահէին ակնկալութեան նորա ելք գործոյն, his success did not answer his expectations, he was disappointed in his hopes.
Ո՞ր երգ պատկանակիր ի ճահ գովեստից օրհնեալ պատուեսցէ. (Նար. կուս.։ Իսկ բանն. Մագ. քեր.)
ray;
light, glare, brilliancy, splendour;
— սրբութեան, monstrance.
Պէսպէս գոյնք գալարմամբս այսուիկ լինելով՝ ճաճանչ իսկ զկիրս զայս առասասցուք. (Պղատ. տիմ.։)
cf. Ճանապարհորդիմ.
Ճանապարհորդեալ ընդ ամենայն կիրս մարդկային կենցաղոյս. (Պտրգ.։)
to travel, to make a journey;
to set off, to start, to take the road, to begin one's journey, to walk, to go.
Ճանապարհորդեցաւ ընդ ամենայն կիրս մարդկային կենցաղոյս առանց մեղաց. (Խոսր. պտրգ.։)