to employ, to use, to make use of, to avail oneself of, to adopt.
Բազումք ի մանկանց եկեղեցւոյ պաշտին նոքօք։ Յաւետարանն՝ որ կոչի հեբրայեցւոց՝ միայն պաշտին նոքա (եբիոնիտք)։ Վկայէ հեգիսիպոս՝ այն որ պաշտեցաք մեք բանիւ նորա ի բազում տեղիս։ Զի ի նմա (այսինքն յայն գիրս իւր) պաշտի նա ի վկայութիւն ի յայտնութենէ անտի Յովհաննու. (Եւս. պտմ. ՟Գ. եւ ՟Դ։)
worship, adoration, latria, religion;
service, office, ministry;
ceremony, mystery;
service, office;
employment, function, duty, post, place;
— աստուածային, divine worship;
— կռոց, idolatry, the worship of idols;
սնոտի —, superstition;
— ննջեցելոց, burial service;
burial;
— բարի, piety, religion, fear of God;
հասարակաց պաշտամունք, public functions;
—, պաշտամունք, Olympic or public games;
ի պաշտամանէ, by profession;
պաշտօնեայ հասարակաց պաշտամանց, the Minister of Public worship;
— առնել, to pay one's court to, to court, to flatter;
— առնուլ, to be honoured or adored, to be ministered to;
— հարկանել, տանել, to serve;
ի պաշտաման կալ, to be in the ministry;
պաշտել զ—, to exercise one's trade or calling;
— տանել, to serve, to worship, to adore;
ի — առնուլ, to adore;
— մատուցանել, to worship, to perform a service agreeable to God;
աստուածական առնուլ —, to cause oneself to be adored like a god;
ի — մտանել, to enter a person's service;
— կատարել, to fulfil a function;
կորուսանել զ—, to lose one's place;
ունել, ժառանգել զ— ուրուք, to take a person's place, to replace one;
— կատարել վասն հոգւոյ ուրուք, to celebrate a mass for the repose of a person's soul;
—ս երգոց կատարել, to sing psalms, to praise;
— ինչ առնելով, — ինչ առնելոյ վասն, through respect, for regard, by adulation.
Պահեսջի՛ք զպաշտօնդ զայդ։ Զի՞նչ է պաշտօնս այս ձեզ ... զոհ զատկի Տեառն է այս։ Զսեղան ողջակիզացն, եւ զամենայն զկահ պաշտամանն։ Հրաման ետ Մովսիսի կազմել զպաշտօնն ղեւտացւոցն։ Պաշտել զպաշտօն Տեառն առաջի նորա ... պատարագօք մերովք։ Սրբեցան ղեւտացիքն ... եւ ապա մտին պաշտել զպաշտօն իւրեանց ի խորանին վկայութեան.եւ այլն։
ՊԱՇՏՕՆ. σέβασμα numen δυσδαιμονία superstitio. Առարկայ սուտ պաշտաման՝ չաստուածք, դիք, կուռք. աղանդ.
service;
ministry, office, charge, function.
Յոյժ պատկառ կայր ի պաշտօնատարութիւն հայրապետին. (Արծր. ՟Դ. 2։)
cf. Պաշտօնատուն.
Ժողովեալք միահամուռ ի պաշտօնարան տեղւոյն յարկի տանն Աստուծոյ կային. (Ագաթ.։)
clerk, official, minister;
servant, domestic, waiter, valet;
administrator, officiating, deacon;
religious, pious;
— արդարութեան, Minister of Justice;
cf. Պաշտօն;
cf. Պատերազմ;
— աստուածային վրէժխնդրութեան, instrument of divine vengeance;
—ք, Therapeutae, servants of God;
—ք արքունեաց, courtiers.
Ոմանք բժիշկք, եւ ոմանք պաշտօնեայք բժշկացն. սակայն բժիշկս կոչեմք եւ զսոսա. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
whence, of which, of what;
whence ? from where ? from what place ? from whom ? from what ?
so, for that reason, on that account;
well, then, consequently, in consequence;
— ճանաչես զիս, how comes it that you know me ?
— գաս, whence comest thou ?
— ես, whence are you ?
— է ինձ այս զի, how is it that it happens to me ? how is it that ?
— եւ, — եւ իցէ, from any place whatever, where you like.
to eat;
to run through, to squander, to eat up, to waste, to consume;
to eat away or up, to corrode;
to fret;
to consume, to devour;
անյագաբար —, to eat greedily, to eat up, to devour;
եկեր զամենայն կեանս իւր, he lavished or squandered away all his fortune.
Իգնատիոս կերաւ ի գազանաց վասն վկայութեանն քրիստոսի. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 6։)
cf. Ուրախարար.
to deny;
to disavow, to disown, to disclaim;
— զհաւատս or — ի հաւատոց, to abjure one's faith, to apostatize, to turn apostate, to renounce, to forswear;
— զանձն, to renounce, to deny oneself.
ՈՒՐԱՑԵԱԼ ցելոյ, ոց. ա. ՈՒՐԱՑՈՂ. παραβάτις, ἁπαρνήτης praevaricator, abnegator ἁποστάτης apostata, religionis christianae desertor. Անկեալն ի սուրբ հաւատոց. անցեալն ի մոլար դեն. առաւել սեպհական անուն յուլիանոսի, եւ վասակայ. մուրթատ.
cf. Ուրացութիւն;
յ— լինել, կալ, cf. Ուրանամ;
յ— լինել յերախտեաց, to be unmindful of favours received, to pay a favour with ingratitude, to be ungrateful, unthankful;
յուրաստ լինիմ, to deny, to disown.
Որ յուրաստ է ի հօրէ, յուրաստ է եւ ի յորդւոյ։ Մի՛ յուրաստ կար ի խրատուէ անտի։ Ոչ յուրաստ ինչ կալ (այսինքն հրաժարել) ի նշանէն. Յորժամ պահանջէիր զբանն, յուրա՞ստ ինչ ի լուծմանէն կայի։ Ի հեշտութենէն յուրաստ կալ։ Յուրաստ եղեն ի նմանէ. (Կոչ. ՟Է։ Եւագր. ՟Ժ։ Սեբեր. ՟Ը։ Լմբ. առակ.։ Տօնակ.։)
cf. Ուրացեալ.
ՈՒՐԱՑԵԱԼ. ՈՒՐԱՑՈՂ. παραβάτις, ἁπαρνήτης praevaricator, abnegator ἁποστάτης apostata, religionis christianae desertor. Անկեալն ի սուրբ հաւատոց. անցեալն ի մոլար դեն. առաւել սեպհական անուն յուլիանոսի, եւ վասակայ. մուրթատ.
somewhere, in some place;
one, some, certain;
some place;
ոչ —, no where;
թէ — գայցէ ի տուն, if he ever returns home;
ի քաղաքի —, in a city;
ի տեղւոջ —, in a place;
ամենայն —, every where;
— —, in some places;
— —, է —, sometimes;
բազում —, in many places.
Վկայեաց ոչ ուրեք։ Քանզի ասէ ուրեք։ Յորժամ ուրեք յամիցէ։ Յետ բազում ժամանակաց թէ ուրեք (այսինքն երբէք) գայցէ ի տուն։ Ոչ ուրեք առաքեցայ.եւ այլն։
separately, apart, aside, privately, severally;
without, except, excepting, save;
separate, different, distinct;
peculiar, particular, private, own, special, individual, proper;
— —, separately, distinctly.
Ոչ ընդ այլ կտաւսն կայր, այլ ուրոյն՝ ծալեալ ի մի կողմն։ Զորոջսն ուրոյն զատանէր։ Կացուսցես զնոսա ուրոյն ... առանձինն. (Յհ. ՟Ի. 9։ Ծն. լ. 40։ Դտ. ՟Է. 5։)
some one, some body, any one;
some, one, certain;
այր ոք, a man;
կին ոք, a woman;
ամենայն ոք, every one, every body;
իւրաքանչիւր ոք, each one, any one;
որ ոք, who, whoever, he that;
ո՞ոք, ո՞վ ոք, who ?
եթէ կայցէ՞ ոք այնչափ յանդուգն, is there any one bold enough ?
ոչ ոք, մի ոք, no one, no body, none;
ոչ սիրեմ ոք յարանցդ յայդցանէ, I love none of these men;
երթիջիր առ այր ոք, address yourself to some one else.
the twenty fifth letter of the alphabet, and the nineteenth of the consonants;
seven hundred, seven hundredth.
ՉԻ ՄԷՋ. οὑ παρῶν non praesens. Որ չկայ ի միջի. անգործ. աներեւոյթ.
Իբրեւ զչիմէջ վկայս գործոցն (այսինքն անգործ գործոց վկայս) անվաւեր կացուցին. (Եւագր. ՟Ժ։)
mark of quotation, inverted commas.
Նշանագիծ իբրեւ զգլուխ բոլորագիր չայ տառի, որպէս կերտօղ զչայ. զոր վարեն գրիչք ի սկիզբն տողի կամ ի լուսանցս՝ ի նշանակ բնաբանի, կամ կոչելոյ զվկայութիւնս գրոց եւ հարց. որպէս եւ ի վերայ տառից եդելոց ի լուսանցս՝ առ ի կոչելի ներքս ի տողն, եւ ի վերայ տառից ինչ տողի՝ առ ի ցուցանել զաւելորդն գոլ նոցին կամ զպակասիլն յայլում օրինակի, եւ այլն։ Են եւ որ դնեն կրկին չակերտ կամ ստորակէտ, եւ կամ երիս միջակէտս, եւ այլն։ Այս բառ ի յիշատակարանս գրչաց յետին դարուց եւեթ գտանի։
raisins;
cf. Շիւ.
plum-cake;
cf. Չամչեղէն.
ՉԱՄՉԵԱՅ ՇԵՐԵՓ, կամ ՉԱՄՉԱՇԵՐԵՓ. Բառ ռմկ. որպէս Անօթ ջրոյ կամ ըմպանակ երկայնավիզ. եւ դրգալ մեծ՝ վասն ըմպելոյ զխօշաֆ.
very bad, worse;
more wicked;
of a bad colour;
cf. Չարաչար;
եւ որ —ն էր, and that which was most deplorable.
Զի՞նչ ստել չարագոյն կայցէ քան զոչ խոստովանել զքրիստոս մարմնով եկեալ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
to be an accomplice.
Զառաւելութիւն ինչ ամպարշտութեան ոչ թողեր, զսուտսն ինձ վկայեա՛, չարագործակի՛ց լեր. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
malefaction, misdeed, wicked deed, spiteful or ill-natured action, wickedness, malignity, malice.
Ի գա՞լն արդեօք կատարեաց զչարագործութեանցն պատրաստութիւն, եթէ տարրացեալ ընդելութեամբ եւ երկայն աւուրբք զդաւողականն յարադրեաց խորհուրդ. (Պիտ.։)
evil-tongued, slanderous.
Որ զլեզուն սուսեր սատակիչ պատրաստեալ ... զսուրմակն չարալեզու փոխանակ սրբոյն սահակայ կացուցանէ. (Յհ. կթ.։)
ill-intentioned, meditating, designing or planning evil, malignant, malicious.
Չարախորհուրդ իշխանին սիւնեաց վասակայ։ Կարծէր չարախորհուրդն շնորհ ինչ առնել նոցա. (Փարպ.։)
impious thought, evil counsel;
perversity, malevolence.
Իսկ սրբոյն ներսեսի իրազեկ եղեալ չարին չարաբարոյ չարախորհրդութեանն։ Ի նոյն միտս չարախորհրդութեան յամառեալ պնդեալ կայր. (Արծր. ՟Ա. 14։ ՟Դ. 2։)
evil-speaking, slanderous, backbiting, talebearing, calumniating, detracting, defaming;
— լեզու, venomous tongue, slanderer, backbiter;
— լինել, cf. Չարախօսեմ.
Մի՛ համարիք, եթէ ես չարախօս ինչ իցեմ զձէնջ առ հօր. գոյ որ չարախօս կայ զձէնջ։ Սկսան չարախօս լինել զնմանէ։ Եղեն չարախօս զհրէից առ նաբուգոդոնոսորայ։ Դարձաւ անդրէն առ թագաւորն չարախօս լինել զնմանէ։ Որ չարախօս կային զանձնէ իմմէ։ Չարախօս կային զինէն առ տէր. եւ այլն։
ill-will, malevolence, malignity.
Ի տեառնն երկայնմտութենէ, եւ ի ծառայիցն չարակամութենէ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 37։)
unhappy, miserable;
miserably, unhappily, pitifully.
Իջոյց զնա մեղքող ... եդ զպատկերն ի գահոյս անդ, եւ ասաց, եթէ չարամոյն կայ ի մեծ ախտի. (Եփր. թագ.։)
to behave or act wickedly, to become worse, to fester, to rankle, to sour, to become exasperated;
cf. Նախանձիմ.
Ընդ որ չարացեալ ներոն կայսր՝ ետ սպանանել. (Հ. դեկտ. ՟Ի՟Է.։)
ill-contriving, malignant, malicious.
Նենգութիւն կայ ի սրտի չարանիւթին. (Առակ. ՟Ժ՟Բ. 20։)
bad, very ignoble, vile, infamous;
wicked, ferocious, cruel;
unfortunate, miserable, pitiful.
Վնասաբեր իմն ոսոխեալ սղոխք ի չարաշուքն հասեալ մերձակայսն կացուցանեն անձինս ի տգեղութեան ձեւի». (Պիտ.) այլ ձ. չարաշունչ. եւ այլ՝ չարաշունք։
very ill, very bad, detestable, execrable;
excessive, extreme, great, enormous;
cruel, atrocious, unmerciful, insufferable;
very bad, worse, wickedly, cruelly, unmercifully;
very, much, enormously, extremely, greatly;
basely, miserably, detestably, abominably, execrably, devilishly;
— վարել, ի կիր ածել, to misuse, to make a bad use of.
Հայրենի ազատութիւնն չարաչար կայր ի ծառայութիւն։ Չարաչար կային ի մեծի նեղութեանն. (Եղիշ. ՟Բ։)
inclined to evil, perverse, evil-minded, malevolent, malignant, wicked, mischievous.
Կապպար խոտ կայ սեւ եւ փշուտ, ընդ երկիր տարածանի՝ չարասիրացն նշանակ. (Տօնակ.։)
pessimist, croaker;
cf. Չարատեսիլ.
Այր մի երկայն եւ չարատեսակ եւ ահաւոր. (Տէր Իսրայէլ. յնվր. ՟Ժ՟Է.։)
of a horrible appearance, ill-looking, evil-faced, very ugly, dreadful, horrible.
Այր մի երկայն եւ չարատեսակ եւ ահաւոր. (Տէր Իսրայէլ. յնվր. ՟Ժ՟Է.։)
to render bad, wicked or worse, to provoke or excite to evil;
to incite to anger, to exasperate, to envenom.
(Աստուած զեղիա ի ձորն քոռաթու) չարացուցանէ զնա, եւ առաքէ զերկայն ճանապարհն. (Ոսկ. ի պետր. եւ Ոսկ. յեղիա.։)
heterodoxy.
Դրդուեցաւ ուղղափառութիւն, կայկայեցաւ տգիտութեամբ չարափառութիւն. (Խոր. ՟Գ. 68։)
cf. Չարամիտ.
Ցուցանել զայս ամենայն խորհուրդ զչարիմաց թագաւորին արեւելից։ Ուրացեալ չարիմացն վասակայ. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Է։)
Չարիմացին վարազվաղանայ գիտացեալ զանհնարին ուրախութիւնն վասակայ. (Փարպ.։)
cf. Չարամիտ.
Ցուցանել զայս ամենայն խորհուրդ զչարիմաց թագաւորին արեւելից։ Ուրացեալ չարիմացն վասակայ. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Է։)
Չարիմացին վարազվաղանայ գիտացեալ զանհնարին ուրախութիւնն վասակայ. (Փարպ.։)
susceptible of pain, passible, passive.
παθητικός, παθητός passivus, patibilis. Չարչարելի. կրական. ենթակայ բնական կրից եւ ցաւոց տանջանաց.
passion, suffering, torment, pain, vexation, torture;
— քրիստոսի, our Lord's Passion;
—նս կրել, to suffer;
—ն, —նացն, Passover;
առ քեզ արարից զ—նացն, I will keep or eat the Passover with you.
Իջուցանիցեմ զծերութիւն հօր մերոյ չարչարանօք հանդերձ ի դժոխս։ Տեսանելով տեսի զչարչարանս ժողովրդեան իմոյ։ Ժամանեցին ինձ յաւուրս չարչարանաց (յն. չարեաց)։ Որ զայսպիսի չարչարանս կրեցին։ Օրինա՛կ առէք եղբարք՝ չարչարանաց եւ երկայնմտութեան զմարգարէսն։ Տանջանք չարչարանաց։ Գերութեան չարչարանք։ Ոչ են արժանի չարչարանք ժամանակիս հանդերձելոց փառացն։ Որպէս առաւելան չարչարանքն քրիստոսի ի մեզ։ Զի ես զչարչարանս քրիստոսի ի մարմին իմում կրեմ (յն. զսպիս)։ Չարչարեսցեն զնոսա ամիսս հինգ. եւ չարչարանք նոցա իբրեւ զխայթոցս կարճի. եւ այլն։
tormenting, afflicting.
Չարչարիչքն՝ պսակաց առիթ լինէին վկայիցն. (Ոսկ. գծ.։)
measure;
that by which any thing is measured;
extent, dimension, measurement;
quantity, dose;
measure, bounds, compass;
mediocrity;
moderation;
rule, proportion, measure;
reach, value, capacity;
boundary, limits, end;
measure, time;
cadence, metre, foot, measure, rhythm;
age of discretion, manhood;
measured, regular, moderate;
middle, moderate;
even, to, about, as, by, with;
— ինչ, some, a little;
—ով, with measure or moderation, moderately;
in verse;
—ով բան, բանք —աւ, verse, poetry;
— հասակաւ, middle-sized;
ի — հասեալ, of age, grown up, formed;
ըստ —ու, in proportion;
ձեօք —, as much as you;
արեամբ —, to blood-shed;
ի — հասանել, to arrive at or to be in the flower of manhood;
to become of age, to be grown up, adult, marriageable;
ի — աւուրց հասանել, to be getting old;
ի —ու ունել զանձն, գիտել զ— անձին, to conduct oneself with moderation, to restrain, to regulate oneself, to be master of oneself;
ի —ու ունել, to confine within due limits, to limit, to keep within bounds, to restrain, to repress;
զ— առնուլ, to measure, to prove, to weigh;
to try, to feel;
զամենայն ինչ առնել —ով եւ կշռով, to do all by weight and measure;
անդր քան զ— անցուցանել, անցանել ըստ —, to go rather too far, beyond bounds, to outstrip, to carry to excess;
— դնել, — եւ սահման դնել, to place limits to, to moderate, to restrain;
կալ ի —ու, to restrain oneself;
to keep one's temper;
ծախս առնել ըստ —ու եկամտիցն, to spend in proportion to one's income;
չկալ ի —ու, to make a bad use of, to misuse;
առնուլ զ— հանդերձի, to take the measure for a coat;
ճանաչել զ— անձին, to know one's ability;
զառն — ոչ գիտել, to know not a man;
not to know mankind, to be ignorant of human nature;
ուխտել երդմամբ —, to confirm on oath;
բրել զտեղին իբրեւ առն —, to dig a hole to a man's depth, to excavate the earth to the depth of a man's height;
ունի սա — ժամանակի առաւել քան զինն հարիւր ամաց, it has lasted for more then nine hundred years;
ունի — ժամանակի հարիւր ամաց, it is a period of a hundred years, it is a century;
հինգ հարիւրով —, about five hundred;
cf. Հինգ;
միտք նորա —ով, person of shallow intellect or weak mind;
առաւել քան զ—ն, very much, immeasurably, exceedingly, extremely, excessively;
միջովք — եւ բարձիւք —, from the loins to the thighs;
զհասարակ — գիշերաւ, about midnight;
գալով — բանին քոյոյ, when your word shall be proved true;
լրացեալ է —ն, the measure is heaped up;
the cup is full.
Չափ նոյն եղիցի ամենայն փեղկիցն։ Միով չափով մի բովանդակութիւն քրովբէիցն։ Երկայն է չափ երկրի։ Մեծ է տէր ... եւ մեծութեան նորա ոչ գոյ չափ։ Ոչ գոյ չափ զարդու նորա կամ ազգաց նոցա։ Չիք չափ փախստեան նոցա։ Արար զծովն հալածոյ ի տասն կանգնոյ զչափն։ Չափ տաճարին ներքնոյ.եւ այլն։
Ուսանին զչափ երկրի (յն. զերկրաչափութիւն)։ Գիտէք դուք ամենեքեան, թէ յո՛ր չափս բարձրութեան հասեալ եղեւ (տպ. յո՛րչափ բարձրութիւն)։ Որք չափով վարին, առաւել քան զկարն վաստակին։ Սակայն ծառայ եմ, եւ զչափ իմ ճանաչեմ. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 28։ Վրք. հց. ՟Բ. ՟Զ։ Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
Փախիցուք ի բարեկեցութենէ, եւ դարման տարցուք անձանց չափուքն։ Որ ի չափ եւ ի պայման ի տունս բնակիցէ։ Այլ այս վայել է մարդկութեանն չափուց։ Ոչ անպատուեալ զմարդկայնոցս չափուց զվայելուչն։ Ոչ չափուցն եւ ոչ կարգացն անսացելոց անխառնութեամբ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 19։ եւ փիլ. ՟Ժ։ Պրպմ. ՟Բ. ՟Ի՟Բ։ Մաքս. ի դիոն.։)
Թէպէտեւ եմ հրեշտակապետ, սակայն ծառայ եմ, եւ զչափ իմ ճանաչեմ. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
Ոչ վասն դանդաղելոյ լռեմ, այլ չափ միայն, յանյագ երկայնաբանութենէ խոյս տուեալ. (Փիլ. լիւս.։)
measured, proportioned, symmetrical;
rhythmical, metrical.
Եւ էր անարգանքն ասացեալք՝ տաղ չափաբերական։ Ոտանաւորս եւ չափաբերականս գերակայ գրել տաղս։ Քերթութիւն է առասպելավարժութիւն, եւ չափաբերական բանիւք պատմութիւն զանազան իրաց. (Նոննոս.։ Մագ. ՟Ժ՟Ա։ Երզն. քեր.։)
metrical.
Ուսումն՝ չափական երկայնութեան եւ տափարակի եւ խորութեան. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
of a just measure, measured, right, meet, proper, decorous, suitable;
middling, moderate, tolerable, so so;
moderate, sober, frugal;
modest, discreet.
Փորձութիւնք զձեզ ոչ ըմբռնեցին, բայց մարդկայինք. այսինքն փոքր, դուզնաքեայ, չափաւոր. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
nothing, not any thing, nought;
առ ի —է, for want of;
ի —է ի գոյ ածել, ի —ից հաստել, to create out of nothing.
τὸ μὴ ὅν, οὑκ ὅν non ens, nihil, quod non est. Անգոյ. որ ոչ գոյ. չէ. ոչինչ. եւ Չգոյութիւնն, չգոլն. ա՛ն որ չկայ.
Առ ի չգոյի զարթուցչի ննջէ։ Առ ոչ գոյի գործոյն եւ գործավարք կային դատարկ. (Եփր. համաբ.։)
transitory, temporary, fleeting.
Զի՞ այնչափ ծնգիցիմք ընդ չկայսս եւ ընդ չմնալիս. (Ոսկ. փիլիպ.։)
unhoped for;
hopeless, desperate.
Եւ արդ զի՛նչ չյուսալի քան զմամոնայն կայցէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 9։)
celestial, divine, superhuman, supernatural;
excellent, extraordinary, matchless, rare, singular;
phoenix.
Յորմէ բղխեալ հոսէ կենսակայլակ վտակն ... նոր եւ չնաշխարհիկ՝ նորոգչին տիեզերաց. (Անան. եկեղ։)
cf. Երթամ.
cf. ԵՐԹԱՄ, չոգայ. ἕρχομαι, ἕλθω eo, adeo, advenio. Անսովոր են առաջիկայքդ.