to look, to give a look, to cast the eyes on, to see;
to look upon, to gaze on, to consider attentively, to look in the face, to observe, to contemplate, to speculate, to weigh well;
to take care;
to concern, to regard;
to have in view, to aspire to, to aim at;
to face, to front, to look on, to overlook;
գեղեցիկ հայելով, handsome, elegant, beautiful, charming;
— ի վեր, to look up;
— ընդ պատուհանն, to peep or look in at the window or through the window;
— գաղտագողի, to look stealthily at;
պշուցեալ — յոք անյագ, to gaze with greedy or devouring eyes at, to stare at;
— յայրատս or յայրատութեամբ, to look at impudently, lustfully, lewdly;
— յոք սիրով, գորովալից աչօք, to look at lovingly or tenderly, to look sweet upon, to cast sheep's eyes on, to ogle;
— խանդաղատանօք, to gaze on dotingly, with fondness, with glistening eyes;
ընդ ակամբ — յոք, to look scornfully at or with contempt;
— մտօք, to contemplate, to muse on;
ոչինչ հայեցեալ ի, in spite of, despite;
մինչդեռ նա այսր անդր հայէր, as he looked about or around.
ՀԱՅԵԼ. որպէս Ակնունել. մնալ. խիթալ. սպասել.
dear father, papa;
ընդէ՞ր ոչ ուտես —, dear papa, why don't you eat?.
Զիա՞րդ զգուշանաս հայրիկ՝ ի մխիթարութենէ անտի գրոց կարօտացեալ. (Եւագր. ՟Ը։)
to sigh;
ի խորոց սրտէ, to sigh deeply;
— զանլռելի զհեծութիւն, to groan incessantly;
— առ խաղաղութիւն, to sigh for peace.
Հեծեմ հառաչեմ, եւ ոչ ոք է՝ որ մխիթարէ զիս. (Ողբ. ՟Ա. 21։)
the arriving, arrival;
cf. Հասողութիւն.
Մխիթարութեան ոչ հասումն. (Շ. յկ.։)
probability, likelihood, plausibility;
—ականութեանց հաշիւք, calculation of probabilities.
Պարտ է երկուօքն վարիլ առ օրինադրութիւնս, հաւանականութեամբ, եւ բռնութեամբ։ Մխիթարութիւն եւ հաւանականութիւն օրինադրելոցն ոչ եւ մի ինչ պարգեւէ. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
entering, hiding in holes and secret places;
lonely, solitary;
— լինել, to enter, to nestle, to creep into, to hide in, to kennel, to live retired, to lead a retired life, to withdraw into solitude.
Լեռնակեաց միայնակեաց սորամուտ ծակախիթ եղեալ. (Ագաթ.։ Կորիւն.։)
mourning;
grief, sorrow, affliction, weeping, sadness;
աւուրք սգոյ, time of mourning;
հանդերձ սգոյ, mourning clothes;
— առնուլ, ունել, to go into mourning, to wear mourning, cf. Սգամ;
to be sunk in grief, to be desolate, afflicted;
ի — մտանել, լինել, նստիլ, to be in mourning;
— զգենուլ, to put on mourning, to be clad in mourning;
թողուլ զ—, to leave off mourning, to go out of mourning;
— առնուլ ի վերայ ուրուք, to mourn for, to weep over, to bewail;
ի — համակեալ կալ ընդ, to be inconsolable for;
ի — դառնութեան ընկղմեալ կայր, he gave himself up to bitter grief;
cf. Ընկղմիմ.
Յանմխիթար սուգ լինէին ամենեքեան։ Սգոյ հանդերձ ադանի. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Ը։)
cf. Ստէպ.
Ստիպաբար կոչէ զնա մխիթարիչ։ Ստիպաբար գոչէին, ի խա՛չ հան։ Ստիպագոյն ասաց, թէ քո էին, եւ ինձ ետուր զնոսա։ Ստիպագոյնս եւ անհանգիստ ճեպեցուցանէր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ։ Փարպ.։)
cf. Ստէպ.
Ստիպաբար կոչէ զնա մխիթարիչ։ Ստիպաբար գոչէին, ի խա՛չ հան։ Ստիպագոյն ասաց, թէ քո էին, եւ ինձ ետուր զնոսա։ Ստիպագոյնս եւ անհանգիստ ճեպեցուցանէր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ։ Փարպ.։)
cf. Ստէպ.
Ստիպաբար կոչէ զնա մխիթարիչ։ Ստիպաբար գոչէին, ի խա՛չ հան։ Ստիպագոյն ասաց, թէ քո էին, եւ ինձ ետուր զնոսա։ Ստիպագոյնս եւ անհանգիստ ճեպեցուցանէր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ։ Փարպ.։)
to be amazed, surprised, petrified with astonishment;
to be frightened, appalled, terrified, dismayed, palsied or stupefied with fear;
to be struck with terror;
to shudder, to tremble.
Մխիթարէր զնոսա, զի մի՛ պակիցեն յայնչափ զօրաց բազմութենէ։ Ի զօրութիւն բազկի քոյ զահի հարցին եւ պակիցեն. (՟Բ. Մակ. ՟Ը. 16։ ՟Ժ՟Ե. 23։)
Պակուցեալ հիացմամբ։ Կնոջն՝ որում բժշկութիւն ընդունելոյ՝ իբրու պակեցելոյ՝ պարտ էր, նա (զայրն) զպակուցեալն զօրէն դեղոյ բանիւք սփոփեալ մխիթարէր. (Փիլ. նխ. ՟բ.։ եւ Փիլ. ի սամփս.։)
travelling, wandering.
Մխիթարեսցես զմեզ հանապազ յայսմ տրտմալից պանդըխտական կեանս. (Խոսր.։)
foreigner, emigrant, alien, stranger;
pilgrim.
Մխիթարեսցէ զնոսա ի վերայ պանդուխտ որդւոյն իւրեանց Ալէքսիանոսի. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
to be very thirsty, to die of thirst.
Պապակիմ ի տապոյ աստի։ Արդ սա աստ մխիթարի, եւ դու այդր պապակիս. (Ղկ. ՟Ժ՟Զ. 24. 25։)
to eat;
to run through, to squander, to eat up, to waste, to consume;
to eat away or up, to corrode;
to fret;
to consume, to devour;
անյագաբար —, to eat greedily, to eat up, to devour;
եկեր զամենայն կեանս իւր, he lavished or squandered away all his fortune.
Նման է նա փայտի, որ ուտիցի ի յորդանց։ Ուտին յորդանցն՝ որ անվախճան. (Վրք. հց. ՟Զ։ Շ. թղթ. մխիթ.։)
unfeelingness, inhumanity.
Ոչ խանդաղատանք. անմխիթար սուգ.
cf. Սանդարամետք;
cf. Սանդարամետային.
Իջուցի զնա ի դժոխս ընդ իջեալսն ի դուբ. եւ մխիթարէին զնա ի սանդ արամետսն ամենայն ծառք փափկութեան. (Եզեկ. ՟Լ՟Ա. 16։)
covered with black or mourning.
Վերստին մխիթարութիւն սգապատ եւ լքեալ սրտիս շնորհէ. (Վրդն. պտմ.։)
in mourning;
mournful;
սուգ առնուլ —օք, to wear mourning.
Մխիթարել զամենայն սգաւորս. տալ սգաւորաց սինովնի փառս։ Երանի սգաւորաց, զի նոքա մխիթարեսցին. (Ես. ՟Կ՟Ա. 2։ Մտթ. ՟Է. 4։)
Սգաւոր զսգաւոր ոչ մխիթարէ, բայց եթէ կրկին սուգ ի վերայ սգոյ յաւելու։ Արտաքնոցն երեւէին իբրեւ այրիք սգաւորք։ Նստէին ի վերայ երկրի՝ զօրէնս սգաւորացն կատարելով. (Մամբր.։ Եղիշ. ՟Ը։ Իսիւք.։)
to wait at table, to spread the table, to serve up;
to give to eat;
to make known the word of God, to feed with the bread of life.
Որ զայլս սեղանաւորէ, եւ ինքն ի նմանէ մխիթարի. (Մեկն. ղկ.։)
to re-animate, to encourage, to inspire with courage, to revive, to put new spirits into, to raise again or restore a person's spirits.
Քաջալերեալ սրտապնդեալ զմի ի նոցանէ՝ մխիթարէր. (՟Բ. Մակ. ՟Ե. 21.) (յն. լոկ, մխիթարել)։ Զմի մի ի նոցանէ ի ծածուկ քաջալերէր եւ սրտապնդէր։ Դարձեալ քաջալերէ եւ սրտապնդէ։ Յուսով սրտապնդէ զինքն նորոգ զինուորեալն ի մարտս չարին. (Եղիշ. ՟Ե։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Բ։ Լմբ. սղ.։)
heart-burning, heart-rending, heart-wounding, poignant, bitter.
Զսրբութիւն օտարութեան անձանց սրտկեղ ցաւոցն սրտաբեկութեան միւսանգամ հոգեւոր հարբն մխիթարեաց. (Բուզ. ՟Դ. 13։)
relieving, cheering up, consolatory, comfortable.
ψυχαγωγικός oblectatorius. Պատճառ սփոփանաց. սփոփիչ. մխիթար.
relief, alleviation, solace, ease, consolation, soothing, comfort, balm;
diversion, recreation.
παραμυθία solatium, consolatio, exhortatio θεράπευμα, μείλειγμα mitigatio, lenitas, recreatio. Սփոփութիւն. մխիթարութիւն. սրտի դիւր. զուարճութիւն. զբօսանք. զովացումն. դեղ եւ դարման զօրանալոյ բնութեան. բուժումն. մխիթարանք.
Սփոփանս մխիթարութեան գտանել։ Սփոփանք ողոքանաց. (Փիլ.։)
Ի մխիթարութիւն եւ ի սփոփանս տկարութեան մերում. (Ժմ.։)
(Զերգս սաղմոսաց) ինձ մխիթարականս եւ սփոփանս վարկանիմ. (Մագ. ՟Ժ՟Ե։)
to relieve, to allay, to ease, to soothe, to assuage, to console, to comfort, to soften, to appease;
to rejoice, to divert, to recreate;
— զվիշտս, to calm, to assuage, to charm away, to beguile one's sorrow or grief.
παραμυθέω, παραψύχω, ἁγαπάω, ἁνακτάομαι consolor, mitigo, diligo, refrigero, recreo եւ այլն. Մխիթարել. արգահատել. դիւրել. բուժել. մեղմել զցաւս, փարատել. զովացուցանել.
Իբրեւ հայր զորդիս՝ մխիթարէաք եւ սփոփէաք. (՟Ա. Թես. ՟Բ. 11։)
Սփոփեա՛ զանձն քո, եւ մխիթարեա՛ զքեզ. (Սիր. ՟Լ. 24։)
cf. Սփոփանք.
Մարդկան խօսի շինութիւն եւ մխիթարութիւն եւ սփոփութիւն։ Եթէ մխիթարութիւն իցէ ի քրիստոս, եթէ սփոփութիւն սիրոյ. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Դ. 3։ Փիլիպ. ՟Բ. 1։ Հոգւովդ քո՝ բարութիւն, եւ օծմամբ իւղոյ քո՝ սփոփութիւն. Նար. ՟Թ։)
pot, earthen or metal pot, broth-pot;
cf. Պուտ.
Ու՞ր պուտանց մխիթարութիւն, ու՞ր կոկորդաց քաղցրութիւն։ Երիս ժամս ի պոյտն եփել զայն (որ եւ զկնի կաթսայ կոչի). (Վրք. հց. ՟Դ. ՟Ի։)
fever;
heat;
— եթող զիս եւ կալաւ զնա, the fever left me & has seized him;
կերստին կալաւ զիս —, my fever has returned.
Բորբոքիմք եւ վատթարագոյնք լինիմք քան ջերմակալսն ... իբր գիրս Մխիթարոյ բժշկի ազգս ազգս ջերմանաց. որպէս եւ ռմկ. հայի ի տենդ եւ յամենայն խօթութիւնս տապացուցիչս.
to doubt, to have doubts, to mistrust, to hesitate, to waver, to be in suspense;
to suspect.
διστάζω, ἁμφιβάλλω dubito. Յերկու բաժանիլ մտօք. երկմտիլ. երկուանալ. երկբայիլ. խիթալ. կասկածիլ. տարակուսիլ. ...
Կարի յոյժ յերկուացեալ եմ ի նմանէ (այսինքն խիթամ). (Ճ. ՟Գ.։)
big, pregnant, in the family way;
— լինել, to be with a child or young.
Յղի եմ ես։ Եւ էր յղի։ Եւ նա յղի է ի ծերութեան իւրում։ Երկն յղւոյ։ Յարգանդի յղւոյ։ Մխիթար լիցի յղեաց։ Յղեաց եւ ստնտուաց։ Յղին եւ ծնեալն.եւ այլն։
more;
much more, in greater number;
often, very frequently, generally.
Յոլովագոյն բեկումն սրտին։ Մխիթարէ իսկ այսու յոլովագոյն զնոսա։ Ոչ եթէ ի տանջելն միայն, այլ եւ ի բարի առնելն պատրաստ է Աստուած. եւ յայս յոլովագոյն քան յայն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։ ՟Բ. 9։)
hope, hopes, expectation, longing;
confidence, trust;
դեռածին, հաւաստի, կենդանի, եռանդուն, մխիթարիչ, մեծ, կոյր —, renewed or reviving, well-grounded, lively, ardent, solacing, great, blind hope;
ընդունայն, տկար, անստոյգ, պատիր or խաբէական, սուտ, խուսափու, անմիտ —, vain, weak, uncertain, delusive or deceitful, false, fleeting, foolish hope;
նշոյլք յուսոյ, the rays of hope;
բառնալ զ—, to take away or put out hope;
զհետ գնալ սնոտի յուսոյ, to abandon oneself to chimerical hopes, to hunt a shadow;
սնոտի յուսով պարարել, ի սնոտի — կապել, to nourish oneself with vain hopes;
քաղցր յուսով պարարիլ, to hug oneself with the delightful hope;
գեղեցիկ յուսով պարարել, թարթափեցուցանել զոք, to feed or entertain one with flattering hopes or chimeras, to keep one in suspense;
to ridicule, to deride;
վհատիլ ի յուսոյ, to lose hope;
հատանել զ— իւր, to despair, to give up all hope, to be in despair;
յուսով կեալ, to live in hopes;
դնել զ— իւր ի վերայ ուրուք, to build on one's hopes;
— տալ, to cause to conceive hopes, to give hope, to inspire with hopes;
ի դերեւ հանել զ— ուրուք, to deceive one's hopes or expectations;
լնուլ, կատարել զ— ուրուք, to fulfil a person's hopes;
ծփել ընդ մէջ յուսոյ եւ երկիւղի, to hover between hope and fear;
— է ինձ, I have some hopes;
— մի այսպիսի է ինձ զի, I hope that, I am in hopes that;
— իմ է, that is my only hope;
փակեալ յամենայն յուսոյ ակնկալութեան, hopeless;
— եւս շիջեալ էր յիս, hope died within me;
բարձաւ ամենայն — փրկութեան, all hope of safety was lost;
պակասեալ յամենայն յուսոյ փրկութեան, despairing of life;
հատաւ — նրան, he despaired;
հատաւ — մեր, our hope is vanished;
դու ես միակ — իմ, all my hopes are in you;
cf. Հատանիմ;
արծարծել զ—, to revive hope.
cf. Յորդորիչ.
προτρεπτικός, παραινετικός, παρακλητικός exhortativus, adhortativus, suasorius, consolatorius. Կարգեալ եւ դիպօղ ի յորդորել. յորդորիչ. մխիթարական. շարժիչ սրտի. եւ Յորդորամիտ.
to exhort, to persuade, to excite, to incite, to induce, to stimulate, to spur or urge on;
to encourage, to animate, to inflame, to comfort;
to multiply, to augment, to increase.
(յորմէ եւ լտ. հօ՛րդօր ). προτρέπομαι, ἑπισείω , ἑρεθίζω, ἑρέθω, παροξύνω hortor, adhortor, exhortor, propello, impello, incito, incutio, irrito, provoco, acuo, concito, induco. Յորդո՛ր կամ յորդորամիտ ջանալ առնել. յօժարեցուցանել. շարժել զսիրտ. թելադրել. խրատել. սադրել. խորհուրդ տալ. գրգռել. հրապուրել. մխիթարել. յորդորցընել, հաւնեցընել, դրդել, խրատ տալ, սիրտը առնել.
inspiring hope, inspiriting, reviving hope or courage, encouraging, animating;
consoling.
Որ յուսադրէ. քաջալերօղ. մխիթարիչ.
cf. Յուսահատ.
Զիա՞րդ մխիթարեաց յուսակտուր կործանեալս ի կամաց իմոց։ Յուսակտուր կայր ի յերերման. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. վերափոխ.։)
to hope together, to mutually encourage with hope.
Միաբան յուսալ. մխիթարակից լինել. յուսադրել զմիմեանս.
"cf. Յառաջագահ;
— արքեպիսկոպոս, primate;
— նստել, բազմել, լինել, to preside, to be the president, to hold the first place;
—ք, cf. Նախաթոռք."
Հասեալ յաշխարհն վրաց ի մծխիթա ի նոցա քաղաք նախագահ։ Երթալ ի նախագահն քաղաք առ կայսր. (Խոր. ՟Բ. 83։ ՟Գ. 14։)
zeal, emulation, rivalry;
enviousness, jealousy;
վատ —, paltry jealousy.
ζήλωσις, ζηλοτυπία zelotypia, aemulatio. Նախանձայոյզն գոլ. նախանձակոծութիւն. նախանձ բարի՝ կամ խիթալի կամ չար.
navigation, voyage at sea, passage.
Պարսաւ նաւարկութենա։ Նաւարկութիւն եւ ո՛չ մի ունի մխիթարութիւն. (Պիտ.։)
advancing, progressing;
improving, making proficiency;
forward;
coryphaeus;
proficient;
— է, he is advancing in his studies;
երթալ — եւ մեծանալ, to improve;
to increase in prosperity;
իրք առնն — յաջողէին, that man prospered greatly.
Այս է մխիթարութիւն վարդապետին, աշակերտացն յառաջադէմն լինել։ Ընդէ՞ր դու ոչ երախտեօք եղեր յառաջադէմ. (Ոսկ. ՟բ. կոր. եւ Ոսկ. ես.։)
advancement, progress, improvement, amelioration.
Որով զվարձահատոյց մխիթարութիւն ընկալան յամենապարգեւողէն Աստուծոյ իւրաքանչիւր յառաջադիմութեանցն. (Կորիւն.։)
continuous, assiduous;
at every hour, at all times, always, evermore, continually.
Այսպիսի բանիւք յարաժամ ժամանակի զամենեսեան մխիթարէր. (Վրք. ոսկ.։)
foolish, mad, insane, idiot, simpleton, dolt.
Մորոսաց բան առաւել զայրացուցանէ՝ քան թէ մխիթարէ զսգաւորս. (Մխ. առակ.։)
cannibal, anthropophagus, man-eater;
— լինել, to eat human flesh.
Մարդակեր գազանօք, որ կոչէին խիթք. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ե։)
enveloping the whole body.
Կտաւոց մահուն մարմնապատար՝ վարշամակին այն մահարար. (Շ. առ մխիթ.։)
respect, honour, veneration, reverence, deference, homage, distinction;
ceremony, compliments, respects;
kind reception, welcome;
— հասարակաց, universal esteem;
—նօք, respectfully, honorably, with regard;
առնել —նս երեսաց ուրուք, to have regard for;
to hearken favourably to;
—նս դնել, առնել, ցուցանել, cf. Մեծարեմ.
Գրեսցուք առ նոսա բանս մխիթարութեան, մեծարանաց, եւ պարգեւաց. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ. 24։)
cf. Հսկող.
Մխիթարել իբրեւ զսգաւորս եւ զհսկեցողս. (Ոսկ. գծ.։)
watchful, vigilant.
Մխիթարել իբրեւ զսգաւորս եւ զհսկեցողս. (Ոսկ. գծ.։)
to cause to renounce or abdicate;
to dismiss, to discharge;
to forbid, to prohibit, to interdict;
to renounce, to abstain, to deprive oneself of, to forego, to forbear, to refrain, to desist, to resign;
to deny, to disown, to refuse;
to take leave of, to bid farewell to;
to die, to decease;
— յաղանդոյ, to abjure, to recant, to renounce;
— յաշխարհէ, to renounce the world;
to enter a convent;
— յիշխնանութենէ, to abdicate, to resign, to tender, to lay down or throw up one's commission;
— ի թագաւորութէնէ, to abdicate the crown;
աղաչեմ զքեզ կալ զիս հրաժարեալ, I pray thee have me excused, I beg you excuse me, I pray you to be kindly indulgent towards me.
Հրաժարելոյն մխիթար լինել ի հանդերձեալսն։ Վասն հրաժարելոյն յերկրէ. (Յճխ. ՟Ժ՟Բ։)