infancy, childhood, puerility, childishness;
girlhood, girlishness;
զտղայութեանն ի բաց խափանել, to put away childish things, to renounce puerilities.
Ի տղայութեան, եւ յերիտասարդութեան, եւ ի ծերութեան. զի յայս երիս հասակս բաժանի մարդ։ Եհաս տղայութիւն յայր կատարեալ։ Չեկն քրիստոս ի տղայութեան աշախրհի։ Ի տղայութեան հասակին։ Ի տիս տղայութեանն։ Ընդ խաղ տղայութեան զբօսեալ կան. (Շ. բարձր.։ Յճխ. ՟Է։ Եզնիկ.։ Եղիշ. ՟Դ. ՟Ե։)
staying at home.
Ի խաղաղուն տնասպասեակ առնէ։ Զգայութեան մարդոյ խոցոտելով եւ կտտելով ի տնասպասեակ ախտիցն. (Փիլ. նխ. ՟բ.։ եւ Փիլ. լին. ս. 49։)
line;
row, file, rank;
series.
Տողս առանցելոց բանիցն յեռուս։ Եւ ոչ կարեմ զոճ տողիս յառաջ խաղացուցանել. (Ոսկ. ՟ա. թես.։ Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)
wounded, ulcerated.
Իբրեւ օրհասական վիրաւօր։ Բազում վիրաւորս յերկիր անկեալ դիաթաւալ խաղային. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Զ։)
hurtfulness, damage, prejudice, danger;
— օդոյ, inclemency of the weather.
Յամենայն վնասակարութենէ փախչել։ Թէպէտեւ յայսմ խաղբից զերծանիցիս, սակայն այլ վնասակարութիւն ի դիմի հարկանիցի. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 27. եւ 21։)
cf. Վնասակար.
Նետաձգութեամբք ի խաղս իբրու հուպ ճշմարտագունիցն ի պէտս բերելով վնասարար նետիւք. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
confiding, trusty, unsuspicious;
— լինել, to be sure, reassured;
to trust;
— առնել, to strengthen, to reassure, to remove one's fears, to give one's word for;
— եմ զի, I am sure, I am convinced that, I do not doubt that;
— լերուք յիս, rely, reckon on me;
ոչ էր — յերեւելիսս, he had not placed his hopes in wordily things.
Եւ նոքա վստահ ի դաշինսի՝ խաշամբք եւ տամբ՝ կահիւ եւ կաղմածով խաղային՞ (Եւս.քր. ՟Ա։)
multitude, band, flock, herd;
—ք ձկանց, shoal of fish;
— —, in herds, in troops or flocks;
pore.
Ո՞վ իցէ, որ զայնչափ բիւրազգի զվտառս ձկանց շարժեսցէ հանցէ չուել խաղալ միանգամայն։ Վտառ վտառ երամ երամ շրջին. (Վեցօր. ՟Է։)
to drive away, to expel, to banish, to exile, to expatriate, to cause to wander or stray;
— ի ծառայութիւն, to reduce to slavery to lead into bondage.
Հասեալ ի վերայ հայոց՝ նախ զաշոտ վտարանդեալ (այսինքն վտարանջեալ՝ ապստամբ) ա՛յսր խաղացուսցես. (Արծր. ՟Գ. 1։)
cf. Վրդովեցուցանեմ.
Մի՛ վրդովեսցէ զնոսա ի քրիստոնէութեան հաւատոց։ Վրդովեաց ի պատուոց իւրաքանչիւր։ Վրդովեցաւ խաղաղութիւն. (Խոր. ՟Բ. 32։ ՟Գ. 50. 68։)
to alarm, to rouse, to disquiet, to trouble, to disturb, to perturb, to agitate.
Մի՛ վրդովեսցէ զնոսա ի քրիստոնէութեան հաւատոց։ Վրդովեաց ի պատուոց իւրաքանչիւր։ Վրդովեցաւ խաղաղութիւն. (Խոր. ՟Բ. 32։ ՟Գ. 50. 68։)
cf. Վրդովումն.
Շարժումն խռովութեանց եւ վրդովմանց։ Խաղաղութիւն իմ ոչ ըստ աշխարհի ինչ խաղաղութեան իմանի, որ մերձունի զվրդովումն, այլ խաղաղութիւնն իմ անխառն է ի վրդովմանց։ Զբազմաստուածութեանն առ հասարակ ջնջեցին զվրդովմունս, խաղաղութիւն արարեալ բոլոր աշխարհի. (Փիլ. իմաստն.։ Նանայ.։ Խոր. հռիփս.։)
alarm, trouble, disquiet, restlessness, agitation, confusion, disorder, tumult.
Շարժումն խռովութեանց եւ վրդովմանց։ Խաղաղութիւն իմ ոչ ըստ աշխարհի ինչ խաղաղութեան իմանի, որ մերձունի զվրդովումն, այլ խաղաղութիւնն իմ անխառն է ի վրդովմանց։ Զբազմաստուածութեանն առ հասարակ ջնջեցին զվրդովմունս, խաղաղութիւն արարեալ բոլոր աշխարհի. (Փիլ. իմաստն.։ Նանայ.։ Խոր. հռիփս.։)
guiltiness, wickedness.
Ըստ արժանի վրիժապարտութեանն լցեալ սուր տեառն բարկութեամբ խաղաց ի վերայ ափշնի եւ բանակի նորա. (Արծր. ՟Դ. 8։)
tabernacle, tent, booth;
hut, lodging, cabin, vine-arbour;
scene, stage;
— մրգապահաց, fruit-house.
ՏԱՂԱՒԱՐ. որպէս Շէնք տեսարանի խաղուց.
Մկրտեն զնա փոխանաւ մեռելոյն՝ իբրեւ ի տաղաւարս խաղալով։ Օրինակ իմն իբրեւ ի տաղաւարս խաղան. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Յետ խաղոյն անցանելոյ, յետ կերպարանելոյն յաչս տեսողացն, յետ տաղաւարիս՝ ապա քակին դիմակքն, եւ երեւի ճշմարտութիւնն. (Մաշկ.։)
aspect;
appearance, look, sight, view;
air, mien, visage, image;
spectacle, representation;
vision, apparition, phantom, spectre, dream;
phenomenon;
contemplation;
theory, idea;
գեղեցիկ —, — գեղոյ, beauty, loveliness;
գեղեցիկ տեսլեամբ, handsome, beautiful, charming;
երկնային —, celestial vision;
— դիմաց, figure, physiognomy;
ի — ածել, to represent, to perform, to put upon the stage;
— լինել աշխարհի, to be made a spectacle unto the world;
— տեսանել, to have a vision;
արար տօն տեսլեան, խաղու, he held a festival with public games;
ի — ամենեցուն, before all men, or all eyes;
եղեւ բան տեառն առ աբրամ ի տեսլեան, God spoke in a dream to Abram;
տեսլեամբ բնութեան պարապեալ, given to the contemplation of nature;
— աչացն է հաւատարիմ եւ ոչ լուր ականջացն, hearing is believing but seeing has no fellow.
quire of paper, stitched-book, copy-book;
pamphlet.
ՏԵՏՐ ՏԵՏՐԱԿ. Բառ յն. դէդրա՛ս, դէդրագդի՛ս, դէդդրա՛դիօն. τετράς , τετρακτύς, τρεπεδεῖον կամ τετράδιον quaternio. Տոմսակ քառածալ. գրքոյկ չորեքկուսի. Կատարեցաւ տետրս. (երգոց ժամագրքի) ի թուականիս հայոց չկդ։ Յիշատակ է խաղտետրս թվին. ռհ։ Բանս ու տետրս ի վճար էր. (Յիշատ.։)
ՏԵՏՐ ՏԵՏՐԱԿ. Բառ յն. դէդրա՛ս, դէդրագդի՛ս, դէդդրա՛դիօն. τετράς , τετρακτύς, τρεπεδεῖον կամ τετράδιον quaternio. Տոմսակ քառածալ. գրքոյկ չորեքկուսի. Կատարեցաւ տետրս. (երգոց ժամագրքի) ի թուականիս հայոց չկդ։ Յիշատակ է խաղտետրս թվին. ռհ։ Բանս ու տետրս ի վճար էր. (Յիշատ.։)
hurling a javelin;
discobolus, quoit-player;
tilter;
— լինել, to joust, to tilt;
to play at quoits.
Որ ընկենու զտէգ կշռակի ճարտթարութեամբ. եւ խաղ տէգընկէց լինելոյ, կամ ձիգս առնելոյ քարամբք. ըստ յն. տի՛սգօս. δίσκος discus. որ է բոլորշի քար. որպէս տէգընկէց՝ ձայնատու ժամանակաւն. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 14։)
fore-arms, arms.
Եւ մախաղ ընզդ անութ, նոյնպէս եւ ցուպ յահեկում բերելով ձեռին։
business, trade, commerce, dealings, merchandise, goods, wares, commodities;
market, sale, purchase;
market-place, hall, mart, fair;
—ք, provisions;
cf. Մեծաքանակ;
փոքրաքանակ —, retail trade;
ի — արկանել, to sell, to put up or offer for sale;
— լինել, to be sold, to be on sale;
cf. Հատանիմ.
to become savage, to grow inhuman, brutal, ferocious, cruel.
Ծով վայրենացեալ յառաջին ընտանի եւ խաղաղ բնութենէն. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
savage nature, inhumanity, fierceness, ferocity, cruelty, brutality.
Հաճեաց եւ հաւանեցոյց խաղաղութեամբ զվայրենութիւն հեթանոսաց. (Եփր. ՟ա. կոր.։)
minute, moment, instant, point;
—, — մի, a moment, a little time;
ի — ժամանակի, ի միում վայրկենի, in a moment, at that moment, instantly;
directly, incontinently, instantaneously;
cf. Ժամ.
Կալ ի վերայ արագախաղաց վարկենաց (կամ վայրկենեաց) իւրեանց։ Որչափ ժամս վայրկենից (կամ վայրկենեաց) եւ րոպէից համարիցի անցեալ աստեղագէտն. (Վեցօր. ՟Զ։ եւ Շիր.։)
network;
cage;
grate, gridiron;
grating;
window-blinds, persian;
lattice, trellis;
baluster, balustrade, railing;
balcony, terrace, belvedere;
cf. Զամբիղ.
Եբաց զխաղխամեայ դուռն վանդակին. (Պտմ. աղեքս.։)
to render worse, to cause to degenerate, to debase, to corrupt, to deteriorate, to alter;
to weaken, to abase, to undo, to defeat, to rout;
to insult, to defame, to dishonour;
to despise.
κακίζω vitupero. կր. ἤττων γίνομαι minor fio, ignavus fio, superor ὁνειδίζω exprobro τροπάω in fugam verto. Վատթար կացուցանել, եւ որպէս զվատթար թշնամանել. նկուն առնել. տկարացուցանել. յանպիտանութիւն դարձուցանել. յամօթ առնել. կորանօք ի բաց վանել. անարգել. ընդ վայր հարկանել. նախատել. խաղք ընել. սըմքեցնել. կր. նկուն լինել. խաղք ըլլալ. սըմքել.
to entwine in, to wind around, to involve, to tangle, to knot;
to lay snares, to wait in ambush;
cf. Վարանեցուցանեմ.
Խեղգիւք շրթանց իւրոց վարանեաց զնա։ Այր զընկեր կամ վարանեալ սպանանէ։ Զօրացան ի վերայ քո արք խաղաղութեան քո, վարանեցին զքեզ։ Որ էին լեալ ժողովրդեանն յորոգայթ գայթագղութեան, վարանել զնոսա ի ճանապարհս իւրենաց։ Զի զբարին ի չար դարձուանելով վարանէ։ Վրէժխնդրութիւն իբրեւ առիւծ վարանեսցէ զնա. (Առակ. ՟Ե. 21։ Իմ. ՟Ժ՟Դ. 24։ Աբդ. 7։ ՟Ա. Մակ. ՟Ե. 4։ Սիր. ՟Ժ՟Ա. 33։ ՟Ի՟Ե. 31։)
to throw into uncertainty, to render perplexed, to embarrass, to puzzle.
Խեղգիւք շրթանց իւրոց վարանեաց զնա։ Այր զընկեր կամ վարանեալ սպանանէ։ Զօրացան ի վերայ քո արք խաղաղութեան քո, վարանեցին զքեզ։ Որ էին լեալ ժողովրդեանն յորոգայթ գայթագղութեան, վարանել զնոսա ի ճանապարհս իւրենաց։ Զի զբարին ի չար դարձուանելով վարանէ։ Վրէժխնդրութիւն իբրեւ առիւծ վարանեսցէ զնա. (Առակ. ՟Ե. 21։ Իմ. ՟Ժ՟Դ. 24։ Աբդ. 7։ ՟Ա. Մակ. ՟Ե. 4։ Սիր. ՟Ժ՟Ա. 33։ ՟Ի՟Ե. 31։)
cf. Վարժումն.
exercise, practice, use;
instruction, culture, discipline, study.
cantatrice, singer, songstress, ballad-singer;
dancer;
strumpet, whore.
Վարձակ ոք (յն. պոռնիկ կամ բոզ) ի բաց հանիցէ յանձնէ զոսկին։ Գուսան եւ հացակատակ, վարձակ, բոզ՝ եւ երգեցիկ. (յն. մի բառ եւեթ, միմոս՝ որ է հասարակօրէն արական)։ Վարձակացն (յն. միմոսացն), եւ կաքաւաչացն են այնպիսի կերպարանաք։ Ըստ նմանութեան վարձակացն՝ որ ի կաքաւսն կազմիցին (յն. խաղալկացն ի թատրոնս). (Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Ը։ Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Է։ Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ը։)
dispersion;
vast open space;
— or — եւ ցան, dispersed, scattered about, spread;
cf. Ցան;
ցիր ընդ ցիր լինել, to be dispersed, scattered about, spread over;
— եւ ցան մտօք absent-minded, distracted.
shining, sheeny.
Փայլածութիւնն բանական դրդումն՝ խաղաղական շարժմամբ. ցոլական ծախումն՝ փայլատակմանց բարդեամբ ... զցոլականն եւ զբանականն ոչ ընկալաւ եկեղեցի. (Շիր.)
flattering, caressing, coaxing;
diminutive;
— բառ, term of endearment.
ՓԱՂԱՔՇԱԿԱՆ. ὐποκοριστικός blandus, extenuatorius. Ըստ քերականաց՝ Նուազական մասնիկ յածանցական անուանս՝ ի նշանակ գորովանաց տղայոց առ ծնողաց առ զաւակս, որպէս՝ որդեակ, մանկիկ, գառնուկ եւ այլն. (յն. իբօգօրիդիգօ՛ս. ի գօ՛րի որ է աղջիկ, եւ բիբ, եւ պաճուճապատանք խաղալիկք աղայոց. )
cf. Փանդիռն.
Նիւթական երաժշտականն՝ փանդռամբ (կամ փընդռամբ), եւ փողովք, եւ ծնծղայ. իւք բաղկանայ։ Ժողովեն զփանդռունս, եւ պարս խաղուց. (Սահմ. ՟Ժ՟Է։ Ճ. ՟Ա.։)
pandura, threestringed guitar;
trumpet.
Նիւթական երաժշտականն՝ փանդռամբ (կամ փընդռամբ), եւ փողովք, եւ ծնծղայ. իւք բաղկանայ։ Ժողովեն զփանդռունս, եւ պարս խաղուց. (Սահմ. ՟Ժ՟Է։ Ճ. ՟Ա.։)
cf. Օթեվանեմ.
Որ ամենայն արածոց է տէր, յայրի օթէ։ Օթեա՛ առ մեզ խաղաղարար։ Չգոյր տեղի. եւ նոքա յայր անդր գնացին օթել։ Ո՛չ է պարտ ի չարազանդ մծղնէիցն տեղիս օթել ումեք։ Հուպ առ հանգիստ սրբոյն օթեալ. (Նիւս. երան.։ Ժմ.։ Իգն.։ Յհ. իմ. ատ.։ Շ. վիպ.։)
serpent-worship, ophialatry.
պաշօն օձից, աղանդ օձախաղաց ովփիտեանց, եւ այլոց հեթանոսաց.
soap;
cf. Օշնան;
cf. Աճառ;
bride's dress, furniture, ornaments;
means, remedy.
Օճառ բարեպաշտութեան մատուցանել։ Ստանալ ի յօճառ բարեկեցութեան։ Որ է խորին խաղաղութեան օճառ բարութեանս. Ի գլխաւոր կացուրդս օճառք են խորին խաղաղութեան։ Այսքանեօք կենացն օճառիւք. (Պիտ.։)
benediction, blessing, doxology;
praise, laud, hymn, canticle;
blessings, great abundance, plenty, prosperity, wealth;
gift, present;
consecration;
the Eucharist;
eulogy;
relics;
instruments;
— օրհնութեանց, the Song of Songs, the song of Solomon;
— սեղանոյ, grace before meat;
— տալ, to bless, to pronounce the blessing;
առնուլ —, to receive the blessing, to be blessed;
to receive presents;
յ—ս համարիլ, to consider as a great blessing;
հայր, տուր ինձ զ— քո, father, your blessing.
Բերեալ զխաղողն յեկեղեցին՝ բաժանեաց օրհնութիւնս, որպէս եւ էր իսկ. (Վրք. հց. ՟Է։)
Կաւ՝ ակն եղեալ տեսանէր։ Յորժամ ակն խաղայցէ, բնական ազդեցութեամբ վասն զնորոգ ոք տեսանելոյ լինի ասեն նշանակ. (Եզնիկ.։)
Ջուր հոսեալ յականէ։ Ի քաղցր ականէս յայսմանէ բղխեցոյց աղբիւր յորդախաղաց. (Սարգ.։ Լաստ.։)
Աղաւնեաց երամ երամ խաղալոյ։ Աղու աղաւնիս միշտ յիմարութեամբ, այլ ոչ հանդարտութեամբ. (Նար.։)
ԱՄԵՆԱԽՈՒՄԲ ՄԱՐՏ. որ եւ յն. ձայնիւ ասի ՊԱՆԿՐԱՏԻՈՆ. παγκράτιον. certamen omnium virium Ողոմպիական խաղ ինչ, յորում լինէր հանդիսացուցանել զամենայն մրցմունս ուժոյ.
bravely, courageously, valiantly, stoutly, resolutely.
Քաջապէս մտին յօժար ի կապանս բանդիցն ի հուր իբր ի ցուրտ մտին, ընդ սուր խաղացին. (Տաղ. ի յակոբայ։)
far-seeing, far-sighted;
far-piercing.
Արծուի քաջատես։ պետրոս եւ յովհաննէս. մին սրագոյն (այսինքն բարկ), եւ մին քաջատես։ Աչք յորժամ ի խաղաղ օդս եւ ի մարգս եւ յաղբիւրս եւ ի դրախտս զբօսնուցուն, առողջագոյնք եւ քաջատեսք. նոյնպէս եւ՝ մտաց ակն եթէ յեղտիւրս հոգեւոր բանիցն ճարակիցի, սուրբ՝ յստակ եւ քաջատես լինի. (Ոսկ. փիլիպ. եւ յհ. եւ մտթ. յորմէ եւ Խոսր.։)
very brave, valiant, gallant, valorous, courageous.
Առաքինին խաղաղութեամբ վարի, եւ է միայն քաջարի. (Փիլ. լին. ՟Գ. 11։)
majesty, magnificence.
Խոր խաղաղութեան, եւ միանգամայն երջանիկ քաջափառութեանց։ Ոչ միայն յասացեալս քաջափառութեան ոչ վայելեն, այլեւ զվատաբախտութեանց կրեն հիքութիւնս։ Ոչ զիս արդեանս աղէտք՝ քան եթէ անցելոցն քաջափառութեանց յիշատակք խոցոտեն դժնդակք. (Պիտ.։)
well loaded with grapes;
— գինի, generous wine.
εὕβοτρος pulchros racemos habens. Որ բերէ ընտիր եւ շատ ողկոյզս խաղողոյ. կազմեալն ի լաւ ողկուզաց.
cf. Քաջառողջութիւն.
Ամենայն առաքինի քաջողութեան զանձն տուեալ։ Ամենայն առաքինի քաջողջութիւն եւ շինութիւն եւ խաղաղութիւն քայքայեցաւ. (Յհ. կթ.։)
courageously;
keeping well the rules.
Յամենայն առաջիկայ քաղաքս խաղաղութեամբ եւ քաջօրէն ազատութեամբ զմուտն առնել։ Քաջօրէն եւ խաղաղական կեանս ախորժեալ՝ ի բարեաց նմանութիւն հայելով (Խոր. ՟Գ. 27։ Փիլ. իմաստն.։)
to throw stones revengefully.
Իսկ զգլխաւորս խազմարարս քարավրէժս (կամ քաջավրէժս) արարեալ՝ ի խոսր խաղացուցանէ ի սրտից ծովու. (Արծր. ՟Ե. 3։)