equitation.
Ձիավարութիւն. հեծելութիւն.
shooting, act of shooting;
texture;
stretched, well tight;
extended, vast;
long, prolix;
long, a long while or time;
ի — արկանել, to prolong, to protract, to lengthen;
to flag, to droop;
— դնել, to bend the bow;
— արշաւել or զհետ մտանել, to run or pursue far;
ամիսս —ս, for months together.
Լուծ կազմել, եւ ձիգ, եւ եզինս սամետիւք ի գործ լծել. յն. լուծ առնել, եւ ղեակ ուղղել, եզինս լծել. (Սեբեր. ՟Է։)
cf. Ձիընթացարան.
Ի ձիընթացս ասպարիսին հատին զգլուխ նորա. (Հ=Յ. յնվր. ՟Գ.։)
olive-tree, olive;
— վայրենի, wild -;
ծաղիկք —նւոյ, olive-blossom;
լեառն —նեաց, Mount of olives.
Որպէս ի պտղոյ ձիթենւոյ նիւթո լուսոյ. (Երզն. ՟ժ. խորան.։)
snow-ball-tree.
Եղեւ հարսանիս արեգական. եւ լուեալ ձիւնածաղկի եւ այլոց այսպիսեաց՝ փութացան քան զբազումս ժամանել. եւ ի ժողովիլն այլոց՝ զի ի միասին վայելեսցեն, ոչ երեւէր նա. զի խորշակահար եղեալ ցամաքեցաւ. (Մխ. առակ. ՟Լ՟Բ։)
snow-beaten;
— լինել, to snow-ball.
Ձիւնածեծ եւ բքալլուկ ժուժկալեալ. (Հ=Յ. սեպտ. ՟Ա.։)
shining, very white, candid as snow.
χιονειδής niveus, candidus modo nivis. Ձայլուն իբրեւ զձիւն. ձիւնատեսիլ.
to grub up, to break up.
ՁԼԵԼ. Իբր Ցելուլ. պատառել. ակօսաբեկ առնել. (լծ. եւ լտ. սո՛ւլգօ ). յն. γήν ἁνατεμεῖν terram sulcare.
winter;
storm, tempest, hurricane;
affliction, trouble, grief;
խիստ, դժընդակ, տխուր, ցուրտ, չոր, անձրեւային, խոնաւ, մեղմ —, very severe or hard, bitter, gloomy, cold, dry, rainy, damp, very mild winter;
պտուղք ձմերան, winter-fruits;
պաշար ձմերան, provisions for winter;
հանդերձ ձմերան, winter-clothing;
ի ձմերան, in winter;
during the snowy or winter season;
ի մէջ ձմերան, ի խոր ձմերան, in midwinter, in the depth of, or in the inclemency rigour of winter;
անցեալ կամ այս —, last or this winter;
անցուցանել զ—ի քաղաքի, ի գեղջ, to spend the winter in town, in the country;
— առնուլ տնկոց, to winter, to suffer from the winter;
շնչեցին ձմերունք, the wintry winds blew;
զբազում ձմերանց հալեցին զսառնամանիս, they have passed many hard winters.
wintry, hibernal, winterly;
—յին ձգի գիշերք, the long winter evenings;
cf. Ձմերանի.
the eighteenth letter of the alphabet, and the thirteenth of the consonants;
ninety, ninetieth;
It has much affinity with the letters խ and լ, and is sometimes confounded with them, for example : մժեղ — մժեխ, բաղդ — բաղտ;
In foreign words with a comma placed above, it is always pronounced լ.
Գիր բաղաձայն, Ղատ յորջորջեալ, ձայնակից գոգցես ընդ կրկին լլ, կամ ընդ թլուատ ր, կամ ընդ նչ. մեղմ քան զարաբական ղայն, եւ թանձր քան զյունականն ղամմա. ընդ որում երեւի նոյնանալ մերս ղ՛, ղիւն կոչեցեալ. որ գրի եւ ղ՛. լ՛. լ՝։
Նշանն որպէս փշիկ՝ է ի վերայ այնց գրից, որոց գլուխ որպէս ղատի է, եւ չէ ղատ, եւ ոչ լիւն. զի որք որպէս զղատ զնա խօսեցնեն, այն աւե՛ր է եւ շաղփաղփ, եւ որք որպէս զլիւն խօսեցնեն, այն թանձր է եւ անյարմար։ (Արիստակ. գրչ.)
Ղատն ղեկ առնուլ քեզէն ճարտար, նաւել յայս ծով տայ հմտաբար։ Ղատն՝ ղամբար վարէ քեզ լուսաւոր, եթէ իցես մարդ մըտաւոր. (Շ. այբուբ.։)
candle-lighter, lighting-stick;
lighter, illuminator;
lighting of candles or lamps;
Christmas eve, Epiphany, Easter eve illuminations;
public illumination;
— առնել, to light a candle.
ՃՐԱԳԱԼՈՅՑ որ եւ ՃՐԱԳԼՈՅՑ. Լուցումն ճրագաց, կամ ճրագունք լուցեալք.
Մանաւանդ՝ Օր լուցման բազում ճրագաց. ըստ յն. օր լուսոց. ἠμέρα τῶν φώτων dies luminum, այն է նախատօնակ ծննդեան, եւ յայտնութեան, եւ զատկի.
Աստուածայայտնութեան ճրագալուցին։ Ճրագալուցի սուրբ զատկի. (Տօնաց.։)
Պայծառազգեստութիւն եւ լուսաւորութիւն զճրագալուցէն ասէ։ Զանազանութեամբ օրինակէ զճրագալոյցն առ յարութիւն. (Լծ. ածաբ.։)
Յերեկոյ ճրագալուցին. (Արշ.։)
to oscillate, to vibrate, to balance, to move up and down, or to and fro;
to swing, to have a swing, to go in a swing;
to see-saw, to have a game at see-saw.
Որպէս բոց ճօճի, եւ որպէս ծուխ լուծանի. (Ոսկ. սղ.։)
magistracy.
ՄԱԳԻՍՏՐՈՍՈՒԹԻՒՆ ՄԱԳԻՍՏՐՈՒԹԻՒՆ. μαγιστρότης magistri officium. Իշխանութիւն մագիստրոսի, զօրավարութիւն. կուսակալութիւն. պետութիւն.
to bruise, to mash, to crush;
to break to pieces;
to chew;
to castrate, to geld.
Քաղցր է, թեթեւ է (լուծն քրիստոսի), ո՛չ մալէ զվիզ, այլ փառաւորէ. (Բրս. մկրտ.։)
sack, bag, cloak-bag, knapsack, game-bag, wallet;
basket, hamper;
leather-bottle, travelling flask;
— հովուի, shepherd's scrip, pouch, bag or satchel.
Ետ ցաղախինն իւր զմախաղն, եւ ելից զնա փոխնտով։ Ընկէց ի մախաղ կերակրոյ իւրոյ։ Եհան զգլուխն ի մախաղէն. (Յուդթ. ՟Ժ. 5։ ՟Ժ՟Գ. 11. 19։ տե՛ս եւ Ղկ. ՟Թ. 3։ ՟Ժ. 4։ ՟Ի՟Բ. 35. 36։)
to envy, to be envious or jealous of;
to grudge.
Մի՛ մախասցիս ընդ ուղղեցելումն, որ մախացեալն եղեր (ի բանսարկուէն), եւ մախալ հաւանեալ, եւ յաղագս նորին ի խոնարհ անկար։ Մի՛ մախասցիս ընդ մեզ քա՛ղցր՝ զյոլով կամ զսակաւ բանսդ բարբառեա՛. (Ածաբ. նոր կիր. եւ Ածաբ. կարկտ.։)
cf. Մածնում.
Մածեալ պնդեալ իբրեւ զբլուր պղնձի՝ իբրեւ զմի այր. (Արծր. ՟Բ. 2։)
to be glued, to stick or cling to, to adhere;
to join, to unite;
to curdle, to coagulate, to clot, to congeal.
Մածեալ պնդեալ իբրեւ զբլուր պղնձի՝ իբրեւ զմի այր. (Արծր. ՟Բ. 2։)
to paste, to glue, to solder, to join, to cement, to conglutinate, to fasten;
to curdle, to coagulate, to clot, to congeal, to thicken.
Առ ընկալաւ զշահեկան անձրեւին լիութիւն, եւ մածոյց զլուծութիւն սերմանն. (Մամբր.։)
Գերծեցին զգլուխն, եւ կայծակախառն հրով մածուցին։ Կայծակամբք հրոյ մածուցին. (Հ. հոկտ. ՟Ժ՟Ա.։)
Անկաւ առ ոտս նորա հերարձակ՝ մածուցեալ հողով զգլուխ իւր. (Տէր Իսրայէլ. յնվր. ՟Ա.։)
inference, conclusion, conjecture, supposition, hypothesis.
Մակ. ի մինն մէկ այլ յաւելուլ։ Մակ, ի վերայ. (Հին բռ.։)
to inscribe, to write upon, to entitle;
to ascribe;
to compose.
Մակագրէ արիստոտէլ (այսպէս). Յաղագս ստորոգութեան. Յաղագս մեկնութեան. Յաղագս վերլուծութեան։ Ոմանք մակագրենն յիւրեանց շարագրածսն զերեւելի ուրուք զանուն վարդապետի։ Այլք գրեն շարագրածս ոմանս, եւ մակագրեն զանուն վարդապետի իւրեանց. (Անյաղթ պորփ.։)
Մովսէս ոյ ուրեք ի գլուխ գրոցն մակագրեաց զանուն իւր. (Սարգ. յկ. ՟Ա։)
Տէրունեան օրինացն ի հինգ գիրս վերագրեցելոց առաջինն կոչի եւ մակագրի լինելութիւն (այսինքն ծնունդք, կամ արարածք). (Փիլ. իմաստն.։)
to impose, to lay on, to put upon, to super-add;
to surname.
ՄԱԿԱԴՐԵԼ. Յաւելուլ ի վերայ.
Ի հոգւոյ ատելութեանն մակադրեալ իցեն. (Կլիմաք. (կամ ընթերցի՛ր, մակադրեալ)։)
imposition, superposition;
surname.
ἑπίθεσις, ἑπίθεμα եւ այլն. Յաւելուած անուան, կամ իրի. յորջորջումն.
Վերահայեցօղք չափաբերապէս մակադրութեանց. իմա՛ յաւելուած կամ առաւելութիւն ուսման աստեղաբաշխութեան։
to infer, to induce.
ἑπάγω induco, infero. Ի վերայ ածել. յաւելուլ.
fold, sheep-fold;
pen, sheep-cot.
κοίτη cubile. (որ եւ խշտիք) Տեղի մակաղելոյ. հանգստարան եւ դադարք խաշանց. ոչխրներու պառկելու տեղ, բակ.
cf. Մակաղեցուցանեմ.
Մակաղել ի հրաւիրեցելումն զմեզ վայրի. (Յհ. իմ. ատ.։)
to fold or pen sheep.
Մակաղել ի հրաւիրեցելումն զմեզ վայրի. (Յհ. իմ. ատ.։)
to be folded, in the pen, to halt, to rest, to repose, to lie down.
Ինձ առ ուլու մակաղեսցի։ Եղիցի իբրեւ զհօտ մակաղեալ։ Նոքա արածեսցեն, եւ մակաղեսցին։ Երեք հօտք խաշանց մակաղեալք ի նմա. (Ես. ՟Ժ՟Ա. 6։ ՟Ի՟Է. 10։ Սոփ. ՟գ. 13։ Ծն. ՟Ի՟Թ. 2։)
to surname, to entitle.
Որոյ վասիլ անուն ձայնեալ, նախելուզակ մականուանեալ. (այն է գող վասիլ) (Շ. վիպ.։)
plain, level, even, equal.
Քահանայք վերագոյն պատուոյ մակաւասարք ըստ շնորհակալութեան բաշխեցելոցն լինին աստուծոյ. (Փիլ. քհ.։)
Որպէս գըլուխըն գիսաւոր (կամ դիպաւոր), մակաւասար անձին բոլոր. (Շ. եդես.։)
Սերք են երեք. ար. իգ. չէզ. եւ են ոմանք՝ որ յաւելուն ի նոսա այլ եւս երկուս, հասարակ, եւ մակաւասար. եւ է հասարակ, ձի, շուն. (յն. ἅνθρωπος, ἴππος մարդ, ձի) իսկ մակաւասար, ծիծառն, աքիս. (յն. χελιδών, ἁετός ծիծառն, արծուի). (Թր. քեր.։) Ուր հյ. մեկնիչք ի զուր ճգնին ի մեր լեզու յարմարել զբանքս.
to put on a level with, to level, to make even;
to dip into a liquid up to a certain mark.
Իւրաքանչիւր ուրուք մեկնիչ՝ սահմանն իմանի, ոչինչ մակաւասարելով այլում ումեք. (Նիւս. կազմ.։)
adjective, epithet, attribute, predicate.
Նոյն ընդ Մակադրական. ἑπίθετον adjectivum. որ առ մեօք Ածականի ասի՝ (հակադրեալ գոյականի) ըստ յն. վերադիր. եւ ըստ լտ. յաւելուածոյ.
butcher's shop.
Բառ լտ. եւ յն. մաչէ՛լլում, մա՛գէլլօն. որ ի մեզ թարգմանի Սպանդանոց. (Հռ. ՟Ժ՟Դ. 21։)
lunch, luncheon.
ἑπιδείπνις coena secundaria. Յաւելուած ի վերայ ընթրեաց. երկրորդ կամ կրկին ընթրիք.
mortiferous, death bringing, destructive, baleful, deleterious, deadly, fatal.
Ո՛րչափ այլ ոք այլում դեղիւք վնաս գործիցէ, մահաբերքն ի սոցուն յառաջագոյն ասացաւ. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Ա։)
poison, venom, deadly potion.
Ետուն նմա մահադեղ, եւ լուծին զնա ի կենացս. (Կիր. պտմ.։)
venomous, poisonous, deadly, mortiferous.
Զոր մահաթոյնն շնչէր վիշապ։ Մահաթոյն վիշապ օձին ջնջեալ ջախջախեցաւ գլուխ. (Խոր. հռիփս.։ Անան. եկեղ։)
destroying or overcoming death.
Վերջին եւ մահալոյծ եւ կենսառաք ձայն։ Վերջնումն այնմիկ ապականահալած եւ մահալուծօղ գիշերին երթեալ հանդիպանամ. (Յհ. իմ. ատեն.։)
pernicious, exhaling death, malignant, deathly.
Այս չարամիտ եւ մահաշունչ այր։ Արբոյց փոխանակ կենսականի զմահաշունչն դեղ։ Մահաշունչ ատելութեամբ վարեն զօտարս եւ զթշնամիս. (Պիտ.։)
worthy of death, deserving death;
condemned to death;
— առնել, առ —ս ունել, to condemn to death.
ἕνοχος (θανάτῳ, θανάτου ) reus (mortis). Պարտական մահու. որպէս արիւնահեղ, կամ արժանի մահուան յանցաւոր. արունտէր, մեռնելու արժանի.
death giving or causing.
monument, tomb;
tower, turret;
castle-keep, keep, donjon;
bulwark, bastion.
Զգուշացեալք մահարձանացն՝ պահապանք պարսպացն են. եւ մահարձանք (լս. արպահ) են, որ ի գլուխ պարսպաց արձանքն, զոր մարտկոց, եւ ոմանք նետակալ կոչեն։ Բայց գտի ի գիրս ուրեմն՝ առեալ ի դէմս գերեզմանին քրիստոսի ... պահեցէ՛ք զմահարձանն, զգերեզմանն՝ որ էր փորեալ ի վիմէ. (Գէ. ես. ի Սարգսէ.։)
mortal, subject to death;
mortiferous, deadly;
հէք —քս, we, poor mortals.
Այս հրաման կապեաց պնդեաց զբնութիւն մահկանացու, զի մի՛ լուծցի մահուամբ. (Իգն.։)
Այս հրաման կապեաց պնդեաց զբնութիւն մահկանացու, զի մի՛ լուծցի մահուամբ. (Իգն.։)
Այսպիսի չարալլուկ եւ մահկանացու (ախտ) սխտանայ ոգին այսուիկ. (Անյաղթ հց. իմ.։)
epileptic;
lunatic.
Յառաւելութենէ մաղասոյն կաթելոյ փրփրեալ իբրեւ կատաղի. կաթեցուցիչ զլորձունս մոլեգնութեան. ջերմութեամբ արեան երեւեալ իբր այսահար, եւ գիսախռիկ, կամ ճիւաղ.
Մի՛ կայք բացագլուխ ըստ լատինացւոց իշխանացն եւ թագաւորացն, զոր հայք մաղասկաթացն ասեն ձեւ. (Լմբ. առ լեւոն.։)
patine;
plate, dish.
Հրամայեաց ոսկեղէն մաղզմայս բերել, եւ անոյշ գինւով զնշխարսն (գրիգորիսի) հրամայէր լուանալ. (Ճ. ՟Գ.։)
bile, gall;
gall, spleen, rancour, wrath, choler;
սեաւ —, black bile, atrabiliary humour;
անցք —ի, gall-duct, gall-pipe;
աւազ —ի, gall-stone;
ի դարնութեան —ի կալ, to be in a very bad humour;
cf. Թափեմ.
χολή bilis, fel. Հիւթ ի մարմնի կենդանւոյ՝ կրկին. է՛ որ սեաւ մաղձ կոչեցեալ, կամ սեւամաղձ. եւ է՛ որ դեղին կամ խարտեաշ մաղձ. որոյ յաւելուածն իջանէ ի լեղին, եւ անտի կաթէ ի փորոտիսն. վասն որոյ մաղձն նոյն է ըննդ հիւթն լեղւոյ. եւս եւ Կիրք շարժեալք ի դառ մաղձոյ, բարկութիւն, տրտմութիւն, եւ այլն.
Երբեմն մաղասոյ առաւելութիւն, երբեմն սեաւ մաղձոյ կամ խարտեշի։ Ի մաղասոյ կամ ի մաղձոյ։ Թափիցէ զմաղձն եւ զմաղասն դառնութեան. (Նիւս. բն.։ Ճ. ՟Գ.։ Ագաթ.։)
Փլուզանէր անդէն ի փորի զծով կամաւոր մաղձոյն իւրոյ. (Եղիշ. ՟Բ։)
Մաղձքն՝ որ պնդել զբնութիւնն, ի լուծականացն բռնահարին ի դեղոցն. (Խոսր.։ Տե՛ս եւ Նար. ՟Ի. ՟Ի՟Բ։)
bilious;
nauseous;
ill of the cholera.
ὐπὸ χολῆς ἑνοχλούμενος . Յուզեալն առաւելութեամբ մաղձի.
metropolis, capital;
— վանք, cf. Մայրավանք.
Մայրաքաղաքն երուսաղէմ։ Խորան լուսոյ զվերին մայրաքաղաքէն է իմանալ ըստ պօղոսի. (Շար.։ Խոսր.։)
more, rather, better;
—, -զի, —թէ, above all, chiefly, principally, especially.
Երանելի՛ է մանաւանդ տալն՝ քան առնուլն։ Մորմոքէին մանաւանդ ի վերայ բանին։ Լա՛ւ է ինձ մանաւանդ մեռանել, եւ ոչ զի զպարծանս իմ ոք ընդունայն համարիցի։ Այլ այժմիկ ծաներուք զաստուած, մանաւանդ թէ ծանուցայք յաստուծոյ։ Միթէ ո՞չ լուան. մանաւանդ զի ընդ ամենայն իսկ երկիր ել բարբառ նոցա. եւ այլն։