elevation, height, excellence, sublimity.
Նոյն ինքն է ճշմարիտ ողկոյզն, որ ի վերայ փայտեղէն վերամբարձութեանցն զինքն եցոյց. (Նիւս. երգ.։)
on, upon;
over, above;
for, in behalf of, on account of;
յայնր —, upon that;
about that;
ի — ամենայնի, above all, before all else;
յորոց — աշտարակն անկաւ, on whom the tower fell;
ի ճշմարտութեան — չեւ է հասեալ, he has not yet heard the truth;
յաւելին ցաւս ի ցաւոց —, they increased my sorrows, they added to my grief;
հարուածս ի — նոցա հասուցանէին, they charged them with the massacres;
առած ի — արաբացւոց, threatening announcement for Arabia;
փակեմ զդուռն ի —ս, I shut the door behind me;
կործանումն նմա ի — կայր, he was on the brink of ruin, on the point of ruining himself cf. Կամ;
cf. Հասանեմ.
Եւ ինքն ի ճշմարտութեան վերայ չէ եւ հասեալ. (Եղիշ. ՟Ը։)
to rise, to soar, to ascend, to mount;
to vanish, to disappear;
to go away, to leave, to escape;
վերացեալ հպարտացեալ կալ, to swell with pride, to be puffed up, to become presumptuous.
Ոչ զմուրուսն վերացեալ (այսինքն վերացուցեալ յապաւմամբ) եւ ոչ զհանդերձսն իւր փոխեալ. (Եփր. թագ.։)
to take or carry on high, to raise, to heave up;
to receive, to take home;
to glow, to leap with joy, to exult;
յաստուածութիւն — զոք, to place among the gods;
յաստուածութիւն վերառեալ լինել, to receive divine honours.
ՎԵՐԱՌԵՄ ՎԵՐԱՌՆՈՒՄ. ἁναλαμβάνω percipio եւ այլն. Ի վեր առնուլ. եւ Յինքն առնուլ. ընդունել. ստանալ.
director;
bishop.
Տարագիր է յաստուածաբանութենէ օտար վերատեսուչ (իբր օտարատեսուչ, այսինքն որ խառնի յայլոյ տեսչութիւն). եւ իւրաքանչիւրոք ի կարգի պաշտաման իւրոյ կացցէ. (Դիոն. թղթ.։)
to transport, to convey, to bear or carry on high, to transform.
Յօրինակէն ի ճշմարտութիւն վերափոխեա՛. ((այսինքն փոխուէ՛ անցի՛ր). Լմբ. պտրգ.։)
Գրեցաւ սա ի ձեռահիւսէն տեանռ յովհաննու, որ յինքնագրէն սարգսի վերափոխեաց. (Յիշատ. սարգ.։)
cf. Վերաբերեմ.
Կարգաւ մի ըստ միոջէ վերբերելով (այսինքն ի վեր ելանելով, կամ ի վեր բերելով). (Պիտ.։)
to mount on, to ascend;
— ի նաւ, to go on board ship, to embark;
— սանդղօք, to ascend, to scale.
Ամենեցուն մեր միտք իբր ի մակոյկ ինչ վերելակել։ Եւ ինքն եւս ընդ նոսին ի նաւսն վերելակեալ. (Յհ. կթ.։)
to receive, to accept.
ἁναδέχομαι, προσδέχομαι suscipio, recipio, excipio. Ընդունել տիրապէս. առ ընդունել յինքն.
receiving, containing, sustaining, carrying.
ՎԵՐԸՆԿԱԼ. ἁναδεχόμενος susceptor, receptor եւ exceptor, successor. որ եւ ՎԵՐԸՆԴՈՒՆԱԿ. Վերընդունօղ. յինքն ընդունօղ. ընդունարան. արժանի եւ ընդունակ. եւ Յաջորդ.
analytic, analytical;
—ք, analytics.
Դաւթի անյաղթ փիլիսոփայի մեկնութիւն ժդ գլխոցն արիստոտէլի վերլուծականաց։ Դիտաւորութիւն արիստոտէլի ի վերլուծականսն՝ են բուռն հարկանել զպարզ հաւաքմանէ (այսինքն զձեռնարկութենէ ի կազմել զեզրակացութիւն ապացուցական). (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
reading, recitation.
Վերծանութիւն ասացին իմաստասէրքն՝ վերստին ճանաչել հոգւոյ զմոռացումն իմաստից։ Զընթերցողութիւն վերծանութիւն ասաց ըստ յունին, այսինքն ի ծանօթութիւն. որ ըստ մերում լեզուիս ասի կարդացողութիւն. (Երզն. քեր.։)
upper or higher region;
ethereal region;
ի —ս հայոց, in Upper Armenia.
Առնուին կոտորէին զամենայն բնակիչսն վերնագաւառացն հայոց. (այսինքն վերին հայոց). (Բուզ. ՟Դ. 23։)
high, superior;
ի —, from above, from on high, from heaven;
from the beginning;
— ի վայր, from top to bottom;
անդուստ ի —, from ancient times, from the beginning;
ի — եւ ի սկզբանէ այնպիսիք էին, they were so from the beginning;
յառաջագոյն ի — գիտէի զայս, I knew that long since.
ՎԵՐՈՒՍՏ Ի ՎԱՅՐ. մ. այսինքն Ի վերուստ ի վայր.
end, finish, conclusion, close;
end, extremity, bound, limit;
tail;
back;
the rear of the army;
cadence, fall;
—ք, cf. Վերջաւոր;
ի —, ի —է, ի —ոյ, after, behind, at last, after all, in conclusion, finally, lastly;
ի — կոյս, backwards, back, behind;
ի — նահանջել, to draw back, to repress, to hold in, to check, to restrain;
ի — հասանել, to have already one foot in the grave;
ի — կոյս գնալ, to go backwards;
ի —ի թեւոյն անկեալ, assailed the army in the rear;
հասէք ի —ս նոցա, destroy the enemy's rear;
ի — or ի —է եկեալք, survivors, posterity;
ժամանակաւ ի —է, latest or nearest;
ի —ոյս երթեալ զօրէն չար գազանի, given to perversity as a beast;
— բանիս այս, the pith of my discourse is this;
եկն ի —ն, he was at his life's end.
Ի վերջոյս երթեալ այժմ զօրէն չար գաղտնի կրեսցէ սատակումն. (Պիտ. այսինքն՝ ի ծագ կամ ի ծայրէ աստի չարութեան։)
Վերջի թեւոյն անկեալ բազում հարուածս հասուցանէր. (Եղիշ. (այսինքն ի ծայր մի թեւոյն, կամ ի վերջ կոյս)։)
Ի վերջ նահանջէ. Ի վերջ նահանջել։ Ի վերջկոյս նահանջել։ Ի վերջ հարկանել. այսինքն յետս. յետս կոյս. (Խոր. ՟Բ. 13։ Արծր. ՟Ա. 13։ Յհ. կթ.։ Պիտ.։)
Եկն ի վերջն (այսինքն ի վախճան կենաց). (Կլիմաք.։)
anapaestic;
anapaest.
Բառ եռավանկ, որոյ վերջին վանկն է երկար, իսկ առաջինքն սուղ.
posterior, ulterior;
last, extreme, final;
չորք —ք մարդոյ, the four last things, (death, judgment, heaven and hell).
Բանք արքայի դաւթի առաջինք եւ վերջինք։ Ատիցէ զնա այրն վերջին։ Լինիցին առաջինքն քո սակաւք, եւ վերջինքն քո անբաւք։ Զվերջինս զի՞ գիտիցեմ։ Ի վերջնում աւուր մեծի տօնին։ Մեծ եղիցին փառք տանդ այդորիկ վերջինն քան զառաջինն։ Ես եմ առաջին եւ վերջին.եւ այլն։
Վերջնեաւն (այսինքն վերջնովն հրով) փորձեսցի տաժանելեաւն. (Շիր. զատիկ.։)
once more, anew, over again, afresh, again, repeatedly.
կամ մասնկամբ. ՎԵՐՍՏԻՆ, Ի ՎԵՐՍՏԻՆ. ἅνωθεν iterum, rursus. կամ մանսկամբ ἁνα- re-. վեր. Ի վերուստ անտի՝ այսինքն անդստին ի սկզբանէ երկրորդելով. դարձեալ. միւսանգամ. անդրէն. նորանց, մէյմալ.
Աստ ոմանք զվերստինն երկնային (այսինքն յերկնուստ) ասեն, եւ ոմանք ի սկզբանէ (այսինքն անդուստ)։
mail, made of mail, of chains, meshed, linked, woven;
coat of mail;
network;
զրահք —ք, cuirass, hauberk;
շապիկս —ս զգենուլ, to wear a coat of mail.
Եւ ինքն վառեալ վերտ պահպանակօք, ուր ոչ գծէին նետք. (Խոր. ՟Բ. 82։)
to be resolved, to be reducible to its elements.
Կարծել զմասունսն ամենայնի (այսինքն աշխարհի՝ առ ջրհեղեղաւ) ի մի բնութիւնս ջրոյ վերտառացեալս փութալ։ Մարմինն քակտեալ լուծեալ լինի՝ առ այնոսիկ, յորոց խառնեալ զանկեալն է, դարձեալ վերտառացեալ։ Որ ի միակութեան բնութիւն վերտառացեալ է, յաստուած ասի հպեալ՝ ազգակցական իմն ընտանութիւն. (Փիլ.։)
six-angled;
in six manners.
Մեծ գործելով ծոցս շրջաբոլորս վեցակուսի։ Վեցակուսի գոլով եւ ինքն ձեւով. (Վրդն. ծն. եւ Վրդն. երգ.։)
stone;
rock;
— անկեան, corner stone, head-stone;
— շափիղայ, sapphire;
ի վիմէ ասր ստանալ, to squeeze oil from marble, to desire impossibilities.
Վէմն նա ինքն է քրիստոս. նա եւ զշմաւովն՝ զոր եթող փոխանակ ընդ իւր քրիստոս, զի առաջնորդեսցէ եկեղեցւոյ նորա, վէմ կոչեաց զնա. (Եփր. աւետար.։)
highflown, arrogant, proud, saucy, insolent, haughty, fierce;
harsh, hard-hearted, cruel, inhuman, brutal;
cross, crabbed, surly, peevish.
Անխոնարհ եւ անկորանալի, ինքնահաճ եւ վէս. (Փիլ. բագն.։)
Վէս բարուք զընկերն այպանէ ստութեամբ, գոլով եւ ինքն սխալոտ բնութիւն։ Վէսքն եւ ամբարտաւանքն ոչ խոնարհին առ խորհրդակցացն խրատն. (Լմբ. առակ.։)
arrogance, insolence;
cruelty.
որ եւ ՎԷՍՈՒԹԻՒՆ. Վէսն գոլ. ինքնահաճութիւն. խստապարանոցութիւն.
fluid, running, flowing.
Ձկամբքն, այսինքն ասեմ, որք զխոնաւ եւ զվիժանուտ կեանս ախորժելով ընդունին կամօք, այլ ոչ զժուժկալականն եւ զառողջամիտն եւ զտեւող. (Փիլ. լին. ՟Բ. 56։)
to have an abortion, a premature birth, to miscarry, to abort, to slink, to be brought to bed before time;
to flow, to run, to gush or spout out, to be shed, poured out.
Ոչ առաւելի յղութեամբ, քան եթէ ողորմելի վիժելով։ Եկին ի խառնակումն, եւ առանց օրինացն վիժեցին զիս ծնունդ։ Որջացեալ ի կայումն իշխանականիս՝ վիժէ եւ պատառէ զամենայն։ Ողորմութեամբ քո զամենայն չար սերմն պիղծ դիւացն վիժեա՛ (այսինքն տու՛ր վիժել). (Առ որս. ՟Ժ՟Դ։ Լմբ. իմ.։ Սկեւռ. աղ.։ Մարաթ.։)
cf. Վիժանք.
Կորնչին վիժմամբ (այսինքն գահավիժմամբ) ընդ խրամս խորխորատին. (Վրդն. պտմ.։)
cf. Վիճեմ.
Զքեզ ինքն ոչ գիտացեր՝ զինչ ոք ես, որ յաղագս այդոցիկ վիճաբանեսդ։ Ոչինչ վիճաբանեցին ընդդէմ գրիգորի. (Առ որս. ՟Բ։ Լծ. ածաբ.։)
cf. Վիճեմ.
Զքեզ ինքն ոչ գիտացեր՝ զինչ ոք ես, որ յաղագս այդոցիկ վիճաբանեսդ։ Ոչինչ վիճաբանեցին ընդդէմ գրիգորի. (Առ որս. ՟Բ։ Լծ. ածաբ.։)
dispute, debate, contest, strife, controversy, question, discussion.
Առաւել ի վիճաբանութենէն՝ ամբարտաւանութեան երեւումն։ Վիճաբանութիւն տան (այսինքն ընտանեաց) աստուածային գործոցն շփոթումն բերէ։ Կամէի անհաւան վիճաբանութեամբն (այսինքն դիմախօսութեամբ) զհարազատ սիրոյն ցուցանել զօրինակ. (Բրս. հց.։ Շ. ՟ա. պետ. ՟Խ՟Է։ Պիտ.։)
the assigning destinies.
Փոխանակ ապստամբութեան վիճակատուութեան (այսինքն ի վիճակէն տուելոյ ինքեանց) զկործանումն յարարչէն իւրեանց ի մերձաւոր տեառնէն ընդունէին. (Ագաթ.։)
cf. Վիճակեցուցանեմ.
Վիճակեալ յաթոռն կեսարու. այսինքն անկեալ ընդ թեմիւ կեսարիոյ. (Խոր. ՟Գ. 34։)
Եպիսկոպոսն սաղմոսէ, եւ վիճակեալքն (այսինքն գղերքն) կցորդ լինին. (Արշ.։)
cf. Վէճ.
Պղատոն յաղագս յանդիցն եւ վիճութեան անձանց (այսինքն հոգւոց) ասէ, թէ անիրաւաբար կենցաղավարեալքն տանջին. (Նոննոս.։)
cf. Վէճ.
Դնէ վիճմամբ ի դիմաց մարմնասիրաց, թէ ոչ գոյ շհ յառաքինութեանց, եւ առնէ ինքն պատասխանի. (Նախ. ՟Ժ՟Զ։)
dragonheaded;
dragon's-head, dracocephalum.
Վիշապագլուխն այն՝ որ առ զաքայ (այսինքն բռնաւորն՝ որ էառ զաքքէ քաղաք), դիմեաց ի դարանէ իւրմէ ահագին շչմամբ. (Երզն. քեր. յիշատ.։)
to embrace, to take in, to encompass, to contain;
cf. Փարիմ.
Ամենեւիմբ ոչ ունելով փարել ազնուական մտածութիւնս. (Խոր. ՟Գ. 8.) այսինքն յանձին բերել, կամ զանձամբ պատել։
odd, uneven;
դար եւ — խաղալ, cf. Կոճատ.
Բառ ռմկ. որպէս արաբ. ֆարտ. ֆէրտ. այսինքն Կոճատ. թէք.
to soften, to become tender, soft;
to become nice, delicate, to get soft or effeminate, to live in idleness, in pleasures, to pamper oneself, to give oneself up to effeminacy or voluptuousness;
— յանկողինս, to throw oneself listlessly or lazily on divans or conches, to sleep in soft beds;
— որովայնիւ, to addict oneself to epicurism;
տօն փափակացեալ, a duly kept feast or festival.
Կամէիք փափկանալ յինչս։ Որ երթայ աստի մեծութեամբ ընչից՝ այսինքն տրօք ողորմութեան, յաւիտեան փափկանայ ի նոսա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 15։)
soft-mouthed, tractable, docile.
εὑήνιος tractabilis, obsequens, lenis, mitis. Որոյ փափուկ է երախ, այսինքն բերանն. դիւրաւ սանձելի. հլու. դիւրալւոր. կակուղ, հմուկ. մռօղ
Նախ քան զայլսն՝ զլսելիս դնել զլի օրհնութեամբ, այսինքն զհաւանող եւ զփափկերախ. (Մեկն. ղեւտ.։)
delicacy, tenderness;
effeminacy, daintiness, delight, pleasure, voluptuousness;
— խղճի, scrupulousness of conscience, scrupulosity;
— իմաստից, niceties or delicacies of thoughts;
— սրտի, ախորժակի, delicacy of heart, — of taste;
— կերակրոց, luxurious feeding, delicacies, dainty meats, good living;
արօտք փափկութեան, pleasant pastures;
պարտէզ փափկութեան, garden of delights;
օր փափկութեան, holiday;
ի հանդերձս փափկութեան զարդարեալ, tastefully, daintily clothed or dressed;
ընկղմիլ ի —ս, to revel in voluptuousness;
cf. Հատանեմ.
Որոյ ոչ իցէ ոտին իւրոյ առեալ զփորձ գնալոյ ի վերայ երկրի՝ վասն փափկութեան իւրոյ եւ գրգութեան։ Յարօտս փափկութեան արածեցից զնոսա։ Արմատք փափկութեն նորա, եւ պտուղ նորա նեխեսցին։ Ի հանդերձս փափկութեան (այսինքն փափուկս, կակուղս).եւ այլն։
pertaining to the bridegroom, marital, conjugal.
Հարսն երկնանման, յուսիկ (այսինքն Յիսուս) փրկական, քեզ փեսայական. (Գանձ.։)
cf. Փերեւերտեմ.
Զգեստուք զինքն պճնիցէ, եւ փերեւետիցէ, սիգութեանն եւ փափկութեանն պարապելով. (Կանոն.։)
Զիա՞րդ ամբարիշտք փերեւետեալ. այսինքն զարդարեալ. (Վանակ. յոբ.։)
to dress oneself with studied elegance, with affected neatness, with too great attention to effect, to be very spruce or smart;
to bridle up, to strut, to carry proudly, to walk with affected dignity.
Զգեստուք զինքն պճնիցէ, եւ փերեւետիցէ, սիգութեանն եւ փափկութեանն պարապելով. (Կանոն.։)
Զիա՞րդ ամբարիշտք փերեւետեալ. այսինքն զարդարեալ. (Վանակ. յոբ.։)
philosopher;
chorister, singer.
ՓԻԼԻՍՈՓԱՅ որ եւ ՓԻՂԻՍՈՓՈՍ. Բառ յն. ֆիլօ՛սօֆօս. φιλόσοφος philosophus. այսինքն Իմաստասէր. զի սկսեալ ի պիւթագորայ՝ զայս անուն սկսան կրել գիտնաւորք, ուր յառաջ, այսինքն իմաստուն կոչէին, որպէս եօթն իմաստունք ի յոյնս.
cloak, mantle;
priest's mantle.
Զօրհնութիւն եւ զձեւ կրօնաւորութեան տալ, այսինքն զկնգուզն եւ զսքեմն եւ զփիլոնն. (Լմբ. պտրգ.։)
spotted, stained, sullied, dirty;
unclean, impure, obscene.
Գիտասցէ զինքն, զի փիծ է եւ անմաքուր։ Զփիծ, զամօթալին, եւ զանօգուտն։ Կարէ վատթար եւ փիծ գոլ վարուք. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ եւ Փիլ. լին. ՟Գ. 18. 43։)
cf. Փիղ;
fish-scale;
cf. Փիւղակէ.
Եւ որպէս ռմկ. փուշ. այսինքն Խոշոր թեփ ձկան եւ կիտի.
Եւ որպէս Փիւղակէ, փիլակէ. այսինքն բանտ.
arrest, prison.
Բառ յն. ֆիլագի, φυλακή custodia. այսինքն Պահեստ. բանտ.
cf. Փիւսկեան.
ՓԻՒՍԻԿԵԱՆ կամ ՓԻՒՍԿԵԱՆ. Որպէս յն. ֆիսիգօս. φυσικός physicus. այսինքն Բնական. բնախօս կամ բնազնին.
physical;
physician;
natural philosopher.
ՓԻՒՍԻԿԵԱՆ կամ ՓԻՒՍԿԵԱՆ. Որպէս յն. ֆիսիգօս. φυσικός physicus. այսինքն Բնական. բնախօս կամ բնազնին.