shepherd;
cf. Հովիւ.
· Calfa
Շպե՛տ (կամ շըշպետ) աշխարհիս, մեր երկու հովուիս (այսինքն հայրապետի եւ թագաւորի) ձեռնտու լիցիս. (Գանձ.։)
to overturn, to upset, to turn over, to capsize, to throw down;
to change, to transmute, to convert;
to turn aside, to pervert, to subvert;
ի բաց —, to avert, to turn away, to divert;
— զմիտս, ի մտաց ի խորհրդոց, to deter, to dissuade, to dehort, to discouncil;
ի փախուստ — զզօրս, to rout, to put to flight, to chase, to pursue hotly;
— զգոյն, to discolour;
— զբանն, to retract, to recant;
cf. Միտ.
· Calfa
Շրջեցին զմիտսն յովասու։ Առեալ զթագաւորն մեկուսի՝ շրջեաց զմիտս նորա։ Զի մի՛ չարութիւն ինչ շրջեսցէ զիմաստութիւն նորա։ Ցանկութիւն շրջեաց զսիրտ քո։ Շրջեաց նմա աստուած սիրտ այլ։ Խնդրէր շրջել զփոխանակ բդեշխին ի հաւատոց։ Կամիցին շրջել զաւետարանն քրիստոսի.եւ այլն։
Շրջէ զբանն յայլասացիկ յորջորջումն։ Ապա ի թագաւորն շրջէ զբանն։ յայլ ձեւ շրջեն զչարախօսութիւնն. (Ոսկ. ես.։)
to confound, to mix, to jumble, to embroil, to complicate;
to trouble, to put in disorder, to disorder, to derange, to harass, to embarrass, to bewilder.
· Calfa
Ոչ կամեցաւ շփոթել զտուն հօր իւրոյ, եւ ոչ զթագաւորն մեծամեծօքն։ Եթէ տեսանեմ զեղբայր ոմն՝ զի շփոթի, եւ ես շփոթիմ ընդ նմա։ Շփոթիս ընդ շփոթօղսն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ. եւ ՟Ժ՟Բ։)
honourably, magnificently, splendidly, pompously, superbly, richly, nobly, majestically.
· Calfa
Ծանուցեալ՝ թագաւորացն, շըքեղաբար զարդիւ կազմեալ. (Մագ. ոտ. խչ.։)
highly ornamented, richly adorned, magnificently dressed, splendid, magnificent, superb.
· Calfa
Ծիրանէկիր շքեղազարդ թագաւոր։ Շքեղազարդ կոյս։ Շքեղազարդ պսակ. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։ Լմբ. վերափոխ. եւ Լմբ. ատեն.։)
to decorate, to adorn, to beautify, to embellish;
to honour, to glorify.
· Calfa
Յայնժամ թագաւորն առաւել շքեղացոյց զսեդրագ, զմիսաք, եւ զաբեդնագով յերկիրն բարելացւոց. (Դան. Գ. 97։)
Զթագաւորս շքեղացուցանեն ի նմանութեան արտախոյրն պսակի ի վերջաւորն փողփողելոյ։ Կայսերակերպ զարդու շքեղացուցեալ մեծարեաց զնա. (Ագաթ։)
Երեւելի զարդուք ցանգ զմեզ շքեղացուցանէր։ Շքեղացուցանեն զթագաւորն գագիկ կրկին փառաւորութեամբ. (Արծր. Դ. 12։ Ե. 3։)
the twenty fourth letter of the alphabet and the sixth of the vowels;
six hundred, six hundredth.
· Calfa
Անիծեա՛լ լիցի երկիր ի գործս քո. հող էիր. եւ ի հող դարձցիս. ո՛ անիծիցս այսոցիկ, որ երեւելեացս դողումն հարկանէ։ Ո՜ բարբառոյն, զոր անբաւ յաւիտեանքս շարժել ոչ կարեն։ Ո՜ բանին, յորմէ թագաւորք եւ մեծամեծք եւ տնանկք սարսեն եւ դողան. (Ոսկ. ծն.։)
to create, to excite rancour, to exasperate, to provoke to enmity.
· Calfa
Դա ոխացոյց եւ գրգռեաց զարքայն յունաց ի վերայ թագաւորին պապայ. (Բուզ. ՟Ե. 35։)
alas ! oh ! ah ! o !
վայեաց եւ ասէ, ո՜հ տէր, he cried out and said, oh! my Lord !
ո՜հ ինձ տէր, ah ! oh ! alas, oh dear ! woe is me !
ո՜հ անմտութեանն, ո՜հ կուրութեանն, oh what folly ! oh what blindness !
ո՜հ եւ աւաղ աւուրն այնորիկ, oh dreadful day !
ո՜հ հովիւք, woe to the shepherds !
ո՜հ մոլորութիւն, ո՜հ յիմարութիւն, oh what a mistake ! what nonsense !
ո՜հ թէ, would to God !
ո՜հ ո՜հ, ha ! ha !
ո՜հ, ո՜հ օր, woe, woe to the day !.
· Calfa
Ո՜հ, պաշարեաց տէր զերիս թագաւորս։ Վայեաց, եւ ասէ, ո՛հ տէր։ Աղաղակեաց եղիա, եւ ասէ, ո՛հ ինձ տէր. (՟Դ. Թագ. ՟Գ. 10։ ՟Զ. 5։ ՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ե. 20։)
lamentation, complaint, groaning, wailing, moans, tears;
—ք, elegy;
—ս առնուլ, յօրինել, զ—ս հարկանել, cf. Ողբամ.
· Calfa
Վայիւք եւ ճչովք եւ ողբովք աշխարէին զթագաւորն. (Ագաթ.։)
Ողբք (կամ ողբանք) վասն բառնալոյ թագաւորութեանն հայոց. (Խոր. ՟Գ. 68։)
olympiad.
· Calfa
Ժամանակք թագաւորաց, եւ ողոմպիադաց, որ թարգմանի ըմբշամարտաց։ Յաւելից ի սոյն եւ զդիր ողոմպիադացն, որք ի յունաց գրեցան։ Յունաց առաջին ողոմպիադն կարգեցաւ։ Առ վաթսներորդիւ եւ հինգերորդիւ ողոմպիադաւն։ Յունաց ողոմպիադք (մրցանքն, եւ թուականն). ՟Ա. ողոմպիաս, յորում յաղթէր կուռբոս հեղիացի ի ստագին։ Յաղթեաց յողոմպիոջն վեցիցս, ի պիթիոջն վեցիցս. եւ այլն. (Եւս. քր.։)
Ոլի մպիաթն առ յունօք անուանի այն, որ ըստ չորս ամացն ժողովին ի տօն տարեկանացն ... Հերովդէս թագաւորէ յամին հարիւրորդի ութսներորդի վեցերորդի յոլիմպիաթացն՝ յամին չորրորդին իւրոյ. (եւ այլն. Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
right;
cf. Ուղղորդ.
· Calfa
Կայ յետկար երդման ոչ եւս յաւելուլ կալ ի նոյն ողորդ միտս ընդ թագաւորին. (Յհ. կթ.։)
supplication, petition, entreaty, instance;
insinuation, persuasion;
suppliant, beseeching, mild, humble, insinuating, persuasive, attractive, fawning;
—ով, softly, humbly, kindly;
յ— ածել, to persuade, to soften, to affect, cf. Յորդորեմ, cf. Յօժարեցուցանեմ;
յ— անկանել, դեգերել, to supplicate, to beg humbly, to entreat, to pray earnestly, cf. Աղերսեմ, cf. Աղաչեմ.
· Calfa
Խօսէր ընդ նմա ողոքով։ Այսպիսի բանս ողոքոյ ընդ թագաւորին խօսէր։ Խօսէր համակ ողոքով, եւ աղաչէր. (Բուզ. ՟Դ. 21։ ՟Ե. 15. 22։)
supplication, humble prayer, instance;
softness, kind things, soft words, blarney;
attraction, insinuation, persuasion;
fondling, caress, cajoling, coaxing, fulsome flattery, adulation.
· Calfa
Ոչ երբէք բանիւք ողոքանաց եղեաք առ ձեզ։ Ծանեայց զողոքանս, զոր ընդ իս խօսիցի։ Ի ձայն բարբառոյ ողոքանաց սկսան աղաղակել առ թագաւորն։ Ի գրգութիւնս ողոքանաց. (՟Ա. Թես. ՟Բ. 5։ Յոբ. ՟Ի՟Գ. 5։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 89։ ՟Գ. Մակ. ՟Զ. 16։)
Դեւք ողոքանօք որսան զանուսմունս ի խաբէութիւն։ Ընկալան զգիրն խաբեբայ ողոքանաց թագաւորին։ Եւ ոչ ողոքանացն երեսս ինչ արար։ Բազում բանիւք ողոքանօք ածէր զթագաւորն ի հաւանութիւն։ Գութս ողոքանաց արկանէին առաջի բարերարին. (Եղիշ.)
to supplicate, to persuade mildly;
to soften, to calm, to appease;
to touch, to move to pity;
to fawn upon, to toady, to flatter.
· Calfa
Իբրեւ զմօտաւոր զհեռաւորն ողոքեսցեն փութով։ Բազումք ողոքեն զերեսս թագաւորաց (կամ իշխանաց)։ Եթէ տրտմէր, թագաւորդ ողոքէր. (Իմ. ՟Ժ՟Դ. 17։ Առակ. ՟Ժ՟Թ. 6։ ՟Ի՟Թ. 27։ ՟Ա. Եզր. ՟Դ. 31։)
alive, living;
sound, safe;
complete, entire, integral;
wholesome;
uninterrupted;
— —, alive, all alive, altogether, cf. Կենդանւոյն;
— բովանդակ, wholly, entirely;
— եկիր, welcome ! you are welcome;
— լեր or եր, keep yourself hearty;
God speed you, good bye !
— լեր վարդապետ, hail Master !
— լեր թագուհի, Salve Regina! hail Mary!
— երթ, go in peace, adieu, farewell;
— մնասցեն, let them go to the devil;
— մնա, adieu, take care of yourself, my kind wishes.
· Calfa
Ո՛ղջ եր վարդապետ։ Ո՛ղջ եր թագաւոր հրէից։ Պատահեաց նոցա յիսուս, եւ ասէ. ո՛ղջ էք (այս ինքն իցէք, լիջիք)։ Ո՛ղջ լեր, կամ լերուք կամ լիջիք (ի լրումն նամակի). եւ այլն։
Ո՛ղջ լիջիք, եւ մեք մեզէն ողջ եմք։ Դո՛ւք ո՛ղջ լերուք, եւ մեք մեզէն ողջ եմք։ Ո՛ղջ լեր թագաւորակից մեր, եւ սիրելի՛ եղբայր. (Ագաթ.։ Եղիշ. ՟Ա։ Խոր. ՟Ա. 27։)
thinking soundly, wise, sensible, judicious;
chaste, modest, coy, maidenly, pure, honest;
— միտք, good sense, honesty, plain-dealing.
· Calfa
Վեհագոյն վարկանիմ զմանուկ աղքատ ողջախոհ քան զծեր թագաւոր անմիտ։ Ողջախոհաց արանց է խրատիլն թշուառութեամբն. (Ածաբ. ժղ.։ Ածաբ. առ որս. ՟Ժ՟Ա։)
sound judgment, wisdom, sagacity, good sense;
chastity, pudicity, temperance, continence, modesty, sobriety, honesty.
· Calfa
Յովսէփ ողջախոհութեամբն թագաւորեաց, պարկեշտութեամբն արդարացաւ։ Յաղագս ողջախոհութեանն մինչ ի կատարած աշխարհի զարմացեալ լինի. (Մեկն. ծն.։)
salute, salutation, greeting, compliments, kind regards;
health, state of salubrity;
all, entire, whole;
entirely, wholly, completely;
— հրաժարական, leave-taking, adieu, farewell;
— տալ, to salute;
to compliment;
հարցանել զողջունէ, տեսանել զ— ուրուք, to salute affectionately, with kind expressions;
հարցանել զողջունէ ուրուք, to ask news of;
տալ — հրաժարական, to take leave;
to say good bye, farewell;
—, — քեզ, — ընդ քեզ, good morning ! good day !
— իցէ քեզ, how do you do ? how are you ?
— է, very well;
— է քեզ, is all well with you ?
— է, do you bring good news ?
— է, health, peace, prosperity;
— քեզ տունդ իմ սիրելի, — քեզ երկիր ծննդեան, fare well sweet home ! adieu my native land ! adieu !.
· Calfa
some, certain, some one, one;
այր —, a man;
կին — անուն մարգարիտա, a woman named Margaret;
ոմն քաղցեալ եւ ոմն արբեալ, one is dying of hunger while another is drunk;
ոմանք մեծատունք եւ ոմանք աղքատք, some are rich and others poor;
ցրուեցան ոմն յայս եւ ոմն յայն կոյս, they are scattered here and there;
զոմանս տեսի անցանել ընդ գետն, ոմանք ի լուղ, եւ ոմանք ի նաւակի, I saw several crossing the river, some swimming, others in a boat.
· Calfa
made of gold;
— զգեստ, brocade.
· Calfa
Ի բաց ընկեցեր զոսկիակուռ թագ թագաւորին. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
cf. Ոսկիապատակ.
· Calfa
Այսօր ի մոգուցն ընծայեալ ոսկիապատ թագիւն՝ թագաւոր փառաց. (Շ. տաղ.։)
of the royal family, of the court;
citizen, freeman;
nobleman, noble, lord, courtier.
· Calfa
Զոստանիկ ազատութիւն ... իբր թագաւորական իմն զարմ. (Յհ. կթ.։)
prefecture;
inspectorship;
ministry, office.
· Calfa
Զփիլիպպոս որբ մնացեալ փայփայէր ոստիկանութեամբ ոմն յազգէ թագաւորութեանն։ Կղաւ դիոս զփեղիքս հրէաստանի ոստիկան առաքէ ... Ի փեղիկեայ հրէից ոստիկանութեան եւ այլն. (Եւս. քր.։)
who, which, what, that;
որ միանգամ, որ ոք, who, whoever, whosoever;
որք միանգամ, all they who;
որ ինչ, what;
which;
all that;
whatever;
այրն որ գայ, the man who is coming;
զոր դու գտեր, what you have found;
եւ որ չար եւս է, որ չար քան զամենայն է, and what is worst of all;
այրն զոր եմ սիրեմ, the man whom I love;
չգիտէ զոր գործէն, he does not know what he is doing;
յորմէ, whence, therefore;
որ եւ իցէ, whoever, whosoever;
any thing whatever, aught;
որ զինչ եւ իցէ, whatever or whatsoever it may be;
be that as it may;
ընտրեա զոր եւ կամիս, choose which you please;
որոյ աղագաւ, for this reason;
որ բարիս գործէ, գտցէ զբարիս, who acts well will be rewarded;
որ խնդրէ՝ առնու, he who asks will receive;
ժողովեցին որ շատ եւ որ սակաւ, some have gathered much, some little;
հանապազօր մեղանչեմք՝ որ խորհհրդով, որ բանիւ, we continually sin either in thought or word.
· Calfa
Վկայեն մեզ երկինք եւ երկիր, որ ոչ երբէք հեղգացեալ եմք յարքունի վաստակս։ Գունդ կազմէին՝ որ զնոսա շկօթակ արասցեն։ Ցուցանէր եւ զերկպառակութիւն զօրացն, որ բազում ազգք բաժանեցան ի սիրոյ թագաւորին. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ը։)
that;
որ զի, that, in order that, so that;
since, as;
կարծեմ որ գայ, I believe that he will come;
որ թէպէտեւ նոքա վեհք են, although they are superior.
· Calfa
Վկայեն մեզ երկինք եւ երկիր, որ ոչ երբէք հեղգացեալ եմք յարքունի վաստակս։ Գունդ կազմէին՝ որ զնոսա շկօթակ արասցեն։ Ցուցանէր եւ զերկպառակութիւն զօրացն, որ բազում ազգք բաժանեցան ի սիրոյ թագաւորին. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ը։)
to adopt;
to affiliate.
· Calfa
Որ որդիացուցեալ էր իւր փեսայութեամբ զթագաւորն աշոտ. (Յհ. կթ.։)
distinct, separate;
different, other;
separately, apart;
— —, separately;
distinctly.
· Calfa
Զառ ի յայլոց առաջնոցն գրեալս որիշ որիշ զթագաւորացն՝ ի մի ժողովեաց. (Նախ. ՟ա. թագ.։)
wall;
partition;
— զորմայն, from wall to wall;
in groping, groping along;
քանդել զ—, to unwall, to dismantle.
· Calfa
Ի վերայ բռելոյ որմոյ տաճարի թագաւորին. (Դան. ՟Ե. 5.) այս ինքն՝ ծեփած ճիլալը պատ. ուստի եւ կեղծաւորն կոչի.
Jupiter's, belonging to Jupiter;
— դիք, Jupiter, Jove, Bacchus;
— տօն, feasts in honour of Castor and Pollux;
— հուր, sacred fire of the Persians;
fire-worship, Persian sect;
— քաղաք, Diospolis.
· Calfa
ՈՐՄԶԴԱԿԱՆ ՀՈՒՐ, կամ ՄՈԼՈՐՈՒԹԻՒՆ, է Կրակապաշտութիւն պարսից, կամ կրակն պաշտեալ՝ որպէս մասն արեգական, կամ յորմզդէ ումեմնէ թագաւորէ սահմանեալ, որ եւ վռամական կոչի. եւ կամ որպէս Շանթ արամազդայ.
lawyer, jurisconsult;
president.
· Calfa
Երեք վկայքն՝ որք լինին զկնի նոմիկոսին, որ գրեաց զթուղթն (կտակի)։ Ոչ ոք է կարօղ շրջել զգրեալ կտակ թագաւորական նոմիկոսով։ Լիցի կտակն՝ նոմիկոսին ձեռնագրով. (Մխ. դտ.։)
coin.
· Calfa
Նոմիսմայ ըստ հռովմայեցւոցն դահեկան անուանի. վասն զի նոմիսմայ անուն էր թագաւորի, եւ ըստ իւրում անուան անուանեաց. (Շիր. կշռ. չափ.։)
law, right.
· Calfa
Ոչ կարէ օգնել նմա օրէնք ... ո՛չ օգնէ իւր նոմոսն։ Սահմանեաց նոմոս Ղեւոն թագաւոր։ Եւ լինի այս ըստ նոմոսի եւ ըստ սովորութեան երկրին. (Մխ. դտ.։)
like, the same;
—, զ—, cf. Նոյնպէս.
· Calfa
Իբրեւ զայս ամենայն լսէր թագաւորն յունաց, նոյնօրինակ եւ նա զիւր զօրսն գումարէր. (Բուզ. ՟Գ. 21։)
new-born;
regenerate;
springing up afresh, budding anew;
—ծնեալ յաւազանէ, just christened;
կին —ծին, recently delivered woman.
· Calfa
Նորածին մանուկ, կամ արքայ, կամ թագաւոր. (Ոսկ. մտթ.։ Եւս. պտմ.։ Զքր. կթ.։ Շար.։ Գանձ.։ Տաղ.։)
prodigious, marvelous, astonishing, surprising, wonderful;
unheard of, extraordinary, incredible, paradoxical, phenomenal, monstrous;
— ինչ, phenomenon, prodigy, paradox.
· Calfa
Նորանշան գործ, կամ պատիւ, կամ պատուհաս, կամ թագաւոր. (Իգն.։ Յհ. կթ.։ Լաստ.։ Գանձ.։)
newly crowned;
— հայրապետն լեւոն ժգ, Leo XIII, lately raised to the pontificate.
· Calfa
Նորոգ պսակեալ. նորաթագ. այն ինչ նստեալ յաթոռ հայրապետական կամ թագաւորական եւ այլն.
newly offered, dedicated, ordained or consecrated;
starting in life, entering in a profession or career, making one's outset;
novice, probationer.
· Calfa
Մինչդեռ նորընծայ ի թագաւորութեան էր. (Եւս. քր. ՟Ա։ Ճ. ՟Ա.։)
Նորընծայ հրամանք, կամ վարդապետութիւն, կամ կրօնք, կամ տուրեւառիկ փոփոխմունք, կամ անուն թագաւորութեան. (Ոսկ. ես. Ոսկ. մտթ. Ոսկ. գաղ. եւ այլն։)
cf. Նորատուր.
· Calfa
Եւ յայսպիսի նորոգատուր թագաւորութեանն բարձրացուցանէր զազգս Թորգոմեան։ Որ վերստին զձեզ ծնաւ նորոգատուր բանիւն կենդանականաւ ի կեանսն կենդանի. (Յհ. կթ.։)
mend, to do up, to repair, to restore to the first condition or state, to put in good or better condition;
to regenerate, to reform;
to renew, to renovate, to revive, to re-establish;
— զնկար, to restore a picture.
· Calfa
Եկին իջին ի գաղգաղա՝ նորոգել զթագաւորութիւն. (Եփր. թագ.։)
diminution, lessening, decrease, extenuation;
want of, deficiency in, scarcity;
rarity;
discount, reduction, lowering;
decline, wane, waning;
eclipse;
— գնոյ, reduction in price, abatement;
երթալ ի —ումն, to fall, to decay, to decline.
· Calfa
Վասն երթալոյ տակաւին ի նուազումն՝ թագաւորութեան յազգէն արշակունեաց. (Փարպ.։)
to subdue, to vanquish, to conquer, to master, to keep under, to subject, to subjugate, to enslave, to reduce to slavery;
յինքն —, to take possession of, to make oneself master;
— զզայրոյթ, to repress one's anger or resentment.
· Calfa
Զաշխարհն հրամայէր սիրով նուաճել։ Կամօք իւրովք նուաճեալ էր ընդ թագաւորին իշխանութեամբն. (Եղիշ. ՟Ը։)
police captain, sheriff.
· Calfa
Եմուտ նուիրակապետն, եւ ասէ. ահա եկին. ասէ թագաւորն, ածէ՛ք ի ներքս։ Նուիրակապետն պատուականագոյն է։ Նուիրակն ... եւ նուիրակապետն. (ՃՃ.։)
Մարտիանոս ոմն տրիբուն եւ դպիր՝ նուիրակապետ էր բարեպաշտ թագաւորին Յուստիանոս. (Տէր Իսրայէլ. մարտ. ՟Ժ՟Ե.։)
seat, residence;
— փեթակի, the bottom of a bee-hive.
· Calfa
Որ էր յառաջն տեղին այն նստոց ամարան մեծ թագաւորացն հայոց, այսինքն Արշակունեացն։ ԶՍիս քաղաքն այրեցին, որ էր նստոց թագաւորին հայոց. (Մաղաք. աբեղ.։)