to cry out, to exclaim;
to predict;
— առ աստուած, to invocate divine help.
Զոր եսայիաս կանխաւ վերագոչեաց։ Վերագոչեմք առ քեզ տէր. (Շար.։)
bride's man or maid, paranymph.
νυμφαγωγός, νυμφοστόλος pronubus. որ եւ ՓԵՍԱԾՈՒ. Ածօղ զփեսայն առ հարսն, որպէս եւ զհարսն առ փեսայն. փեսաւէր, եւ այլն եւս բարեկամք փեսային. (ըստ յն. ասի եւ հարսնածու՝ նովին հոմաձայնութեամբ. զի է փեսայ, եւ նիմֆի, հարսն. )
Նմանեցից Քրիստոսի սուրբ փեսայածուին եւ փեսային, որ եւ սքանչելագործէ ի հարսանիսն. (Ածաբ. մկրտ.։)
pertaining to the bridegroom, marital, conjugal.
νυμφικός sponsalitius. Սեպհական փեսայի եւ փեսայութեան.
wedding-chamber;
nuptial bed.
νυμφεῖον thalamus. Տուն փեսայի կամ հարսանեաց. հարսնարան. եւ Առագաստ. սենեակ փեսայի եւ հարսին.
Ի փեսայարանն ընդ փեսային մտանիցեմք.. . Փեսայարան զանձինս ետուն։ Որ սիրեն ի փեսայարանն մտանել. (ՃՃ.։ Մանդ.։)
like a bridegroom.
ա. Զօրէն փեսայի. փեսայապէս. փեսայանման.
bride's man, paranymph.
νυμφαγωγός, νυμφοστόλος pronubus. (որպէս թէ փեսաւոր. ) Փեսահրաւէր. փեսայածու (կամ փեսայաբեր). բարեկամ փեսայի. տարօղ փեսայի. առ հարսն, կամ հարսին առ փեսայ. գլխաւոր ի հարսանիս.
Էր ժամանակ ինչ հեռանալոյ փեսային, եւ փեսաւերին, եւ հարսնդ համբերեցեր։ Զփեսաւէրացն խանդաղատական արձակէր ձայն. (Խոր. ՟Գ. 68։ եւ Խոր. հռիփս.։)
mother-in-law;
cf. Կեսուր.
ռմկ. կեսուր. πενθερά socrus. Մայր փեսային՝ որպէս մայրագիր համարեալ հարսին.
father-in-law;
cf. Կեսրայր.
ՍԿԵՍՐԱՅՐ ՍԿԵՍՐԵԱՅ. ռմկ. կեսրար. πενθερός socer. Այրն սկեսրի. այն է հայր փեսային՝ որպէս հայրագիր համարեալ հարսին. Տես (Ծն. ՟Լ՟Ը. 13. 25։ ՟Ա. Թագ. ՟Դ. 19. 21. 22։)
saw;
saw-fish;
— ձեռաց, hand-saw.
to saw, to cut with a saw.
Մանասէ զեսայի սղոցեաց. (Կոչ. ՟Բ։ Եփր. զղջ. եւ Եփր. յհ. մկր.։ Նար. ՟Ժ՟Ա։)
Նոքա զեսայի սղոցեցին, զերեմիաս խեղդեցին, եւ զքրիստոս խաչեցին. (Բաբիղ. յհ. մկ.։)
Սղոցեցան զաքարիա եւ եսայի. (Եփր. եբր.։)
brother-in-law (husband's brother).
որ եւ յն. տաի՛ր. δαήρ, ἁνδράδελφος levir, frater mariti. Եղբայր փեսային՝ տագր ասի հարսին. տագր. երկանը ախպարը. գայըն։
Մարք ի տագերաց ամուսնանայցեն (յետ մահու նախկին փեսայի). (Երզն. մտթ.։)
sister-in-law (husband's sister).
γαλεύς, ἁνδραδελφή glos, soror mariti. Նոյն եւ ռմկ. Տալ ասի հարսին՝ քոյրն փեսայի. էրկանը քուրը.
house-steward;
chief-captain;
high-priest;
governor or ruler of the feast, high seneschal;
cf. Հացերէց.
Առէ՛ք եւ բերէք տաճարապետիդ։ Իբրեւ ճաշակեաց տաճարապետն զջուրն գինի եղեալ ... խօսի ընդ փեսային տաճարապետն. (Յհ. ՟Բ. 8. 9։)
to fell or throw to the ground, to beat down, to prostrate, to overturn, to overthrow, to upset;
to subvert, to demolish, to destroy, to ruin, to roll, to turn;
— զխորհուրդս ուրուք, to destroy a person's projects;
cf. Խոչ.
Տապալէին զվէմն ի բերանոյ ջրհորոյն։ Տապալէ զլերինս բարկութեամբ։ Լերինք ի հիմանէ տապալեսցին։ Ձորք տապալեսցին։ Տապալեցաւ ի մէջ ոտից նորա։ Տապալեաց զամեսայի ի ճանապարհէն յանգն։ Հողմ յարիցէ եւ տապալեսցէ։ Ասուր իբրեւ նոճ մի ի լիբանան, եւ տապալեցին զնա ի վերայ լերանց։ Տապալեսցէ զատակս նորա։ Տապալեցան շտեմարանք։ Հիմունք երկնից խռովեցան եւ տապալեցան։ Տապալեսցին հիմունք նորա.եւ այլն։
sight, vision, look, view;
theory, plan, speculation;
visit;
contemplation, consideration;
idea, conception, knowledge, notion;
vision, dream;
prophecy;
ecstasy;
տեսութեան or դիտական ասպարէզ, field of view or vision;
համառօտ —, cursory view, short notice, sketch;
հասարակաբար տեսութիւն, at or with a single glance, in a summary way.
Եսայիաս իբրեւ տեսութիւնս ետես. քանզի գրեալ է, տեսութիւն՝ զոր ետես եսայիաս. (Բրս. թղթ.։)
mistress, Mrs, dame, lady;
princess, queen, empress;
վիկտորիա տիկնանց —, Queen Victoria;
— մանկամարդ, young lady, miss, damsel;
— երկնից, queen of heaven, moon;
— վանաց, superioress, abbess.
Փեսայեացն. որպէս փեսայից։
to copy, to transcribe;
to figure, to trace, to delineate, to represent, to show;
to give or present as example or model.
Որպէս օրինակէ եսայի վասն հոգեւորին զերկրաւոր մշակութիւն։ Զնա կարճաց օրինակեաց։ Զգերիչս ի հողմ, եւ զնոսա ի խռիւ օրինակէ Խոսր.։ (Նար.։ ՟Կ՟Ե։ Մխ. երեմ.։)
Յամենամաքուրն մատուցանես սեղան։ Առագաստ ամենամաքուր փեսային. (Սարկ. հանգ.։)
cf. Քաջաբան.
Քաջախօսն եսայի ասէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 14։)
sister-in-law (wife's sister).
Քոյր հարսին՝ քենի կոչի փեսային. քենի. իտ. (որք նշանակեն եւ զքոյր փեսային, եւ զկին եղբօրն)
ամենայնփեսայից լի էին բերանք ողբոց լալութեան. (՟Ա. Մակ. ՟Ա. 28։)
ՅԱՒԷՐԺԱԿԱՆ ՀԱՐՍՈՒՆՔ ՅԱՒԷՐԺԱՀԱՐՍՈՒՆՔ սանց. Ըստ ճշմարտութեան՝ հոգիք սրբոց անարատ հարսունք անախտ փեսային Քրիստոսի յերկինս.
Ջերմեռանդն եւ արտաշիկացեալ կամօք օրինաց։ Զայս ասէ եսայի ջերմեռանդն մտօք։ Ջեռուցանել զցուրտ մարմինն դաւթի ի ձեռն ջերմեռանդն եւ արիւնաշատ կուսին. (Քիլ. իմաստն։ Սեբեր. ՟Ղ։ Եփր. թագ.։)
ՍԿԵՍՐԱՅՐ ՍԿԵՍՐԵԱՅ. ռմկ. կեսրար. πενθερός socer. Այրն սկեսրի. այն է հայր փեսային՝ որպէս հայրագիր համարեալ հարսին. Տես (Ծն. ՟Լ՟Ը. 13. 25։ ՟Ա. Թագ. ՟Դ. 19. 21. 22։)
seal;
signet;
stamp, impression ot a seal;
signature;
mark, figure, sign, character;
proof, witness;
confirmation, sentence;
sign of the cross;
baptism;
— Հօր, the only Begotten Son;
— — անմահութեան, the seal or stamp of immortality;
անփակ —, flying seal;
— կուսութեան, maidenhead, hymen;
— դրամոյ, die, stamp;
— բանից, conclusion, end;
— հարկանել, to affix one's seal to, to seal;
լուծանել՝ քակել զ—, to unseal, to break the seal;
— տալ, to baptize;
to seal up, to terminate, to finish;
— առնուլ to receive baptism, to be baptized;
առնուլ զոք ի կնքոյ, to stand godfather or godmother to;
— բանիս, after all, in fine, in short, in a word;
— դնել բանից, to wind up a speech, to conclude a discourse.
tone, sound.
• ՓՈԽ.-Հայ բոշ. կավրավ «կնքահայր, սանահայր» (գւռ. քաւոր ձևից), գնչ. kirvo, kirivó, kivro «կնքահայր», որից գնչուերէնի օրէնքով իգական՝ kirvi «կնքամայր». բո-լորն էլ մեր քաւոր բառից են. (A. Paspatu սոանց համար գրում է. «Որչափ ինձ ծա-նօթ է՝ չկայ նման մի բառ՝ որ կարենայ սրան ծագում տուած լինել»։ Ի ղուր ուրեմն համեմատում է սանս. kurvat «արարեալ» ռառի հետ, որ այստեղ գործ չունի)։-Քաւոր ձևից են փոխառեալ նաև քրդ. քիրվա, քիվ-րա, քրիվա «թլփատութեան ծէսի ժամանակ կնքահայր եղող անձը». այս բառով են կո-չում հայերը քրդերին՝ բարեկամական լեզ-ւով. այս տիտղոսը ծագում է նրանից, որ շատ քրդեր «Հայոց կնքահայր կը լինին խաչ բռնելով կամ այլոց բռնել տալով. այ-ռուհետև այր քուրդն փեսայի տան քրիվան է և անոր պաշտպանն նեղ վայրկեաններու մէջ»։ (Այս քրդ. բառը չէ նշանակած Justi. ունին միայն Ճանիկեան, Հնութ. Ակնայ, էջ 71 և Միրախորեան, Նկարագրական ու-ղևորութիւն 1885 Պօլիս, հտ. Գ. էջ 219)։ Իբր թրք. բառ յիշում է նաև Будaговъ 2, 125 օ︎ kirve ձևով և ասում է թէ գոր-ծածաևան է Անդրկովկասում ու մի քանի գաւառներում, ինչ. Ղարաբաղ, Շամախի. նուխի. իսկ Ատրպատականում չի գործած-ւում. նշանակում է «կնքահայր», ինչաես երևում է թուրք մոլլաների գրած չափաբե-ոական մատեաններից և է այն անձը՝ որ թլփատութեան ժամանակ գրկում է մանու-կին. այդ առթիւ մանկիկին նուիրում է ամ-Արմատական բառարան-39 բողջ մի հագուստ և իրաւունք ունի մինչև մանկիկի ծնողների հարեմը մտնեւու։-Թուրքերէնի վրայով անցնելով հյ. կնիք բառը տուել է նաև հունգ. könyv «գիրք», մորդվին. kon՛ov «թուղթ», հսլ. kun՛iga, ռուս. книга. ուկր. knyha, բուլգար. kniga, սերբ. knjgga, չեխ. kniha, լեհ. kslega «գիրք, թուղթ, սաղմոս, խաղաթուղթ-ևն», այս կարծիքը առաջարկել է նախ Mikkola. l*inn-ugr. Forschung. 2, 77 և 1, 113՝ մեկնելով ասուրական kunukku ձևից, որ հաստառում են թուրքերէնի միջոցով՝ Pe-dersen KZ 39, 464 և 40, 189, Munkäcsi. Keleti szemle 2, 312, որ և ընդունում է Berneker 664՝ իբրև ամենից աւելի հաւա-նականը՝ սլ. kun՛iga «գիրք» բառի համար տռուած բացատրութեանց մէջ։
woman's veil.
• ԳՒՌ.-Երև. կոսպանդ «հարսանիքի ժա-մանակ փեսայի վզին խաչաձև կապուած թաշկինակ, որ նշան է նորափեսայութեան. 2. լաջակ». նոյն բառն ունին նաև Ալշ. Նբ. Խ.-իսկ Խտջ. գօզբանդ «մի տեսակ կանա-5ի գլխակապ, որի ծայրը մեջքն ի վայր կախուած է»։
mitre, tiara, infula.
• «լատին ոճով եպիսկոպոսական կամ քահանայական թագ» Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 314, Մաշտ. ջահկ. Թղթ. դաշ. 27. Տաթև ամ. էջ 442. գրուած է նաև միդր Սմբ. դատ. 68. ուղիղ տառադարձութեամբ է միտր «պը-սակ, խոյր» Ոսկ. ես. 458. «Իբրև փեսայի եդ ինձ միտր ... միտրն պսակ ինչ բոլորեալ նարօտ ականակուռ, զոր ղնեն ի գլուխ փե-սայք ի հարսանիս»։
account, calculation, computation, enumeration, numeration;
number;
catalogue, list;
roll-call, muster;
examination, inventory, statement, account;
esteem, respect, value, regard, station, degree;
presentation or rendering of accounts;
comparison;
lesson;
verse;
ի —, ի —ի, —, for, on account of;
ընդ մի —, same, same thing;
— առնուլ, պահանջել, to ask for an account of, to require one to account for;
— առնել, to find out an explication of, to examine;
to take or draw up an inventory of;
to take stock;
— տալ, to render an account;
to give a reason;
to be responsible, to account for;
— առնուլ ի մէջ ծառայից իւրոց, to make an account with his servants;
ի — ածել, արկանել, դնել, to count, to calculate, to compare;
մտանել ի —, to be reckoned, numbered, esteemed among;
ի —ի լինել, to be counted as, to pass for, to be reputed, esteemed;
ընդ մարդկան կալ ի — ի, to be taken for a man;
— դնել ընդ ումեք, to dispute;
հանել թիւ —ոյ, to draw or cast lots;
տուր զհամար տնտեսութեան քո, give an account of thy stewardship;
ոչ եղեւ ի —ի բան իմ, no attention was paid to my words;
չէ ինչ ի — ի, it is unimportant;
no matter;
թուով — ով էր ամենայն, all was counted;
—ովք թուոց կատարեալ, a clever arithmetician;
— առնուլ, to take lessons;
գիտել, ուսանել, ասել զ—ն, to know, to learn, to say or repeat one's lesson;
cf. Թիւ.
• . ո հլ. և երբեմն ու հլ. «թիւ, գու-մար, հաշիվ, հաշուելը, քննութիւն, հարցու-փորձ, բանի տեղ դնելը, համեմատութիւն, ենթադրում» ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. Սեբեր. Եւս. քր. և պտմ. Ոսկ. որից համարիլ «հաշուել, թուել, սեպել» ՍԳր. Սեբեր. Ոսկ. ես. Կոչ. (աշխարհաբարում դարձել է համարել). հա-մարադրութիւն Ոսկ. ես. համարողութիւն Վեցօր. անհամար ՍԳր. Ագաթ. դիւրահամար Ոսկ. ես. կապճահամար Արծր. յոգնահամար կղկնտ. Բենիկ. երդահամար Զենոբ. բազմա-համար Բենիկ. ևն։-Համար բառի գաւառա-կան և նոր գրական «վասն, պատճառաւ» նշանակութեան հնագոյն գործածութիւնն ու-նին Խոր. Բ. 7, 87, 90 (Ի համար քեռ իւրոյ), Վրք. հց. Վրդն. սղ. Մխ. դտ. էջ 244՝ ի հա-մար ձևով. (Պահի ի համար մեծի փեսայի. Մխ. դտ.)։ Համարիլ բայի երկրորդական «վարկանել, սեպել» նշանակութեան համար հմմտ. թիւ, թուիլ և աշխ. ա՛յնպէս հաշուել. երկու նշանակութիւնները իրարից տարբերե-լու համար արևմտեան գրականը գործածում է համարել «սեպել» և համրել «հաշուել». հմմտ. արաբ. [arabic word] hasabā «հաշուեւ համրել», [arabic word] hasiba «համարել, սե-աեւ»։-Նոր բառեր են համարակալ. համա-րանաւութիւն, համարիչ, համրիչ, մարդա-Բամար. համարում, համարմունք։
locust;
grass-hopper;
մարախ քաղցր —, cf. Մատուտակ.
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ՝ համեմատե-լով պրս. մէլէխ ձևի հետ։-Böttich. Arica 67, 92 և Lag. Ges. Abhd 72 պրս. malax։-Lag. Urgesch. 787 պրս. malax, իբրև սանս. mar, լտ. molere արմատից։ Müller SWAW 38. 582 պրս. marax, որ գոյութիւն չունի։ Նոյն, SWAW 40, 9 սրա հետ նաև աֆղան. malax։ Հիւբշ. ZDMG 36 (1882), էջ 133 maδaxa։ Եազրճեան, Մասիս 1884, 202 տալիս է բառիս մեկնութիւնը, ինչպէս և ենթադրում է մի նոր մարախ «բազէ» բառ. ահա իր խօսքերը. «Ոսկեփորիկ մը Նէեսայի վրայ խօսելով կ'ըսէ թէ Ակիւ-ղա զնէեսա բառը, զոր գիտեմք թէ
stipend, salary, hire, pay, wages;
emoluments, perquisities;
retribution, recompense, payment;
letting out on hire, hiring, renting;
—ք տան, rent, house-rent;
— բժշկի, physician's fees;
cf. Նաւ;
տուն ի —ու տալի, house to let;
—ս արկանել, դնել, to contract, to make an agreement, to agree;
ի —ու ունել, առնուլ, to rent, to farm, to hire;
to freight, to charter;
ի —ու տալ, to let on hire, to let out, to lease;
ի —ու ունել զտուն, to rent a house;
հատուցանել զ—ս տան, to pay house-rent;
տալ զարծաթ ի —ու, to put out money to interest;
արժանի է մշակն —ու իւրոյ, the labourer is worthy of his hire.
• , ու հլ. «աշխատութեան փոխարէն տրուած վճարք, պարգև» ՍԳր. Եղիշ. որից ի վարձու ունել «վարձքով բռնել» ՍԳր. վարձս արկանել «գին կտրել» Մտթ. ի. 2. վարձել ՍԳր. Եփր. մն. Սեբեր. վարձահա-տուი Կորիւն. վարձանք «վարձատրութիւն» Զենոբ. էջ 20. «փեսայի տուած օժիտը հար-սին» ՍԳր. Կոչ. 224. «սխուր, շնութեան գին» Միք. ա. 7. վարձաւր կամ վարձոտր Տոբ. և 5. 17. Եւաղր. վարձկան ՍԳր. վարձկա-նագրիչ Բուզ. դ. 8. վարձկանութիւն Եւս. քր. նախավարձել Մծբ? Նոր բառեր են օրավարծ, աշխատավարձ, վարձակալ, տողավարձ։