voice;
sound;
cry, shout;
noise, rumour, clamour;
term, word, speech, tongue, language;
tone, tune;
—ք պորփիւրի, the five universals, (term in logic);
— թռչնաց, warbling of birds;
— ցնծութեան, cry shout of joy;
— աղաղակի, cry, clamour;
cry of pain, moan, lament, groan;
նուագումն —ի, loss of voice;
կերկերումն —ի, hoarseness, raucity;
ի — բարձր, aloud;
զօաւոր, մեծավայելուչ, ախորժ, քաղցր, սասկայոյզ, տկար, դողդոջ, թրթռուն, անախորժ, կերեկրեալ or կերկեր, նուաղեալ —, loud or strong, grave or serious, agreeable, sweet or soft, passionate or pathetic, faint or weak, trembling, thrilling, tremulous or quivering, disagreeable or harsh, hoarse, falling voice;
—թաւ or թամբ, սուր or զիլ, base, deep, soprano, shrill sound or voice;
— բառնալ, արձակել, առնել, արկանել, առնուլ, to cry, to utter, to send forth cries, to cry out, to shout, to clamour;
— ածել, to cause a voice or cry to be heard;
to cry;
— տալ, to cry out, to exclaim, to shout;
to speak, to apostrophize;
to defy, to challenge;
ի — ասել, to say, to pronounce aloud, to tell, to recite;
ի մի — պատասխանել, to answer unanimously, with one accord;
աղաղակել ի — մեծ, to cry with a loud voice;
to shout, to clamour, to yell;
բարձրացուցանել կամ ցացուցանել զ—, to elevate, to raise;
to lower, to abase the voice;
բարձրացուցանել զ— աղաղակի, to raise one's voice;
— բարձեալ գոչել, to cry out, to vociferate;
— զկնի եդեալ կոչել ցոք, to call after one;
— տուեալ խրախուսել, to exhort aloud;
— տալ միմեանց, to provoke mutually, to defy;
to shout on, to exhort, to animate, to inspirit, to cheer up, to inspire with courage, to excite;
— տալ մարտի, to declare war, to declare oneself opposed to;
— տալ ըննդէմ երկնից խիզախել, to lift up the head against high heaven, to be proud, arrogant, boastful;
— նորա գելաւ, his voice failed him;
նուաղեալ է —ն, he has a dying voice.
vacillating, trembling, staggering, reeling.
• «երերոն. տա-տանոր. ռողդղացող» Սարգ. ա. պ. ժա. Ճա-ռընտ., որից՝ դողղոջել Եփր. ծն. Ոսկ. յհ., դողղոջալ Լմբ. ժող. Ճառընտ., դողդոջոտ Ոսև. ես. Եփր. եբր. 229, դողդոջուն Ոսկ. յհ. ա. 1, 2, ղողդոջումն Վրդն. սղ. բոլորն էլ գրուած են թէ՛ ջ-ով և թէ՛ չ-ով, իսկ արդի գրական լեզուն (թէ՛ արևելեան և թէ՛ արևմը-տեան բարբառը) ընդունած է միայն ջ-ով գրութիւնը, որ հնագոյնն է. հմմտ. բողբոջ։
ԴՈՂԴՈՋ կամ ԴՈՂԴՈՉ. Իբր Դողդոջոտ. դողդոջուն. երերուն. շարժուն. դեդեւալ.
cf. Դողդոջամ.
cf. Դողդոջոտ.
Զօրացարո՛ւք ձեռք լքեալք եւ ծունկք դողդոջոտք. (Ոսկ. ես.։)
Անհաստատք եւ դողդոջոտք՝ մեր կամքս. (Փիլ. լին.։)
Զձեռս դողդոջոտս, եւ զծունկս կթոտս հաստատեցէ՛ք. (Եփր. եբր.։)
cf. Դողդոջոտ.
cf. դողդոջոտ
vacillation, staggering;
nutation.
in trembling.
to vacillate, to totter, to waver;
to shudder.
Ըստ նմին հօրն՝ որդին դողդոջէր. այն էր երիտասարդ ի ցաւս. (Եփր. ծն.։)
Մարմնով դողդոջէր. (Վրդն. ծն.։)
Ոչ դողդոջէ։ Ոչ դողդոչելով. (Ոսկ. յհ.։)
unshaken, firm.
ἁτρεμής. intremulus. Որ ոչն դողդոջէ. անսասան. անշարժ. անխռով. անդորրական. անփոփոխ. ասլա դէփրէնմէզ՝ թեզայիւր պուլմազ.
Աննիւթիւք եւ անդողդոջիւք աչօք ի ներքս ընկալեալ. (Դիոն. երկն.։)
Յաւիտեան ասեմք զանդողդոջն զայն եւ համանգամայն զկեանսն եւ զանբաւն. (Մաքս. անդ։)
Առանց դողդոջելոյ. անշարժաբար. հանդարտիկ.
Անդողդոջ խաղաղացեալ ի մարմնի զգայութեանց։ Քուն է ախտ՝ անդողդոջ խաղաղանալ ի մարմնի զգայութեանց. (Նիւս. կազմ.։ Վահր. երրորդ.։)
cf. Դողդոջ.
• «երերոն. տա-տանոր. ռողդղացող» Սարգ. ա. պ. ժա. Ճա-ռընտ., որից՝ դողղոջել Եփր. ծն. Ոսկ. յհ., դողղոջալ Լմբ. ժող. Ճառընտ., դողդոջոտ Ոսև. ես. Եփր. եբր. 229, դողդոջուն Ոսկ. յհ. ա. 1, 2, ղողդոջումն Վրդն. սղ. բոլորն էլ գրուած են թէ՛ ջ-ով և թէ՛ չ-ով, իսկ արդի գրական լեզուն (թէ՛ արևելեան և թէ՛ արևմը-տեան բարբառը) ընդունած է միայն ջ-ով գրութիւնը, որ հնագոյնն է. հմմտ. բողբոջ։
ԴՈՂԴՈՋ կամ ԴՈՂԴՈՉ. Իբր Դողդոջոտ. դողդոջուն. երերուն. շարժուն. դեդեւալ.
to grow childish, to dote, to rave, to talk nonsense;
to stagger, to reel, to waver;
աղճատեալ ծեր, garrulous and decrepit old man.
Ի վերջինն հասանիցէ ծերութիւն, եւ սկիզբն առնէ աղճատելոյ եւ բարբանջելոյ։ Մի՛ խոտան վարկանել վասն դողդոջ եւ աղճատեալ հասակին։ Աղճատեա՛լ ալեւոր, մինչեւ ցե՞րբ ընդ քեզ լինիմ ... Աղճատեալ ծեր. (Սահմ. ՟Թ։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Ա։ Վրք. հց.։)
speech, voice, accent, language, idiom, dialect;
acclamation, exclamation;
cry, clamour;
sound;
կերկերեալ դողդոջ՝ ընդհատ սպառնալից —, a hoarse or gruff, trembling, interrupted, menacing voice;
յօդել —, to offer a word, to speak;
ածել ի —, to make one speak;
— արձակել, to cry, to raise the voice, to exclaim;
հնչեցին օդք ի — ցնծութեան, the air was filled with cries or a thousand cries of joy;
ի Հայ —, in the Armenian language;
— ամպոց, սրաման, thunder, noise;
— ամբոխին, clamour, cry;
— փողոյ, հաւուց, վահանաց, հողմոց, blast of trumpets, ruff;
cackling;
noise or clashing of shields;
whistling or bluster of the wind;
— առիւծու, դաղանաց, cf. Մռնչիւն;
— աղաղակի, rumour
trembling;
wandering;
vagrant;
Erratic.
Երերեալ. դողդոջուն։ (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
scorzonera (vipers grass).
ԳՌԶԻ կամ ԿՌԶԻ. Խոտ վայրի նրբատերեւ, գլխաձեւ, դողդոջուն առ բարակութեան բնոյն. ի կտրիլ տերեւոյն՝ կաթն ծորի.
cf. Դանդաչումն.
παραφορά vacillatio Տարաբերումն. աստ անդ դողդոջումն. բանդագուշանք, բաջաղանք. ցնորք.
vacillating, wavering.
Որ ստէպ դեդեւի. դողդոջոտ.
mill-hopper.
illness, disease, indisposition;
affection, passion;
vice, bad habit;
menses;
seed of man;
— ցաւոց՝ դառնութեան, calamity, plague, disaster, any thing troublesome;
— արտասուաց, tears;
— քնոյ, sleep;
— մահու՝ մահացու, mortal malady;
զ—ս մահու ջերանիլ, to be seriously, mortally ill;
— մարդահաճութեան, adulation, flattery;
ապաս ունել ախտի, մեծարել զախտ, to give one's self up to vice, pleasure.
Քուն է ախտ՝ անդողդոջ խաղաղանալ ի մարմնի զգայութեանց. (Վահր. երրորդ.։)
without beginning, eternal;
baseless.
Յանհիմն յանսկիզբն ի դողդոջուն խորհրդոց խօսելոյ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
bending, curvature;
retraction, retiring, contraction, shrivelling;
tenacity, sordid avarice, niggardliness;
— երեսաց, wrinkle.
Նուաղութիւն տեսնելեաց, կարկամութիւն ընթացից, դողդոջումն ձեռին. (Սկեւռ. աղ.։)
to totter, to languish, to grow weak;
կթոտէին բարձք նորա, he could hardly keep on his legs;
կթոտէին դողդոջուն ծունկք նորա, his trembling knees sank beneath him, or failed under him.
wind;
air;
չորք —ք, the four winds, four quarters of heaven;
—ք, jaundice;
— շրջանաւոր, monsoon;
—ք տարեւորք, կանոնաւորք, the trade-winds;
հարուած, բաղխիւն —ոյ, gust of wind;
gale;
cf. Ընթացք;
թեթեւ, քաղցր, զովարար, յաջող, անհաստատ —, light or gentle breeze;
soft, fresh, fair, changing wind;
ցըրտաշունչ, կատաղի, մոլեգին, մրրկալից, սաստկաշունչ, ուժգին, ահեղագոչ —, cold, angry or raging, furious, stormy, impetuous, violent, roaring wind;
ի թեւս —ոյ, on the wings of the wind;
— շնչէ, մռնչէ, փոխի, դադարէ, the wind blows, roars, changes, calms or falls;
— գոյ, it is windy, gusty;
— ելանէ, the wind is rising;
հակառակ է —, the wind is contrary;
ընդդէմ —ոյ նաւարկել, to sail against the wind, or in the wind's eye, to sail with a head wind, to haul the wind;
յաջողակ —ով նաւարկել, to sail before the wind, to be to leeward, to have a fair wind, a wind right aft, to scud;
to prosper;
տալ —ոյ զառագաստս, to unfurl the sails, to spread the canvass;
— աջողակ ուռնոյր՝ լնոյր զառագաստս մեր, a favourable wind filled our sails;
տալ —ոյ, to throw to the winds;
շրջել յամենայն —ոյ, to turn with every wind (of fortune), to be a weather-cock, a time-server;
զ—ս արածել, to feed on air, to cherish vain hopes, to build castles in the air;
ջանալ —ոյ, to labour or strive in vain, to lose one's pains;
գնալ զ—ով, to vanish to dissolve into air, to disappear;
զ—ս ժառանգել, to be reduced to one's last shifts, on one's last legs, to amuse oneself with idle expectations, to buoy oneself up with vain hopes;
ըստ շնչելոյ —ոց եւ վարելոյ ալեաց, at the mercy of the winds and waves;
մարգարէքն մեր էին ի —, our prophets prophesied to the wind.
Անդամալուծութիւն, հողմք, եւ դողդոջմունք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21։)
cf. Բորոտիմ.
Զնշանն (կայենի) ոմանք պիսակոտիլ ասեն, եւ այլք զդողդոջելն. (Վրդն. ծն.։)
կայէն պիսակոտեալ եւ դողդոջեալ. (Մխ. այրիվ.։)
not firm, weak, tottering, unstable, unsteady;
inconstant, mutable, vacillating, wavering, versatile, fickle, volatile.
ՅՈՂԴՈՂԴ կամ ՅՈՂԴՅՈՂԴ. ἁστήρικτος, σαθρός instabilis, infirmus, fragilis. Անհաստատ. անկայուն. դողդոջուն. խախուտ. խարխուլ. դիւրաշարժ. զաղփաղփուն. տկար.
to tremble with age, to write in a trembling hand.
ՁԱԲՌՏԵԼ. Բառ ռմկ. թերեւս ի ձայնիցս՝ Ափ, ծափ. որպէս Խարխափել, կամ այսր անդր ձգել զձեռն. դժուարաւ տեսանել եւ դողդոջել առ ծերութեան.
to slip, to stumble, to trip, to take a false step, to fall;
to falter, to waver, to be unsettled, to go astray, to err.
cf. Սայթաքեցուցանեմ.
περιτρέπομαι, περιφέρομαι, παρακίνομαι titubo, vacillo, erro ὁλισθέω labor, lapso, labefio. Գայթել աքեաց կամ աքեօք. գթել ոտիւք. դողդոջել. շարժլիլ. դրդուիլ. դեդեւիլ. տատանիլ. գայթագղիլ. սաղապիլ. խախտիլ. խոտորիլ. ցնորիլ. սահիլ, սկրդիլ, գլորտըկիլ.
Ոչ դողդոջելով, եւ ոչ սայթաքելով։ Ոչ դեդեւի, եւ ոչ սայթաքէ, եւ ոչ դողդոջէ։ Սայթաքեցին (տպ. սացթաքեցան) ի ճշմարտութենէ անտի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1. 3։)
tremour, motion, agitation, vacillation;
wavering;
trembling;
— եւ տատան լինել, to wander up and down, to ramble, to rove, to stroll, to range;
յերերի կալ cf. Երերիմ.
• = Բնիկ հայ բառ՝ կրկնուած եր արմատից, որ պարզական ձևի տակ պահուած է գւռ. երկծալ և երուերտալ հոմանիշների մէջ։ Հնխ. պարզ արմատն է ter-, որ պահուած է մի-այն սանս. [other alphabet] tarala «վախից դողա-լով» բառի մէջ։ Այնուհետև ter-պարզական արմատը զանազան աճականներով աճելով դարձել է teres, terem, terep և կրճատ tres, trem, trep ևն։ Այս ձևերից լառաջանում ևն հետևեալ բառերը՝-1. tres-ձևից՝ սանս. trá-sati «դողալ», trastás «դողդոջուն», զնդ. təra-saiti «վախենալ», tarštan «վախկոտ», հպրս. tarsatiy «վախենալ», պհլ. tarsītan, պր.. [arabic word] tarsīdan, քրդ. tərsin, աֆղան. tarhē-dal, օսս. t'arsun, բելուճ. trusag «վախենալ» (Horn, § 384), յն. τρέω «վախենալ, դողալ։ սոսկալ», ἔτερσεν «վախեց», τρηρός, τρήρων «վախկոտ», ἀτσεστος «անվախ», լտ. terreo «վախեցնել», terror «սարսափ», միռլ. tar-rach «վախկոտ», հսլ. tresa «ցնցել», tresa sç «դողալ, ցնցուիլ», ռուս. трясти «ցնցել, տատանել, երերացնել, շարժել», трacеныи «երերալ», тpуcъ «շարժ, երկրաշարժ, մըր. րիկ, փոթորիկ, երկչոտ, վախկոտ», тpусить «վախենալ», սերբ. tius «երկրաշարժ», լիթ. triszu «դողալ», լեթթ. trisas «դող», trisêt «դողալ, երերալ». -2. trem-ձևից՝ յն. τρέμω «դողալ», τριμεῖν «դողալ», ταρμόσσω «սար-սափեցնել», τρόμος «դող», ἀτρέμας «ան-շարժ, հանդարտ, կամաց», ἀτρεμής «ան-դորր, խաղաղ», τρτμερός «վախից դողա-ցող, սոսկալի», լտ. tremo «դողալ», tremor «դող», tremulus «դողդոջ», լիթ. trimu, tri-maū, trimti «ցրտից դողալ», լեթթ. tremju, tremt «հալածել, փախցնել», tramš «վախկոտ (ձի)», գոթ. ϑramstei «մորեխ», հ. սաքս. thrimman «ցատկել», ալբան. tremp, trem «վախենալ», ուկր. tramt'ity «երերալ, դո-ղալ».-3. tren-ձևից՝ հսլ. trepetati «դողալ», լտ. trepido «վախից և կամ աճապարանքից աստին անդին երթալ գալ, արտորալ», trepidus «վախէն ու աճա-պարանքէն արտորացող, անհանգիստ», ֆր-րանս. inιrepide «աներկիւղ», հսաքս. thra. bōn «վեր վեր ցատկռտել», լիթ. trepti «ու-ոախութիւնից ոտքերը գետին զարնել», ռուս. тороneть «շփոթուիլ, վախենալ», тороnить «շտապեցնել», тороnкии «վախկոտ. շտա-պող» ևն (Walde, 776, 789, Boisacg, էջ 980, 982, 943, 984, Trautmann. 329, Pokorny, 1 760, Ernout-Meillet 1011)։-Հայերէն եր-ծագում է tres-ձևից և նրա հետ ունի ճիշտ ա՛յն ձայնական փոխյարաբերութիւնը, ինչ որ երեք <հնխ. treies։
slip, slide;
scandal;
obstacle, stumbling;
fart;
—ս արձակել, to fart, to break wind;
գայթ ի գայթ, գայթ ի գայթի, hesitating, uncertain, inconstant;
irresolutely, remissly, in stumbling.
• ՆՀԲ գայթել=գթել, գայթագղիլ<գայ-թելով գլիլ։ Հիւնք. երկուսն էլ խութ բա-ռից, իսկ գայթագղիլ <գայթիլ և կա-ղալ՝ Մէնէվիշեան, ՀԱ, 1890, 54 զալ-թագղիլ < գայթ և գլել (գլոր, գլան) բառերից։ Մ. Ս. Դաւիթ-Բեկ, Յուշաո-ձան, 397 հյ. կատար բառի հետ՝ թերևս ն. գալլ. cedor «արբունքի մազ», ար-մօրիկ. кaezoureк «արբունքի հաստծ». ն. իռլ. caith, հ. բրըտ. caitoir «ար բունքի հասած», հիռլ. čatharac նոյն նշ.։ Մառ, ЗВО (անդ) գիթվոր հանում է պրս. [arabic word] gīd? «վախկոտ» բառից, որ նշանակութեամբ յարմար չէ։ Աճառ. Հայ. նոր բառեր հին մատ. Ա. էջ 9 գայ-թանք նորագիւտ բառը մեկնում է «ինչք, հարստութիւն, գումար», որ սխալ է։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. էջ 5 սանս. vуáihate, vithura-, գոթ. wi0ön «դողդոջիլ, ցնցել» բառերին է կցում գթել, գթոտ, գթում։ Ղափանցեան Տե-քել բայից։
tremor, trembling, shivering, fear;
զդողի հարկանիմ, to tremble;
ի դողի եւ յերերի կալ, to shake, to stir, to shudder;
ի դողի կացուցանել, to cause to tremble.
• , ի հլ. «դողալը, սարսուռ» (վախից կամ ցրտից) Ոսկ. եփես. և բ. կոր., «մի տեսաև երաժշտական խազ (ლ)» Ոսկիփ., որից՝ դո-ղալ ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 24. Ագաթ. Եփր. ել., դո-ղացուցանել Փարպ., դողացուցիչ Վեցօր., դողումն ՍԳր. Եփր. յես. Եզն., զդողման հար-կանիլ Ագաթ. կամ զդողմանի հարկանիլ «դո-ղալ, սարսափիլ» Լմբ. իմ., զդողմնի հարկա-նիլ Վրք. հց., զդողնի հարկանիլ Վրք. սեղբ., զդողանի հարկանիլ Ա. մակ. Բ. 24, մարմնա-ղող Տօնակ., ղողղողալ (նոր բառ). տե՛ս նաև դողդոջ և դոնդող։