treeless.
· Calfa
Ուր չկայցէ ծառ կամ տունկ երեւելի եւ պտղաբեր.
Յանծառ յանպտուղ յանփոխ անապատի բնակելով յովհաննէս. (Բաբիղ. յհ. մկ.։)
free;
without servants.
· Calfa
ἁδούλωτος. non servus, liber. Որ չէ՛ ծառայ այլոց, այլ՝ ազատ. գուլ օլմայան.
Ըստ բնութեամբ անծառայ գոլոյ հոգւոյն, եւ անըմբռնելի։ Անծառայ իմն, եւ յամենայն նուաստութենէ ազատ. (Դիոն. երկն.։)
Կամ ոյր չիք ոք ծառայ. խըզմէթքեարսըզ.
Ձանձրացուցանէին բազմածառայքն զանծառայիցն զտուրսն, խնդրելով հանապազ զմիս այլեւայլ որսոց. (Փարպ.։)
that is not servile, free.
· Calfa
ԶԵսայեայ զազատախօս բարբառ, եւ զանծառայական միտսն։ Կացին մնացին հաստատուն յանծառայական միտսն ազատաբար. (Ոսկ. ես.։)
Անծառայական անձամբն՝ ի մեղաց (կամ մեղացն՝) սպան զզօրացեալ մահն. (Ագաթ.։)
Զանծառայականն տէր ի ծառայի կերպարանս սէրն խոնարհեցոյց. (Տօնակ.։)
Զխոնարհիլն անծառայականին ի մեր նուաստութիւնս. (Շ. բարձր.։)
Զմիտս ազատս եւ անծառայելիս. (Փիլ. լին.։)
Անծառայելի ի չարէն պահէ զխոհականութիւնն. (Նիւս. կազմ.։)
cf. Անծամ.
· Calfa
Զանծասքելին ժանեացն ճճեաց զշնորհի հոգւոյն ծածկոյթ՝ որք սառուցեալք են՝ զգեցուցանէր. (Սկեւռ. լմբ.։)
magpie, pie.
· Calfa
(որ և անձեղ, անձեղն) «կաչա-ղակի նման մի թռչուն է» Գաղիան. Մխ. ա-ռակ. «ԲՉ ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն է» Մանրուս. (Արրտ. 257-8).-իսկ Կոչ. ժզ. և Եփր. խր. 224 անծեղք բառը գրչա-գրական սխալ է, որ պէտք է ուղղել անգեղք (յն. γον)։
Պատահական նմանութիւն ունի գերմ. Amsel «կեռնէխ թռչունը»։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Հճ. Ոզմ. Վն. անձեղ, Ակն. Մկ. անձէղ, Մշ. հընձեղ, ընձեղ, Զթ. անձիւղ, իսկ Խրբ. բարդութեամբ քաքանձէղ։
ԱՆԾԵՂ կամ ԱՆՁԵՂ Թռչուն նման կկուի, կամ կաչաղակի, ի չափ աղաւնոյ, սպիտակափետուր սեւախառն, երկայն տտամբ. սագսըղան, կամ իպիպիկ գուշու։ Գաղիան.։ Մխ. առակ. ՟Ճ՟Լ՟Բ։ Իսկ (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։) եւ Եփր. խր. գրի ԱՆԾԵՂՔ՝ որպէս անգեղք կամ անկեղք։ γῦψ. vultur.
not subject to the effects of age, perpetual, durable.
· Calfa
Զանծեր եւ զանթառամ կեանս ստանալ։ Կեանք անծեր եւ անմահագոյն. (Փիլ. լին.։)
Պսակն յանծերականս եւ յանմահս եւ յանսպառս եւ այլն. (Ոսկ. մ. գ. 18։)
cf. Անծեր.
· Calfa
ἅγηρος, ἁγήραος. insenescibilis, senii expers. Որ ոչն ծերանայ եւ ո՛չ հնանայ. յաւերժական. մշտնջենաւոր. անփոփոխ. անեղծ. անանց. յաւիտենական.
Որպէս զհին աւուրց, որպէս զանծերանալի, որպէս զանայլայլելի։ Անծերանալի եւ երանականն կատարումն. (Դիոն.։)
Յանծերանալին եւ յանմահն կեանս։ Սակաւ մի աշխատիս, եւ անծերանալի է ուրախութիւնն. (Ոսկ. ՟ա. յհ.։)
Ի կեանսն յաւիտենից, եւ յանծերանալի համաբնակութիւնսն. (Թէոդոր. կուս.։)
Առ Աստուած յոյսն անծերանալի էր ի նոսա. (Առ որս. ՟Դ։)
Պայծառութեամբ պանծալի, զօրութեամբ անծերանալի եւ անապական. (Արիստ. աշխ.։)
Անծերանալի կալ մնալ. (Պտմ. աղեքս.։)
unbegotten, unborn;
barren, steril.
· Calfa
ἁγέννητος. ingenitus, non natus. Ո՛չ ծնեալ կամ ելեալ յայլմէ անձէ. սեպհական առանձնաւորութիւն Հօր երկնաւորի.
իբր անեղ եւ անսկիզբն կամ անժամանակ, հասարակ երեցունց աստուածային անձանց. մանաւանդ ըստ հոմաձայնութեան յունին. ἁγένητος. nonfactus, increatus որ գրի նաեւ ἁγέννητος. non natus.
ἅγονος. sine facto. Անծնունդ. անծննդական. անզաւակ. ամուլ. ստերջ. անբեր. զաւակ կամ բերք չունեցօղ. տօզուրմազ. հասըլսըզ.
Ամենայն անպտուղ՝ բնաւ անծին. (Ոսկ. ՟ա. թես.։)
Ոչ եթող զբարին անծին մնալ. (Դիոն.։)
Ցրտութիւնն անծին է, իսկ չափաւորապէս ջերմն ծննդագործ. (Մաքս.։)
Վէմ անծին եւ ապառաժ՝ ստեամբք վտակաց ջուրց արբուցանէ զծարաւիս. (Սարկ. աղ.։)
Վէմն անծին եւ անպտուղ։ Զի եւ գուբն անծին է։ Արգանդ անծին. (Գէ. ես.։)
Որ փոքր մի յառաջ այրի, արդ հարսնացեալ. եւ որ անծին, արդ բազմածին. (Սկեւռ. ես.։)
Զանծին բարեաց ծնօղ բանիցս՝ մի՛ մոռանայք տօնողք վեհիցս. (Շ. ոտ. հրեշտ.։)
Իսկ ի Գանձ. շերամ որդն կոչի
Անծին կենդանի։
Անծին հանդիպի հայր. (Կիւրղ. գանձ.։)
Խոստովանիմք զՀօր յատկութիւն առանձնաւորութեանն՝ անծին եւ անսկիզբն։ Ոմն անծին է, եւ ոմն ծնունդ. (Շ. թղթ.։)
Որդի անծնին ի կուսութենէ քումմէ ծնանի. (ՃՃ.։)
Իսկութիւն անծին. (Յճխ. ՟Ա։)
Մի՛ երկու աստուածս անծինս կարծիցես. այլ զի որդին միանգամայն ընդ ծնանելն՝ ամենեցուն տէր էր։ Զի մի՛ իբրեւ լուիցես՝ թէ ի սկզբանէ, եւ անծին եւս համարիցիս զնա. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 13. եւ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
Մերթ՝ չծնեալն յարարածս կատարելապէս, այլ՝ վիժեալ անկատար.
Որպէս աղտ եւ վիժած զանծինն եւ անկենդանի եւ անլոյս անկումն ունի յերկրի. Դիոն. եկեղ. ՟Գ։ (Թո՛ղ զի եւ Ադամ եւ Եւայ՝ անծին կամ անեղ ասին, իբր ոչ հասարակ ծննդեամբ գոյացեալք։)
ԶՀայրն եւ զԱրարիչ զանեղանելին զանծինն Աստուած. (Փիլ. լին.։)
Բարեպատշաճապէս ասեմք անծին զէութիւնն Աստուծոյ. (Աթ. ՟Ը։)
Աստուած մի է, անծին, միայն անձնիշխան. (Կոչ. ՟Դ։)
unborn state.
· Calfa
Ամենայն՝ որ ինչ յանծնելութենէն ծնանի, անծնելութիւն է. եւ զի ծնաւ Որդի յանծնելութենէն Հօր (այս ինքն յանեղ Հօրէ), անծնելութիւն ուրեմն է եւ նա, եւ ծնողին մշտնջենաւորակից։ Անծնելութիւն է էութիւն Հօր, անծնելութիւն ուրեմն է եւ ի Նմանէ յառաջ եկեալն։ (cf. ԼԻՆԵԼՈՒԹԻՒՆ, cf. ԱՐԱՐԱԾՔ, եւ cf. ԾՆՈՒՆԴՔ. որք անխտիր ասին վասն առաջին մատենին Մովսէսի. զի ի յն. գրի γένεσις , կամ γέννησις , իբր վ creatio, եւ generatio վասն որոյ բազում արթնութեամբ պիտի արկանել ի բանս հարց, եւ ի թարգմանութիւնս՝ համեմատութեամբ բնագրաց։)
Ո՛չ Հայր ի բաց կացեալ է յանծնելութենէն, վասն զի ծնաւ. եւ ո՛չ Որդի ի ծնանելոյն. քանզի յոչ ծնիցելոյն է. (իսկ եւնոմեանք) զանծնելութիւնն եւ զծնելութիւնն՝ բնութիւն Աստուծոյ դնեն։ Եթէ անծնելութիւնն բնութիւն է Աստուծոյ, ծնելութիւնն ոչ բնութիւն։ Ասա՛ դու զանծնելութիւնն Հօր, եւ ես զծնելութիւնն Որդւոյ բնախօսեցից քեզ. եւ այլն. (Ածաբ. մկրտ. եւ Ածաբ. առ որս. ՟Գ. ՟Զ։)
Ոմն է անծնելութիւն, եւ ոմն ծնունդ. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ուղիղ դաւանութիւն է՝ զծնելութիւն եւ զանծնելութիւն ո՛չ բնութիւն ասել, այլ ի մի բնութեանն յատկութիւնք առանձնաւորութեանցն. (Վահր. երրորդ.։)
Զանծնելութիւն ասեմ (Հօր), եւ ծնելութիւն (Որդւոյ), եւ ելողութիւն (Հոգւոյն). (Սանահն.։)
Յաղագս անծնելութեան եւ ծնելութեան, անեղութեան եւ եղելութեան։ Կամ պարզապէս անծնելութիւն թարգմանի փոխանակ անեղութեան, յասելն (Կիւրղ. գանձ. ՟Ե.)
ἁγεννησία. ingeitum esse, ingenitura. Անծնեալ կամ անծին գոլն. որ է յատկութիւն Աստուծոյ Հօր, որպէս ծնելութիւնն յատկութիւն է Որդւոյ. եւ զի եւնոմեան աղանդաւորք զիսկութիւն Աստուծոյ դնէին յանծնելութեան, նովին ուրանային զԱստուածութիւն Որդւոյ ծնելոյ, եւ Հոգւոյն բղխելոյ.
իբր անեղութիւն՝ հասարակ երից Անձանց Աստուածութեան. առաւել վասն հոմաձայնութեան յունին, որ անխտիր գրի երբեմն. τὸ ἁγέννητον. non factum esse, կամ τὸ ἁγέννητον. non natum esse. վասն որոյ եւ կրկին թարգմանութեամբ ասի, (Կիւրղ. գանձ. ՟Ա.)
barrenness;
cf. Անծնելութիւն.
· Calfa
cf. ԱՆԾՆՆԴՈՒԹԻՒՆ. եւ երբեմն՝ որպէս սին եւ ունայն ծնունդ ապականեալ. ըստ յն. հողմային. ἁνεμιαῖος.
Զձուս քարբից փշրելով, նեխութիւն եւ անծնութիւն յանդիմանիցեմք. (Առ որս. ՟Ժ՟Դ։)
barren, steril.
· Calfa
ἅγονος. non generans, sterilis. որ եւ ԱՆԾՆՈՒՆԴ, եւ ԱՆԾԻՆ ասի, իբր անզաւակ, ամուլ, եւ անբեր. որ ծնունդ չունի, բերք մը չունեցօղ. տօզուրմազ. հասըլսըզ.
Զանծննդական զամուլ հոգիս. (Յիսուս որդի.։)
Որք ութ ամիսք լեալ յորովայնին, ըստ յոլով իրաց անպտուղք եւ անծննդականք. (Փիլ. այլաբ.։)
Քարինս անծննդականս. (ՃՃ.։)
Զանծննդականն անդաստան՝ որայից յանկարծակի ցուցանէ մայր. (Ոսկ. կուս.։)
Մառախուղ է խոնաւ գոլոշի՝ անծննդական ջրոյ (այս ինքն ոչ բերօղ զանձրեւ). (Արիստ. աշխ.։)
Ոչ անծննդական (գտանին՛), եւ երկորիք լինին. (Նիւս. երգ.) յն. ոչ անծննդանան։
cf. Անծննդական.
· Calfa
Որպէս անծննդական, անծին. անզաւակ, եւ անբեր. ἅγονος.
Մի՛ լիցի ի քեզ ամուլ եւ անծնունդ։ Ի կարօտութեան եւ ի սովի անծնունդ. (Օրին. ՟Է. 14։ Յոբ. ՟Լ. 3։ Իսկ Երգ. ՟Զ. 5. անծնունդ. ա՛յլ ձ. անորդի։)
Կոյրք, եւ անծնունդք իմաստութեան բարք. (Փիլ. լին.։)
Անծնունդ ոչ գոլ յանասունս նոցա. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Բ։)
Քարինք բնութեամբ անծնունդք են. (ՃՃ.։)
Զանծնունդ բնութիւն արծաթոյն ծննդական առնել. (Գր. հր.։)
Երկիր՝ անծնունդ առ ի յարութեան պտուղ. (Խոսր.։)
Անծնունդք ի բարի պտղոյն. (Վրդն. սղ.։)
Անծնունդ գաւազանն մերձեցեալ ի վէմն անծնունդ՝ ջուր բղխեաց. (Ճ. ՟Ժ.։)
Եօթն ի ներքոյ տասնեկին անծնունդ է (այլոյ թուոյ), եւ անծին (յայլմէ թուոյ). (Վանակ. տարեմտ.։ եւ Արշ. ՟Լ՟Ա։)
Մերթ իբր ոչ ծնեալ. անծին.
Յայնմ՝ որ անեղ եւ անծնունդն է. (Նիւս. կազմ.։)
sterility.
· Calfa
Յանծննդութենէն զգացեալ ամուլս զնոսա։ Սոդոմ ծծմբով եւ հրով ապականեալ լինէր, իսկ կինն (Ղովտայ) փոխեալ լինէր յաղի բնութիւն. անծննդութիւն եւ անպտղութիւն ամենեքին սոքա զեկուցանեն. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. լին.։)
Որ ծնաւն զորդի, անծննդութիւն իցէ. քանզի անծին հանդիպի հայր. (Կիւրղ. գանձ.։)
Իբր անծնունդն գոլ. ամլութիւն. անբերութիւն. ἁγονία, sterilitas, infertilitas.
Եւ անծին գոլն. անծնելութիւն. ոչ լինելն ծնեալ յայլմէ. τὸ ἁγέννητον, ingenitum esse.
not agitated by the waves, calm, peaceable.
· Calfa
Յանծուփ նաւահանգստի նստիցիմք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 11։)
ἁκύμαντος Անալէկոծ. անքոյթ ի ծփանաց. տաշկասըզ. գումսուզ.
proper, fit;
v. imp. — է, it ought, it is right, it is proper;
յ— ելանել, to be completed, accomplished, finished.
· Calfa
տե՛ս Անկանել։
ԱՆԿ որ եւ գրի ԱՆԳ. Անկաւոր. յանկաւոր. պարտուպատշաճ. դիպող. ինչ որ մէկին կինկնայ, յարմար. տիւշէր. ճայիզ. միւնասիպ. մէնսուպ. ἑπιβάλλον, κατάλληλον, καθήκον, δέον. conveniens, congruus.
Համեմատութեամբ անկից իւրաքանչիւր ումեք։ Կամեցեալ ինչ իմանալ յարժանաւորացն եւ յանկից։ Գործեսցէ զանկսն իւր։ Իւրաքանչիւր ուրուք զըստ անգիցն ի կիր առեալ։ Շարժեսցին ի մտացն առ անգսն իւրեանց։ Զզոյգն եւ զիւր անգն։ Զանգ եւ զդէպ անուն գաւառականաց՝ ոչ յապաղեաց կոչել քոյր. (Փիլ.։)
Ճանաչել իւրաքանչիւր ումեք զիւր ինքեան անկ։ Զողորմածացն անկս. (Պիտ.։)
Ընտրել զանկսն. (Բրս. գոհ.։)
Անձանց իւրեանց անկս եւ պատկանաւորս։ Յանկսն իւր հպեսցի. (Սարկ. հանգ. եւ Սարկ. քհ.։)
Նա է սկիզբն որդւոցն նորա, եւ նմա ա՛նկ է անդրանկութիւնն։ Մինչեւ եկեսցէ՝ որում անկն է։ Վասն զի Տոբիայ անկ իսկ է ժառանգել զնա։ Քեզ անկ է առնուլ զմանուկն իմ. (Օրին. ԻԱ. 17։ Եզեկ. ԻԱ. 27։ Տոբ. Գ. 25։ Է. 9։)
Որպէս ա՛նկ եւ յարմար էր եւ վայել էր ամուսնի, յանձն առնոյր. (Փիլ.։)
Ինձ ա՛նկ է իշխանութիւնն, ինձ պատշաճ է. (Եւս. քր. Ա։)
Այս պարգեւք ո՛չ ամենեցուն անկ. (Եղիշ. Ե։)
Մասնաւոր կրիւք՝ որ փրկչին անկ. (Արշ. ԻԳ։)
Գրեսցուք՝ եթէ բժշկեալքն էին ինչ նմա անկ. նա՛ ոչ թագաւորութեանն ինչ անգ էր. (Եզնիկ.։)
Միթէ ի նա ինչ ա՞նկ իցէ վկայութիւնդ. (Սեբեր. Բ։)
ԱՆԿ յանկ, կամ յանգ Իբր վախճան. լրումն. անկումն ի նպատակ. cf. Յ, cf. ՅԱՆԳ. եւ cf. ՅԱՆԿ ԵԼԱՆԵԼ, ՀԱՆԵԼ. եւ այլն։
ԱՆԿ Է. դիմազ. Պատկանի. պատշաճ է. ի դէպ է. կինկնայ. տիւմէր. ճայիզտիր. καθήκει. convenit, pertinet.
unbuilt, unfurnished, unprepared, not ready;
unbound.
· Calfa
Անզէնք եւ անկազմք ի մայրիս աներկիւղաբար շրջեսցին. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Անկազմ սակաւուքն զայնչափ բազմութիւն զօրացն ցրուեաց. (Փարպ.։)
Տղայոց մատուցանէ զհացն՝ ոչ խիստ եւ անկազմ. (Նիւս. կազմ.։)
Սնանի անկազմ բուսոցն պատրաստութեամբ. (Պիտ.։)
Անկազմ աղեղն. (Նեղոս.։)
Աներեւոյթն եւ անկազմն ծածկեալ ունէր որպէս խաւար զերկիր. (Յճխ. ՟Է։)
Զանդունդս անկազմս. (Ագաթ.։)
Նախ անկազմ եղեալ, եւ ապա զզարդն առեալ. (Կիւրղ. ծն.։)
Զանկազմն դրժեալ գործեսցէ իր. (Յհ. կթ.։)
ἁπαράσκευος, ἁκατέργαστος. imparatus, incompositus, rudis. պատրաստ չեղած. Ո՛չ կազմ. անպատրաստ. անկահ. եւ ո՛չ կազմեալ օրինօք. չյարդարեալ. անզարդ. անհարթ. անկարգ. անշնորհ. հազըրսըզ. թետարիքսիզ. տիւզէնսիզ.
want of construction, unfurnished state, imperfection.
· Calfa
Անպատրաստութիւն. անզարդութիւն.
Գտանէ յանհնարին վտանգս եկեալ զհիւղն քան զառաջին անկազմութիւնն. (Եզնիկ.։)
fallen;
abject, vile, despicable;
booty, spoil.
· Calfa
Զանկածն տառապեցուցին։ Ոչինչ է մարթ՝ եթէ անկած լինիցի Բանն Աստուծոյ. (Յոբ. ՟Ի՟Դ. 9։ Հռ. ՟Թ. 6։)
Անկեալ. ընկեցիկ. կործանեալ. եւ յետնեալ յիմիք կարգի. աննշան. նուաստ. տկար. ընկած, ձգած. տիւշիւք. տիւշկիւն. εκπεπτωκός, ἁπερρίμενος. qui exciderit, vel ceciderat, εὑτελής. ignobilis.
Զկարի անկածսն հրամայէ ընդունել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 10։)
Չէ իբրեւ զմարգարէ ոք անկած, թէ նախ առնուցու, եւ ապա տացէ. (Ոսկ. ես.։)
Անկած հարս եւ հաւս ունէին. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 5։)
Անկածք ի պատուէ. (Վեցօր. ՟Գ։)
Յիշխանութենէ պատուոյ անկած էր։ Թէ եւ կարի ի մտաց անկած էր. (Լաստ. ՟Գ. ՟Ի՟Բ։)
Անկածն մեղօք։ Փոքունց եւ անկածից։ Հզօրն յանկածէ (կամ յանկարծէ) պատկառէ. (Նար. ՟Ձ՟Բ. ՟Կ՟Թ. եւ Մծբ.։)
Արիաբար հաստատէին զինուք յանկածն պարսպին. (Շ. եդես.։)
ԱՆԿԱԾ. Աւար անկեալ. կապուտ կողոպուտ անկելոցն.
Բազում ինչ յանկածէ պատերազմին պարգեւեաց. (Խոր. ՟Ա. 11։ եւ ՟Բ. 22։)
Ըստ յարմարութեան յն. եւ լտ. ձայինց՝ Դի անկեալ. գէշ. լէշ πτῶμα. cadaver.
Ուր անկած է, անդ են եւ արծուիք. (Ոսկ. խչ.։)
Ուր անկածն է, անդր եւ արծուիք ժողովեսցին։ Անկած կոչէ զմարմինն յաղագս մահուն. վասն զի թէ ոչ էր անկեալ, մեք ոչ կանգնէաք. (Մեկն. ՟ա. կոր.։)
Զմարմին իւր անուանէ գէշ եւ անկած. (Երզն. մտթ.։)
Ինքն Տէրն զմարմինն ի գէշ առակեաց վասն չարչարանաց խաչին, եւ ի գերեզմանի դնելոյն. այլ եւ անկած ասի ըստ այլոց, զի անկաւ նա ի բնութիւնս մեր խոնարհագունիւքն. (Տօնակ.։)
Ուր անկած թագաւորական է, անդ եւ զօրք գումարին. (Ոսկիփոր.։)
որպէս անկուած, հիւսուած. անկուածոյ ինչ եւ ընդելուզեալ. եւ ոստայն. ὔφασμα. textura. էօրմէ, օյմա իլի.
Անկած լանջատեսիլ եւ ի վերայ պատմուճանի՝ նշանակ երկնի։ Սարդ իբրեւ կատարեսցէ զանկածսն, ըստ միջոցի տեղւովն իբր ի կիտի դարանամուտ լինի. (Փիլ. քհ. եւ Փիլ. լիւս.։)
ԱՆԿԱԾ ԱՐԾԻՒ. ռմկ. ընկած արծիւ. Աստեղատուն արծուոյ՝ աներեւութացեալ եօթնեակ մի ի կարի մերձաւորութենէ արեւու, եւ անդրէն ի հեռանալն փոքր մի ի վեր երեւեալ.
Ի դեկտ. ՟Ժ՟Դ. օրն ելնէ այն աստղ, որ թարգմանի ընկած արծիւ։ Յեօթն օրն ընկնի անկած արծիւն. (Վստկ. ՟Ծ՟Զ։) cf. ԱՆԿԱՍՏԵՂ.
fallen state, humiliation.
· Calfa
Վիճակ անկածի, յետնեալ, կամ աննշան, նուաստ եւ արհամարհ. անտոհմութիւն. տկարութիւն. յետնութիւն. ընկածութիւն, ցածութիւն. հագարէթ. տիւշկիւնլիւք. εὑτέλια. ignobilitas.
Զանկածութիւն ազգին կամէին ի բաց քերել յանձանց։ Ո՛չ զվարդապետութիւնն պարսաւէին, այլ զազգին անկածութիւնն արհամարհէին։ Անկած հարս եւ հաւս ունէին։ Որք առ անկածութիւն հարցն հպարտանայցեն. (Ոսկ. մտթ.։)
Մի՛ անկածութիւն զտնտեսութիւնն համարել։ Քրիստոսի՝ որ թագաւոր է սրբոց, անկածութեան բանս պատշաճես. (Սեբեր. ՟Ա. ՟Թ։)
Յանկածութեանն յաղթեցին. (Եզնիկ.։)
Դեւք զանկածութիւն եւ զթշնամանս ի վերայ խոնարհաց բերեն. (Եւագր. ՟Ժ։)
Զանկածութիւնս ի լեզուն յեղլով անարգել զոք. (Շ. ընդհ.։)
unwillingness, constraint, compulsion.
· Calfa
Զաման ուղղոյն անկամակութեամբ չար թնդեցուցեալ. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
Զանհոգն վարեն կեանս, անկամակութեամբն զամենայն զպարապումնն անցուցանելով. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 36։)
Ոչ գոլն կամակ. անյօժարութիւն. դժկամութիւն. եւ անգործութիւն. դատարկութիւն. անզբաղ կեանք. ἁπραγμοσύνη.
cf. Անկամակութիւն.
· Calfa
Անհնար է անշնչութիւն եւ անկամութիւն զամենայնէս համարել. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
unestablished, unfounded, unsupported, uncertain, frail.
· Calfa
Որ չառնու զկայ. եւ անկայուն. ἅστατος. qui nonstat, inconstans. տուրմազ, կէլիճի.
Ո՛չ զանկայն զանհաստատն, եւ ոչ զայլայլելին. (Նիւս. կազմ.։)
Զկարճն եւ զանկայ ժամանակն ողբայր (Դաւիթ). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)
Զօրէն անհիմն տան անկայ սասանմամբ տատանէ։ Յանկայ եւ յարածուփ գարշութիւն երեսաց. (Պիտ.։)
Անկայիւ շարժմամբ հաստատեալ. (Անան. եկեղ։)
Օրինակաց յաւէտ անկայից։ Կտակի անկայի. (Նար. ՟Հ՟Դ. եւ Մծբ.։)
Դադարեաց էութիւն հողմոյն անկայ ունակութեամբն. (Բենիկ.։)
cf. Անկայ.
· Calfa
Ի շարժմանէդ մշտախաղաց անկայական, զանշարժելիդ՝ շարժօղ բնաւից՝ որ այժմ կան. (Երզն. ոտ.։)
Սնոտի եւ շարժուն եւ անկայական զերեւելիսս ցուցանել. (Լծ. ածաբ.։)
Ոչինչ հաստատուն յանկայականիս ցուցանի բնութեան. (Նիւս. երգ.։)
Մնացական է առաքինութիւնն, եւ չարիք նմին հակառակ՝ անկայական եւ անհաստատական. (Ոսկ. ես.։)
cf. Անկայ.
· Calfa
Որոյ չիք կայան հաստատուն. կամ անկայուն.
Անկայան պատսպարին գիւտիւքն մերովք. (Վեցօր. ՟Ա։)
mortar;
լեսուլ յ—ի, to pound or beat in a mortar.
· Calfa
«սիւն, կուլի, նետ, փքին, թօփ». այսպէս է դնում Գէորգ դպիր՝ Երեմիայի բառ-գրքի յաւելուածում, էջ 537։ Անստոյգ բառ»
(գրուած նաև անգան) «սանդ, հա-վան». մէկ անգամ միայն գործածուած է Թուոց ժա. 8, ներգ. յանկանի (յանգանի) հո-լովով։ Ուրիշ օրինակ չկայ։ Բայց անշուշտ նոյն է անգանակ «կոնք» Տաթև. հարց. 359 եո կենդանի է արդի գաւառականներում ան-գանակ, անկին ձևով և «կոնք, տաշտ» նշա-նակութեամբ։
= Ասոր. [arabic word] aggānā «կուժ, ջրաման», եբր. [hebrew word] aggān «լուացքի կոնք, լական», արաբ. [arabic word] ijǰāna, [arabic word] inǰāna, եթովպ. áigan, ասուր. agannu, կովկասեան լեզունե-րից խիւր. angana «ափսէ, պնակ»։ Նշանա-կութեան կողմից մեր գաւառականները գրա-բարից աւելի համաձայն են սրանց։
Lagarde, Gesam. Abhd. 8 պրս. finjar «բաժակ» բառի հետ։ Ուղիղ մեկնեց նոյն՝ Arm. St. §112։ Հիւբշ. Arm. Gram. 3Ո1 չէ ընդունած այս մեկնութիւնը՝ նշա-նակութեանց տարբերութեան պատճա-ռաւ, որ սակայն հարթւում է մեր ցոյց տուած գաւառական ձևերով։ Jensen, Hitt. u. Arm. համարում է թէ բառը փոխ առնուած է ասորերէնից՝ հիթթի-թական շրջանում։ Հիւնք. կին բառիզ։ Վերի ձևով բացատրեց Աճառ. Արրտ. 1910, 178։
ԳՒՌ (dialectal) Երև. անգանակ, Կր. Ք. անգին, Խն. ինջան «հողից շինուած մեծ տաշտ՝ որի մէջ լուացք են անում, խմոր են շաղախում կամ լոգնում»։ Մամիկոնեան, Հազարից մէկը, էջ 235 ունի անկան «մեծ սանդ փայտի՝ կորկոտ, բրինձ թակելու համար». բայց չգիտեմ թէ իրօք Գանձակի գաւառականո՞վ է, թէ գրա-բար։-Բառ. երեմ. էջ 219 ներգ. յանգանի ձևը բացատրելով գրում է «յըջանի». որից ենթադրում եմ թէ իր ժամանակ ռաւառում գործածական էր ինջան ձևը՝ որ գիտէ նաև Խիանի գաւառականր։
որ եւ ԱՆԳԱՆ. Անօթ գոգաւոր՝ յորում մանրին փշրելիք. հավան. եանէ. տիպէք. θυεία. mortarium.
Լեսուին յանկանի (կամ յանգանի). (Թուոց. ՟Ժ՟Ա. 8։)
to lay the groundwork of lace;
to weave;
to twine.
· Calfa
Թիթղունս ոսկիս՝ թելս թելս անկանել ընդ կապուտակին եւ այլն։ Զխառնուածսն անկեալ անդստին ի նմանէ։ Անկանէր ընդ նմին անկուած ականակապ։ Անկանել գործել զամենայն գործ ճարտարութեան։ Եթէ անկցես զեօթանեսին գիսակս գլխոյ իմոյ ընդ ազբին։ Զոստայնս սարդից անկանեն. եւ այլն։
Յերկինս անկանին այն հանդերձք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 23։)
Որպիսի ոչինչ յանկելոց առ մեզ գոյ՝ վասն պայծառութեան. (Փիլ. քհ.։)
ԱՆԿԱՆԵՄ որ գրի եւ ԱՆԳԱՆԵՄ, գի. ὐφαίνω, ὐφάω, συνυφαίω. texo, detexo, contexo. հիւսել. նիւթել. յարամանել. յարմարել. հուսել, բանիլ. եօրմէք. տօգումագ. նէսճ էթմէք.
Ի չորեցունց նիւթոցս երանգոցս այսոցիկ նիւթեցին եւ անգին զպատմուճանն. (Սեբեր. ՟Գ։)
Զանազան երանկովք անկեալ (կամ անգեալ). (Պիտ.։)
Անկանես անճառ արուեստիւ հնարագիտութեան մէգ եւ առաւօտ. (Նար. ՟Կ՟Գ։)
Երկոքումբք կողմամբք (նեղութեան եւ անդորրութեան) անկանէ զառաքինութիւնս արդարոց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 8։)
Ընծայս բան է՝ իբրեւ հանդերձ ինչ գձուձ յաղքատ մտացս մերոց ոչ առանց երկոց անկեալ. (Նիւս. կազմ.։)
Ընդ սմա անկանել հարկաւոր է զԱստուծոյ հրամանս. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
to fall;
to chance, to happen;
to descend, to flow;
to steal away, to slip away, to escape;
to fall to ruin, to decay, to be impaired, to decline, to fail;
to place one's self, to fix one's self, to belong, to have relation to;
to put down, to deposit;
to pass away;
— ընդ, to undergo;
to sink under;
— երեսաց, to be put out of countenance, to be abashed;
— զբանիւք, to hold a long discourse;
— յոք, to associate with (any one), to be intimate with, to confide in;
— ի միտս՝ զմտօք՝ ի սիրտ, to remember, to recall, cf. Յիշեմ;
— ի ճանապարհ՝ իչու՝ յուղի, to voyage, to travel, cf. Ուղեւորեմ;
— ի վերայ, to come upon unawares, to attack, to surprise;
— ի մտաց, to become made, to lose one's reason, cf. Խելագարիմ, cf. Յիմարանամ;
— ի կենաց, to die, to lose one's life;
— ի յուսոյ, to lose hope, to become desperate;
— ի վերայ երեսաց, to fall upon one's face, to prostrate;
— յոտս ուրուք, to throw one's self or fall at the feet of some one;
— ի ձեռս ուրուք, to fall in the bands or power of some one;
— ընդ ումէք՝ ընդ միմեանս՝ այր ընդ այր, to come to blows, to fight, to combat, to quarrel, to dispute;
— յիշխանութենէ, to lose one's authority, to fall from one's power.
· Calfa
ԱՆԿԱՆԻՄ գրի եւ ԱՆԳԱՆԻՄ, գայ, գի՛ր. πίπτω , ἁποπίπτω, ἑμπίπτω եւ այլն. cado, excido, incido եւ այլն. Վայրաբերիլ սաստկութեամբ, իբր կր. բայիցդ ԸՆԿԵՆՈՒԼ, ԱՐԿԱՆԵԼ. հոսիլ. տապալիլ. կործանիլ. իջանել. խոնարհիլ. ընկնիլ, ինկնալ, իյնալ. տիւշմէք.
Մեռանիլ, մանաւանդ ի պատերազմի կամ հարուածովք.
Յարձակիլ. ի վերայ հասանել. պատել.
Որ համարիցի հաստատուն կալ, զգո՛յշ լիցի՝ գուցէ անկանիցի։ Զիա՞րդ անկաւ յերկնից արուսեակն։ Անդ անկցին ամենեքեան։ Անկցի հպարտութիւն մարդկան։ Ապարանք անկցին։ Անկաւ պարիսպն շուրջանակի։ Յորոց վերայ անկաւ աշտարակն։ Անկցի ի վերայ նորա կարկուտն։ Իբրեւ զցօղ անկեալ ի Տեառնէ։ Բարձի՛ր, եւ անկի՛ր ի ծով։ Անկաւ ի վերայ երեսաց իւրոց։ Անկայ առաջի Տեառն։ Անկեալ երկիր պագանէին նմա։ Անկեալ ի վերայ պարանոցին։ Անկաւ զպարանոցաւն նորա։ Յորմէ անկաւ Յուդաս գնալ ի տեղի իւր։ Անկցին ի տանց փափկութեանց իւրեանց։ Անդր անկցուք, զի Տէր Աստուած մեր ընկէց զմեզ։ Անկաւ ի գլխոց ձերոց պսակ փառաց ձերոց։ Անկցի ի գուբ առիւծուց։ Անկցի ի հնոց հրոյն, յորոգայթ, եւ այլն։
Կամ ի վայր կախիլ.
Խոնարհեցան անկան երեսք իւր։ Պոռնկեցան, անկան ստինք իւրեանց, կամ կուսութեան. եւ այլն։
Ձգիլ. դիմել. ապաստան լինել. յարիլ.
Ի քեզ անկայ ես յարգանդէ։ Յիտալիա բռնութեամբ հողմոց անկաք։ Անկան ընդ կողմն դրանն ի ներքս։ Ահա քաղաքս այս մերձ է՝ անկանել ի նա։ Մինչեւ անկանիցիս անդր։ Անկցի ի մի ի քաղաքաց։ Անկեալ էր եւ շիմոն ի նոսա։ Զանկեալսն՝ որք անկան ի նա, խեղեցոյց նաբուզարդան։ Յարեաւ Թեւդաս, յոր անկան արք, եւ այլն։
Փութա՛ անկի՛ր յողորմութիւնն Աստուծոյ։ Անկի՛ր առ Տէր ջերմապէս. (Վրք. հց.։)
Կամ վիճակիլ. անկ լինել. յարմարիլ.
Անկցի երկիրն այն ձեզ ի վիճակ ժառանգութեան։ Տո՛ւր ինձ բաժին՝ որ անկանի յընչիցդ։ Եւ որ ինչ անկանէրն՝ նա կրէր. եւ այլն։
Ի նախարարս հայոց անկանէր թագաւորութիւնն. (Եղիշ. ՟Ա։)
Որ ինչ անկանի, իւր առանձին պահէ. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Թ։)
Եթէ անկանի ի քեզ (ոսկի)։ Զոր ինչ եւ անկանէր նմա սէր յաւուրն. (Վրք. հց.։)
Յորժամ անկանէր յաճախ՝ ուտէին եւ ըմպէին անյագաբար. եւ յորժամ ոչ անկանէր՝ ժուժկալք էին. (Կիր. պտմ.։ Իսկ Բուզ. ՟Է. 43.)
Եկին անկան այր յայր. իմա՛ ժողովեցան։
Կամ մատնիլ. պաշարիլ. վարիլ. բերիլ.
Յորոգայթ ի նոյն անկցին։ Անկեալ ի մահիճս, ի ծառայութիւն. եւ այլն։
Անկանել ի ստրկութիւն ծառայութեան. (Եղիշ.։)
Ոչ բնաւ անկեալք ի բաժին՝ զանուն ծառայութեան կրէաք։ Յաւիտենից անլոյծ կապանսն անկանել. (Փարպ.։)
Անկեալ ի բանս հրապուրանաց։ Ի նոյն լինէին ի գործ անկեալք. (Խոր.։)
Զանիրաւս՝ որ ոչ անկան յապաշխարութիւն. (Յճխ.։)
Որ ոչ զխոստովանութեամբ անկանին. (Կանոն.։)
Անկցի ախտիւ։ Անկեալ մարդ, եւ ոչ եւս իցէ։ Գուցէ անկանիցին բազումք ի նոցանէ։ Անկանէին ի հեթանոսաց անտի երեք հազար վառեալք. եւ այլն։
Յաղագս անկանելոյ ի պատերազմին մեծի զօարվարին. (Բուզ.։)
Անկեալ էր զօրավարն հայոց ի մեծ պատերազմին։ Կողմանցն երկոցունց անկելոց։ Իսկ ի կողմանէ ուրացելոյն անկանէր յայնմ աւուր ... եւ այլն. (Եղիշ.։)
Ի կենաց եւս մերձ էր անկանել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 3։) Որպէս եւ ԱՆԿԱՆԻԼ ՅԱՐԵՒԷ, տե՛ս ի բառն ԱՐԵՒ։
Կամ լքանիլ. թուլանալ. պակասիլ. դադարիլ. նուազիլ. զրկիլ. վրիպիլ. կասիլ.
Մի՛ անկցի սիրտ Տեառն իմոյ ի վերայ իւր. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Է. 32։)
Բեկաւ անկաւ զօրութիւն ուժոյ իւրոյ. (Եղիշ.։)
Յոգնեալ անկանին յուժոյ. (Պիտ.։)
Եթէ առնու զմիակն, անգանի ի տասն լինելոյ. (Սահմ.։)
Ի գնոյն անկցի ըստ արժանւոյն. (Մխ. դտ.։)
Անկեալք յաղօթից, եւ ծնկեալք ի պահոց. (Կանոն.։)
Անմոռաց ի մտաց չանկանի. (Ագաթ.։)
Անկանէր տուն սաղմոսին ի նմանէ. (Վրք. հց.։)
Զանկանելն իւրեանց ի տէրութենէն. (Ագաթ.։)
Անկեալք ի միոջէ ճշմարտէն՝ ի բազումս ոտնառեցին. (Եզնիկ.։)
Անկանել նմա ի պատուոյն. (Յհ. կթ.։)
Որք զերկրաւորս առաւել պատուեսցեն քան զերկնաւորն, յերկոցունց անկցին. (Վրք. հց.։)
Ի սիրոյն, կամ յերեսացն Աստուծոյ անկանել. (Սարգ.։)
Թէ ոչ այս պահի, անկանիմք ի ժամանակէն՝ յորում կրեացն Քրիստոս. այս ինքն խոտորիմք. (Պրպմ. ՟Ի՟Թ։)
Ի ստացուածոց ոչ անկանիմք. (Սարգ.։)
Յառաջին արարոցն (գոյից) անկանիցիք. (Ոսկ. ես.։)
Որչափ աւուրք անկան մեզ ի գնալն. այս ինքն ծախեցան, անցին. (Օրին. ՟Բ. 14։)
Ի յուսոյ անախտութենէ անկեալ. (Վրք. հց.։)
Անկեալ հիւանդութեամբ յանձնէ եւ յաչացն. (ՃՃ.։)
Դեգերիլ. զբաղիլ. պարապիլ.
Մի՛ զբազում բանիւք անկանիր. Յերկարագոյն նուագօք զբանիւք անկանէին. (Յոբ. ՟Ժ՟Ա. 3։ ՟Գ. Մակ. ՟Ե. 9։)
Մի՛ զքնով անկանիցիմք. (՟Ա. Թես. ՟Ե. 6։)
Իբրեւ անկան երկոքեան զխօսիւք. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Ի խնդիր, կամ ի քնին անկանել. (Սահմ. ՟Բ։ Լմբ. սղ.։)
Ի պատգամս անկանէին. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ. 20։)
Ընդ բանաւոր ինչ վաճառս անկանել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Հրամայեաց գանձ բազում արկանել ցրիւ, զի զայնով անկցին. (Ճ. ՟Գ.։)
Առանց ընդ բանս ինչ անկանել. (Իգն.։)
Մի՛ անկանել ի բազմախոյզ խնդիրս. (Յճխ. ՟Դ։)
Տղայ իմ գոլով, եւ յանբան խորհուրդս պատահի ինձ անկանել. (Կլիմաք.։)
Եկին եւ անկան զբանակաւն այլազգեաց։ Անկաւ արեւ զգլխովն Յովնանու։ Անկաւ զնովաւ հողմ ուռուցիկ. եւ այլն։
Անկանէր զբանակաւն Վաչականայ. (Բուզ.։)
Զձեռօք այդպէս ամպ մթագին անկաւ. (Փարպ.։)
Հրոյ փայլատակունք զլերամբն անկանէին. (Լաստ.։)
Ահ սրբութեան նորա անկեալ էր զհեռաւորօք եւ զմերձաւորօք. (Եղիշ.։)
Ոչ անկաւ զնովաւ ուրացութիւն սուրբ օրինացն Քրիստոսի. (Յհ. կթ.։ Վասն որոյ նոյն է ասել.)
Անկաւ ահ ի վերայ նորա, կամ ահ պատահեաց զնա. եւ այլն։
Անկաւ նմա քուն ծանր թանձրամած. (Բուզ. ՟Դ. 8։)
Անկաւ ի վերայ իմ մութ. (Պիտ.։)
Ալիք ծովու անկարգաբար բերին, յանկանել ի նա բռնութեան հողմոյ. (Սարգ.։)
Յարձակէին անկանէին ի վերայ նոցա։ Ելանէին անկանէին ի վերայ բնակչացն. (Յուդթ. ՟Ժ՟Ե. 6. 7։)
Յարուցեալք անկան ի վերայ մանկանցն տղայոց, մէն մի յանթի հարեալք՝ ի դուրս գնացին. (Բուզ. ՟Գ. 18։)
Գթել. մեղանչել. յանցանել. եւ ննջել ընդ կնոջ օտարի.
Եթէ եօթն անգամ անկցի արդարն։ Ի յանցանսն իւր՝ յոր անկաւ։ Անկան ընդ յանցանօք. (Առակ.։ Եզեկ. եւ այլն։)
Դիւաց միայն է անկանիլ, եւ ոչ յառնել. (Կլիմաք.։)
Լաւագոյն է անկանիլ ի բարձրութենէ ի խոնարհ՝ քան լեզուաւ. Նոյնն։
Դարձեալ անկանէր։ Անկաւ եւ յայնմ գիշերի. եւ այլն. (Վրք. հց.։)
Եկն առ դա պատանի, եւ անկաւ ընդ դմա. (Դան. ՟Ժ՟Գ. 37։)
Հնարիւք սատանայի անկաւ ի կին նորա. (Վրք. հց. ՟Զ։)
Ընդ քեռն անկանէր, եւ լուսին ծնանէր. (Եզնիկ.։)
Սիհր աստուած (արեւ) ի կնոջէ ծնաւ, եթէ ոք ընդ իւրում ծնողին անկցի. (Եղիշ. ՟Բ։)
Եւ կռուիլ. հակառակիլ. բախիլ. համեմատիլ.
Անկցի ժողովուրդն այր ընդ այր, եւ այր ընդ ընկերի իւրում. (Ես. ՟Գ. 5։)
Գաւառակալք անկանէին ընդ միմեանս. (Բուզ. ՟Դ. 5։)
Ոչ ինքն դրդեաց զնոսա անկանել ընդ միմեանս. (Եզնիկ.։)
Ազգաց ընդ միմեանս անկանել. (Իգն.։)
Կերպից (այս ինքն կերպարանաց) մարդկան փոփոխումն յայնչափ բիւրս, եւ ոչ ուրեք անկանել ի միմեանս (նմանութեամբ). (Նիւս. բն.։)
Արկանիլ. դնիլ. դիպիլ.
Փրկանք անկանիցին ի վերայ նորա։ Մի՛ անկցին ի վերայ նորա եւ մի՛ ինչ իր։ Յօրէ յայդմանէ՝ յորում անկաւ հիմն տաճարիդ։ Աթոռք անկանէին, եւ հինաւուրցն նստէր. եւ այլն։
Չանկաւ օշնան ի ձեռս փափկասուն կանանց։ Ոչ անկաւ բաժակակալք յուրախութիւն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ի կողմանէ նորա անկանի ստուերն։ Ի կողման տարերցն՝ որ կան ընդդէմ, անկանի (ստուերն)։ Յայնմ ձայնէ՝ որ միշտ անկանի ի լսելիս նոցա. (Վեցօր.։)
ԱՆԿԱՆԻԼ ՅԵՐԵՍՍ. Երեւել առաջի.
Վնասակար ծառայք չիշխեն յերեսս անկանել թագաւորաց. (Վանակ. յոբ.։)
ԱՆԿԱՆԻԼ Ի ՄՏԱՑ. Յիմարիլ. խելքը թռցնել. չըլտըրմագ. (Եզնիկ.։ Լաստ. ՟Թ։ Շ. թղթ.։)
ԱՆԿԱՆԻԼ Ի ՄԻՏՍ, Ի ՍԻՐՏ, կամ ԶՄՏՕՔ. Յիշել. յօժարիլ. կամել. (Ագաթ.։ Եղիշ.։ Գծ. ՟Է. 23։ ՃՃ.։)
ԱՆԿԱՆԻԼ Ի ՃԱՆԱՊԱՐՀ, ՅՈՒՂԻ, Ի ՉՈՒ. Ելանել՝ ճանապարհորդել, երթալ։ (Գծ. ՟Ժ. 9։ Պիտ.։ Խոր.։)
ՅԱԿՆ ԱՆԿԱՆԵԼ. Ի ԳԻՐՍ ԱՆԿԵԱԼ. եւ այլն. cf. ԱԿՆ, ԳԻՐՔ. եւ այլն։
Ի ԳԵՏԻՆ կամ ՅԵՐԿԻՐ ԱՆԿԱՆԻԼ. ԱՆԿԵԱԼ ԴՆԻԼ, եւ այլն. Տե՛ս ի յարակից բառսն։
irregular, anomalous.
· Calfa
Օտար ի կանոնաց. անկարգ. անօրէն.
Դատաւոր անկանոն կրօնիցն։ Մի՛ անկանոն կրօնիւք ամբարձջիք ի տան նանրութեան. (Յհ. կթ.։)
apocryphal;
— գիրք, the apocrypha.
· Calfa
ԱՆԿԱՆՈՆԱԿԱՆ (գիրք) Այն՝ որ չէ անցեալ ի կանոն ընդունելի Սուրբ գրոց։ (Կանոն.։)
that does not take bribes, incorruptible, honest.
· Calfa
ἁδέκαστος, -ον. incorruptus, -um. Որ չառնու զկաշառ, եւ ուր չիք հնարք կաշառաց. անաչառ. րիշվէթ ալմազ. րիշվէթսիզ.
Աստուած, որոյ ատեանն անկաշառ է եւ անպատրելի, միայն լի է ճշմարտութեամբ. (Փիլ.։)
Անկաշառ դատաւոր, կամ ոստիկան, կամ կառափիչ. (Նար.։)
Յանկաշառ ատենին Աստուծոյ. (Եղիշ. ՟Ը։)
Յանկաշառ եւ յարդարադատ դատաստանէն. (Լաստ. ՟Ի՟Ա։)
Անկաշառ է գթութիւնդ քո. (Վրդն. սղ.։)
Դատաւոր կացոյց ի վերայ մեր զխիղճ մտաց մերոց, որ եւ անկաշառ դատի զմեզ։
Անկաշառ քարոզել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 13։ եւ Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
cf. Անկաշառ.
· Calfa
Զորս՝ զի չարք են, դատեցաւ անկաշառառուն եւ անաչառ հայրն։ Որոց բնութիւնն յանկաշառառու ատենին դատապարտեաց մահու. (Փիլ. լին. եւ Փիլ. նխ. ՟բ.։)
loose, untied, free.
· Calfa
Ազատ ի կապոյ. արձակ. ἁνένδετος. non colligatus. եւ անժոյժ. անարգել. անսանձ. ἁκρατής. incontinens. կապ չունեցօղ, անզուսպ. պաղսըզ. զափթսըզ.
Մերկն եւ անկապն ընդ մարմնի միտքն բազումս ունի զօրութիւնս. (Փիլ. այլաբ.։)
Անկապ անասուն. (Խոսր.։)
Անկապ արձակումն. (Նար. ՟Խ՟Ե։)
Կապեաց ասէ զանկապն ըզլոյս՝ ի չորրորդին յանօթ նիւթոյս. (Շ. այբուբ.։)
Ռափսակ՝ անկապ եւ աներասան ի վերայ Աստուծոյ զլեզուն լուծեալ. (Պրպմ. ՟Լ՟Է։)
Մէջք անբանից անկապք են ի ցանկութիւնս. (Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
that cannot be plundered or robbed.
· Calfa
Առանց կապտեալ լինելոյ. անվնաս. անքոյթ.
ԱՆԿԱՊՈՒՏ ԱՆԿԱՊՏԵԼԻ Որ ոչն կապտի. անկողոպուտ. անկողոպտելի. անեղծ. անկորուստ. որ չի թալլըւիր, չի գողցուիր. գափըլմազ.
Գանձ անկապուտ. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
Կուսութեան նորա անկապուտ մնալով. (Զքր. կթ. ննջ.։)
Զգեստ կամ զարդ անկապուտ։ Անկապուտ ճոխութիւն կամ իշխանութիւն, կամ կեանք. (Նար.։)
Անկապուտ ուխտ հաստատեալ. (Շ. վիպ.։)
Անկապուտ զնորայն պահելով զեղանակ շարժման. (Մագ. ՟Թ։)
Անկապտելի գանձ. (Անյաղթ բարձր.։)
Առ պսակն անկապտելի։ Անկապտելի անուամբ. (Նար.։)
Փրկեսցէ անկապուտ զանձն քո. (Առակ. ՟Ի՟Բ. 23։)
Կուռ վառեալ, անկապուտ պնդեալ. (Նար. մծբ.։)
incessant, unceasing.
· Calfa
Զոր ոչ լինի կասուլ կամ ծասքել ատամամբք. անծամ. չիյնէնմէզ.
Կերան զբաղարջն զխիստն եւ զանկասն. (Ճ. ՟Թ.։) եւ (Տօնակ.։)
Որ ոչ յետս կասի. առանց յետս կասելոյ. կէրի տուրմազ. վազ կէչմէզ.
Ընթացք արիականք եւ անկասելիք։ Զակատեցայ՝ անկասելի ի պատկառելեացն գործոց. (Նար. ՟Հ՟Ա. եւ ՟Ի։)
sure, certain, indubitable;
cf. Անկասկածելի.
· Calfa
ἁνυπότος, ἁνυπονόητος. non suspicans, incurious. Որ չունի զկասկած. որ ոչն խիթայ. աներկիւղ. յապահովացեալ, եւ անպատրաստ. կասկած չունեցօղ. իշքիլսիզ. շիւպհէսիզ. վազիֆէսի օլմայան.
Յաշտ արարեալ վերագունին՝ անկասկած լինիցի. (Եզնիկ.։)
Զի անկասկած լիցի ի մտանելն առ նա եւ յելանելն. (Յհ. կթ.։)
Անկասկածք յապականողէ. (Անյաղթ բարձր.։)
Ոչ ինչ խիթացեալ զգուշացաւ անկասկած լինէր. (Բուզ. ՟Գ. 20։)
Վաղվաղակի եկն եհաս ի վերայ իբրեւ անկասկածից. (Ոսկ. ես.։)
Զի տանէն անկասկած եւ անյերկուանալի գաղութ բնակափոխութեանն. (Փիլ. իմաստն.։)
Յանկասկած տեղի հեռացուցեալ. (Փարպ.։)
Զանկասկած կենաց օգնութիւն։ Յանկասկած յապահովութեան. (Պիտ.։)
Ընդ համատարածն անցանիցէ անկասկած. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 7։)
Անկասկած ի դուրս ելեալ ի քաղաքէն. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)
Յանկասկածի եղեալ առանձին ի բազմութենէ՝ զիւր չարութիւնն ցուցանէ. (Նեղոս.։)
Յանհոգս եւ յանկասկածի կէին. (Լաստ. ՟Ժ՟Ե։)
Հաբէլ պարզաբար եւ յանկասկածս երթայր զհետ եղբայրասպանի. (Դիոն. թղթ.։)
Որպէս ի Հռոմ տան անկեալ պնդեալ յանկասկածս. (Փարպ.։)
Կամ ուր չիք ինչ կասկած. անվտանգ. անքոյթ. ապահով. էմին. սաքին. ἁνενδοίαστος, ἁνυπόπτευτος. non dubitatus, non suspectus.
ԱՆԿԱՍԿԱԾ. ՅԱՆԿԱՍԿԱԾԻ. ՅԱՆԿԱՍԿԱԾՍ. ἁνυπόπτως, μετὰ ἁσφαλείας. sine suspicione, tuto. Առանց կասկածելոյ կամ կասկածանաց. աներկիւղաբար. յապահովս. առանց վախի. գօրգուսուզ.
cf. Անկասկածելի.
· Calfa
Հրամայէ նմա զայն իշխանութիւն անկասկածաբար ունել. (Խոր. ՟Ա. 12։)
Անկասկածաբար կայր. (Յհ. կթ.։)
Դուք անկասկածաբար երթա՛յք ի տօնն յայն. (Նանայ.։)
imperfect, incomplete, defective, faulty;
imperfectly, incompletely, faultily;
s. gr. imperfect tense.
· Calfa
Անկատար ժամանակօք տունկք մրգաբերք. (Իմ. ՟Ժ. 7։)
Ըստ մասինն՝ անկատար ելով՝ ո՛չ է ամենայն։ Ծնանի՝ ոչ կատարեալ գործ, այլ անկատար, իբր թէ մանուկ։ Ուր ոչ է մերձ Աստուած, անկատար է այն ամենայն. (Փիլ.։)
ἁτελής, ἁτέλεστος. imperfectus. Որ չէ կատարեալ. ոչ լրացեալ. թերի. թերակատար. պակասաւոր. տհաս. քեմալսըզ. նաթէմամ. գուսուր. էքսիք.
Որ յաւելուածոց տակաւին կարօտ է, անկատար է. (Կիւրղ. գանձ.։)
Որպէս յանկատարից ի բաց ընտրէ զկատարեալսն. (Դիոն. եկեղ.։)
Զանկատարսն մտօք եւ մարմնով. (Յճխ. ՟Թ։)
Իմաստասէրն խնամ տանի անկատար ոգւոց։ Միոյ մասին պակաս ելոյ՝ հարկ է զբոլորն անկատար գոլ. (Սահմ. ՟Ե. ՟Ժ՟Թ։)
Անկատար հասակք. (Պիտ.։)
Ոչ անկատար վարժմամբ յանգեալ. (Խոր. ՟Գ. 62։)
Մանկունք՝ անկատար լեզուաւ զհայրն պարգեւատու արարին. (Կլիմաք.։)
Անկատար բան. (Նիւս. կազմ.։)
Կատարեալ, եւ անկատար թիւ. (Սահմ. ՟Ե։)
Եւ անգործ. որ չէ եդեալ ի գործ. չելեալ ի գլուխ. եւ ոչ կատարելի.
Անտես եւ անկատար թողուլ զհրամանն. (Պիտ.։)
Ամենայն գրեալք կատարեսցին ի հանդերձեալսն. զի յոլովագոյնք (դեռ) են անկատարք. (Շ. բարձր.։)
Երդնոյր զերդումն անկատար. (՟Գ. Մակ. ՟Դ. 23։)
Կամ չկատարօղ.
Ոչ ձեզ անլուր լինել, եւ անկատար հրամանացն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 41։)
Եւ անկատարած. անվերջ. եւ անել. նիհայէթսիզ. չըգմազ.
Որք զերկին եւ զերկիր անսկիզբն եւ անկատար ասացին. (Վեցօր. ՟Ա։) եւ (Շիր.։)
Ընդ անկատար ուղին հետեւել. (Նար. ՟Ձ՟Բ։)
infinite, endless.
· Calfa
Որոյ չիք կատարած. անվախճան. նիհայէթսիզ.
Պատիժ անկատարած. (Վրք. հց. ՟Դ։)
Յանկատարած յաւիտենին. (Ոսկիփոր.։)
Ծածկել ոտիցն՝ զանկատարածին նշանակէ. (Շ. հրեշտ.։)
imperfection, incomplete state;
defectiveness, want, faultiness.
· Calfa
ԱՆԿԱՏԱՐԵԼՈՒԹԻՒՆ ԱՆԿԱՏԱՐՈՒԹԻՒՆ. ἁτέλεια, τὸ ἁτελές. imperfectio. Պակասութիւն կատարելութեան. թերութիւն. պակասութիւն. էքսիքլիք. թագսիր.
Յանկատարելութենէ հաղորդ լինել կատարողական հանճարոյ։ Կերակուր կատարելագործ է կերակրողացն՝ զանկատարելութիւն նոցա եւ զկարօտութիւն լնուլ. (Դիոն.։)
Ի կատարելութենէ ելանել յանկատարելութիւն. (Կիւրղ. գանձ.։)
Փոփոխումն յանկատարելութենէն ի կատարումն. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ժ՟Զ։)
Ի գործոց՝ բազումս անկատարելութեամբ յարել՝ ո՛չ է պիտանացու. (Բրս. հց.։)
Անկատարելութիւն բանի. (Մաքս. նշ. եկեղ.։)
Անկատարութիւն ոգւոյն բանականի. (Խոր. ՟Ա. 2։)
Իսկ առ Աստուած՝ ո՛չ մարմին. եւ աճումն նորին, եւ ոչ անկատարութիւն. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Կրուկ.
· Calfa
ԿՐՈՒՆ որ եւ ասի ԿՐԵԼԻ. իբր Կրաւոր, ենթակայ կրից. (վրիպակաւ գրի եւ Կռուուն)
Զաշխարհ արար, զհեռ եւ զանկարգ եւ զանդաս եւ զկրուն էութիւն (նիւթոյ) հաշտ եւ համբոյր՝ քաւիչն բարեգործեալ. (Փիլ. լին.։)
younger, junior;
minor;
inferior.
· Calfa
ԿՐՍԵՐ ԿՐՍԵՐԱԳՈՅՆ. cf. ԿՐՏՍԵՐ, եւ այլն։
minority;
inferiority.
· Calfa
Կրտսերն ըստ կրտսերութեան իւրում. (Ծն. ՟Խ՟Գ. 33։)
Երկմտեալ էր շաւուղ վասն կրսերութեան տոհմին իւրոյ. (Եփր. թագ.։)
Ոչ կրտսերութիւն կամ նուազութիւն երբեք տեսանի յորդի. (Խոսր.։)
Եթէ էր կրսերութիւն հոգւոյն քան զորդի, զիա՞րդ հոգւոյն տուեալ լինէր իշխանութիւն հանելոյ զնա յանապատ. (Եփր. համաբ.։)
νεότης juventus. Կրտսերն գոլ. փոքրկութիւն քան զաւագն. յետնութիւն. պզտըկութիւն.
to be joined, united;
to cling or stick to, to hold fast by;
— վիրաց, to close up, to cicatrize, to skin over, to heal;
յսատեղս կցի, it reaches the stars.
· Calfa
to conjoin, to bind together, to tie up;
to affect, to invent, to forge, to shuffle, to quibble, to quirk, to trump up, to borrow.
· Calfa
Զձորձ իւրեանց կցկցէին, առագաստ առնէին, անջրպետեալ զսեղանն. յն. կապէին չուանօք. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
Պատմուճան աղտեղի ի զանազան մեղաց ոստայնանկութենէ կցկցեալ. (Շ. յուդ. ՟Ի՟Բ։)
զի՞նչ առեալ, կամ զի՞նչ կցկցեալ, կամ ո՞յր բանիւ խօսին։ Յղութեամբ եւ ծննդեամբ զկրօնսն յարութեան կարկատիցեն. եւ ուստի՞ գոյր ի նոսա այնպիսի ինչ կցկցել. (Երզն. մտթ.։)
Արդ իմն յօդէք, արդ իմն կցկցէք, յորժամ իրքս եկին հասին ի վերայ. (Ոսկ. ես.)
Եւ ոչ իսկ դիտէիք կանուխ. այլ այժմ յիրացս կցկցէք։
συνάπτω coapto συμπλάσσω, -ττω fingo, confingo. որ եւ ԿՑՈՏԵԼ. Կցելով կցել զկոտորակ ընդ կոտորակ. կարկատել. կապկապել. յօդել ըստ կամի ըստեղծուլ.
patched up, botched, adventitious, forged, invented, contrived, fictitious, borrowed.
· Calfa
Յայսմ ի կցկցոտ պատութիւն աստ չի՛ք ինչ այն. ո՞րչափ եւսս առաւել յանարատ իսկութեանն յայնմիկ, ուր կցկցոտ ինչ ոչ կայ. տպ. կցկտուր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 10։)
ἑπείσακτος advectitius, ascititius. Կցկցեալ. կարկատուն. յօգեալ. մուրացածոյ.
anthem.
· Calfa
Գերմանոս արար եւ կցուրդս եւ շարականս. (Հ=Յ. մայ. ՟Ժ.։)
ԿՑՈՒՐԴ, իբր Կացուրդ. հանդէս. պաշտօն.
Հանդիսաւոր կցուրդս տօնից կատարեն. (Ճ. ՟Ա.։)
որ ինչ միանգամ սոցին կցուրդ յաւետարանսն կայ. (Թէոդոր. մայրագ.։)
μέλος membrum եւ carmen ἁντίφωνον antiphona, responsio եւ այլն. կցուած երգոց կամ ռազմոսաց. տուն մի սաղմոսի կցեալ ի խորհուրդ աւուրն. որում կցի եւ սկիզբն նորին զկնի, եւ Յաւելուած երգոց. երգաբանութիւն. զի եւ Կցել՝ է նաեւ երգել. Կցուրդ ասելով. Ձայն տեառն ի վերայ ջուրց։ Կցուրդս գեղեցկանուագս։ Սաղմոսելն կցուրդիւ, Զգործս ձեռաց մերոց։ Սկսանիլ եպիսկոպոսին զսաղմոսն կցրդիւն, Տէր սիրեցի զվայելչութիւն։ Դարձեալ կրկնել կցրդիւ, Բա՛ց մեզ տէր բա՛ց, հառաչանք է սրտառուչ մարգարէիցն։ Զսուրբ աստուածն՝ հանդերձ սրբոյ աստուածածնին կցրդիւն. (Յհ. իմ. ատ. եւ եկեղ։)
to curve, to bend, to bow.
· Calfa
ներգործական բայ չէզոքական բայ ԿՔԵՄ ԿՔԵՑՈՒՑԱՆԵՄ ԿՔԻՄ. Ծեքել, թեքել, իլ, ծաւալել, ծռիլ, թիւրել, իլ, կորացուցանել. կորանալ, խոնարհիլ, կթոտիլ լքանիլ, վհատիլ, խոտորիլ, ընկճել, իլ, ճկել, ճկիլ, չոքիլ.
Որոյ կքեցուցեալ զծունկսն՝ երկիր պագանէր նմա. (Ճ. ՟Ա.։)
Իսկ աղեքսանդրի կքեցուցեալ զոտսն՝ վազեաց ի վերայ նորա. (Պտմ. աղեքս.։)
Կքեալ ոտիւք, եւ կարկեալ խօսիւք. (Փարպ.։)
Կքեալ իջեալ ամենեւին յերկիր կործանեսցի. (Վեցօր. ՟Ը։)
ոչ խոնարհէր, եւ ոչ կըքէր (Եւս.պտմ. ՟Ե. 1։)
Ոչ թերեցայք ինչ, եւ ոչ կքեցէք մտօք. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Դ։)
Կքեաց աբեններ, եւ հար զսնակուշտն ասայէլի. (Եփր. թագ.։)
Եւ ի կքել մարմնոյն՝ գտանել հոգւոյն զվհատութեանն տարակուսանս. (Յհ. իմ. ատ.։)
Մի՛ զիջուսցես զկքեալն. (Նար. ՟Ձ՟Է։)
Երկբայելոցն եւ կքելոցն ի հաւատսն. (Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
to be bent, folded;
to be humbled, dejected.
· Calfa
ԿՔԵՄ ԿՔԵՑՈՒՑԱՆԵՄ ԿՔԻՄ. Ծեքել, թեքել, ծաւալել, ծռիլ, թիւրել, իլ, կորացուցանել. կորանալ, խոնարհիլ, կթոտիլ լքանիլ, վհատիլ, խոտորիլ, ընկճել, իլ, ճկել, ճկիլ, չոքիլ.
Որոյ կքեցուցեալ զծունկսն՝ երկիր պագանէր նմա. (Ճ. ՟Ա.։)
Իսկ աղեքսանդրի կքեցուցեալ զոտսն՝ վազեաց ի վերայ նորա. (Պտմ. աղեքս.։)
Կքեալ ոտիւք, եւ կարկեալ խօսիւք. (Փարպ.։)
Կքեալ իջեալ ամենեւին յերկիր կործանեսցի. (Վեցօր. ՟Ը։)
ոչ խոնարհէր, եւ ոչ կըքէր (Եւս.պտմ. ՟Ե. 1։)
Ոչ թերեցայք ինչ, եւ ոչ կքեցէք մտօք. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Դ։)
Կքեաց աբեններ, եւ հար զսնակուշտն ասայէլի. (Եփր. թագ.։)
Եւ ի կքել մարմնոյն՝ գտանել հոգւոյն զվհատութեանն տարակուսանս. (Յհ. իմ. ատ.։)
Մի՛ զիջուսցես զկքեալն. (Նար. ՟Ձ՟Է։)
Երկբայելոցն եւ կքելոցն ի հաւատսն. (Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
curving, bending, flexion;
falling in;
humiliation.
· Calfa
Կքելն, իլն. թեքումն. կորացումն. կրկամութիւն. ըակճումն. թիւրութիւն.
Բախումն կրծից, եւ կքումն արտեւանաց. (Յհ. կթ.։)
Ընդ երկիր պշուցեալ՝ մեղացն կքմամբ. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)
to roar.
· Calfa
Գոչեսցէ առիւծ, եւ կորիւն առիւծու յորս՝ յոր հասանիցէ, կօչեսցէ ի վերայ, եւ լցցէ զլերինս բարբառով իւրով. (Ես. ՟Լ՟Ա. 4։)
tearing, rending, laceration;
violence, vexation, oppression.
· Calfa
Կեղեքումն առաջին չարեաց. (Մամբր.։)
Ընդ կեղեքումն մեղաց. (Լմբ. սղ.։)
Ճանաչել ցայնչափ կեղեքումն, որ ածեն ի վերայ նորա ցաւքն. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ղ՟Է։)
to feign, to dissemble, to mask, to disguise, to hide, to conceal, to cloak, to cover;
to counterfeit, to simulate;
to pretend, to forge, to invent;
չ— ինչ, to conceal nothing, to deal all fair & above-board;
խօթութիւն —, to sham illness, to play the invalid;
մեռանել —, to counterfeit death.
· Calfa
dissimulation, feint, sham, fiction, counterfeit, forgery, fable, idle fancy, crotchet, fantasy, chimera;
կեղծեօք, fictitiously.
· Calfa
ի կեղծիս բարեկամութեան կեղծաւորեալ. (Եզնիկ.։)
Զկեղծեացն քօղարկութիւն։ Զպատրուակն կեղծեաց. (Նար. ՟Խ՟Ե. ՟Կ՟Ե։)
Մի՛ ասիցես, եթէ կեղծիք եւ ի խաղոյ է գործն. Զի այն կեղծիք զբազումս շնացօղս գործեցին. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6։)
Զկեղծիս կեղծաւորացն. (Անդ. 20։)
կեղծիւք առ արդարս ունէին զինքեանս. (Համամ առակ.։)
Սիրով կոչեցի զնոսա, եւ առանց կեղծեաց։ Ստութիւն եւ դաւաճանութիւն կեղծեացն սատանայի. (Լմբ. ովս. եւ Լմբ. սղ.։)
որ կարծեօք կեղծեօք (կամ կարծիւք կերծիւք) մարդ նիցէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Կեղծիւք եւ դաւող խոստմամբ։ Ճշմարտութեամբ կարդան առ նա, եւ ոչ կեղծիւք. (Սամ. երէց.։ Վրդն. սղ.։)
ԿԵՂԾԻՔ որ եւ ԿԵՂԾՔ, ծիւք. ὐπόκρισις simulatio προσωπεῖον larva, res simulata. Կեղծաւորութիւն. արտաքին ցոյցք. ձեւ. երեւոյթ. պատրուակ. եւ Պատրանք. խաբէութիւն. նենգ
grass-rope;
rush-mat.
· Calfa
ԿԵՄ (որ եւ ԿԵԱՄ) Հիւուած պրտուեղէն, խոտեղէն, որպէս չուան, որ եւ ասի Սիրայ.
Մոյգս անգամ ոչ ագանէր, այլ զամառն հեսկով պատէր (զոտըս), եւ զձմեռն կեմով. (Բուզ. ՟Զ. 8։)
Կարկատուն կեմովքն կաշկանդեալ. (Մագ. ՟Ժ՟Զ։)
Փշեղէն պսակն ո՞րպէս էր. կեմ ոլորեցին, եւ յամէն ազգ փշէ ի ներքս հարին. (Վանակ. հց.։)
alive, living;
vital;
vivacious.
· Calfa
Տէրունական կենեղուտ եւ կեսակիրն մարմնոյ. (Անան. եկեղ։)
Կենեղուտ վարդապատութիւն քրիստոսի. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ա։ Ոսկիփոր.։ Վրդն. ել.։)
Կեղենուպտուղ. (Վրդն. յանթառամն.։)
կենեղուտ աճմամբ գան ի կատարելութիւն ըստ ներքին մարդոյն. (Տօնակ.։)
Կենեղուտ պարարտութիւն որթոյն քրիստոսի. (Ոսկ. ես.։)
Այգին կենեղուտն զօրութեամբ յեզր ել ձմերայնոյն. (Աթ. ՟Ը։)
Յիմանալոյ եւ կենեղուտ զօրութենէ. (Մաքս. եկեղ.։)
ζωόσζωηρός vivus, vivax, vitam praebens. (որ գրի եւ ԿԵՆԱՂՈՒՏ) Ունօղ կենաց կամ կենդանութեան. կենդանի. կենդանաւէտ, կենսառիթ. կենարար. եւ Առոյգ. տոկուն, զուարթ.
salutary, wholesome.
· Calfa
Ուսուցիչ կենաց, հոգեշահ, փրկարար.
բան ինչ կարճառօտ եւ կենսուսոյց ասասցէ նոցա. (Վրք. հց. ՟Բ։)
wife's mother-in-law, husband's mother.
· Calfa
Դուստր զմայր իւր անարգիցէ, եւ նու զկեսուր իւր. Եզնիկ.։
whale;
cetus.
· Calfa
cf. ԿԷՏ, որպէս վիշապ ձուկն.
Ի նաւէն յորովայն կետոսին. (Փիլ. յովն.։)
Որպէս վասն կետոսացն ասացաւ. (Վրդն. ծն.։ Զկետոսն մեծ զբռամբ ածել, որ է նա բանսարկուն. Ոսկիփոր.։)
Յերիս օրս ոչ ճաշակեաց (ինչ) կետոսն (կամ կիտոսն. Մի ձ. իշկետոսն) կերակուր. (Երզն. մտթ.։)
gluttony.
· Calfa
Շատակերութիւն. որկրամոլութիւն.
Որպէս պատրաստեցէք զմարմինս ձեր զէն ի ծառայութիւն պղծութեան, այսինքն պաճուճանաց, կերեցութեան, եւ գիջութեան, ոյնպէս արդ պատրաստեցէք զմարմինս ձեր պահոց, աղօթից, եւ գձձութեան. (Եփր. հռ.։)
eating, tearing, devouring;
gnawing;
corroding;
weevil, worm;
moth.
· Calfa
Յանկարծակի յարիցեն կերիչք նորա. (Ամբ. ՟Բ. 7։)
Կերչաց վատնողաց։ Կերչաց գազանաց։ Սատակչականաց եւ կերչաց. (եւ այլն. Նար.։)
Ի ձեւ սորա (տղրկի) իմանամք զկերիչ չարն բոլոր կենդանեացս զսատանայ. (Համամ առակ.։)
Պահէ զսերմն յամենայն կերչաց եւ ի ժժմանց։ Բնաւ կերիչ ոչ մերձենայ ի սերմն. (Վստկ.։)
βεβρώσκων manducans δάκνων mordens. Կերօղ. եւ կեռեօք այսինքն ժանեօք պատառօղ. խածանօղ. ուտիճ. ճճի.
to be or to get hoarse, to make oneself hoarse.
· Calfa
Վաստակեցի ես առ աղաղակել, կերեկրեցաւ կոկորդ իմ. (Սղ. ՟Կ՟Ը. 4։)
βραγχιάζω raucesco. որպէս թէ Քերելով քերիլ. Ցամաքիլ կոկորդի. Խցանիլ հագագի. Խեղդիլ ձայնի. պօղաղը չորանալ՝ գոցուիլ, ձանը կտրիլ.
stuffing, eating to excess, gluttony.
· Calfa
Շատակերութիւն. կերեցութիւն, որկրամոլութիւն. կերխում,
պահք դադարեցուցանեն զլկտութիւն, որ ի կարողութենէ եւ յարբեցութենէ յառաջագայի. (Յճխ. ՟Թ։)
Կերողութեամբ եւ արբեցութեամբ, եւ բնաւ հեշտութեամբ. (Տօնակ.։)
four-faced.
· Calfa
Չորեքդիմեան կառք իմանալիք՝ ըստ հրաշալի տեսլեանն եզեկիելի. (Երզն. լս.։)
Ուղղեաց զպատկերն չորեքդիմեան ի տաճարին տեառն. (Եփր. մն.։)
Քառադէմ ասի եւ կառսդ. (այն կառք՝ որ տեսաւ ի մարգարէէն, չորեքդիմի լինէր պատկերն. Շ. բարձր.։)
Որ ըզպատկեր չորեքդիմին՝ կանգնեաց ի տան սըրբարանին. (Յիսուս որդի.։)
Որթ յանապատին ... եւ պատկերն չորեքդիմի՝ մանասէին. (Եփր. համաբ.։)
Տունն մանասէի չորեքդիմի պատկերաւն պղծեցին զսրբութիւնս իմ. (Գէ. ես. յԵփրեմայ։)
Մանասէ զչորեքդիմի զկուռսն ի տաճարին աստուծոյ եդ. զի ուստի՛ արդեօք եւ եկեսցէ ոք, կռոցն երկիրպագցէ. (Բրս. ապաշխ.։)
ՉՈՐԵՔԴԻՄԵԱՆ ՉՈՐԵՔԴԻՄԻ. τετραπρόσωπος quadrupliem faciem habens. Ունօղ զչորս դէմս. քառադէմ, չորեքկերպեան.
all the four.
· Calfa
ՉՈՐԵՔԵԱՆ կամ ՉՈՐԵՔԻՆ. Իւրաքանչիւրն ի չորից. մի մի ի չորիցն. չորսն ալ.
Ի չորեսին կողմանս նոցա։ Յաջմէ կամ ի ձախմէ չորեցունց։ Գազանացն չորեցունց։ Լի էին աչօք թիկունք նոցա շուրջ զչորեքումբք, եւ այլն։ Զչորեցունց տանոց կախեալ. (Եզեկ. ՟Ա. 8=18։ Գծ. ՟Ժ. 11։)
Չորեքին բնութիւնքն». այս ինքն տարերք. (Եզնիկ.։)
four-hinged (door).
· Calfa
Որոյ են չորք ժեռք կամ ժայռք, այս ինքն ատամունք, որպէս ծղխնիք դրան. չորս կեռիքով.
Չորեքժըռի ինքն ի կանգուն, ո՛վ զնա չունի, գիտեմ, չէ՛ տուն. (Շ. առակք.։ 1)
to quadruple or quadruplicate, to increase fourfold.
· Calfa
Երեքկնէր եւ չորեքկնէր զանսուտ երդումն յարեգակն. (Եղիշ. ՟Բ։)
Չորեքկին խոստումնն աստուծոյ առ աբրահամ. (Նախ. ծն.։)
squared;
quadrate.
· Calfa
Տապան ի չորեքկուսի փայտից (որ ի Փիլ. չորեքանկիւնի)։ Չորեքկուսի լինիցի սեղանն։ Չորեքկուսի եւ կրկին գործեաց զտախտակն։ Պարիսպ ի չորեքկուսի վիմաց։ Ամենայն անջրպետք չորեքկուսի պատուարաւորք. (Ծն. ՟Զ. 14։ Ել. ՟Ի՟Է. 1։ ՟Լ՟Թ. 9։ Երեմ. ՟Ժ՟Բ. 4։ ՟Գ. Թագ. ՟Է. 5։)
Մասն՝ հինգհարիւր ասպարէս ի լայնն, եւ նոյնչափ յերկայնն չորեքկուսի. (Խոր. աշխարհ.։)
Ի հեռաստանէ՝ աշտարակք չորեքկուսիք՝ բոլորք երեւին. (Շիր.։)
Պարսպեալ որձաքար վիմօք չորեքկուսի ձեւով. (Ասող. ՟Գ. 17։)
cf. ՔԱՌԱԿՈՒՍԻ, ՉՈՐԵՔԱՆԿԻՒՆԻ. τετράγονος quadrangularis եւ այլն.
doubled or folded four times.
· Calfa
Չորիցս կրկնեալ՝ ծալեալ՝ պատեալ. չորեքկնեալ.
Եմիփորոն հինգկրկին (վասն պատրիարգի), չորեքկրկին (վասն արքեպիսկոպոսի), երեքկրկին (վասն մետրապօլտի). (Լմբ. պտրգ.։ 1)
cf. Չոր.
· Calfa
Ցրտին եւ չորին զսա իմանայ հիպոկրատէս. (Մագ. ՟Ծ՟Ը։)
Հուր՝ ջերմին եւ չորին. հող՝ ցրտին եւ չորին։ Հով է եւ չորին. ջերմ է եւ չորին. (Լծ. ածաբ.։ Ոսկիփոր.։ Բժշկարան.։)
four times.
· Calfa
ՉՈՐԻՑՍ կամ ՉՈՐԻՑՍ ԱՆԳԱՄ. Ի չորս նուագս, եւ չորրորդ անգամ։ (Պիտառ.։)
dry, arid.
· Calfa
Զխորհուրդս նորա առակեաց յերկիր չորուտ, որ զպտուղ ոչ տայ. (Եփր. համաբ.։)
quaternity.
· Calfa
Ոչ սահել յայլացեղ չորրորդութիւն։ Կարգ ցուցանելով անկարգ չորրորդութեանն (տարերաց). (Պիսիդ.։)
Փոխանակ միոյ անձնաւորութեանն տեառն մերոյ յիսուսի քրիստոսի՝ երկուս անձնաւորութիւնս եւ դէմս. եւ փոխանակ սրբոյ երրորդութեան՝ չորրորդութիւն անվայելչապէս եւ անօրինաբար խորհեցան. (Աթ. ՟Բ։)
τετράς quaternio, quaternitas. Չորրեակ կամ քառաթիւ գոլն (տարերաց). եւ Հերետիկոսաց՝ ընծայելն քրիստոսի զանձն մարդկային. որով երրորդութիւնն երեքանձնեայ՝ լինի չորրորդութիւն չորեքանձնեայ.
tetrarchy.
· Calfa
Չորրորդապետն գոլ. իշխանութիւն չորրորդապետաց.
Ի չորրորդպետութեան գալիլեացւոց հերովդի, եւ ի փիլիպպոսի եղբօր նորա չորրորդպետութեան. եւ ի չորրորդպետութեան լիսանեայ. (Ղկ. ՟Գ. 1. յն. ի չորրորդապետելն. իսկ լտ. առ չորրորդապետաւ։ 6)
a coach and four;
quadriga.
· Calfa
Նորոգեցաւ տուաձիոցն ասպարէս. եւ յաղթէր տիբերի կայսեր չորքձիքն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
τέθριππον quadriga. Չորեքերիվարեան կառք. քառաձիք.
poor, moneyless.
· Calfa
Որ ոչն է ունեւոր. կամ Որ չունի ինչ՝ ինչս. կարօտեալ. աղքատ.
Շանց տային ուտել զտառապեալ եւ զչունեւոր քրիստոնեայսն. (Մաղաք. աբեղ.։)
not to mind or listen, to be inattentive, to disobey.
· Calfa
ՉՈՒՆԿՆԴԻՐ ԼԻՆԵԼ. Չլինել ունկնդիր, հնազանդ.
Առ ի չունկնդիր լինելոյ հրամանաց նորա. (Եզնիկ.։)
uneatable;
unfit for food.
· Calfa
Զոր չէր օրէն ուտել՝ ըստ օրինաց.
Օրինադրութիւն ուտելեաց եւ չուտելեաց կենդանեաց. (Նախ. ղեւտ.։)
useless;
—ք, useless things, futilities, trifles.
· Calfa
Կարեւորքն յանփոյթութեան են, եւ չպիտոյքն ի բազում խնամակալութեան. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 6։)
vile, abject, worthless, despicable, mean.
· Calfa
Նաեւ չքոտեօքն զկծեցուցանէ զմեզ. որպէս լուովն, եւ ճանճիւ եւ մժխով։ Այնքան չքոտի եւ անքատ անձամբքն ... զթագաւորս հզօրս եւ ահագինս փախուցանեն (լուք). (Եզնիկ.։ Նար. ՟Կ՟Թ։)
Կամեցաւ մերժել զմեզ ի չքոտի կռոցն վնասակարութենէ. (Կաղանկտ.։)
Դեգերեալ մաշէին յանուղղայ կրթութիւն ըստ չքոտի մտացն։ Ըստ քեզ չքոտոյդ (մտօք)՝ եւ շնչին առակս օրինակացդ մատուցանեմք. (Բուզ. ՟Գ. 13։ Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
εὑτελής vilis. Սնոտի որպէս զչիքն. չնչին. եւ Չքաւոր մտօք. փուճ, ցած.
annihilation;
disappearance;
— խնդրոյ, the knotty point of a question.
· Calfa
Յովհաննէս զչքութիւն խնդրոյ լուծանէր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 13։)
ἁπορία inopia (rerum, et consilii), anxietas. Չիք լինելն. եւ Չքաւորութիւն. պակասութիւն, եւ վարանք տարակուսանաց.
water-carrier.
· Calfa
Ի փայտակոտորէ ձերմէ մինչեւ ցջրբեր ձեր. (Օր. ՟Ի՟Թ. 11։)
Զի մի անձամբ ջրբեր լինիցին, եւ փայտակոտոր, եւ հրավառ. (Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
Ջրբեր, կամ ջրաբեր։ (Յես. ՟Թ. 21.)
ὐδροφόρος aquae portator. Ջրաբեր. ջրկիր. որ բարձեալ բերէ զջուր.
fountain;
water-spout;
basin.
· Calfa
Կախեցին ի վերայ ջրբղխին ի քեբրոն։ Անցի ընդ դուռն աղբերն առ ջրբխօք թագաւորին։ Ի մէջ դրանն ջրբղխին (կամ ջրբըղխեացն)։ Մինչեւ ի դուռն ջրբղխացն. (՟Բ. Թագ. ՟Ղ. 12։ Նեեմ. ՟Բ. 14։ ՟Գ. 31։ ՟Ժ՟Բ. 39։)
κρήνη, κολυμβήθρα fons, vas aquarium, piscina;
locus, ubi natare possumus եւ προβατικός, -κή, -κόν ovinus, -na, -num. (պրոբատիկէ. որ է ոչխարանոց). որ եւ ՋՐԱԲՈՒՂԽ. Տեղի՝ ուստի ջուր բղխէ. աղբիւր, եւ աւազան նորա.
river.
· Calfa
Ջրգետք թանձրագոյնք ի մեծ մարմնի երկրիս առին գոյացութիւն. (Վանակ. յոբ.։)
dropsical, drop-sied, hydropical.
· Calfa
Ախա ջրգողի. (Գաղիան.։)
Արիստոտէլ զմեծատունս եւ զանյագս՝ ջրգողից օրինակէ. (Ոսկիփոր.։)
Ջրգող առաջին նկարեալ, կամ ախտ երկայն, կամ կարօտութիւն կերակրոց. (Եւագր. ՟Դ։)
ὐδρωπικός, ὔδρωψ, ὔδερος hydropicus, hydrope laborans եւ hydropa, aqua intercus. Ջրգողեալ. եւ ջրգողութիւն ըստ յն. ոճոյ.