Entries' title containing ա : 10000 results

Անապատական, ի, աց

adj. s. solitary, eremitical;
hermit, anchorite.

· Calfa

NBHL (11)

Առանձնակեաց յանապատի ճգնաւոր. որ եւ ԱՆԱՊԱՏԱՒՈՐ, ԱՆԱՊԱՏԱԿԵԱՑ. ապտալ, զահիտ, րուհպան.

Ցռոյ անապատականի։ Անապատական աշխատութեանցն գործաւոր. (Յոբ. ՟Ժ՟Ա. 12։ Իմ. ԺԷ. 16։)

Զկապիկս անապատականս. (Եզնիկ.։)

Ընդ ցիռս անապատականս. (Նար. ԽԶ։)

Անապատական տատրակն (յհ. մկ). (ՃՃ.։)

Են՝ որ լեռնասէրք՝ անապատական բարոյս. (Վեցօր. ՟Ը։)

Զանապատական առաքինեաց զվարս տպաւորեալ. (Փարպ.։)

Անապատականաց առաջնորդ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ. եւ այլն։)

Եւ միանձնական. ճգնաւորական.

Անապատական կրօնք, վարք, լռութիւն. (Փարպ.։ Վրք. հց.։ եւ Լմբ.։ Ոսկ. լուս.։)

ἑρημίτης, ἑρημικός, solitarius, eremita. Գտեալ կամ սնեալ յանապատի, եւ յանշէն վայրս. վայրենի. եւ որ ինչ ա՛նկ է անապատի. եէպանի. սահրանիշին.


Անապատային

cf. Անապատական.

· Calfa

NBHL (1)

Յովհաննու անապատայնոյն. (Ածաբ. պասեք.։)


Անապատանամ, ացայ

vn.

to become a desert, to be deserted;
to fall, to decay.

· Calfa

NBHL (13)

Իբրեւ անապատ աւերակ եւ ամայի լինել. յաւեր դառնալ. վերան՝ խարապ օլմագ.

Անապատանալ քաղաքացն Իսրայէլի. (Նար. ԾԲ։)

Պարարեցաւ սրտից երկիրս մսեղէն՝ անապատացեալ մարդկան. (Ագաթ.։)

Եւ անապատաբնակ լինել. առանձնանալ.

Ընդ Եղիայի ի Կարմեղոս լերինդ անապատացեալ. (Արշ.։)

Որք անապատացեալ են ի ծնողաց։ Անապատացեալ ի գործոց բարեաց. (Բրս. հց. եւ Բրս. կրօն.։)

Անապատանայ յօգնութենէն։ Անապատացաք յամենայնէ. (Ոսկ. յհ.։)

Անապատանայ հոգին. (Վրք. հց.։)

Ի բնական նախախնամութեանց անապատացեալ էր. (ՃՃ.։)

Հանցեն զիս ի լեառն սուրբ եւ ի յարկս քո զանապատացեալս ի գերակայ բնութենէն ի ստորին նուաստութիւնս. (Յհ. իմ. եկեղ.։)

Անապատացեալ ի զբաղանաց աշխարհիս. (Լմբ. սղ.։)

Անապատացեալք յախտից. (Փիլ. այլաբ.։)

Զրկիլ. որբանալ. հեռի գտանիլ. ամայանալ. օտարանալ. ազատանալ. մահրում գալմագ, թէրք օլունմագ, խալի գալմագ. ἑρημόομαι, deseror, orbor.


Անապատասէր

adj.

loving solitude, or retired situations, retired, solitary.

· Calfa

NBHL (9)

Անապատասէր, որ յախտից եւ ի չարութեանց ի բաց խուսէ, (ա՛յլ ձ. անապատ ասէ)։ Զտատրակն, քանզի անապատասէր է կենդանիդ. (Փիլ. լին.։)

Բնակութիւն ջայլամանց, զի անապատասէր է թռչունդ։ Անապատասէր թռչնոց լինել դադար. (Մխ. երեմ.։)

Ընդ անապատասէր ցիռսն. (Նար. յովէդ.։)

Յովհաննէս անապատասէր, եւ ոչ մարդատեաց. (Կոչ. ՟Գ։ եւ Մագ. Ծ։)

Կամ սիրօղ անապատաւորաց.

Անապատասէր եւ կրօնաւորասէր. (Մագ. ԾԴ։)

Կամ առանձնասէր.

Ըստ ցանկութեան անձին անապատասէր կենացն զվայրսն գտեալ. (Ասող. ՟Գ. 32։)

φιλέρημος solitudinis amans. Որ սիրէ զանապատ կամ զառանձնութիւն.


Անապատատուն

adj.

bred in a desert.

· Calfa


Անապատացուցանեմ, ուցի

va.

to cause to be deserted, to lay waste, to unpeople.

· Calfa

NBHL (4)

Անապատացուցանել կամելով զաշխարհս Հայոց. (Ասող. ՟Գ. 7։)

Ասէ Սոփոնիաս. անապատացուցից զճանապարհս նոցա՝ ամենեւին ոչ գնալ. (Առ որս. ՟Ժ՟Ա. (Իսկ Սոփ. ՟գ. 6, աւերեցից)։)

Անապատացուցանել զԵրուսաղէմ. (Բրս. չար.։)

ἑξερημόω, desertum facio. Առնել անապատ կամ յանապատ. աւերակ եւ ամայի կացուցանել. խարապ էթմէք.


Անապատաւոր, աց

cf. Անապատական.

· Calfa

NBHL (1)

Յաշխարհի գոլով՝ եւ իբրեւ զանապատաւորս ընդ կարգս աշխարհի անցանէր. (Յհ. կթ.։)


Անապաւէն

adj.

without refuge, destitute, unprotected.

· Calfa

NBHL (4)

Ոյր կամ ուր չիք ապաւէն. անօգնական եւ անապաստան.

Տեսանելով զանձինս անապաւէնս. (Արշ.։)

Անապաւէն տանջեալ։ Անապաւէն մոլար. (Նար. ԻԶ։)

Փախնու արշաւէ յանապաւէն սահման, եւ անդէն նահանջի. (Նար. մծբ.։)


Անառակ, աց

adj.

dissolute, debauched, libertine, licentious, wanton, lewd;
prodigal, profuse.

· Calfa

NBHL (19)

Անառակ է (այս ինքն պատճառ անառակութեան) գինի. (Առակ. Ի. 1։)

Անառակ կեանք կոչեցան, այս ինքն ոչ ողջախոհ. (Սահմ. ՟Ը։)

Զանառակ որդին մերձեցոյց ի հայրենի ժառանգութիւնն. (Նար.։)

Ընդ անառակին որդւոյ գոչեմ առ Հայրդ գթած. (Շար.։)

Անառակ է, պոռնիկ է, այլ քրիստոնեայ է. (Խոր. ՟Գ. 63։)

Յանառակ կանանց, կամ յարանց. (Շ. ընդհ.։)

Զտուն հայրենի անցուցեալ (էր) անառակ սեղանով. (Ոսկիփոր.։)

Եւ անօրէն. անկարգ. խառնակ. ἅθεσμος, ἅτακτος, lege carens, ordinis expers, եօլսուզ, գարըշըգ, իզամսըզ, օրանսըզ.

Անառակ մոլորութեամբ զգածեալք. (՟Բ. Պետ. ՟Գ. 17։)

Ծով ծփմամբ եւ անառակ բախմամբ հողմոց մոլեալ վայրենաբար. (Պիսիդ.։)

Վասն անառակ վարուց. (Խոր.։)

Անառակ որովայնամոլութեամբ. (Պիտ.։)

Անառակ անօրէնութեամբ. (Փարպ.։)

Անառակ խօսք, երեւմունք. (Խոսր.։)

Անառակ ընթացք. (Նար.։)

Անառակ եւ անկարգ գնացիւք. (Շ. ընդհ.։)

Ոմանք շամբուշք եւ փառամոլեալք յանառակ շրջագնացութենէն. (Պիտ.։ Իսկ յասել անդ.)

Զայս մի ըստ միոջէ թուել զանառակն կորուստ (պատուոյ, իշխանութեան, եւ ընտանեաց) ոչ է հարկաւոր. մարթ է իմանալ որպէս անօրինակ, մեծ յոյժ։

( ի հյ. առակ. եւ թ. առ, ըրզ) անամօթ. անպատկառ. անարգել. վատնիչ ընչից. զեղխ եւ շռայլ. առսըզ. էտէպսիզ. եօսմա. շէհվէթլի. միւսրիֆ. ἁκόλαστος, luxuriosus.


Անառակաբար

adv.

dissolutely, lewdly, wantonly;
prodigally, lavishly.

· Calfa

NBHL (8)

Անառ ամրոցաւն։ Մտանէ յանառն անի։ Անառ մնաց Մանազկերտ. (Լաստ.։)

Պաշարեալ զանառն Դարիւնս. (Արծր. ՟Բ. 3. 8։)

Զանառ քաղաքն անի. (Ուռհ.։)

Վասն անառ ամրութեան դղեկին. (Վրդն. պտմ.։)

Անամօթ լրբութեամբ. անառակութեամբ. անկարգաբար.

Կեալ, կամ հայիլ անառակաբար. (ՃՃ.։ Վրք. հց.։)

Եւ յանդգնաբար.

Սաստել անառակաբար. (Պրպմ. ԼԷ։)


Անառակիմ, եցայ

vn.

to be dissolute, to be debauched, to be a libertine;
to be prodigal or lavish.

· Calfa

NBHL (4)

Անամօթիլ. առսըզլանմագ.

Ընդ անառակեալսն եւ զսպեալս. (Նար. ԼԲ։)

Իբրեւ զմանուկ ոք վերացուցեալ ի համբոյր, եւ յանառակելն՝ զարկուցանէ զգետնի. (Վրդն. սղ.։)

Ոչ անառակիլ ի կերակուրս եւ յըմպելիս. (Եփր. քրզ.։)


Անառակութիւն, ութեան

s.

debauchery, dissoluteness, libertinism, excess, disorderly life, wantonness, lasciviousness, lust;
unchastity, prostitution.

· Calfa

NBHL (5)

Կեայր անառակութեամբ։ Եւ ոչ յամբաստանութիւն անառակութեան։ Մի՛ անառակութեամբք, արբեցութեամբք։ Արբեցութիւնք, անառակութիւնք։ Գինեհարութեամբք, անառակութեամբ։ Զմոլեգին յայլոց կրօնից անառակութիւնս բերեալ։ Ամուսնութեանց անառակութիւն (յն. անկարգութիւն). (Ղկ.։ Տիտ.։ Հռ.։ Գաղ.։ ՟Ա. Պետ.։ Իմ. ԺԴ. 23. 26։)

Նոցին նմանեալք՝ զնոյն անառակութիւնս անխտիր գործեսցեն. (Եզնիկ.։)

Բազում անառակութեամբ վարէր զթագաւորութիւնն. (Փարպ.։)

Զերեւելիս կարծէաք Արարիչ, եւ գործէաք զամենայն անառակութիւնս. (Եղիշ. ՟Ը։)

ἁσωτία, luxuria, κῶμος, comessatio Անառակ ընթացք. անկարգութիւն. եւ զեղխութիւն. շուայտութիւն. կերուխում, մսխողութիւն. նէֆսանիլիք, շէհվէթ.


Անառաջնորդ

adj.

without a guide or chief, indirected.

· Calfa

NBHL (9)

Առանց առաջնորդի մնացեալ. անգլուխ. անտերունչ.

Յետ մահուն Յուսկայ անառաջնորդ լինէր երկիրս Հայոց։ Անառաջնորդք եղեալ՝ իբրեւ զկոյրս մոլորեցան. (Բուզ. ՟Գ. 3։)

Հի՞մ լքեր զիս իբրեւ անառաջնորդ. (Ճ. ՟Գ.։)

Սողոսկեալք ի չարն՝ մնացին անառաջնորդք. (Լմբ. առակ.։)

Առաքէ յաշխարհս Հայոց՝ իբր անառաջնորդ զսա վարկուցեալ։ Դժուարին վարկուցեալ զանառաջնորդն լիներ. (Խոր. ՟Գ. 10. 48։)

Առանց առաջնորդի.

Ո՛չ խառնիխուռն, եւ ոչ անառաջնորդ այս լինէր. (Խոր. ՟Ա. 31։)

Վասն անհովուութեան եւ անառաջնորդի. (Առ որս. ՟Թ։)

ԱՆԱՌԱՋՆՈՐԴ. ըստ յն. ոճոյ, իբր անղեկավարութիւն. τὸ ἁκυβέρνητον.


Անառիկ

adj.

impregnable, inexpugnable

· Calfa

NBHL (7)

Ամրական անառիկ միտք. (Ոսկ. ես.։)

Յանառիկ ամրոցն բաղաց։ Անառիկ իսկ էր նա ի մարդկանէ. (Յկ. կթ.։)

Շինեաց իւր շիրիմ յոյժ անառիկ. (Նոննոս.։)

Որովք եւ տապանակին անառիկ լինել ասէ. Արշ.։ Անառիկ ամրութեամբ, կամ զգուշութեան։ Ի մէջ անառիկ ամրացեալ խաղաղութեան. (Պիտ.։)

Իբրեւ աշտարակ հզօր, կամ ամրոց անառիկ է արդարութիւն. (Լծ. կոչ.։)

Որոյ քաղաք իւր հոյակապ այսքան, եւ անառիկ բազմաց. (Համամ առակ.։)

ԱՆԱՌԻԿ որ եւ ԱՆԱՌ. ἁκαταγώνιστος, inexpugnabilis. Զոր չէ մարթ առնուլ պատերազմաւ. անմարտնչելի. անվանելի. ամենայնիւ ամրացեալ. ալընմազ, թեսխիրի միւմքին օլմայան.


Անառողջ

adj.

unhealthy.

· Calfa


Անասելի, լւոյ, լեաց

adj.

unspeakable, ineffable.

· Calfa

NBHL (10)

Անասելի բարեկենդանութիւն. (Իգն.։)

Անասելի բարիք. (Արիստակ.։)

Զոր չէ մարթ ասել. անպատում. անճառ. տէնիլմէզ. վասֆ օլունմազ.

Վայելէ ի շնորհս Հոգւոյն, զոր անասելի է. (Յճխ. ՟Ժ։)

Անհասանելի եւ անասելի. (Եղիշ. հայր մեր.։)

Ընկալան անասելի սիրով։ Զանճառ եւ զանասելի շնորհս Մարիամու։ Անասելի է սիրոյն հանգամանք. (Տօնական.։)

ԱՆԱՍԵԼԻ. Զոր չէ՛ օրէն ասել. անվայելուչ. անպատշաճ. անարժան. անըլմազ. աննըլմասը նա լայըգ.

Բորբոքեցան ցանկութեամբ իւրեանց յանասելի աղտեղութիւնս. (Յճխ. ՟Ը։)

Այն՝ որ գործէ զաղտեղութիւն, զանասելին մարդոյ լեզուին. (Շ. եդես.։)

Ղովտ արբեցաւ, եւ զանասելի գործսն գործեաց. (Կիր. ՟ը. խհ.։)


Անասնաբար

adv.

brutally, coarsely.

· Calfa

NBHL (6)

ԱՆԱՍՆԱԲԱՐ որ եւ ԱՆԱՍՆԱՊԷՍ. Նման անասնոյ. ըստ անբանից. հայվան կիպի.

Որ ինչ միանգամ առ ի կերակուրս անասնաբար է, եւ յըմպելիս։ Անասնաբար ընդ անասունս հաւասարել. (Փիլ.։)

Յորժամ ուտէ, մեղմութեամբ (կերիցէ,) եւ մի՛ անասնաբար. (Վրք. հց. ՟Բ.)

Անասնաբար սահեցմամբ ընդ երկիր մածաք. (Նար. ՁԶ։)

Մի՛ յառօրեայս անասնաբար՝ դնէք ըզյոյս իբր անհանճար. (Շ. եդես.։)

Անասնաբար գազանամտութիւն. (Բուզ. ՟Գ. 10։)


Անասնաբարոյ, ից

adj.

brutal, rude, ill-mannered.

· Calfa

NBHL (7)

Առաւել անասնաբարոյք են քան զգազանս չարս. (Ոսկ. յհ.։)

Ի ձեռս բժշկացն (եւեթ) զյոյսն ունել, եւ ի նոցանէ զառողջութիւն՝ անասնաբարոյ է. (Բրս. հց.։)

Անասնաբարոյ աշխարհաբնակքն. (Ագաթ.։)

Անասնաբարոյ աշխարհն. (Կորիւն.։)

Անասնաբարոյք լինելով դատարկութեամբն. (Պիտ.։)

Անասնաբարոյ մտօք։ Յանասնաբարոյ ընթացիցն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. առակ.։)

κτηνώδης, -ες, belluinus, -um;
pecudi similis, brutus
Նմանեալն բարոյից անասնոց. ունօղ զբարս անբանից. եւ անբանական. հայվանի.


Անասնաբոյծ

adj.

that rears, breeds animals or cattle.

· Calfa

NBHL (2)

Պաճարատեսք եւ անասնաբոյծք են քան զայլս. (Փիլ. քհ.։)

ζωοτρόφων, -ος, animalia nutriens, pecuarius. Որ բուծանէ զանասունս. հայվան պէսլեյէն.


Անասնագէտ

adj.

guilty of an unnatural crime with a beast, bestial.

· Calfa

NBHL (4)

Որ խառնակի ընդ անասնոյ. անասնամոլ. անասնազանց, անասնապիղծ. հայվանըլա տալաշան.

Ապաշխարութիւն անասնագիտին ի վերայ եղիցի. (Կանոն.։)

Հաւասար անասնագիտաց. (Մանդ. Ի։)

Անասնագիտաց մարդոյ. (Մխ. դտ.։)


Անասնագիտութիւն, ութեան

s.

unnatural knowledge of a beast, bestiality.

· Calfa

NBHL (3)

Խառնակումն մարդոյ ընդ անասնոյ՝ ընդդէմ բնութեան. անասնամոլութիւն. անասնազանցութիւն.

Արուամոլութիւն եւ անասնագիտութիւն. (Կիր. ՟ը. խհ.։)

Յորժամ զառն զչար գիտասցէ զանասնագիտութեան. (Մխ. դտ.։)


Անասնագոյն

adj.

more brutal or coarse.

· Calfa

NBHL (6)

Քան զգազանսն անասնագոյն ... Ե՛ւս անասնագոյնք քան զանասունս եղեն ... Զիա՞րդ ոչ իցէ անասնագոյն քան զամենայն անասուն։ Գոյ միւս եւս պատճառք անասնագոյն եւ անմտագոյն. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. յհ.։)

Անասնագոյն էր քան զամենայն անասունս. (յն. լոկ, անասուն էր). (Կոչ. ՟Բ. 13։)

Զմարդ՝ որ անասնագոյն հանդիպի քան զէշն. (Խոսր.։)

Դուք անասնագոյն եւս էք. (Վրք. հց. Ի։)

ἁλογώτερος, irrationabilior. Անբանագոյն քան զանասուն, կամ վատթարագոյն.

Զանձինս իւրեանց անասնագոյնս եւ գազանայինս առնեն. (Ոսկ. գծ.։)


Անասնազանց

cf. Անասնագէտ.

· Calfa

NBHL (1)

Կցո՛րդ է անասնազանցի. (Կանոն.։)


Անասնազեն

adj.

that sacrifices or immolates beasts.

· Calfa


Անասնազոհ

cf. Անասնազեն.

· Calfa


Անասնազետութիւն, ութեան

s.

immolation of beasts.

· Calfa


Անասնազոհութիւն, ութեան

s.

cf. Անասնազետութիւն.

· Calfa

NBHL (3)

ԱՆԱՍՆԱԶԵՆՈՒԹԻՒՆ ԱՆԱՍՆԱԶՈՀՈՒԹԻՒՆ. Զենումն անասնոց ի զոհ. զոհ անբանից. գուրպան.

Անասնազենութեամբն կարծէին զԱստուած հաշտեցուցանել. (Լմբ. սղ.։)

Անասնազոհութիւնն առ ոտն կոխեցաւ. (Եպիփ. խչ.։)


Անասնախառն

adj.

of or belonging to the brute creation, animal;
brutal, brutish.

· Calfa

NBHL (2)

Խառն ընդ անասնաբանութիւն, եւ ընդ ցոփ զրոյցս.

Որք զանասնախառն բանսն ի բերան ունիցին, եւ շրթամբք իւրեանց պղծին. (Կանոն.։)


Անասնական, ի, աց

cf. Անասնախառն.

· Calfa

NBHL (13)

ἅλογος, brutalis, irrationalis որ եւ ԱՆԱՍՆԱՅԻՆ, ԱՆԱՍՆԵՂԷՆ. Անբանական. հանգէտ իրաց անասնոց անբանից. հայվանի, վահշի.

Բանական, ե՛ւ անասնական։ Անասնական զգայութիւնք. (Փիլ.։)

Անասնական անարգելութիւն, կամ խառնակութիւն, յարձակումն, ախտք. (Պիտ.։)

Անասնական մասունք. (Եղիշ. դտ.։)

Կիրք անասնականք. (Շ. հրեշտ.։)

Բանականս անասնական. (Նար. ԻԲ։)

Սեպհականն անասնոց, եւ որ ինչ ա՛նկ է նոցա.

Վաճառէին զանասնական մեծութիւնն (այս ինքն զանասունս). (Արշ.։)

Յանասնական սեռից. (Պիտ.։)

Ոչ ըստ անասնական գառինն որ յԵգիպտոսն երբեմն էր պատարագեալ. (Կիւր. Ղկ.։)

Յանասնական կենդանեաց։ Անասնական սպանդ. (Նար. մծբ. եւ ԺԳ։)

Անասնական երկիր. (Շ. բարձր.։)

Ես եղէ պատարագ վասն քո, եւ ազատեցի զքեզ յանասնական պատարագէն՝ որ ոչ ունէր զփրկութիւն. (Եփր. քրզ.։)


Անասնակեցաղ

adj.

that lives like a beast, brutal, bestial.

· Calfa


Անասնակերպ

adj.

having the form of a beast, brutish.

· Calfa

NBHL (3)

ԱՆԱՍՆԱԿԵՐՊ ԱՆԱՍՆԱՁԵՒ. Նման անասնոյ.

Անասնակերպս եւ այլասեռս ծնցին. (ՃՃ.։)

Անասնաձեւ մարդիկ. (Վրդն. սղ.։)


Անասնաձեւ

cf. Անասնակերպ.

· Calfa

NBHL (3)

ԱՆԱՍՆԱԿԵՐՊ ԱՆԱՍՆԱՁԵՒ. Նման անասնոյ.

Անասնակերպս եւ այլասեռս ծնցին. (ՃՃ.։)

Անասնաձեւ մարդիկ. (Վրդն. սղ.։)


Անասնամեզ

cf. Անասնագէտ.

· Calfa


Անասնամոլ

cf. Անասնագէտ.

· Calfa

NBHL (1)

Վասն անասնամոլաց։ Անասնամոլացն պղծութիւնք։ Զայնպիսի մոլեգնութիւնսն՝ զոր (այս ինքն որով) անասնամոլքն պղծին. (Մանդ. ԺԹ։)


Անասնամոլութիւն, ութեան

s.

cf. Անասնագիտութիւն.

· Calfa

NBHL (2)

Գտակք են անասնամոլութեան եւ այլոց չարեաց. (Վրդն. սղ.։)

Արտաքոյ բնութեան է անասնամոլութիւնն. (Կիր. ՟ը. խհ.։)


Անասնամիտ

adj.

having the understanding of a brute, stupid, dull.

· Calfa

NBHL (2)

Գրաստամիտ. թանձրամիտ. անմիտ. պէօն, հայվան.

Անասնամիտ մարդիկ. (Լմբ. սղ.։)


Անասնամտութիւն, ութեան

s.

stupidity, dullness.

· Calfa


Անասնային

cf. Անասնական.

· Calfa

NBHL (4)

Անասնայինն լծակցութեամբ. (Նար. ՀԵ։)

Մարմնովս այսու անասնային. (Յիսուս որդի.։)

Որ յանասնայինսն եւ ի գազանայինսն խոտորին զազրագործութիւնս. (Գր. հր.։)

Հաւասարեաց անասնային անմտութեան. (Տօնական.։)


Անասնանամ, ացայ

vn.

to become quite a brute, to lead the life of a brute;
to be clownish or churlish, to be besotted.

· Calfa

NBHL (5)

Դէպ լինի՝ զի եւ բա՛նս անասնանայ ի ձեռն առ անասունն միտելոյ. (Նիւս. կազմ. Ի։)

Ոչ միայն փափկասիրութեամբն անասնացան, այլեւ անմտութեամբն. (Լմբ. սղ.։)

Ոչ եւս խոտով ճարակեցուցանէ, որ է անասնացեալ մարդոց կերակուր. (Նար. երգ.։)

Մի՛ անասնանալ ախտիւք։ Ծովահեղձ արար զանասնացեալ եւ զգազանացեալ ազգս մարդական։ Խաչիւ եւ եկեղեցեաւ փրկեաց զանասնացեալ եւ զգազանամիտ ազգս մարդկան. (Տօնական.։)

ἁποκτήνομαι, obbrutesco. Նմանել կամ հաւասարիլ անասնոց անբանից. հայվանա պէնզէմեք.


Անասնասնոյց

adj.

cf. Անասնաբոյծ.

· Calfa

NBHL (2)

Երկիր անասնասնոյց է. (Թուոց. ԼԲ. 4. (յօրինակս ինչ վրիպակաւ, անասնոց է։))

κτηνότροφος. Որ ինչ քաջ սնուցանէ զանասունս. խոտաւէտ եւ պարարտ (վայր). անասնաբոյծ, խաշնադարման.


Անասնավայել

adj.

fit for a brute, brutal, bestial.

· Calfa

NBHL (2)

Որ ինչ անասնոց վայել է. հայվանս ճայիզ.

Անասնավայել կենցաղ. (ՃՃ.։)


Անասնեզէն

cf. Անասնական.

· Calfa


Անասնիկ

s.

a small beast;
animalcule;
a lean beast.

· Calfa

NBHL (4)

Անասուն փոքրիկ կամ տառապեալ՝ ստացուած աղքատի ուրուք. հայվանճըգ.

Զիւրեանց անասնիկն առնուին ի նոցանէ. (Ոսկ. մտթ.։)

Զիա՛րդ այնպէս դիւրաւ թոյլ ետուն լուծանել զիւրեանց անասնիկն. (Տօնական.։)

Զգօնացոյց եւ զանասնիկն՝ մեղմաբար սպասաւորել նմա. (Երզն. մտթ.։)


Անասնութիւն, ութեան

s.

nature of the brute creation;
brutality, bestiality.

· Calfa

NBHL (2)

Դու քաջ ի բաց քան զնոցա անասնութիւնսն գնաց գնացս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)

ἁλογία. rationis privatio, brutalitas. Անասնային բնութիւն կամ բարք. անբանութիւն. գազանութիւն. հայվանլըգ.


Անասուն, սնոյ, սնոց

adj. s.

irrational;
animal, brute.

· Calfa

NBHL (18)

κτῆνος, ζῶον, jumentum, armentum, animal. Կենդանի չորքոտանի՝ ընտանի եւ վայրի. արջառ, ոչխար. գրաստ. դուար. էրէ. անբան կենդանի. հայվան, հայվանաթ, պէհիմէ, ճանվէր, ճանավար.

Զգազանս, եւ զանասունս։ Ամենայն անասնոց, եւ ամենայն թռչնոց երկնից, եւ ամենայն գազանաց վայրի։ Մեծատուն յոյժ՝ անասնով եւ արծաթով։ Արդարն ողորմի անասնոյ իւրում։ Որոց անասնոց մատչէր արիւնն։ Իբրեւ զանխօս անասունս. եւ այլն։

Եղեւ նորա անասուն ոչխարի եւ արջառոյ։ Մարդ եւ անասուն, խաշն եւ արջառ եւ այլն։

Հաւասարեաց անասնոց անբանից. (Սղ. ԽԸ. 13։)

Բեռնակիր անասնովք. (Պիտ.։)

Ընտանի անասնոց եւ վայրենեաց. (Սարգ.։)

Ո՞ ի վեր իցէ, մա՞րդն՝ որ անասնոյն տիրէ, թէ անասունն՝ որ մարդոյն ի հարկի կայ. (Եզնիկ.։)

Ի բանականութեանն ընդ անասունս դասակարգեալ. (Նար. ԻԳ։)

Իբրեւ զանբան անասունս ի գերութիւն վարէին։ Իբրեւ անբան անասուն՝ ժանեօք մանրեալ ուտէին. (Յհ. կթ.։)

ԱՆԱՍՈՒՆ. Անբան. որ չէ ասուն. ոյր չիք բան, այս ինքն բանականութիւն, ասք եւ խօսք. ἅλογος, irrationalis, brutus, զայրի նադըգ.

Զխօսունն եւ զանասունն, զծերն եւ զտղայն. (Ագաթ.։)

Ամենայն եղեալք խօսնոց եւ անասնոց. (Փարպ.։)

Ունայնացեալ ի բոլոր ստացուածոց՝ ասնոց եւ անասնոց. (Յհ. կթ.։)

Ի տեսիլ նմանութեան անասուն խոտակեր կենդանեաց։ Իշխան անասուն կենդանեաց։ Անասուն կենդանիքն. (Ագաթ.։ Սահմ.։ Պիտ. եւ այլն։)

ԱՆԱՍՈՒՆ. իբր անասնական. անբանական. անխօս, անբարբառ.

Ի բանաւորականէն եւ յանասուն մասնէն ի մի գոյացեալք։ Որպէս խոտդ անասնոյ կերակուր է, այսպէս զգալին՝ անասուն մասին հոգւոյն վիճակ հասեալ է։ Կին՝ զոր ոչ յաղագս անասուն ցանկութեան ածես, այլ զօրէն բնութեան լնլով հարկաւոր. (Փիլ.։)

Գոյ եւ ի մեզ անասուն մասն՝ բոլոր հողեղէն բնութեան մարմնոյս. (Եղիշ. դտ.։)

Անասուն մատամբք ձեռաց ի ձեռն հնչման գործւոյն՝ բանին կցորդեսցէ յԱստուած օրհնութիւնսն. (Վրդն. սղ.։)


Անաստառ

adj.

without lining.

· Calfa

NBHL (2)

(հին բառ ռմկ) Առանց աստառի կամ պաստառի, մաշկի, թաղանթի.

Նկանն լինէր այսպէս. սալ ջեռուցանէին, յորոյ վերայ զճարպն թացեալ անաստառ անդ դնէին, եւ ապա մաղմաղ ի վերայ արկանէին. (Կիւրղ. թագ.։)


Անաստուած, ից

adj.

atheistic, atheist;
ungodly, irreligious.

· Calfa

NBHL (13)

ἅθεος, atheus. Որ չընդունի Աստուած զոք. եւ ուրացօղ ճշմարտին Աստուծոյ. պաշտօնեայ սուտ աստուածոց եւ աղանդոց. անպարիշտ. նախիւտա, տինսիզ, միւհլիտ, մէզհեպսիզ, փութփերեսթ.

Անաստուածք էիք յաշխարհի. (Եփես. ՟Բ. 12։)

Որք անանաստուածք են, հոգւով մեռան։ Անաստուած ոմն ես։ Առ անաստուածիւդ (այս ինքն անաստուած գոլով՝) ե՛ւ աւերես զերդումն։ Անաստուածի կարծիք են ոչն կարծել զաստուածային ակնն զամենայն տեսանել. (Փիլ.։)

Որ անաստուած հերեսիովտացն իշխանք են. (Կոչ. ԺԵ։)

Պարսից անաստուածից։ Յանաստուածիցն պարսից. (Խոր. ՟Գ. 5. 19։)

Մի՛ երկիցուք յանաստուած ազգէն հեթանոսաց. (Եղիշ. ՟Է։)

Իբր անաստուածական. հեթանոսական. օտար յԱստուծոյ.

Անաստուած աստուածածանօթութիւն. (Յհ. կթ.։)

Անաստուած մտածմունք։ Մոլեգնութիւն անաստուած. (Նար.։)

Զանաստուած բարս, կամ զխնդիրս։ Անաստուած ժամանակ (երիտասարդաց). (Սարգ.։)

Անաստուած ցաւք (մոլորութեան). (Վրք. հց.։)

Անաստուած զոհք, կամ գիր. (ՃՃ.։)

Դիս սնոտիս, պաշտամունս անաստուածս. (Կոչ. ԺԵ։)


Անաստուածութիւն, ութեան

s.

atheism;
ungodliness, irreligion.

· Calfa

NBHL (8)

Աղբիւր ամենայն անիրաւութեանց անաստուածութիւն է. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)

Մարկիոն անաստուածութեան բերանն. (Կոչ. ՟Զ։)

Մի՛ դարձեալ զբարեմտութիւնս մեր՝ անաստուածութեանդ առնիցես սկիզբն. (Առ որս. ՟Է։)

Անաստուածութեան խաւարին մութն պատէր. (Խոր. հռիփս։)

Չարեացն՝ անաստուածութիւնն եւ անձնասիրութիւնն է կառավար. (Յճխ. ՟Ե։)

Ընդէ՞ր սիրէք զանօրէնութիւն եւ զանաստուածութիւն. (Խոր. ՟Բ. 89։)

Կարճել կամելով զնոցա անաստուածութեանն յանդգնութիւն. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Գ։)

ἁθεότης, ἁθεία, atheismus, impietas in deum. Ուրանալն զԱստուած՝ գոնէ գործովք հեթանոսութեան. օտարութիւն յԱստուծոյ. ամպարշտութիւն. տինսիզլիք, իլհատ, քեաֆիրլիք.


Անաստուածպաշտութիւն, ութեան

s.

idolatry.

· Calfa

NBHL (4)

Նոյն ընդ անաստուածութիւն՝ լայնաբար առեալ. կռապաշտութիւն. ամպարշտութիւն. փութփերէսթլիք, տինսիզլիք, քեաֆիրլիք.

Առին ուսան զանաստուածպաշտութիւնս նոցա. (Ագաթ.։)

Անաստուածպաշտութիւնն պատրիչ. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Է։)

Ի ձեռն սովորութեան ամուսնացելոցն ընդ հեթանոսական ազգին՝ ուսան զանաստուածպաշտութիւնս նոցա. (Կանոն.։)


Անատակ

adj.

impotent, imbecile, feeble.

· Calfa

NBHL (2)

Որ չէ ատակ կամ չատակէ. անկար. տկար. չատիկօղ, չի կրցօղ. գուտրէթսիզ, աճիզ.

Մինչեւ համարել զինքն անզօր եւ անատակ առ ի պահել զսրբութիւնն. (Վրք. հց. ՟Բ։)


Definitions containing the research ա : 5914 results

Սրինգ, րնգաց

s.

flute;
flageolet;
fife;
syringe;
— հաւորսաց, bird-call;
— հովուական, shepherd's pipe, reed;
նուագել սրնգաւ, to play the flute;
to pipe.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ի-ա հլ. «շեփորայ, փչելով նուա-գելու մի գործիք, դուդուկ» ՍԳր. Մծբ. «Գ2 ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» Մանրուս. (Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, 600), որից սրնգել «սրինգի ձայն հանել» Մագ. թղ. 125. Արծր. սրնգահար, սրնգական ԱԲ. գրուած է նաև սրինկ և արիք՝ որ տե՛ս ՀԱ 1913, էջ 623։

= Թուի թէ փոխառեալ է փռիւռաևանեռ. որից փոխառութիւն պիտի լինի նաև յն. օն-թιγί «սրինգ, սուլիչ», որից συρίγγιον «փոքր սրինգ». σύριγμα կամ συριγμός «շչիւն, սոյլ», συρίζω «սրինգով նուագել»։ Յունական երա-ժըշտութիւնը և շատ յունական երաժշտական գործիքներ իրենց անուններով հանդերձ փոխառեալ են Փոքր-Ասիոյ փռիւգացինե-րից։ Այսպէս Ստրաբոն (Գիրք ժ, գլ. գ, § 10-17) բաւական երկար խօսելուց յետոյ, յոյն երաժշտութեան թրակիական և ա-սիական ծագման վրայ, աւելացնում է ϰαὶ των ὄργάνων ἔνια βαρβάρως ωνόμασται ναβ-λας ϰαὶ σαμβύϰη ϰαὶ βάρβιτος ϰαὶ μαγάδις ϰαὶ ձλλα πλείω -եռաժշտական գործիքներից շա-տերը կրում են բարբարոսական անուններ, ինչպէս նաբլաս, սամբիակէ, բարբիտոս, մագադիս և այլն»։ Չէ յիշուած σῦριγς, բայց երկար խօսւում է մի ուրիշ տեսակ սրինգի մասին (αῦλός), որի ծագումը նոյնպէս փռիւ-գական է դնում։ Կայ σῦριγζ-ի մասին հե-աևեալ առասպելը. «Սրինգը փռիւգացի մի նիմֆայ էր. Ապոլլոնը սիրահարուեց նրան. Սրինգը փախաւ. Ապոլլոնը վազեց ետևից. Սրինգը տեսնելով որ հասուեհաս է, կանգ, նեց և եղէգ դարձաւ։ Ապոլլոնը կտրեց եղէգը և իբր սրինգ նուագեց»։ Այս առասպելը ցոյց է տալիս, որ սրինգը փռիւգական ծագում ունի։ Բայց բառի ձևը այնպէս է, որ նա չի կարող լինել հնդևրոպական։ «Յն. σῦριγς, ինչպէս նաև φόρμιγς «քնար», անպայման փոխառեալ են. և եթէ իրօք փռիւգական լի-նին, այդ նոյն փռիւգական բառն էլ փո-խառեալ է ոչ-հնդևրոպական մի լեզուից» (Meillet, նամակ 1931 դեկտ. 4)։ Տե՛ս նաև փանդիռն։

ԳԴ պրս. [arabic word] čiring «ձայն հնչման զանգակի և լախտի», յն. սիրինքա։ ՀՀԲ և ՆՀԲ յն. συριγς ձևից։ Այսպէս նաև Հիւբշ. 382։ Բայց յն. σύριγς չի կարող տալ հյ. սրինգ. պիտի լինէր *սիւրինքս կամ *սուրինքս ևն։ Այս պատճառով մեր համալսարանի դասախօսներից Պ. Սոտնիկեան մերժում է յունարէնից փո-խառութիւն ընդունել և հիմնուելով Ա. պոլլոնի առասպելի վրայ, համարում է փռիւգական փոխառութիւն։ Յոյն բա-ռը Boisacq 935 և Pokorny 1, 752 դնում են նուաղական *συ-ρος ենթադ-րեալ ձևից և այս էլ կցում են σωλή «խողովակ», սանս. tvna-, հսլ. tulъ «կապարճ» բառերին, ինչ որ շատ ան-բաւարար ստուգաբանութիւն է։ Հայ. բա-ռը իբրև բնիկ կարելի էր թերևս կցեւ նաև սանս. çriiga-«եղջիւր» բառին (ար-մատը հնխ K'er-«եղջիւր» Pokorny 1, համապատասխան չեն։

NBHL (5)

Էին փանգեռնահարք, ոչ էր ձայն սրընկի. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)

Փողն քաջալերէ, սրինգն ստիպէ։ Լուիցեն զձայն փողոյն, եւ զգոչիւն սրնգին. (Մծբ. ՟Զ. ՟Ը։)

Սրինկ նորոգ. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)

Փողս եւ քնարս, սրինգ, (եւ) որ ծնծղայ կոչի. (Վրդն. դան. (ուր կայ վրիպակ ինչ)։)

ՍՐԻՆԳ գրի եւ ՍՐԻՆԿ. որ եւ յն. սի՛րինգս. σύριγξ fistula, tibia ὅργανον organum, instrumentum musicum. Փող՝ կամ շեփորայ, այլեւայլ ձեւով. նուագարան փչողական՝ որ հանէ սռինչս՝ շռինչս. սիւրնա, զուռնա, սիւրղիյն (որ է փող եղջերեայ) տիւտիւկ ... եւ այլն. տե՛ս (Դան. ՟Գ. 5. 7. 10. 15։ Ամովս. ՟Ե. 23։ ՟Զ. 5։)


Սփոփ

s.

cf. Սփոփանք.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

«մխիթարանք» Վանակ. յոբ. որից սփոփել «խմիթարել» Ծն. ծ, 21, Սիր. լ. 24, Ա. թես. բ. 11. սփոփութիւն Ա. կոր. ժդ. 3. Փիլիպ. բ. 1. սփոփումն Շնորհ. վիպ. սփո-փանք Պիտ. փիլ. սփոփիչ (նոր բառ)։

= Կազմուած է *փոփ արմատից՝ զ սաստ-կականով, որ յետոյ դարձել է ս, յաջորդ փ ձայնի պատճառաւ. արմատը առանձին չէ պահուած, բայց նոյնը գտնում ենք (հ)ամ մասնիկով՝ ամ-փոփ բառի մէջ. հմմտ. նաև փոփոգել։

Տէրվ. Altarm. 6. Մասիս 1882 մայիս 24 և Նախալ. 38, 46, 50, 93 համարում

է պարզական pu «փչել, հոտիլ, փտիլ» արմատի spa, spu ձևից, որից նաև կրկնութեամբ և գ յաւելուածով՝ փոփո-գել «շունչ տալ, ոգևորել». պարզ փոգ ձևից է *փոգի, որից հոգի և ոգի. հմմտ. սանս. pū, որից pāvana «քամի», pa-vana-«կրակ», յն. πνεω, πνεῦμα «շունչ» πōρ «հուր», πόω «հոտիլ», լտ. putere «հոտիլ, փտիլ» ևն։ Հիւնք. ամփոփել բառի հակառակից։ Ուղիղ մեկնեց Me-illet MSL 16, 124։

NBHL (2)

Արմատ Սփոփելոյ, որպէս Սփոփանք.

Ոչ ի գիշերի հանգիստ քնոյ, եւ ոչ ի տուընջեան պատրաստութիւն՝ սփոփ յումեքէ. (Վանակ. յոբ.։)


Սօս

adj. fig. stately, lofty, haughty, proud;
clear (colour);
— երիվար, high-mettled, prancing, fiery or spirited horse.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

, ի հլ. «անտառային բարձր ծառ է. չինար. platanus orientalis L» (ըստ Ար-թինեան, Ածաշնչի տունկերը 51 և Տիրա-ցուեան, Contributo § 80) Սիր. իդ. 19. Ես. խա. 19. խդ. 14. կ. 13. Ագաթ. Վեցօր. 93. որից սօսի «նոյն նշ.» (սեռ. սօսւոյ, սօսեաց) Նն. լ. 37. Նէեմ. ը. 15. Վեցօր. 92 (գրուաձ սուսոյ Եփր. երաշտ. էջ 209 կամ սաւսոյ Կալիսթ. 169, որի յոգնակին է սօսոյք Եզեկ. լա. 8, Կալիսթ. 156), սօսանուէր «հին Հա-յոց Սօսեաց սրբազան անտառին ձօնուած» Յհ. կթ. սօսասարաս Նար. խչ. 373. Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 34. սօսինաթագ? (տե՛ս ՀԱ 1928, 228)։ Փոխաբերական իմաստով է սօս «պերճ, հպարտ, սէգ» Խոր. ա. 11, Յհ. կթ. 172, 249, Անկ. գիրք հին կտ. 378.-սխալ ձև է սաւոք Վեցօր. որ ՆՀԲ ուղղում է իրա-ւամբ սաւսք։

Նախ ՆՀԲ և յետոյ Lag. Urgesch. 817 և ՀԲուս. § 2848 համեմատում են հսլ. լեհ. sosna «եղևին» բառի հետ, որի ծագումը անյայտ է. եթէ ըստ Walde 677 ծագում է *sap-snā ձևից, ուրեմն կապ չունի հայերէնի հետ, որովհետև այս պարագային սպասելի էր *օն, *հօն կամ *ասն, *հասն։ Հիւնք. ոսկր բառից։

ԳՒՌ (dialectal) Սվեդ. սուսա «սօսի ծառը»։

«պայծառ գոյնով». անստոյգ բառ, որի համար ՆՀԲ տալիս է հետևեալ վկայու-թիւնները. «Եւ այս ինչ է նշան հողոյն. կա-նաչ և կապոյտ, սև և դեղին, սօս և սպի-տակ» Ճառընտ. «Անտառից սաղարթ սօս երփինից (կամ սօսերփնից), բարձր ի ծագ ծառոց զարդարին» Շնորհ. տաղ։ ՋԲ մեկ-նում է «է անուն անծանոթ գունոյ ևամ պայծառ». չունի ԱԲ։

ՆՀԲ ուզում է հանել սօսի բառի՞ց. երբ գրում է. «Թերևս ի գոյն սպիտակ կաղամախի»։

NBHL (17)

Սօս իմ կաբերին նոր դրախտ ադենի՝ ծառ կենաց պտղոյն. (Շ. տաղ։)

Փունջ սօսին սաղարթ (կամ սօսինսաղարթ) ստեղնաշիտակ տնկոյն. (Նար. տաղ։)

Ըստ սոցին իմա՛ եւ զգրեալսն յայլ գիրս. զոր օրինակ.

Սարոյն, սօսն, եւ յակրին, եւ գին. (Ագաթ։)

Մերձ առ սօսի առոգանէին երկրագործք զբամբակենիսն... եւ լուեալ սօսւոյն՝ զչարացաւ. (Մխ. առակ. ԺԹ։)

Սօսեօքն եւ սարդեօքն՝ մայրք եւ կազամախք. (Վեցօր. Ե։)

Զմայրն ընդ նոճոյն, եւ զսարդն ընդ սօսոյն. (Նար. խչ։)

իբրու Նմանեալ սօսւոյ. սէգ եւ սոնգ. պերճ եւ պայծառ. կամ Բերօղ զսօսաւիւն հանգոյն սօսւոյ. եւ ձօնեալ այնմ ծառոյ.

Թողլով արու զաւակ զանուշաւանն, որ սօս անուանիւր (հին տպ. սօսանուէր). քանզի ձօնեալ էր ըստ պաշտամանց ի սօսիսն արամենակայ՝ որ յարմաւիր. (Խոր. Ա. 11։)

Այր սէգ եւ զդաստ եւ սօս ի գնացս ոտից։ Բազում երիվարս սօսս եւ ահապարանոցս պատրաստեալ. (Յհ. կթ։)

Պայծառ գունով. (թերեւս ի գոյն սպիտակ կաղամախի.)

Եւ այս ինչ է նշան հողոյն. կանաչ եւ կապոյտ, սեւ եւ դեղին, սօս եւ սպիտակ. (Ճ.Բ։)

Անտառից սաղարթ սօս երփնից (կամ սօսերփնից), բարձր ի ծագ ծառոց զարրարին. (Շ. տաղ։)

λεύκη, populus alba. Ազգ բարտի ծառոյ, որ եւ Կազամախի սպիտակ. պեյազ կամ ագճա գավագ, սիփիյտար. տես Եսայ. Խտ. 19։ Որպէս եւ ի բառս Գաղիանոսի գրի, Ղեւկէ. սօսի, կամ սօս. եւ կաղամախ։

Կամ πεύκη, abies. Ազգ մայրւոյ։ Ես. կ. 13։ (ռմկ. ըստ լեհացւոց՝ սօսնա։)

Կամ πίτυς, pinus. Ազգ սոճւոյ. սարոյ. (Ես. Խդ. 14։ Եզեկ. ԼԱ. 8։)

Կամ κυπάρισσος, κυπαρίσσινος, cupressus. Կիպար. նոճ. եւ կիպարի. նոճի։ (Նեեմ. Ը. 15։)


Վիշտ, վշտի, վշտաց

s.

inconvenience, discomfort, displeasure, vexation, pain, trouble, grief, affliction, sorrow, suffering, torment, tribulation;
—ք ամպրոպաց, tempest, foul weather;
— դառնութեան, bitter grief, desolation;
դժնդակ —ք, great hardships, misfortunes;
ի վշտէն, առ վշտի, առ վշտի վտանգին, through affliction, tribulation or grief;
—ս հասուցանել, to grieve, to pain, to concern, to distress, to cause sorrow, to afflict, to vex;
ի —ս մտանել, to grieve at, to be pained at, to take to heart, to sorrow for, to be afflicted;
— է ինձ, I am greatly concerned at, it is with pain that I;
բազում —ք ի վշտաց հասանէին ազգին, many disasters successively fell on the nation;
ամենայն փափկութիւն հայոց եհաս ի —ս վտանգի, all the pleasures of the Armenians were changed for extreme dangers;
ի վշտի մաշեն զանձինս, they consume themselves with mourning;
չիք ինչ հեշտի առանց վշտի, no joy without alloy.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

, ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «ցաւ, նեղութիւն, տառապանք» ՍԳր. Ոսկ. ևս. և եբր. Եւս. քր. որից վշտանալ ՍԳր. Ոսկ. մտթ. հյ. ես. և եբր. վշտացուցանել Ծն. լա. 50. Ա. մկ. է. 7. Ոսկ. մ. ա. 22. վըշ-տագին ՍԳր. Եփր. թգ. Ոսկ. ես. վշտածին Եփր. ծն. վշտակեաց Ոսկ. փիլիպ. Ագաթ. Կորիւն. վշտամբեր Ոսկ. մ. ա. 10. վօռա-տես Ա. թգ. իբ. 2. անվիշտ Սիր. խա. 2. ան-վշտական Ոսկ. ես. չվշտասէր Եւս. քր. բազ-մավիշտ Ոսկ. լս. նմանավիշտ Իմ. ե. 3։

= Պհլ. *višt, հպրս. *višti-ձևից. սրանք աւանռուած չեն, բայց նոյներն է հաստա-տում սանս. višti-«նեղութիւն, տարապար-հակ աշխատանք ևն»։ (Böhtlingk, Sans. Wort. 6, 1261 այս բառը գիտէ [other alphabet] visti «տարապարհակ աշխատութիւն» իմաստով և հանում է ❇l vis «անել, գործել, ծառա-յել, բռնադատուիլ» արմատից)։-Հիւբշ. էջ 247 և 515։

ՆՀԲ «հակառակն ձայնիս հեշտ»։ Las. Btro bktr. Lex. 68 զնդ. tbiš-արմա-տից՝ իբր *tbisti>վիշտ։ Մերժում է ին-քը Lag. Arm. Stud. § 2147։ Հիւր». 212 կցում է զնդ. dvaešah-«թշնամու-թիւն, չարութիւն»=tbaesah->պհլ. beš «ցաւ»? բառին և ենթադրում է վիշտ< զնդ. *dvisti-։ Müller. WZKM 6, 268 տալիս է վերի մեկնութիւնը, որին աւելի համամիտ է Հիւբշ. 247 և 515։ Հիւնք. շուայտ բառից։

ԳՒՌ (dialectal) Արմատը կորած է. կան միայն վըշ-տանալ Ախց., վշտմնի Ակն. «սրդողած, նե-ղացած, խռոված» ձևերը։

NBHL (8)

Ընդ հանել ոգւոյն՝ կոչեաց զանուն նորա որդի վշտաց իմոց։ Մոռացոյց ինձ աստուած զամենայն զվիշտս իմ, եւ զամենայն վիշտս հօր իմոյ։ Վիշտք դժոխոց պաշարեցին կամ գտին զիս։ Առ վշտի բռնութեան ծառայէին։ Առ վշտին ոչ բանայ զբերան իւր։ Վիշտս ի գետոց, վիշտս յաւազակաց եւ այլն։ Ի մեծամեծ վշտացս ապրեալքս յաստուծոյ։ Ոչ թեթեւ վիշտ պատերազմի.եւ այլն։

Վասն տրտմութեանս հասանելոյ ի վշտի էի. (Զենոբ.։)

Առ վշտի դիմաց գալ (անառակ որդին) ... թէպէտեւ առ վշտի եւ առ կարիս դիմիցեմք առ նա. (Ոսկ. ես.։)

Վիշտքն անցանեն, բայց աւետիք երանութեան կան մնան միշտ։ Ժամանակեան վշտօքս զանժամանակեան երանութիւնսն ժառանգեսցուք։ Ամենայն փափկութիւն հայոց եհաս ի վիշտս վտանգի։ Առ վշտի վտանգին։ Միշտ ի վշտի մաշեն զանձինս իւրեանց. (Յճխ.։ Եղիշ.։ Յհ. կթ.։ Խոսր.։)

Եւ անտի բազում վիշտք ի վշտաց հասանէին ազգին հրէից։ Անտանելի վշտով լցեալ։ Ցաւեցուցանօղ վշտաւ դատէ միշտ (խիղճ մտաց)։ Բազում վշտիւք պարտ է մեզ մտանել յարքայութիւն աստուծոյ. (Եւս. քր. ՟Բ։ Ճ. ՟Ա.։ Տօնակ.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Ե։)

Ո՞վ ոք գոնէ սակաւ ինչ մասն զայսպիսի վիշտս վշտացաւ. (Ոսկ. եբր.։)

Զինքեանս պատճառս իւրեանց վշտիցն լինել. (Բրս. չար.։)

ὁδύνη dolor κίνδυνος periculum, discrimen συμφορά calamitas τιμορία vexatio πόνος labor πάσχειν patiri, passio եւ այլն. Հակառակն ձայնիս Հեշտ։ Խիստ ինչ անցք. խոշտանգանք. տառապանք. նեղութիւն. ցաւ. վտանգ. տագնապ. կիրք. աղէտք. ճիգն. երկունք.


Վճիռ, ճռոց

s. adj.

sentence, award, judgment, decree, decision, act, ordinance;
sentence, maxim;
decisive, peremptory;
— բանիւք, with a peremptory voice;
— հատանել, առնել, բերել, ի վերայ ածել, դնել, տալ, to issue a warrant or writ, to sentence, to adjudge, to judge, to declare, to pronounce, to ordain, to condemn;
to deliberate, to decide, to resolve, to decree;
to enact, to order;
— մահու հատանել, ի վերայ դնել, to sentence to death, to sign a deathwarrant.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

(ի-ա, ռ հլ. ըստ ՆՀԲ, կայ նաև ռեռ. վճռան Յհ. կթ. 133) «հրաման, դատա-րանի որոշում, դատակնիք» ՍԳր. Եւս. պտմ. Կոչ. Սեբեր. որից վճիռ հատանել Ոսկ. մ. բ. 11. Կոչ. վնռական Եզն. վճռել Նար. վճռա-ձևապէս Խոսրովիկ. դատավնիռ Ագաթ. Եփր. պհ. արձակավճիռ Կոչ. 250. նախավճռել Նար. նոր բառեր են վճռաբեկ, վճռապէս, վճռականապէս, վճռականօրէն, անվճռելի, անվճռական ևն։ Գրուած է նաև վճիռ Վրդ. առ. 127. իսկ Բառ. երեմ. էջ 302 վճիռք բառին իբրև բացատրութիւն դնում է վճուրք, որից երևում է թէ այն ժամանակ ժողովըր-դական մի ձև էր։

-Պհլ. ❇ vičir «վճիռ, որոշում, դա-տաատան». vičirkar «վճռաբեկ, դատաւոր», զնդ. ❇ vīčira-«որոշիչ», պրս. vačar կամ vačur «վճիռ, ֆէթվա», ❇ vacurgar «վճռատու, միւֆթի՝ որ պատաս-խանի գրեալ օրինական հարցուածոց՝ վճիռ տայ», սոգդ. wičárt «վճիռ»։ Մագում են իրան. kay-«բաժանել, ընտրել, որոշել» ար-մատեո՝ vi-մասնիկով. հմմտ. զնդ. činvanl-«որոշող», սանս. ni-Cirá-«ուշադիր», տե՛ս նաև վկայ (Bartholomae, Altir. Wörtb 1438)։ Նոյն բառի նոր ձևն է պրս. [arabic word] gizīr, gizir «գզիր, գիւղապետ» և իրանեանից փոխառութեամբ արաբ. [arabic word] vazir «վէզիր, եպարքոս» (պրս. «գիտնական»), որից էլ սպան. alvazil, ulgūacil «ոստիկան ևն» (Horn 1084)։-Հիւբշ. 248։

նախ ԳԴ պրս. վէչէր, վէչիւր ձևերի հետ։ ՆՀԲ լծ. վէճ, վճար ևն։ Եւրոպա 1850, 15 պրս. վէչիւր։ Lag. Urgesch. 481 սանս. vičar, որից նաև արառ. ϰո-zīr։ Ուղիղ մեկնութիւնն ունի վերի ձևով նախ Spiegel, Huzw. Gram. 188-189։ Նոյնը նաև Litter. 156, Comm. 2, 210, Mü̈ller SWAW 38, 579, Justi, Zendsp. 278։ Lag. Btrg. bktr. Lex. 22 ընդու-նում է միայն զնդ. vīčira, իսկ Arm. Stud. § 2155 պրս. včr, vjr ձևը ապա. հովապէս čar արմատից դնելով՝ բաժա-նում է վճիռ բառից։ Հիւնք. պրս. վէ-ջիւր։

ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Երև. վճիռ, Մկ. վճէռ, Տփ. վճրիլ։

NBHL (18)

Անձամբ յանձինս զվճիռ մահու ընկալաք։ Ամենայն հակառակութեան նոցա վճիռ (այսինքն վճար) ի հաստատութիւն՝ երդումն է։ Գտին զվճիռ արձակելոյն իւրեանց. (՟Բ. Կոր. ՟Ա. 9։ Եբր. ՟Զ. 16։ ՟Գ. Մակ. ՟Զ. 29։)

Դատակնիք վճռիս այսորիկ։ Վճռաւ դատապարտութեան դատեսցի։ Արտասահմանեալ ի դրախտէ անտի աստուածային վճռաւ։ Ընդհանուր ամենայն քրիստոնէից հալածանս հասանէր ամպարիշտ վճռաւ (յն. գրով). (Եղիշ. ՟Ը։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 27։ Յհ. իմ. եկեղ.։ Նիւս. թէոդոր.։)

Ահա գրեալ է ի վճիռս վկայից։ Է դարձեալ ի վճիռսն՝ որ միանգամ վկայեցին (ըստ յն. ի յիշատակարանս) (Եւս. պտմ. ՟Դ. 15։)

Ցանկ շնչական՝ սատակման վճիռ։ Միջոց պայմանի վճռին վրիժուց. (Նար. մծբ. եւ Նար. խչ.։)

Վասն համառօտ վճռի դատաստանի մարգարէին։ Յառաքելական վճիռն յաղթութիւն բարձեալ բերէ. (Կոչ. ՟Բ։ Սեբեր. ՟Է։)

Եօթանասուն ամ մնալոց էին անդէն ըստ վճռին, որ է ժամանակ կենաց մարդոյ, ի դաւթայ ասացեալն. (Վրդն. դան.։)

Ճանաչել ի վճռէն տեառն։ Զտեառն զվճիռ։ Յիշելով զաստուծոյ վճիռն, զոր ասաց ի ձեռն մարգարէին. (Բրս. հց.։)

Յետ վճռոյ դատաւորին. (Շար.։)

Ետ զնա վանացն՝ վճռաւ. մուրհակաւ կամ կտակաւ. (Մամիկ.։)

Յաղագս որոց ենն վճիռ հատանելոց (դատաւորք)։ Զտասն բանս կամ զօրէնս վճիռ եհատ՝ լոկ հրամանօք եւ հրաժարութեամբք։ Ոչ վճիռ հատանելով ի վերայ՝ պատմեմք։ Հատաւ վճիռ մահու ի վերայ նորա։ Մի՛ հատաներ ի վերայ իմ զվճիռ անմահ մահուն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ Նիւս. կազմ.։ Եղիշ. է։ Բենիկ.։)

Վճիռ ածէ թագաւորին։ Զվճիռ մահու ի վերայ եդեալ. (Լմբ. պտրգ.։ Շար.։)

Ո՞րչափ եւս առաւել յայսմ վայրի վճիռ հատուցման եդեալ լինէր ի վերայ. (Եփր. համաբ.։)

Թէ զմեզ իբրեւ զայլս դատէաք. անաչառ տայաք վճիռ իրաւանց. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 11։)

Յիսուս Քրիստոս ինքնին է, որ ետ զվճիռ դատաստանիդ։ Առ իւրաքանչիւր բանիցն (իրաց) դէպ եւ դէպ զվճիռ դատաստանին մատուցանել. (Կոչ. ՟Գ. եւ ՟Բ։)

ՎՃԻՌ. ա. Վճռական կամ վճարօղ. ազդոյ. գործունեայ.

Վճիռ եւ հատու բանիւ սրբոց առաքելոցն ընկեցեալ ի խոնարհ (սիմոն մոգն)՝ եղեւ յերիս մասունս. (Ճ. ՟Թ.։ եւ Տօնակ.։)

ἁπόκριμα, ἁπόφασις , ψῆφος, ψήφισμα, χρηματισμός եւ այլն. sententia, enunciatio, decretum, responsum πέρας terminus ἁπόλυσις dissolutio ὐπομνήματα monumenta. (գրի եւ ՎՃԻՌ. լծ. վէճ, վճար, եւ այլն). Վճարումն վիճի կամ դատից ոճրի. որոշումն դատաւորի եւ թագաւորի. դատակնիք. հրաման. պատգամ. սահման. օրէնք.

ՎՃԻՌ ՀԱՏԱՆԵԼ, Ի ՎԵՐԱՅ ԱԾԵԼ, ԴՆԵԼ, ՏԱԼ եւ այլն. որպէս ռմկ. վճռել. ἁποφαίνομαι, ἁποκρίνομαι pronuncio, decerno, sententiam dico եւ այլն.


Վսեր, ի — գալ

s.

cf. Վէս;
cf. Հէք;
boldness, effrontery;
cf. Վզանութիւն;
ի — գալ, to grow bold, to withstand, to oppugn, to impugn, to contend, to dispute.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«յանդուգն» Գառն. 14, 73. Բենիկ տպ. Սոփերք ԻԱ 107). որից ի վսեր գալ «յանդգնիլ, մարտնչիլ, կռուիլ» Ոսկ. մ. ա. 20. բ. 8. Փիլիպ. ե. վսերեկեալ «յանդգնող» ճառընտ. վսերական, վսերամիտ, վսերային «յանդուգն» Բենիկ։ Բառիս նշանակութիւնը անորոշ է։ Հին բռ. մեկնում է «չար նա-խանձ», Բառ. երեմ. էջ 302 «չար, հակառակ, վտարեալ, հեռի», ՆՀԲ և ՋԲ դնում են «վէճ, ոգորիլ, յանդգնիլ, հէգ, թշուառական, չար». բայց մէջ բերուած օրինակները ցոյց են տալիս որ ճշտագոյն մեկնութիւնը պիտի լինի ի վսեր գալ «risquer, մի բանի ակըն-կալութեամբ անձը յանդգնաբար վտանգի են թարկել, որի արդիւնքը կլինի փորձանք և թշուառութիւն»։

Էմին, Oтвeть. Иaтк. 24 (Иacлen. 101) վէս բառից. Հիւնք. սևեռ բառից։ Թիրեաքեան, Ատրպատ էջ 27 հյ. վէս, վստահ բառերի հետ՝ պհլ. vistāx։

NBHL (8)

Նաւաստիք յիշին պարսաւանօք իբրեւ զ՝ի վսեր եկեալս վասն աւելաստացու ագահութեան։ Ընդ որս ի վսեր եկեալ՝ հարկեցան մարտնչել վասն աւելորդացն տենչմանց։ Վասն չքաւորութեան աղցաւորացն ի վսեր եկեալ՝ ետուն զանձինս յայսպիսի թշուառութիւն. (Պիտ.։)

Մեծատունքն վասն ընչիցն միայն ի վսեր եկեալ յանդգնին։ Եթէ այնչափ ի վսեր ինչ գայաք, եւ զանձինս ի մահ դնէաք։ Աւաղակք եւ գերեզմանակրկիտք, եւ ի վսեր եկեալքն (յն. մենամարտիկք). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20։ ՟Բ. 8։ Ոսկ. փիլիպ. ՟է։)

Տու՛ք զերեսս վսերեկելոյդ, զի իշխեաց հայհոյել։ Ի վսեր եկեալ դիմադրաւ՝ բռնաւոր իշխեցեր կոչել զարքայ. (Ճ. ՟Ա.։)

Ի վսեր, ի չար նախանձ։

ՎՍԵՐ ի. ա. ՎՍԵՐ ՎՍԵՐԱԿԱՆ ՎՍԵՐԱՄԻՏ ՎՍԵՐԱՅԻՆ. Վէս եւ վատթար. վատշուէր. յանդուգն. յահուր. լիրբ դիմախօս. ամբարտաւան. հէգ. թշուառական. չար.

Ոչ ունիմ վստահութիւն կոչել զանուն ահաւորիդ ի վերայ վսերիս։ Վերացո՛ ի վսերէս զվէր վիրաւորեալ ծառայիս. (Յհ. գառն.։)

Կարդա՛ զանուն վաղավախճան վսերիս, որպէս եւ բարբառն բղխեալ ի բերանոյդ առ տալիթայն։ Զբերանն կափուցեալ ի վերայ վսերիս։ Լուա՛ զանթուելի վէր վերամբարձեալ վսերիս։ Ի քանի՞ վարմից վսերական վիրագին կորզեցեր զիս կեցուցիչ։ Զգահավիժեալս ի բարձանց զհրասուզեալ վիրագս վսերականս։ Զանձն վսերամիտ հիքոյս։ Շնորհեա՛ զմաքրութիւն վսերամիտ հիքոյս։ Զվսերամիտ անձն իմ զստահակեալ եւ զապստամբ։ Փրկեա՛ զիս ի վսերամիտ գոռոզէն։ Ընթադրեա՛ ի վսերամիտս զծագումն ողորմութեանդ անբաւ։ Թաքուցի ի վսերային միտս իմ։ Վհատեալ վսերային վերամբարձեալ ծովս անտարացոյց՝ զանորդիս չարեաց։ Զբերան հնացեալ վսերային վիրագին. (Բենիկ.։)

Վէճ. վէգ. կամ Վիսութիւն. վզանութիւն. յանդգնութիւն. ուստի ասի՝ Ի ՎՍԵՐ ԳԱԼ, իբր ոգորիլ. յանդգնիլ. πάντα τολμάω omnia audeo. եւ Ի ՎՍԵՐ ԵԿԵԱԼ, կամ ՎՍԵՐԵԿԵԱԼ. որպէս Յանդուգն. կամ նոյն ընդ Վսեր. ա.


Վտիտ, վտտի

adj.

lean, meagre, scraggy, skinny, gaunt, spare, slender, thin, lank, sorry, dry;
— մարմնով, leanfleshed.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«նիհար, ճռզած» Ծն. խա. (քանիցս) Մաղաք. ա. 13. Վրք. հց. որից վտտիլ «նի-հարիլ, տկարանալ» Եզեկ. լդ. 29. «հիւանդ-կախ, միշտ տկար լինել» Անկ. գիրք Հին կտ. Ա. 103. վտտել «տկարացնել (հաւատքը)» Ոսկ. մ. գ. 36. «նւազեցնել (պատիւը)» Ոսկ. ես. 227. «նեդել, չարչարել» ՍԳր. Ոսկ. ես. վտտանալ Մամբր. ըստ Լեհ. անվտիտ Դտ. ժզ. 8. Խոր. գրուած է նաև վատիտ Յայսմ. փետր. 29։

ՆՀԲ «որպէս թէ վատոտ, յոյժ վա-տեալ»։ Հիւնք. վատ բառից։ Աճառ. ՀԱ 1899, 233 թերևս իբրև կրկնաւոր *վիտ-վիտ ձևից։

NBHL (3)

Եօթն երինջք վտիտք (կամ վատիտք) մարմնով։ Վտիտք մարմնովք։ Վտիտք եւ զազիրք։ Տգեղք եւ վտիտք. (Ծն. ՟Խ՟Ա։)

Տուան նմա թեւք վտիտք եւ տկարք. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)

λεπτός tenuis, minutus, exiguus, subtilis, gracilis, macer. որպէս թէ Վատոտ, յոյժ վատեալ. նուազեալ. ոսին. սին. նուրբ. մանր. տկար. նուազ. լղար, պզտիկ, մանրիկ, վատուժ.


Վրէժ, վրիժուց

s.

revenge, vengeance;
ի —, in return, in requital;
առնուլ, խնդրել, հանել զ—ն, —ս պահանջել, հանել զքէն վրիժուն, to avenge, to revenge, to avenge oneself, to take vengeance, to be revenged, to have revenge;
—ս լուծանիլ, պահանջիլ, տալ, to suffer vengeance, to bear punishment, to pay dear for, to smart for;
ի — նախատանաց դստեր իւրոյ, to avenge his daughter;
առից ի նմանէ զ— իմ, I will revenge myself or him, he shall pay me dearly;
խնդրեաց զ— զրկելոյն, he avenged the wrongs of him who suffered;
հատուցից —ս թշնամեաց իմոց եւ ատելեաց իմոց հատուցից, I will be avenged of my enemies and I will requite them who hate me;
եօթն —ս լուծցէ, he shall be avenged seven fold.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

. ու հլ. «ոխ, քինախնդրութիւն, պա-տիժ, պատուհաս» ՍԳր. «ոճիր, յանցանք» Պիտ. որից վրէժխնդիր ՍԳր. Կիւրղ. ծն. վրի-ժագործ «չարագործ, ոճրագործ» Սոփոն. բ. 15, գ. 1. Ես. ա. 23. Բուզ. Կորիւն. Վեցօր. Եփր. դտ. վրիժապարտ Ագաթ. վրիժառու Նար. վրիժակ «վրէժխնդիր. 2. սպանող զէնք» Պտմ. աղէքս. 115. Փիլ. Պիտ. Ոսկիփ. վրիժակել «հեռուից զարնել նետով՝ քարով ևն» Փիլ. Պիտ. սահանավրէժ ԱԲ. քարավրէժ Եփր. թգ. ևն։

ԳԴ պրս. [syriac word] važ «ցասումն կամ բարկութիւն»։ Bezzenberger և Fick BВ 6 (1881), 240 հսաքս. wráka «պատիժ, վրէժ»։ Տէրվ. Նախալ. 107 սանս. varǰ, գոթ. vrikan «հալածել», vraks «հալա-ծիչ», հսլ. yragū «թշնամի», գերմ. Rache «վրէժ» և հյ. հալածել բառերի հետ՝ հնխ. varg «հալածել, վրէժ խընղ-րել» արմատից։ Հիւնք. պրս. պատա-ֆէրաշ «պատուհաս» բառի վերջի մա-սից։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 357 պրս. [arabic word] fariz «փետել, քերթել», [arabic word] faris «յարձակիլ, աւարել» բառե-րից։

NBHL (6)

Խնդրել զվրէժ ուխտին։ Հատուցից վրէժս թշնամեաց իմոց։ Վրէժ խնդրել։ Վրէժ առնուլ։ Պահանջել զվրէժ։ Հանել զվրէժ, կամ զվրէժ քինու, զքինու վրէժ։ Յաւուր վրիժուց.եւ այլն։

Որք տայցեն վրէժս ի սատակումն յաւիտենից։ Եօթն վրէժս լուծցէ.եւ այլն։

ՎՐԷԺ. իբր Ոճիր. չարիք, յանցանք.

Ընդ այսքանեաց գործօղ նորագոյն լեալ վրիժուց երագագոյն եւ նորանշան ինչ օրէն է կարկառել պատուհաս. (Պիտ.։)

ՎՐԷԺՍ ՏԱԼ կամ ԼՈՒԾԱՆԵԼ կամ ՊԱՀԱՆՋԻԼ. δίκην τί, ἑκδικουμένα παραλύω vindictus exsolvo, poenas solvo, pendo, luo, do. Կրել զպատիժ ըստ յանցանացն.

ՎՐԷԺ որ եւ ՎՐԷԺԽՆԴՐՈՒԹԻՒՆ. δίκη, ἑκδίκησις , ἁμύνα ultio, vindicta, poena. եւ բայիւ ἑκδικέω, ἑκδικάζομαι, ἁμύνω, τίω vindico, ulciscor. Վառումն սրտի ի հատուցանել չար փոխանակ չարի. ցասումն. քէն. ոխ. պատիժ. պատուհաս. իաւունք. դատաստան.


Վրէպ

s. adj.

fault, defect;
want, privation, deprivation;
defective, wanting, failing in, deprived of;
ոչ — ի ճշմարտութենէ, likely, probable;
— ելանել, գտանիլ, to want, to fail, to miss, to be deprived of;
to be rendered useless, inefficacious, to be deluded, annulled.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«սխալ, սխալանք» Սղ. հբ. 4. Ոսկ. ես. «խոտորեալ, թիւր, ծուռ, դատարկ, թա-փուր» Համամ. առակ. Վրք. հց. որից վրի-պիլ ՍԳր. Եզն. Ոսկ. մ. ա. 5. վրիպեցուցա-նել ՍԳր. Վեցօր. Եզն. վրիպած Սեբեր. վրի-պակ «սխալ» Թուոց լե. 22. Ա. թագ. զ. 9. «դիպուած» Եւս. քր. «սխալական, սխալեալ» Գ. մկ. ե. 23. Եւագր. վրիպական Ոսկ. մտթ. անվրէպ ՍԳր. Ագաթ. Բուզ. բազմավրէպ Նար. ևն։

= Պհլ. *yirep ձևից, որ հայերէնի հետ են-թադրում է պրս. [syriac word] virēb, vurēb «թիւր, ծուռ կամ խոտոր»։-Հիւբշ. 250։

Նախ ԳԴ համեմատեց պրս. վիրիյպ և ֆիրիյպ ձևերի հետ։ ՆՀԲ պրս. վիրիյպ, թրք. վէրէվ։ Muller, Armen. VI յն. քίπτω «ձգել» և գոթ. vairpa բառերի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ Pokorny 1, 280 պրս. բառը կցում է սոյն ձևերին և բո-լորը միասին հանում է հնխ. ureip-ար-մատից՝ ըստ Persson, Beitr. 502։ Trautmann BВ 30, 329 հայ բառին է միացնում լիթ. և լեթթ. reibt «լիմա-րանալ», իբր հնխ. wreib-ձևից. բայց այս համեմատութիւնը ուղիղ չէ, որով-հետև նախաձայն w տալիս է հյ. գ։

NBHL (7)

(պ. վիրիյպ. թ. վէրէվ) Խոտորեալ. թիւր. ծուռ. եւ Չեղեալ. զերծ. անմասն. անգործ. ի դերեւ ելեալ.

Սնապարծիցն բանք անշահք, եւ գործք նոցա վրէպք։ (Համամ առակ.։)

Տրտմութիւն բաղկանայ ի վրէպ լինելոյ ըղձից մարմնոյն։ Վրէպ եղեւ յուսոյն իւրմէ ապարասանն։ Բա՛բէ զիա՞րդ վրէպ (կամ վրիպ) եղեր ի չարութենէ թշնամւոյն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Գ. եւ ձ։)

Ոչ գոյր վրէպ մահու նոցա. (Սղ. ՟Հ՟Բ. 4։)

Յայլոց բարութիւնս առաւել իմանամք զանձանց վրէպս։ (Ոսկ.ես.։)

Պարօղն անուոյ հասցէ վըրէպ, պատկեր եօթանց դարուցս ի դէպ. (Շ. յիշ. սողոմ.։)

ՎՐԷՊ. գ. ἁνάνευσις nutatio πλάνη error. եւ այլն. Խոտորումն. սխալումն. դանդաչումն. դեդեւանք.


Սերտ, ից

adj. fig. adv.

solid, firm, hard, compact, constant, fix, stable, strong;
true, sincere, close, intimate, cordial;
—, —իւ, firmly, constantly;
voluntarily, willingly;
sincerely, intimately, closely;
— առաքինութիւն, solid virtue;
— սիրով, tenderly, affectionately, cordially;
— սիրել, to love sincerely, with all one's heart, passionately;
— աղօթել, to pray intensely, warmly, earnestly, eagerly.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

, ի հլ. «պինդ, կարծր, հոծ, խիտ, հարազատ, ստոյգ» Ա. պետ. դ. 8. Ոսկ. ես. եբր. տիմ. գաղ. Եփես. 841. Սեբեր. որից սերտիւ Ա. պետ. ա. 22. Ոսկ. սերտել «պրն-դացնել, հաստատել» Դիոն. Պիտառ. Խոր. ներտանաւ Գնձ. սերտաշէն Վրդն. ծն. գե-րասերտիլ Շիր. Դիոն. նախասերտեալ Դիոն թղթ.-նոր իմաստ էսերտել «դասը (լաւ) սո-վորիլ», որից սերտողութիւն, սերտարան։

ՆՀԲ լծ. թրք. սէրթ «խիստ, պինդ», լտ. certus «ստոյգ» և հյ. սէր, սիրտ, նեոն։ Տէրվ. Altarm. 100 սեռն և սեղմ ձևեռի հետ՝ սանս. sāra «հաստատու-թիւն, ամրութիւն»։ Հիւնք. սիրտ բառից։ Müller WZKM 5, 269 յն. ϰρατύς «ու-ժեղ, զօրեղ», գոթ. hardus ևն բառա-խմբի հետ, որ մերժում է Հիւբշ. էջ 459։ Karst, Յուշարձան 407 սումեր. sir «կապել»։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 342 թրք. sert «ամուր, պինդ»։ Պատա-հական նմանութիւն ունին. յն. στερρός, գալլ. serth «հաստատուն», իռլ. seirt «ուժ» ևն, որոնց արմատն է հնխ. ster-(Boisacq էջ 910)։

ԳՒՌ (dialectal) Սչ. սերտ «խիտ» (օր. սերտ սան-տըր), Մշ. սերդ «պինդ» (ձմերուկի, բողկի համար ասուած), Սլմ. Վն. սեռտ «թարմ, առոյգ, քաջառողջ», Երև. սէռտ «պինդ» (ձու, փայտ), Տփ. սիրտ «թանձր»։-Նոր նշանա-կութեամբ Մշ. սերդ «դասը լաւ սովորած», բայաձև Մշ. սէրդէլ, Ախց. Կր. սէրտէլ, Պլ. Սեբ. սէրդէլ, Ագլ. սէ՛ռտիլ, Ասլ. սէրդէլ, Խրբ. սէրդիլ, Մկ. սէռտիլ «լաւ սովորիլ դա-սը»։

ՓՈԽ (borrowing) Կայ պրս. [arabic word] ︎ sārdij «լոկոն. և է այն, զի զկիրն կամ զգաճն իւղով կտա-ւատի և բամբակով խառնեալ, և խմոր արա-րեալ, և այնու զփողրակս ջրոց ընդ իրեարս մածուցեալ ամրացուցանեն» (ԳԴ)։ Այս ի-մաստը իսկոյն յիշեցնում է հյ. սերտիչ մի ձև, մանաւանդ որ պարսկերէնի մէջ ❇ տառը ենթադրում է օտար ծագում։ Բայց վերոյիշեալ պրս. բառը ըստ իս սխալ ըն-թերցման արդիւնք է և պէտք է ուղղել ❇ [arabic word] sarviǰ կամ sārūǰ, որ է պրս. ❇ sāruǰ «գաճ», արաբացեալ [other alphabet] ︎ sāruj «գաձ, յատկապէս ապակի կամ ջրի փողրակ կպցը-նելու գաճ կամ լոկոն» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 417)։

NBHL (9)

Թանձրացոյց, եւ արար սերտ։ Եղիցի այսուհետեւ սերտ կայմն նաւի մտաց մերոց։ Սերտ եւ պինդ հաւատոյ։ Հողմն հիւսիսի բուծանէ զարդիւնս սերտս, եւ փորձութիւնք հաստատեն զսիրտս քաջս։ Սերտ եւ աներկեւան է. (Ոսկ. ես.։ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Դ։ Խոսր.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Բ։ Ոսկ. եբր. ՟Ժ՟Է։)

Սէր սերտ ունել ընդ միմեանս։ Սերտ սիրով շնորհակալուք։ Սերտ սիրով եւ միաբանութեամբ։ Ով սերտ հիւրասիրութեանն. զիւրսն փոխանակ այլոց յանձին ունէր տալ. (՟Ա. պէտ. ՟Դ. 8։ Խոսր.։ Փարպ.։ Սեբեր. ՟Թ։)

Սիրելի՝ սերտ եւ ստոյգ որդի։ Ոչ խորթ որդիս եւ ոչ օտարածինս, այլ՝ սերտ որդիս սիրունս եւ հաւատարիմս։ Զմիածին եւ զսերտ որդին։ Մինչեւ պօղոսի որդի լինել ոչ վայրապար, այլ սերտ ... իբրեւ որդւոյ, եւ սերտի որդւոյ պատուիրէ։ Ոչ ի դոյզն մարդկանէ համարէի ես զձեզ, այլ սերտս եւ պիտանս եւ վաստակաւորս. (Իգն.։ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Դ։ Ոսկ. հռ. եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ. եւ Ոսկ. գաղ.։)

Սեպհական ասի սերտն եւ անհակառակելին. (Խոսր. պտրգ.։)

Այլ եւս հաճոյ սերտ պատարագք են մարտիրոսացն մարմինքն. (Մեկն. ծն.։)

Աղօթս առնէ նոցա սերտ մնալ ի միաւորութիւն հաւատոցն սիրով ընդ հաղորդին ընդ աստուծոյ սերտ, որդիք աստուծոյ եւ անուանին եւ կոչին. (Համամ առակ.։)

Սերտ ծեծէ զջուրդ՝ որ փրփրայ։ Սերտ խառնէ փիճի փայտով։ Սերտ խառնէ, որ չայրի. (Վստկ. ՟Ճ՟Ժ. ՟Ճ՟Ժ՟Ա։)

Սերտ եւ անխնայ հար զթիկունս իմ. (Ոսկիփոր.։)

ἰδρυτός fundatus, firmus, solidus ἑκτενής extensus γνήσιος genuinus, sincerus եւ այլն. (լծ. թ. սէրթ. խիստ. լտ. չէրդուս. ստոյգ. եւ հյ. սէր. սիրտ. սեռն). Պինդ. կարծր. հաստատուն. անխզելի. մածեալ. հոծ. խիտ. ձիգ. անխախուտ. ստոյգ.. մտերիմ. հարազատ. սեպհական. պինդ, պիրկ. ...


Սէգ, սիգաց

adj.

imperious, high, haughty, supercilious, arrogant, proud, superb;
— առ հանդերձ, fond of dress, smart, spruce, dandy;
— առնուլ, cf. Սիգամ.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «հպարտ, ամբարտաւան, խը-րոխտ» Բ. մկ. է. 9. Վեցօր. 163. Ագաթ. «այր իգացող» Եւագր. 245, Իրեն. հերձ. 94 176 (Վարդանեան ՀԱ 1910, 305, բայց ունի արդէն Բառ. երեմ. էջ 285). որից սէգ աո-նուլ «սիգալով ճեմել» Նար. տաղ. սիգալ «հպարտանալ, պարծիլ» Առակ. լ. 31. Սիր 4. 10. Ոսկ. բ. Կոր. Ագաթ. «իգանալ, կնա-տիլ, զեղխիլ» Ոսկ. մ. բ. 24. սիգութիւն «իգացում, կնատութիւն» Փիլ. 277-8. Կա-նոն. 46. սիգանք Ոսկ. մ. գ. 13. սիգաքայլ Արծր. գրուած ունինք նաև սեգ, սեգութիւն։ Նոր բառ է սիգանազ։

= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k'eigh-«ցատկել, աշխոյժ, առոյգ» արմատից, որի ժառան-գորդներն են սանս. çighrá-«աշխոյժ, ա-րագ», անգսք. hīgian «շտապել, յառաջա-նալ, յառաջ դիմել», անգլ. hie «աճապա-րել», ռուս. cигать, cиrнуть «ցատկել», գւռ sigaé, signué «մեծ մեծ քայլերով քայլել», ինչպէս նաև ռուս. cигъ «մի տեսակ ձուև». որից փոխառեալ են լիթ. sykis, հհիւս. sīkr ևն (Pokorny 1, 363)։ Հայերէնի բուն նախ-նական իմաստը պէտք է լինի «հպարտ քայ-ւող», ինչպէս ցոյց են տալիս սիգալ, սիգա-քայլ ևն։-Աճ.

ՆՀԲ լծ. սոնք, շուք, շքեղ։ Karst, Յուշարձան 407 սումեր. sag «գլուխ, գլխաւոր», 415 մոնգոլ. tsik, բուրեաթ. seke «ուղիղ», թրք. čun, čin «ուղիռ» ևն։ Պատահական նմանութիւն ունին արաբ. [arabic word] šaǰī' «քաջ», ասոր. [syriac word] səga «մեծ, շատ», եբր. [hebrew word] sgā «աճիւ»։

NBHL (7)

Այ սէգ, հպարտ եւ ամբարտաւան. (՟Բ. Մակ. ՟Է. 9։)

Աքաղաղ հպարտ է եւ սէգ. (Վեցօր. ՟Ը։)

Իբրեւ զսէգն տրդատ։ Վասն զի սէգ իսկ էր առ հանդերձ (հագուօղ սըգուօղ), եւ այլ ուժով պնդութեան. (Ագաթ.։)

Զսիսակ զայր սէգ եւ անձնեայ։ Զարեհ էր այր սէգ. (Խոր. ՟Ա. 11։ ՟Բ. 50։)

ՍԷԳ ԱՌՆՈՒԼ. Սիգալով ճեմել.

Սէգ առեալ ի խաղ այն սիրամարգն. (Նար. տաղ.։)

ἁλάστωρ, γαῦρος superbus, jactabundus եւ gloriosus, magnificus. (յորմէ Սիգալ. լծ. եւ սոնք. շուք. շքեղ). Ամբարտաւան. խրոխտ. եւ սնապարծ. աղաջուր. պերճ. գեղապանծ.


Սիգնոն, ի

cf. Նշան.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

(սեռ.-ի) «դրօ-շակ» Խոր. բ. 83. Նար. խչ. 400։

= Յն. σίγνον որ փոխառեալ է լտ. signum «նշան, դրօշ» բառից. հմմտ. նախորդը։-Հիւբշ. 378։

NBHL (3)

ՍԻԳՆՈՆ ՍԻԳՆԱՅՔ. Բառ լտ. սի՛կնում, սի՛կնա. signum, -na. Նշան, նշանք. դրօշ.

Խաչ աստեղեայ, զոր արարեալ սիգնոն (կամ սիւգնոն) եւ յառաջաբերեալ՝ յաղթեաց պատերազմացն։ ի քոյդ նշան գեղերփնեալ զուղէշ սիգնոնի քում չառաւիղի. (Խոր. ՟Բ. 8։ Նար. խչ.։)

Գունագեղ գնդօք տպազիոնք, սիգնայօք խյոսեփայլօք (ոսկեփայլիւք) Թղթ. (դաշ.։)


Սիղիգն

s.

cf. Նաշիհ;
fine-wheaten bread, French-roll.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«բարակ ալիւրով շինուած հաց» Վրք. հց. ա. 272։

-Յն. σιλίγνιον «գերմակ ալիւրէ հաց», որ ծագում է լտ. siligo «առաջին կարգի ըն-տիր ալիւր», silīgineus «գերմակ ալիւրով շինուած» բառերից։-Հիւբշ. 379։

Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։

NBHL (2)

Մի սիղիգն, որ է գրտակ (կամ գերմակ) հացիկն այնպէս օգուտ եղեւ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)

Բառ յն. սի՛լիղնիս, սիլիղնիօն. σίλιγνις, σιλίγνιον siligo σιλιγνίτης ἅρτος panis siligineus. նաշիհ. եւ հաց ի նաշհոյ՝ ի գերմակ ալերէ.


Սինլքոր, աց

adj.

refuse;
low, despicable, vile;
— or — ժողովըրդեան, — խուժան, riffraff, dregs and refuse of the people, mob, rabble, scum of the people, the unwashed, the many-headed, beggarhood.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ի-ա հլ. «յետամնաց, անպի-տան մնացորդ, փախստական կամ դասալիր ռամիկ և հասարակ ժողովուրդ» ՍԳր. Բուզ. 151. Փարպ. Լաստ. գրուած սինլիքոր Սիմ. ապար. 49։

-Կազմուած է սին և լքեալ բառերից՝ -որ մասնիկով, ինչպէս ցոյց է տալիս սինլքեալ ձևը, որ մէկ անգամ գործածուած է Երեմ. լթ. 9 փխ. սինլքոր։

Այսպէս են մեկնում ՀՀԲ, ՆՀԲ, Տէրվ. Altarm. 8, Նախալ. 103։ Հիւբշ. 490 յիշո՛ւմ է միայն այս մեկնութիւնը։ Հիւ-նըք. սինկլիտոս բառից։

NBHL (4)

Զսինլքեալսն (կամ զսինլքորսն) ժողովրդեանն՝ որ մնացին. խաղացոյց նաբուզարդան։ Հանդերձ ամենայն սինքլորօք ժողովրդեանն։ Զսինլքորսն՝ որ մնացին ի քաղաքին։ Սինլքորքն ապրեալքն ի նմա. (Երեմ. ՟Լ՟Թ. 9։ ՟Խ՟Ա. 10։ ՟Ծ՟Բ. 15։ Եզնիկ. ՟Ժ՟Դ. 22։)

Սինքլորք փախստէիցն հայոց առ ժողովէին։ Յոր սինքլորք փախստէիցն երթեալ բնակեցան. (Փարպ.։ Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)

Իսկ սինքլորք բագրատունւոյն ... բեկեալ կենօք տատանէին. (Ուռպ. ողբ.։)

ՍԻՆԼՔԵԱԼ ՍԻՆԼՔՈՐ. καταλειφθείς, κατάλειπος, ὐπολελημμένος relictus, derelictus, reliquus, residuus. Որպէս սին ինչ եւ անպէտ թողեալ լքեալ. մնացորդ անպիտան. անայադ. յետամնաց.


Սինձ, սնձոյ

s.

gluten;
mordant;
preserved fruits, conserves, preserves, jam;
cf. Փշատ.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

, ո հլ. բոյս՝ որ մեկնւում է ռանա-զան ձևերով. այսպէս «մի տեսակ խիժաբեր ծառ» Ռոշք. «սին, փշատ կամ ալոճ» Տաթև. ձմ. ձդ. Բժշ. «անուշ խնձոր, melimoluni» Գաղիան. «ուտելի մի տեսակ խոտաբոյս. scorzonera hisnanica (ՀԲուս. § 2753)» Կամրկ. «քօշմօրուք, թրք. էմլիք» Հին բժշ. «շակակուլ» Նոր բժշ. «սին, sorbus domesti-ca L» և «քօշմօրուք, tragopogon coloratum CA. Mey» Տիրացուեան, Contributo § 204 և § 570.-արդի գաւառականներում սինձ կամ սէզնը անունով զանազանւում է երկու բոլորովին տարբեր բոյս. մէկը ծառ է՝ ծիրանի ծառի բարձրութեամբ, տալիս է կաղինի մե-ծութեամբ քաղցրահամ կարմրաւուն մի պր-տուղ, որ ալոճի մի տեսակն է (Վն. կոչւում է մկնալոճ, Թաւրիզի թուրքերէնով եմիշան). միւսը մի հասարակ խոտաբոյս է, որ հում ուտւում է։ Որից սնձենի «սինձի ծառը» Յայ-սըմ. սնձնի Յայսմ. դեկ. 17. Վստկ. 143. ննձի Վստկ. 155 (սեռ. սնձեաց՝ որ է ալու-ճըն)։ Թուի թէ սրանց հետ նոյն է նաև սինձ կամ սինծ «մածուցիկ նիւթ» Փիլ. լին. 21, Անյ. պերիարմ. Պիտ. 391. Երզն. մտթ. 390 (հմմտ. շրէշ խոտը և մածուցիկ նիւթը), եթէ սակայն այս բոլորը պէտք չէ փոխել սոսինձ, հակառակ այսքան յաճախ գործա-ծուած լինելուն։

Տէրվ. Altarm. 100 սինձ և կրկնուած սոսինձ կցում է սանս. snih «պարար-տանալ, կցել», snēha «կպչունութիւն, ճարպ, իւղ» բառերին։ Bugge KZ 32, 86 և IF 1, 451 սինձ «մածուցիկ նիւթ» և սոսինձ փոխառեալ է դնում ոչ-հնդե-ւրոպական մի լեզուից. հմմտ. կազի-կում. sina. ավար. ssino «սոսինձ», ssedéze «սոսինձով կպցնել»։ Հիւնք սանձ և ցանց բառերի հետ։ Աճառ. ՀԱ 1908, 121 նոյն է դնում սէզ բառի հետ և նախաձևը համարում է *սէնձ։ Pat-rubány ՀԱ 1908, 343 հնխ. ek'oi «ու-տել» արմատից։ Պատահակա՞ն նմա-նութիւն ունին արդեօք արաբ. ❇sunǰ (կարելի էր նաև sinj կարդալ) «յու-նաբ» (Կամուս, թրք. թրդմ. Ա. 414), քրդ. sənǰi «փշատ»։

ԳՒՌ (dialectal) Մե. Ջր. սինձ, Զթ. սը՛նձ, Ղրբ. սէ՛զնը, Շմ. սը՛զնը, Գնձ. սի՛զը, Ագլ. սա՛-զնը, Ղզ. սիզ, Սվեդ. սնձmգ (ծառը՝ սընձ-ռինա) «անտառի ալոճ, մկնալոճ» (նոյն է նաև սինձ Տիվրիկում՝ «ալոճ»), որից Ղրբ. սզնէ «սնձենի».-Ալշ. Երև. Մկ. Մշ. Ջղ! Սեբ. Վն. սինձ, Ախց. Կր. սինծ «խոտր» (ըստ Արթինեան, Տունկերը 30 tragopogon pratensis L)։

ՓՈԽ (borrowing) Տիրազուեան, Contributo § 204 Տրապիզոնի թուրքերէնով դրած է անիծ ա-ղաճի (հարցականով և հակառակ իր սովո-րութեան առանց իտալերէն ևս տառադար-ձելու). համարում եմ ա և ս տառերի նմա-նութիւնից յառաջացած սխալ մի ձև, որի ու-ղիղը հայերէնից փոխառեալ մի ձև պէտք է լինի, «մկնալոջ» նշանակութեամբ. ըստ այսմ հմմտ. վերի արաբ. և քրդ. ձևերը։

NBHL (6)

Որպէս ի նաւի առ այլ իմն պէտս առնանին առ ի մածուցանել՝ իբրեւ սինծն եւ վուշ։ Խզեալ մարմնոց սինձ յարմարութեան։ Զօրէն սընձոյ կապեաց զնոսա առ ինքն. (Անյաղթ պերիարմ.։ Պիտ.։ Երզն. մտթ.։)

մեղմեղիոն. սինձ եւ խիձոր. (Գաղիան.։)

Իսկ ըստ Բժշկարանի

Սինձ. իկտէն, փշատն։

κόλλα gluten. իտ. colla. որ եւ ՍԻՆԾ. ՍՈՍԻՆՁ. Նիւթ մածուցիչ. նաւթ, կուպր, շաղախ, շաղեալ ալիւր, աղիք եւ այլն.

ՍԻՆՁ. գ. μελίμηλον melimelum. (որպէս թէ մեղրախնձոր). Պտուղ անոյշ, եւ քաղցրաւենի. սերկեւիլի կամ խնձորոյ ընդ մեղու. մուրապպա.


Սինտեկնոս

cf. Որդիակիցք.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«որդիացեալ ի սուրբ աւազանէն, որպէս կնքահայր և սան» Մխ. դտ. օր. թգ. Վրդն. առկ. 52, 90. սխալ գրուած սանտիկոս կանոն. 186=սնի-կոս Շողակաթ 44, սանտիկնոց, սանտիկոս Տաթև. մեկն. ես. խգ. ժ., որից սենոեննոսու-թիւն (անշուշտ շփոթուած սնդիկ! և ստնդի բառերի հետ) «որդեգրութիւն» Անկ. գիրք նոր կտ. 387, 396, 405, 413։

= Յն. συντεϰνος «կաթնեղբայր, կաթնքոյր, կնքահայր, կնքամայր»։-Հիւբշ. էջ 379։

Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, Տե՛ս և Գա-րեղին վրդ. Շողակաթ, էջ 44 ծան., Ա-ճառ. Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 168,

NBHL (2)

Ի սուրբ եւ ի փրկական մկրտութենէն լեալ են սինտեկնոսք, այսինքն որդիակիցք. (Մխ. դտ. յօրէնս թգ.։)

ՍԻՆՏԵԿՆՈՍ (կամ ՍԻՆԴԵԿՆՈՍ). Բառ յն. σύντεκνος . որպէս Համածինք. համածնողք. կամ որդիացեալք ի սուրբ աւազանէն. որպէս կնքահայր եւ սան, եւ այլն.


*Սինօռ, ի

cf. Սահման.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«սահման, պայման, որոշումն» Ուռհ. 372, Անսիզք 39, Մխ. դտ. օր. թագ Շնորհ. առակ 116, Վստկ. 200. որից սի-նօռեալ «սահմանը քաշած» Ուռհ. 216. նինօռկից «սահմանակից հարևան» Սմբ. դատ. 9. սինօոպահ «սահմանապահ» Սմբ. դատ. 21։

= Յն. σύνορος «յարակից, սահմանակից», միջին և նոր յն. «սահման» (Sophocles 1052). ծագում է σνν «կից» և ὄρος «սահ. ման» բառերից. որից փոխառեալ է նաև թրք. ❇ sinor «սահման»։

NBHL (2)

Բառ ռմկ. ըստ յն. եւ թ. Սահման, եւ պայման. որոշումն.

Վկայքն սինօռին։ Դնեն ի սահմանս սինօռին. (Մխ. դտ. յօրէնս թգ.։)


Սիպէ

cf. Սեպեան.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

տե՛ս Սեպեան։

NBHL (2)

Անարիւնք, բայց շնչաւորք, որպէս սիպէքն. (Նիւս. բն. ՟Բ։)

Բար յն. սիբի՛ա, σηπία sepia. որ եւ ՍԵՊԵԱՆ, ՍԵՊԻԱ. ռմկ. սիւպէա


Սիրտ, սրտից

s. adv.

heart;
heart, soul, mind, intellect, memory, intelligence;
courage, spirit, heart;
heart, inmost thought;
heart, centre;
առ սրտի, through anger;
սրտի դիւր, ease, pleasure, contentment, satisfaction;
բարութիւն, խստութիւն սրտի, kindness, hardness or obduracy of heart;
լքումն սրտի, faintheartedness, despondency;
ուղիղ, անկեղծ սրտիւ, sincerely, openheartedly, openly;
բոլորով սրտիւ, ի բոլոր սրտէ, յամենայն սրտէ, սրտի մտօք, with all one's heart or soul, heartily, with good will, willingly, voluntarily;
կրթել զ—, to form the mind or character;
հեռացուցանել յանձնէ զ—ս, to alienate good will;
գերել զ—, to captivate, to gain the heart or affection;
յինքն արկանել զ— ուրուք, to gain a person's good;
յափշտակել զ—ս, to charm or gain all hearts;
գորովել, ժառանգել զ—, to touch, to move, affect or stir, to possess the heart;
իջանել ի խորս սրտին, to descend into one's heart;
թափանցել ի խորս սրտին, to penetrate the inmost recesses of one's heart;
տալ, նուիրել զ— իւր, to give one's heart;
խոտարեցուցանել զ—, to pervert, to deprave the heart;
խօսել ընդ սրտի, to speak to the heart;
ասել ի սրտի իւրում, to say within oneself, to say in one's heart;
սրտի մտօք վաստակել, to labour heartily, to take to heart, to occupy oneself seriously with;
— ի բերան շրջել, to seek painfully for;
սրտի դիւր լինել, to be in a state of contentment or tranquillity, to feel pleased, comfortable, contented;
զեղուլ զ— իւր առաջի աստուծոյ, to open one's heart before God;
հայրական, մայրական, գողտր, զգայուն, խաղաղ or անդորր, խաղաղաւէտ, երախտագէտ, ազնուական, բարի, ազնիւ, վսեմախոհ, վեհ, անվեհեր —, paternal, maternal, tender, feeling or sensible, calm, pacific, thankful, noble, good, excellent, elevated (high-minded), great, intrepid or dauntless heart;
անզգայ, ապերախտ, խիստ, ապականեալ, վատ, անգութ, անողորմ, չար, լքեալ —, unfeeling or insensible, ungrateful, flinty or obdurate, spoilt or corrupt, craven or dastard, hard(hearted), unmerciful or pitiless, cutting, drooping, dejected or despondent heart;
խորհուրդք մեծամեծք ի սրտէ գան յառաջ, great thoughts take their rise in the heart;
—ն բաբախէ, թնդայ, the heart palpitates;
արկ ի — իմ, he placed in my heart, he inspired me;
անկցի գութ ի — քո, let your heart be touched;
նուաղեալ էր — նորա, his heart was weak;
հրճուէր ի սրտի, he rejoiced from the bottom of his heart;
եթէ ուրուք — առնուցու կերիցէ, let him eat it if he has the heart to, if he has courage enough;
— իմ գելանի, my heart is moved;
— ի բերանն էր, he struggled with death;
որ յաչաց հեռացաւ՝ ի սրտէ հեռացաւ, out of sight, out of mind.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

, ի հլ. «սիրտ» ՍԳր. Ոսկ. Եզն. ևն. որից սրտացուցանել Երգ. դ. 9. սրտաբախ Ոսկ. Կող. և Եփես. Վեցօր. սրտաբեկ Բ. մկ. է. 39. Սեբեր. Ագաթ. Ոսկ. ես. սրտագէտ Գծ. ա. 24, ժե. 8. Ագաթ. սրտալիր Կորիւն. Ա-գաթ. սրտառուչ Ոսկ. Բուզ. Եզն. Կորիւն. Սե-բեր. սրտկեղ Բուզ. սրտմտիլ ՍԳր. սրտնուլ Ոսկ. մ. բ. 7. սրտնութիւն Եւագր. 28 (և յա-ճախ). սրտաց (իբր սրտանց) Աթան. 463. այրասիրտ Խոր. Արծր. քաջասիրտ Բ. մկ, ե. 10. հայկասիրտ Արծր. թանձրասիրտ Ոսկ։ ես. անսրտնութիւն Լմբ. սղ. գազանասիրտ Եփր. թգ. 430. խստասիրտ ՍԳր. խօթասիրտ ՍԳր. նեղասրտիլ Ոսկ. մ. բ. 28. միասիրտ Ագաթ. սրտակրանք «սիրտը պատող մաշկը՝ ներսի կողմից» Տաթև. հարց. 619. սրտա-պանակ (չունի ԱԲ) «ձիու կրծքի ծածկոցը» Զքր. սարկ. Ա. 22, 86. նոր բառեր են սըր-տագրաւ, սրտակէզ, սրտամորմոք, սրտոտ ևն։

= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k'ērdi-ձևից. ցեղակիցներն են յն. ϰαρδία, յոն. ϰραῦιη, ϰ7թ, կիպր. ϰορζία, լեսբ. ϰάρζα, լտ. *cord> *rors>*corr>cor, սեռ. cordis, գոթ. ha-irto անոսք. heorte անգլ. heart, հհիւս. hiarta հսարս. hêrta հոլլ. hart. հբգ. herza, գերմ. Herz, լիթ. širdis, լեթթ. sirds, հպր-րուս. seyr (հյց. sīran), հսլ. srudice ռուս. оврицe, չեխ. srdce, սերբ. sfce, հիռլ. cride. ն. իռլ. croidhe, բրըտ. kreiz («միջավայր» իմաստով), կիմր. craidd, կամիս. kardis բոլորն էլ «սիրտ» նշանակութեամբ, որոնք ռալիս են հնխ. k'red, k'erd, k'rd-ձևերից (Pokorny 1, 423, Walde 191, Trautmann 302 Boisarn 412 Ernout-Meillet, Kluge 216)։ Հայերէնի հետ յատկապէս համաձայն է յն. ϰῆρ որ ծագում է հնխ. k'erd->յն. ϰϰηρδ ձևից։-Այս բոլորից շեղւում է նա-խաձայնի կողմից արիական խումբը, որ ներկայացնում է հնխ. g'hrd-, հմմտ. սանս. hfd-, hՐdaya, hárdi. զնդ. zərəd-, zarəδaya-, zərəδaya-, հիւս. արևմ. պհլ. zird, պհլ. dil, պազ. պրս. [arabic word] dil, քրդ. zar, աֆղան, zra, օսս. zärdā, բելուճ. zirdē «սիրտ» (Po-korny 1, 641, Horn § 571)։-Հիւբշ. 490.

Հներից Մտթ. եւագր. 75 սրտմտու-թիւն բառը ստուգաբանում է «ի սիրտն մտութիւն, սիրտը մտած»։ Schröder, Thesaur. 58 հայերէնից է դնում ռուս. cennie «սիրտ»։ Ուղիղ համեմատու-թիւններ ունի Klaproth, Asia pol. I0l։ Brosset JAs. 1834, 369 ևն սանս. hrt։ ՆՀԲ «որպէս սիրոյ տեղի... և սերտ մասն. յորմէ և յն. քարտիա՛, լտ. tōn, քóռտիս, որպէս և քա՛ռիդաս՝ է սէր, քա՛ռուս՝ սիրելի, սանս. հռիտ, դաղմ. սէ՛ռտցէ»։ Ուղիղ համեմատութիւններ ունին Peterm. 21, 22, 30, 37. Windisch 19, Böttich. ZDMG 1850, 361, Arica 71, 168, Lag. Urgesch. 700, Müller SWAW 35, 199, Justi, Zendsp. 123, Հիւբշ. KZ 23, 35, Boрp, Gram. comp. 1, 393, Տէրվ. Altarm. 31, 92, Նախալ. 125 ևն։ Müller SWAW 41, 158 հայե-րէնի նախաձևը ըստ իրանեանի դնում է *զիրդ։ Հիւնք. հանում է շուրթ բա-ռից։

ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Երև. Կր. Մրղ. Ջղ. Տփ. սիրտ, Ալշ. Խրբ. Մշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեր. Սվեդ. Տիգ. սիրդ, Ասլ. սիրդ, սիր*, Վն. սիռտ, Սչ. սի՛ըրդ, Գոր. սէրտ, Ղրբ. սըէրտ. սըռտ, Մկ. սէռտ, Հւր. Շմ. սըրտ, Հճ. սիյդ, Չթ. սը՞յդ, սը՞րդ, Ագլ. սառտ, Սլմ. սիտ (սեռ. սռտի), Հմշ. սիդ։ Նոր բառեր են սիրտխառնուկ, սիրտկոտրում, սիրտհատնուկ, սրտաբաց, սրտագդալ, սրտադող, սրտաճաք, սրտամնայ, սրտոտիլ (Սչ. սօրդօդիլ) ևն։

NBHL (13)

Սիրտ իմ ջեռաւ յիս։ Սիրտ իմ խռովեցաւ յիս։ Եւ առ յովաբ երես նետս, եւ հար զնոսա ի սրտի աբեսողոմայ։ Եհաս ի սիրտս նոցա։ Եթէ սիրտ մեր ոչ ստգտանիցեն զմեզ։ Սիրտ սուրբ հաստատեա յիս աստուած։ Յամենայն սրտէ։ Յամենայն սրտից ձերոց։ Այր ըստ սրտի իմում։ Խորհուրդք չարք ելանեն ի սիրտս ձեր։ Սրտիւք մերովք.եւ այլն։

Եդին ի սիրտս իւրեանց, այսինքն մտախոհ եղեն, սկսան քննել. (Մեկն. ղկ.։)

Առ չժուժել սրտիցն դառնութեան։ Քաղցրացո զդառնութիւն սրտիդ։ Սիրտն ի բերանն էր (յեփթայեայ ընդ զոհել զդուստրն). (Եղիշ. ՟Գ. ՟Ը. եւ Եղիշ. դատ.։)

Ահաւասիկ ես եւ հայր քո սիրտ ի բերան շրջեալ խնդրէաք զքեզ. (Ոսկ. մտթ.) (ուր վրիպակ է գրելն միոյ գրչի, սրտիբերան)։

Ես եւ հայր քո տառապեալ՝ սիրտ ի բերան գնայաք եւ խնդրէաք զքեզ. (Եփր. համաբ.։)

ՍԻՐՏ. Ըստ հոմաձայթութեան յունին որ է ոգի, եւ սրամտութիւն, վարի ի թագ. Նիւս. կազմ. ՟Ի.

Սրտիւ պահին հմակերք, եւ ցանկութեան հեշտութեամբ՝ բազմածինք կենդանեացն։ Այսպէս առ սրտին ընդ յառնել ազգակից է անասնոցա յարձակման։ Առնէ սիրտն զարիութիւն, եւ երկիւղն զգուշութիւն. (որպէս եւ ռմկ. սրդողիլ կամ սրտոտիլ, է իբր սրտադողիլ, սրտմտիլ)։

ՍԻՐՏ ՊՏՂՈՅ ասի նմանութեամբ միջուկն նոցա։ (Վստկ. ՟Մ՟Ը։)

Ի խորոց սրտից. (Նար. ստէպ։)

Մտօք սրտիւք. (Նար. յովէդ.։)

Տես եւ ի բառն Բոլոր, Բոլորով սրտիւ, Ի բոլոր սրտէ եւ այլն։

լծ. յն. լտ. καρδία cor, cordis եւ ψυχή animus, anima διάνοια mens, cogitatio. (որպէս սիրոյ տեղի, դիրք, օթարան. եւ սերտ մասն. յորմէ եւ յն. քարտի՛ա. լտ. քօռ, քօ՛ռտիս. (որպէս եւ քա՛ռրիդաս ՝ է սէր. քա՛ռուս ՝ սիրելի). սանս. հռիտ. դաղմ. սէ՛ռտքէ ). Պատուականագոյն մասն յընդերս կենդանւոյ՝ իբրեւ սկիզբն կենդանութեան, եւ զգայական բաղձանաց. ուստի եւ լայնաբար՝ յոժարութիւն, ոգի, կամք, միտիք, խորհուրդ, եւ այլն.

ՍՐՏԻ ՄՏՕՔ, կամ ՅԱՄԵՆԱՅՆ ՍՐՏԷ. Ի ՍՐՏԷ. եւ այլն. մ. ψυχικῶς animitus, ex animo εὕνοιᾳ, εὑνοϊκῶς benevolentia, benevole ἑκτενίᾳ, ἑκτενῶς extense, vehementer. Ամենայն յօժարութեամբ. սիրով. մտադիւր. սերտիւ. յամենայն անձնէ. սրտանց, բոլոր սրտանց. ... տես ՟(Բ. Մակ. ՟Դ. 37։ Եփես. ՟Ղ. 7։ Յուդթ. ՟Դ. 8. 10։ Յովէլ. ՟Ա. 14։ Յովհն. ՟Գ. եւ այլն։)


Սիւն, սեան, սեանց

s.

column, pillar;
— չորեքկուսի, pilaster;
անջրպետ սեանց, intercolumnation;
չարք սեանց, colonnade;
— ամպ or ամպոյ, pillar of cloud;
cf. Շրջանակ.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

, ն հլ. (սեան, սեանց, յետնաբար ի հլ.) «սիւն, կանզնեցրած փայտ» ՍԳր. Ա-գաթ. որից սիւնակ ՍԳր. Ոսկ. ես. (արևելեան գրականում ընդունուած է սիւնեակ, որ սխալ ձև է). սիւնաձև Ագաթ. սիւնակեաց Վրք. հց. եօթնսիւնեայ ԱԲ. սիւնազարդ (նոր բառ) ևն։

= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k'īōn-կամ k'īyōn ձևից, որի ժառանգն է նաև յն. ϰfων «սիւն». ուրիշ լեզուի մէջ այս բառը չէ պահուած։-Հիւբշ. 490։

Աւգերեան, Վարք Սրբոց Զ. 68 հա-մեմատեց նախ յն. ϰίων ձևի հետ, ԳԴ պրս. ❇ sitūn «սիւն»։ ՆՀԲ և Win-disch. 19 յն. ϰίων Böttich. ZDMG 1850, 361 և Arica 75, 233 սանս. sthu. nā, պրս. sutūn։ Riggs, Քերակ. էջ 60 եբր. tsiun։ Lag. Urgesch. 161 և Justi, Zendsp. 301 սանս. sthuna, զնդ. stūna, պրս. sutūn և կամ յն. ϰίων։ Պատկ. Иa-cлед. այս բոլորը մէկ ծագումից է դը, նում։ Lag. Ges. Abhd. 13 յն. ϰίων ձևի հետ է կցում եբր. [hebrew word] kiyyūn «ար-ձան»։ Ըստ այսմ Schrader, Sprachw. u. Urgesch. յոյնը դնում է սեմական ծա-գումից, ինչպէս որ Wissen, Pompeia-

nische Stud. Leipzig 1877, էջ 618 (ըստ ՀԱ 1893, 219 ծան.) դնում է փիւնիկերէնից։ (Սակայն եբր. kiyyūn բառը ըստ Gesenius 343 անստոյգ է և թերևս ասուր. kaiwanu, պրս. արաբ. [arabic word] kaywān «Երևակ» բառն է)։Տէրվ. Altarm. 102 յն. ϰίων ձևի հետ, բայց ոչ սանս. sthūnā, որին կցում է հյ. ցից բառը։ Müller BВ 1, 290 տալիս է ուղիղ մեկնութիւնը։ Հիւբշ. Arm. Stud. § 251 կցում է յն. ϰίων -ին, որի նա-խաձևը դնում է *ϰīfων, որով և հայերէ-նը *սի՛ւան կամ *սէվան։ Osthoff SA 2, 53 և Parerga 1, 290 հյ. և յն. բառե-ոի նախաձևը դնում է *k'īson, որին կցում է նաև սանս. s'is «աւելորդ մնալ»։ (Յաջորդ քննիչները, Bartholomae Stud. II, 36, Brugmann I12 1, 298, Boisacq 463 և Pokorny 1, 451 դնում են к'īán-կամ k'īsϑn-, և այլ ևս սեմական ծագ-ման մասին չի խօսւում)։ Յակոբեան, Բեւռ. Ո 479 պրս. սիւթուն։ Պատահա-կան նմանութիւն ունին արաբ. [arabic word] isyān «սիւն» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 760) և եբր. [other alphabet] siyyun «շիրմի կո-թող» (Gesenius 682)։

ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. Գոր. Ղրբ. սիւն, Ալշ. Ախց. Կր. Հմշ. Մկ. Մշ. Մրղ. Ննխ. Սլմ. Վն. Սեբ. Տիգ. Տփ. սուն, Երև. սուն, սին, Խրբ. սօն, Հճ. սին. Սվեդ. սայն.-նոր բառեր են սնա-տակ, սնափայտ, սնագդակ, սնգլուխ, սըն-դուրա, սնքար։

NBHL (7)

Զննեցից զսիւնս՝ յորոյ վերայ տունս հաստատեալ կայ։ Բուռն եհար սամփսոն զերկուց սեանցն միջնոց։ Քառասուն խարիսխս արծաթիս արասցես քսանեցունց սեանց, երկու խարիսխք առ մի սիւն։ Զսիւնսն պատեսցես ոսկով։ Իմաստութիւն շինեաց իւր տուն, եւ կանգնեաց սիւնս եօթն։ Սիւնք երկնից։ Սիւնք նորա դողան։ Սիւն ամպոյ։ Սիւն հրոյ եւ ամպոյ.եւ այլն։

Սիւն կճեայ. (Խոր. ՟Բ. 32։)

Հայրն սիմէոն եհարց ցնա ի սիւնէ անտի։ Իբրեւ գայր յեկեղեցին, զսիւնիւն կայր. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Զ։)

ՍԻՒՆ ԱՄՊ, կամ ՍԻՒՆԱՄՊ. Ամպ սիւնաձեւ, կամ սիւն ամպեղէն.

Երեւեցաւ կառօք քրովբէիւք, եւ սիւնամպովք միգախառն հրով. (Ագաթ.։)

լծ. յն. քիօն. κίων, στύλος (լծ. ստեղն). columna στήλη status, titulus. Ուղղորդ ձող կանգուն ի քարէ կամ ի փայտէ ի նեցուկ եւ մոյթ շինուոյ. կամ ուրոյն կանգնեալ որպէս կոթող, որ եւ ասի արձան. սուն. տերիք, տիրխդ, որ եւ բուն ծառոյ. եբր. արաբ. եմմիւտ. եմուտ. իբ հյ. մոյթ. եւ քէրէզ. քէրիզ. որ է գերան. հեծան.

ՍԻՒՆՔ ՇՐՋԱՆԱԿՕՔ. περίστυλον peristylum, porticus. Կամարակապք սեաց. սրահ սիւնազարդ. տես (Եզնիկ. ՟Է. 18. 19։ ՟Խ՟Բ. 3. եւ 4։)


Սկիզբն, կզբանց

s.

beginning, commencement, outset;
origin, principle;
cause, matter, author, mother, motive, birth, base, foundation;
principle, maxim;
prelude, proem, exordium;
սկզբունք անընդմիջականք, immediate principles;
սկզբունք արքիմեդեայ, Archimedes' principles;
ի սրզբանէ or սկզբանէ, ի սկզբնուստ, in the beginning, at first, originally, firstly, primitively;
անդուստ or անդստին ի սկզբանէ, from the very beginning or outset, from the first, ab ovo, ab antiquo;
ի սրզբանէ ցկատարածն, from beginning to end;
ի սկզբանէ աշխարհի, since the creation of the world;
ի սկզբանէ էր բանն, in the beginning was the Word;
— առնել or առնուլ, ունել, cf. Սկսանիմ;
ի սկզբանէ, from the beginning, at the beginning;
cf. Սկիզբն.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

տե՛ս Սկսանիլ։

NBHL (30)

Ի սկզբանէ արար աստուած զերկին եւ զերկիր։ Եւ եղեւ սկիզբն թագաւորութեան նորա բաբելովն։ Դու զօրութիւն իմ եւ սկիզբն որդւոց իմոց։ Ամիսս այս եղիցի ձեզ սկիզբն ամսոց։ Սկիզբն աւետարանի։ Ես եմ սկիզբն եւ կատարած, առաջին եւ վերջին։ Ի սկզբանէ աշխարհի.եւ այլն։

Երիս ասելճ տէր ողորմեա, խնդուածք են խորհրդականք, սկզբամբ եւ միջոցաւ եւ աւարտմամբ ողորմութիւն նոր մնասցէ առ մեզ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)

Ամենայն ուրեք սկիզբն եւ առաջքն դժուարինք են. եւ եթէ սկիզբն առնիցեմք, ամենայն ինչ հարթ եւ դիւրին լինիցին։ Ոչ եթէ սկիզբն միայն պիտոյ է պայծառագոյն, այլ եւ կատարածն եւս առաւել լուսւորագոյն։ Որ զառաքինութեան կատարումնն ընդ սկզբանն ոչ միաբանեն, եղծանեն եւ կորուսանեն զամենայն. (Ոսկ. եբր.։)

Ոչ, եթէ դժուարինս առ սկզբանն լուիցէ, երկնչել պարտ է. (Պղատ. օրին. ՟Ծ։)

Բուռն հարցուք զգրոց զսկզբանէ. (Իսիւք.։)

Գովեալդ յսկզբանցն յաւիտեանց, եւ յարդի ծնելոցս. (Նար. ՟Ժ՟Է։)

Իսկզբանցն. (յիսկզբանցն. Պիտ.։)

Յիսկզբանց անտի մինչեւ ցգալուստն քրիստոսի։ Յիսկզբանցն եւ այսր. (Յճխ. ՟Ժ՟Գ։ Խոր. ՟Բ. 89։)

Ոչ թիւրի յիւր սկզբնէն եւ ի վախճանէն. (Ի գիրս առաքին.։)

Սկսեալք ի հօրէ ի միոյ սկզբնէ, եւ այն յանսկզբնէ. (Վահր. երրորդ. որ հայի ի յաջորդ նշ։)

ՍԿԻԶԲՆ. որպէս Պատճառ պատճառօղ.

Սկիզբն է որդւոյ հայր իբրեւ զպատճառ. ապա եթէ ի ժամանակէ իմասցիս զսկիզբնն, եւ (որդի) անսկիզբն. զի ոչ սկիզբն առնու ժամանակաւ՝ ժամանակացն տէրն. <()

Դու միայն սկիզբն բարեաց։ Սկիզբն ամենայնի, եւ յամենայնի։ Դու սկիզբն եւ լրումն ամենայնի. եւ այլն. (Նար.։)

Ամենայնի սկիզբն ես եմ. (Կրպտ. ոտ.։)

Ուրախ լեր (կոյս) անսկզբանն սկիզբն, եւ արարչին ժամանակաց ժամանակ. (Գանձ.։)

Սկիզբն եւ առաջնորդ չարեաց այրդ այդ եղեւ. (Եղիշ. ՟Է։)

ՍԿԻԶԲՆ. Պատճառ պատճառեալ առ ի ներքս անսկզբնաբար եւ անեղապէս. ծագեալ. սկզբնաւոր.

Զի թէպէտ սուղ է որդի, վասն զի սկիզբն (այսինքն է ի հօրէ), նոյն փարթամ, վասն զի պատճառ է հոգւոյ ելողութեան։ Հոգին սուրբ սուղ եւ հարուստ. զի թէպէտ սկզբունք՝ վասն ընդ պատճառաւ, այլ՝ եւ անսկզբունք, վասն ոչ ընդ ժամանակաւ։ Որպէս ի սկզբանցն եւ յասկզբանցն երեւեցուցաք։ Զսկզբունս եւ զանսկզբունս, զզգալիս եւ զիմանալիս. (Քեր. քերթ.։)

Եւ արդ տես ի սկզբանս իսկ աւետարանին, որչափ այսր եւ անդր հարկանէ զմիտսն։ Ահաւասիկ երեք ճառք, եւ զսկզբանս բանս ոչ եւս կարացաք լուծանել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1. եւ 3։)

Անդէն ի սկզբանն կանգնէ լնա. (եւ այլն. Ոսկ. ՟բ. տիմ. ստէպ։)

Սկիզբն արարեալ յամացն արշակայ արքայի. (Եղիշ. ՟Ա։)

Որ սկիզբն առ խօսելոյ ի տեառնէ. (Եբր. ՟Բ. 3։)

Սկիզբն կալայ խօսել ընդ քեզ. (Նար. ՟Դ։)

Զժողովուրդ քո՝ զոր ստացար ի սկզբանէ։ Խօսեցայց զառակս ի սկզբանէ։ Ի սկզբանէ տէր զհիմունս երկրի հաստատեցեր։ Ի սկզբանէ ծանեայ. եւ այլն։ ի սկզբանէ էր բանն. (որ ի ՃՃ. թարգմանի, ի սկզբանն էր)։ Ի սկզբանէ արար աստուած. եւ այլն։

Մարդկայինս բնութիւն ի սկզբնուստն յաստուածայնոցն բարութեանց անմտաբար սահեալ. (Դիոն. եկեղ.։)

Որպէս ի սկզբնուստն աստուած ի հաստումն մարդնոյն՝ ստեղծ եւ արար (զնա) առանց մեղաց։ Ոչ ի նմա ի սկզբնուստն գործեաց բանսարկուն զմեզս, այլ ի բանականի եւ յիմանալի բնութեան մարդոյ ի սկզբնուստն գործեաց բանսարկուն զմեղս, այլ ի բանականի եւ յիմանալի բնութեան մարդոյ ի սկզբնուստն գործեաց բանսարկուն զմեղսն. (Աթ. ՟Դ։)

ՍԿԻԶԲՆ ἁρχή (լծ. առաջ. արշ. նախ). initium, principium. գրի եւ ԻՍԿԻԶԲՆ, ԻՍԿԶԲԱՆ եւ այլն, զոր տեսցես. Սկսումն. առաջին ծագն ամենայն իրաց. աղբիւր. արմատ. հիմն. գլուխ. նախկին տեղին եւ ժամանակ. (որում հակադիր Կատարած). սկիզբ.

ՍԿԻԶԲՆ. προοίμιον prooemium. Յառաջաբան, նախադրունք գրոց եւ բանից.

ՍԿԻԶԲՆ ԱՌՆԵՄ, կամ ԱՌՆՈՒՄ, կամ ՈՒՆԻՄ, կալայ. cf. ՍԿՍԱՆԵՄ. ἁρχήν λαμβάνω եւ այլն.

Ի ՍԿԶԲԱՆԷ. Երբեմն է մակրայ եւ ի յն. ἁπ’ ἁρχῆς, ἁπαρχῆς, καταρχάς a principio, pridem, antiquitus . եւ երբեմն որպէս հոլով ներգոյական, ἑν ἁρχῇ in principio. Անդստին ի սկսմանէ. ի վաղուց. յաւուրցն առաջնոց, կամ ի յաւիտենից. ի սկզբան անդ. նախ զառաջինն. ի բնէ.


Սկունդ, կնդաց

s.

small dog, poodle, lap-dog;
— ատամունք, canine teeth.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «շուն, շնիկ» Մագ. Շնորհ. թղթ.։

-Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k'uont-ձևից, որին համապատասխան են գալիս գոթ. hunds, հբգ. hunt, գերմ. Hund, հոլլ. hond, հհիւս. hundr «շուն» անգլ. hound «որսի շուն». լեթթ. suntana «գամփռ»։ Նախաձայն k'u պիտի տար սգ, որ բնականաբար դառնալու էր սկ-։ Բառիս հետ զուգորդ է շուն, որի ձայնական յօրինուածքը լաւ չէ բացատրու-ած (տե՛ս Ernout-Meillet 138-9, որ հյ. բառի նախաձևը դնում է kwon-ta, իսկ այս էլ ածանցուած kwon «շուն» բառից. նման աճումներով են կազմուած գոթ. hunds ւեթթ. suntana «մեծ շուն» ևն)։

Muller SWAW 38, 573 սանս. çvan և գոթ. hunds ձևերի հետ։ Նոյն 78, 429 զնդ. spā պրս. sag<*swag։ Հիւբշ. KZ 23 16 և 48 սկ-դնում է çv-ձևից և կցում է փռիւգ. kun բառին։ Տէրվ. Altarm. 62 քենթ հոմանիշի հետ= գոթ. hunds։ Նոյն, Նախալ. 75, Մասիս 1882 յուլիս 24, Երկրագունտ 1884, 101 և Լեզու 16ո նվան արմատից՝ դ յաւելուածով, ինչ-պէս է և գերմ. hund, գոթ. hunds ևն խումբը։ Thomaschek SWAW 96, 761 պամիր. skōn, հսլ. štenici «ձառ».-Bugge KZ 32, 54 կցում է շուն բառին և շեշտի տարբերութեան պատճառով դնում է հնխ. k'uōn>շուն, k'unnós > սկունդ։ Հիւնք. պրս. քունտիւզ «շնջրի» բառից։ Վերի ձևով մեկնեց. Meillet MSI 8. 160։ Հիւբշ. 480 անցողակի յի-շում է սանս. çvá, իսկ Strassburger Festschrift 71 բոլորովին բաժանելով αυων=«շուն» ընտանիքից՝ կցում է յն. αϰԱλας «անասունի ձագ, շան ձագ, շուն» և σxύμνος «ձագ» բառերին։ Brugmann, Grdr2 I 140, 304, 564, 900, II. 296, 421 հնխ. k'uon-to ձևից, իբր գոթ. hunds ևն։ Bartholomae (առ Osthoff, Parerga 1, 273) պամիր. skōn «շնիկ» և յն. σϰύλας։ Pedersen Նպաստ 6 և Verol Gr. kelt. spr. 1, 120 և 185 հսլ. štene, ռուս. шенокъ, լեհ. szcze-hie «շնիկ», կիմր. cenaw «շնիկ», սանս-kánistha «փոքրագոյն», հսլ. čedo «տղայ», որ հաստատում է նաև Grarr-

mont MSL 20, 217 (յիշում են Walde 645, Pokorny 1, 398, Boisacq 391)։ Scheftelowitz BВ 28, 290 և 29, 18 շուն և սկունդ բառերի մէջ գաւառական տարբերութիւն է տեսնում։ Բառիս վը-րայ ընդարձակ խօսում են Lidén, Յու-շարձան 381-384, Osthoff, Parerga 1 ւատկապէս էջ 241 ևն, և շուն, սանս çvá, գոթ. hunds բառերի հետ ցեղակ-ցութիւնը ձայնական անյարմարութեան պատճառով մէկ կողմ են դնում։

NBHL (2)

Զիա՞րդ սկունդն այն առ առիւծ համարձակիւր. (Մագ. ՟Ծ՟Է։)

Սարգսի ուրումն ասէլով կախարդի՝ էշ եւ սկունդ ունողի . (Շ. թղթ.։)


Սնգոյր, գուրի, գուրոյ, գուրաւ

s.

paint, rouge;
ի — շպարիլ, to use paint, to rouge, to paint, to bedaub oneself or one's face.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

, ի-ա, ո հլ. «երեսը ներկելու կարմիր ներկ, շպար» Իմ ժգ. 14 (արձանի երեսը ներկելու համար), Եզեկ. իգ. 40. Ոսկ. ես. եբր. 514. «շիկատակ բոյսը» Գաղիան. (վկայութիւնը տե՛ս Նորայր, Բառ. ֆր. 141 բ). որից սնգուրիլ «շպարուիլ» Մծբ. սնգոյրա-տակ «atropa belladonna L» (Տիրացուեան, Contributo § 391). գրուած է նաև սնկոյր։

=Փոխառեալ է իրան. անծանոթ մի ձևից. հմմտ. պրս. [arabic word] š̌angār, արաբացեալ [arabic word] šanǰār «anchusa tinctoria, շիկա-տակ, շիկխարի, սնգոյրատակ», ըստ Պա-մուս, թրք. թրգմ. Ա. 925 «փշոտ մորթով մի բոյս է, որի արմատը խիստ կարմիր գոյն ունի և հենց որ ձեռք դիպչի, իսկոյն կաո-միր կներկէ. սրանից պատրաստւում էր հին ժամանակ մի տեսակ նիւթ, որով կանայք իրենց երեսն էին ներկում»։ Այս բոյսը պատ-կանում է շնխաղողի ընտանիքին. պրս. sagangur նշանակում է «շնխաղող» (կազ-մուած ❇sag «շուն» + [arabic word] angūr «խա-ղող» բառերից), որից կրճատմամբ կազ-մուած է ըստ իս *sangur-սնգոյր։

նախ Lag. Arm. Stud. § 2012 տուաւ վերի մեկնութիւնը։ Էմին, Иинacтиuec-կազմուած -ոյր մասնիկով։ Հիւբշ. 238 վերի նմանութիւնը կատարեալ չի գըտ-նում։ Հիւնք. պրս. ճէնկեար, ժէնկեար «նոյն նշ.» և սէնկէր «կենդանի ինչ կարմրամորթ»։

ԳՒՌ (dialectal) Շմ. սունգուր, որից և սունգուրիլ «շպարուիլ»։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. სინჯური սինգուրի «кино-вapь»։

NBHL (4)

Ծեփեաց բռով, եւ կարմրացոյց սնգուրաւ զգոյն նորա։ Ի ծարիր եւ ի սնդոյր չպարէիր. (Իմ. ՟Ժ՟Գ. 14։ Եզեկ. ՟Ի՟Գ. 40։)

Որպէս թէ ասիցէ ոք, թէ գեղեցիկ ի սպիտակէն եւ սնգուրոյն եւ իծարրէն երեւի. (Ոսկ. ես.։)

Թոռունքն կայենի գտին զգուսանութիւն արք, եւ կանայք զսնկոյր եւ զծարիր. (Վրդն. ծն.։ եւ Տօնակ.։)

ՍՆԳՈՅՐ որ եւ ՍՆԿՈՅՐ. φῦκος fucus, pigmentum στίβι stibium. ներկ պաճուճանաց երեսաց, եւ այլոց իրաց.


Սնդուկ

cf. Արկղ.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

, ի-ա հլ. «արկղ» Կղնկտ. Վրք. հց. Միխ. աս. Յայսմ. Վստկ. 41 (ար-ևմտեան գրականում սնտուկ ձևով)։

= Արաբ. [arabic word] sanduq կամ sūnduq «առևղ, սնդուկ», որ իբրև քառատառ օտար ծագում պէտք է ունենայ։ Կարծում եմ որ փոխառեալ է յն. συνϑήϰη բառից, որ բուն նը-շանակում է «համադրութիւն (συν-τίϑημι «համադրել, միացնել, կազմաւորել» բայից), կարգաւորութիւն, պայման», բայց նաև «դագաղ». հմմտ. Պլ. սնդուկ, որ թէ հայոց թէ թուրքաց մէջ ունի նաև «դագաղ» նշա-նակութիւնը։ Արաբերէնից են փոխառեալ նաև պրս. sá̄ndūq, թրք. sandəq, գնչ. sen-duki, նյն. σανδύϰιον, εενδοῦϰι, σάνδυς, ռում. sinduk լեհ. sundak, ֆինն. sunduka, ռուս. сcундукъ, վրաց. ზანდუკი զանդուկի ևն։-Հիւբշ. էջ 277։

ՆՀԲ ռմկ. սանտըգ։ Lag. Arm. Stud § Չ014 արաբերէնից է դնում։

ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Կր. սնտուկ. Տփ. սնդուկ, զանդուկ (վերջինը վրացերէնից փոխառեալ), Ալշ. Երև. Հմշ. Մշ. Սեբ. Սչ. Տիգ. սնդուգ, Ննխ. Պլ. Ռ. սունդուգ, Հճ. սmնդուգ, Սվեդ. սնդէօգ, Զթ. սօնդօգ, սօնդոգ. նոր փոխա-ռութեամբ թուրքերէնից՝ Ղրբ. Ջղ. սանդուղ, Շմ. սանդուխ։-Կայ նաև սնդխտել Խ. Վն. «պահել», որ թրք. sandəx (գւռ.) ձևից է ձգլ։

NBHL (4)

Բառ ռմկ. սընտուկ. սանտըգ. որ է Արկղ.

Տարեալ զսուրբ գլուխն՝ եդ ի մէջ սնդուկի մի, եւ պահէր ի մէջ տանն. (Կաղանկտ.։)

Բացեալ զսնդուկսն (տպ. զսնտուկն). եւ հանեալ զամենայն ակունսն եւ զմարգարիտսն. (Վրք. հց. ՟Բ։)

Բարձեալ ի ջորիս սնդկօք. (Միխ. աս.։ որպէս եւ Հ. դեկտ. ՟Ժ՟Զ.։ Վստկ. ՟Կ՟Գ. եւ այլն. եւ Ի գիրս առաքին.։)


Սոխ, ոց, ից

s.

onion;
bulb, bulbous root;
դալար —, scallion, green onion;
— մանր, shallot.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

, ռ հլ. (յետնաբար ի հլ.) «սռխ» Թուոց ժա. 5, Ոսկ. մ. ա. 8, Կոչ. էջ 97. որից մկնսոխ կամ մկնասոխ Վստկ. էջ 120։

-Պհյ, *sōx ձևից, որ աւանդուած չէ. սա-կայն նոյնն է հաստատում պրս. ❇ sox «սոխ». բառիս ծագումն ու ստուգաբանու-թիւնը յայտնի չէ։-Հիւբշ. 238։

ՆՀԲ լիշում է պրս. սուխ, թրք. սօղան և վրաց. խախու հոմանիշները։ Պրս. ձևն ունի նաև Lag. Beitr. bktr. Lex. 21։ Մորթման ZDMG 24, 80 ևն թրք. soγan «սոխ» բառի հետ, ինչպէս ունի նաև Գազանճեան, Արև. մամ. 1907, 934-5. իսկ Յուշարձան 325 հայերէնից՝ հին ժամանակ կատարուած փոխառութիւն է համարում։ Patrubány ՀԱ 1908, 213 հնխ. ak'ēo «սուր լինել» կամ k'euo «ուռչիլ» արմատից։ Kипաидзе, Гpaм. տингp. 1914, էջ xx սոխ=սոխի յաբե-թականից համարում է անցած պարս-կերէնին (Մառի կարծիքն է)։

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Հճ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. սռի, Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. սօխ, Մկ. Տիգ. Տփ. սուխ, Ակն. Հմշ. Սեբ. սէօխ. Մրղ. սուէխ, սէօխ, Զթ. Սվեդ. սիւխ, Ասլ. նէօ՛խ, Ագլ. սուհ։ Նոր բառեր են սոխռած, սոխաջուր, սոխեպլուզ, սոխնոց, սոխուկ, սոխցեցկոց։ (Նկատելի է որ այս շատ հա-սարակ բառը, որ մինչև անգամ Պլ. և Ննխ. պահուած է, անհետ կորած է Ղրբ. և Շմ., փոխանակուելով Ղրբ. թրք. սօ՛ղան և Շմ. կուծու՛ (<կծու) բառերով։ Սրա պատճառը ըստ իս պէտք է վերագրել euphémisme-ի, -արևելեան թրք. sóx (=օսմ. sóq «կոխիր») առիթ է տուել անպարկեշտ համարելու բա-ռիս գործածութիւնը. հմմտ. տաճկական հանրածանօթ առածը՝ բառիս վերաբերմամբ, Ermeninin dilini seyeyim. ki soγana sox derler, sarməsaγa soxdur-հայի լեզուն սիրեմ, որ soγan-ին սոխ (=թրք. «կոխիր») է ասում, sarməsaγ-ին («սխտոր») soxdur (=թրք. «կոխել տուր»)։

ՓՈԽ (borrowing) Թրք. գւռ. Եւդ. [arabic word] soxarij «սոխռած» (Յուշարձան 329), Բալուի թրք. գւռ. soxraǰ «սոխրած». տեղիս հայերը գործ ևն ածում ոչ թէ սոխրած, այլ խշիկ (հա-ղորդեց Յովհ. Մանուելեան)։

NBHL (5)

Կրոմին, սոխ. (Գաղիան.։)

Յիշեցաք զպրասն, եւ զսոխն, եւ զխստոր. (Թուոց. ՟Ժ՟Ա. 5։)

Զաղախին կզոց, եւ զերկրպագու սոխոյ։ Արդ եւ սոխոց անգամ երկիր պագանեն ոմանք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 8։ Կոչ. ՟Զ։)

Վասն սոխից. (Վստկ. ՟Մ՟Հ՟Է։)

պ. սուխ. թ. սօղան. վր. խախու. κρόμμυον, κρόμυον cepa, cepe. իտ. cipolla. Արմատ բանջարոյ գնդատեսիլ՝ կծուահամ եւ կծուահոտ.


Սուրբ, սրբոց

adj. s. adv.

holy, sacred;
pure, clean, exempt, spotless, stainless, immaculate;
divine, godly, innocent;
saint;
*patron;
holily;
—ն սրբոց, the Holy of Holies;
— առնել, to sanctify, to purify;
— առնել զաստուած, to glorify God;
— առնել զանձն, to offer, consecrate or devote oneself.

· Calfa

Etymologies (6) · Adjarian

, ո հլ. «մաքուր, անարատ, նուի-րական, սուրբ» ՍԳր. Կիւրղ. ծն. Ոսկ. ես. (վերջին կրօնական իմաստի համար հմմտ. սոգդ. zp'rt «մաքուր», որ քրիստոնէական սոգդերէնում ստացել է «սուրբ, saint» նշա-նակութիւնը). որից սրբել ՍԳր. սրբանալ Ղևտ. ի. 3. Եփր. ել. և ղևտ. սրբագիր Ոսկ Եփր. և Եփես. Եփր. ա. թգ. սրբագոյն Ոսկ. մ. ա. 11, գ. 29. սրբական Կոչ. Ոսկ. մ. ա. 1. սրբակեաց Եւարգ. սրբամատոյց Ագաթ. սրբասաց Ոսկ. ես. սրբասէր Ոսկ. մ. ա. 3. Բուզ. Կորիւն. սրբազան Պիտ. սրբան «երաս-տանի անցքը» Մծբ. 236. սրբիչ «մաքրող» Ագաթ. «ածելի» Թուոց զ. 5, Եզեկ. ե. 1, Եւս. պտմ. Ոսկ. ես. (այս իմաստով հմմտ. պրս. [arabic word] pakī «ածելի», որ գալիս է [arabic word] pak «մաքուր» բառից). նոր բառեր են սրբագրել, սրբանկար, սրբապղծել, սրբապղծութիւն որբատառ, սրբատեղի ևն։ Նոյն բառի ռմկ ձևերն են սրբկիկ, սպրկիկ, սպրկուկ, սպկիկ սարիկ «մաքուր, ջինջ» Լմբ. մատ. 490. Սմբ. դատ. 48, 120. Վստկ. 9, 57, 85. Շնորհ. առ. սրպիկ Տաթև. ամ. 97, 361. սպրկիկ, սպկիկ «ամբողջապէս, յայտնապէս» Անսիզք 11, 37, 59, 67. կայ և սպրկիկ լեզու, սպրկիկ խօսիլ Ոսկիփ. (Բազմ. 1921, 368)։

= Բնիկ հայ բառ, հնխ. k'ubhrō-ձևից, որից ծագում է նաև սանս. çubhrá-«փայ-լուն, պայծառ, գեղեցիկ, մաքուր»։ Պարզ արմատն է հնխ. k'u->վեդ. çu-, որից կազ-մուած է bh աճականով և -r-մասնիկով. հմմտ. ուրիշ աճականներով çundhati «սըր-բել, մաքրել», çuddhá-«մաքուր», cumbhati «փայլիլ, զարդարուիլ», çučis «փայլուն, մա-քուր» ևն։ Այս բառերը գործածական են Ագ-նիի և ուրիշ աստուածութեանց համար. յպռ-կապէս çuddhás ունի «սուրբ» կրօնական ի-մաստո. որ և հայերէնի էլ իմաստն է։ Միւս լեզուներից միայն իռլ. cuanna «գեղեցիկ, սիրուն, նուրբ» ունի այս բառի համազօրը (Sommerfelt BSL 24, 222, Pokorny 1, 368)։-Հիւբշ. 492։

ՆՀԲ լծ. արաբ. շերիֆ, պրս. սիւրպէ և հյ. ջուրբ «ջրով»։ Bö̈ttich. Arica 28, 98 ոնդ. suwra «պերճ», suwri, սանս. çubha, cubhra, յն. ϰομφός «վայելուչ, նազելի»։ Müller SWAW 38, 578 սանս. çubhra, ուր յիշուած է նաև թէ Justi հայ բառի հետ նոյնացնում է Հαρπ (ηδων) յատուկ անունը։ Հիւբշ. KZ 23, 19 և Arm. Stud. § 256 ունի ուղիղ մեկ-նութիւնը։ Տէրվ. Երկրագունտ 1883, 17։ վերի ձևով, Պարոնեան, Երկրագունտ 1885, 486 արաբ. շէրէֆ և հյ. սերովբէ բառերի հետ։ Արշէզ, ՀԱ 1896, 270 արբ «ջուր» արմատից. բուն նշանա-կում է «ջրով մաքրել, լուալ». հմմտ. լտ. sorbeo։ Հիւնք. տճկ. սիւփիւրմէք «աւլել»։ Ալիշան, Հին հաւ. 376 գոթ sifer «սուրբ»։ Bugge, Lуk. Stud. 1, 40 λίβρος գետի անուան և փռիւգ. παρτυσυβ, ջ։ «անմեղ»=պարտասուրբ բառի մէջ։

Jensen ՀԱ 1904, 271 հաթ. s.pa. բա-ռի հետ։ Karst, Յուշարձ. 407 սումեր. šub, sub «մաքուր, պայծառ», 424 թթր seb, sup, suv «ողորկ, մաքուր, առողջ» օսմ. չաղաթ. sipúrmek «աւլել»։

ԳՒՌ (dialectal) Մշ. սուրբ՝, Զթ. սույբ՝, սուրբ՝, Ագլ։ Ալշ. Ախց. Ակն. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Մկ, Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Տիգ. սուրփ. ննխ. սուրփ, սուփ, Տփ. սուրփ, սուփի, սըփ, Մրղ. սուռփ, Սվեդ. սէօրփ, Անտ. սիւրփ, Ասլ. սիւրփ, սիւր*, Գոր. Ղրբ. սօրփ, Վն. որփ (Ակն. յգ. սրփունաք), որոնք ունին միայն կրօնական նշանակութիւն։ Սովորա-կան իմաստով են Մշ. սէրսուբ՝, Ալշ. սէր-սուփ, Մկ. սmրսուփ «մաքուր» (նաև Բլ. Խզ. Խլ. Խն. Հզ. Վն.)։ Բայական ձևով ունինք Ագլ. սրբիլ, Ջղ. սրբ'ել, Մշ. սրպել, Սլմ. սրփել, Պլ. սրփէլ, Ասլ. սրփէ՝լ, Գոր. Ղրբ. Տփ. սըրփիլ, Վն. սրպել, Հմշ. սրփուշ, Ա-տափ. զըրբ'էլ, Սչ. զրբ'ել, Շմ. սիրփիլ, Հձ, սmյբ'ել։ Նոր բառեր են սերսփել, սերսփիկ, սրբանք, սրբատեղ, սրբաւոր, սրբոտել, սրբունակ, սրբորբանալ, սրբտուք, սրբօրէք։

ՓՈԽ (borrowing) Ս. Գրքի քրդ. թարգմանութեան մէջ կայ սրբարան Եբր. ը. 2, թ. 1. Խզմէթճիէ սրբարանէ (Սրբութեանցն պաշտօնեայ), ժը տընէռա տայիր սրբարան (զաշխարհաևան սոբութիւնն)։

NBHL (14)

Երկիր սուրբ։ Օր սուրբ։ Սիրտ սուրբ։ Վասն մեծի եւ սրբոյ անուանն իւրոյ։ Համբառնալ զսուրբ ձեռս։ Բանք տեառն սուրբ են։ Եցկիւղ տեառն սուրբ։ Բանք սրբոց պարկեշտ են։ Զսուրբ սպաս սեղանոյն։ Զսուրբ մատեանսն։ Սուրբն՝ որ ի սուրբս բնակեալ է։ Սուրբ, սուրբ, սուրբ, տէր զօրութեանց.եւ այլն։

Ըստ մեզ՝ սուրբն մաքուր ասի. (Խոսր. պտրգ.։)

Զի՞նչ ասես գոլ զսուրբն, եւ զինչ զանսուրբն։ Այն ինչ՝ որ աստուածոցն սիրելի է, իցէ սուրբ, եւ ոչ սիրելին անսուրբ։ Վասն զի սուրբ է, ուրեմն սիրի. այլ ոչ վասն զի սիրի, վասն այնորիկ սուրբ է. (Պղատ.)

Սուրբ լինել կարծեմ զվայելուչ եւ զպատուականն. (Բրս. հց.)

Ոչ է նա առանձին սուրբ՝ յստակ լուսով. (Եղիշ. ՟Ը։)

աղօթք իմ սուրբ էին (ասէր յոբ). վասն զի սուրբ էր ի սրամտութենէ եւ ի բարկութենէ. (Իսիւք.։)

Գինի որչափ սուրբ իցէ, մրուր լինի.. (Կիւրղ. ծն.։)

Այսպէս ի սուրբս հայրն. այսինքն սուրբ հայրն. (Յհ. իմ. երեւ.)

Որպէս եւ տէրն ի սրբում աւետարանին ասէ. (Նար. երգ.։)

Զոր փրկեցեր պատուական արեամբդ քո սրբոյ. (Բրս. հին ճշ.։ եւ Շար.) (այսինքն սրբով. կամ սրբութեանդ քոյ։)

Սուրբ նայել ոչ կարէին. (Ոսկ. ես.։)

Կրօնաւոր յայնժամ միայն սուրբ աղօթէ, յորժամ կացցէ յաղօթս հանդարտեալ եւ անզբաղ խորհրդով. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)

(լծ. ար. շէրէֆ. պ. սիւրպէ. հյ. ջուրբ. եւ այլն). ἄγιος sanctus ἰερός sacer καθαρός purus ἅγνος castus ὄσιος honestus, pius σεμνός reverendus եւ այլն. Մաքուր. անարատ. յստակ. եւ նուիրական. աստուածային. սրբազան. աստուածարեալ. վեհ. վսեմ. արգոյ. ընտրեալ. եւ ողջախոհ. պարկեշտ. նազելի. արդար. անմեղ. եւ Երանեալ.

ՍՈ՛ՒՐԲ մ. καθαρά sancte. Սրբաբար. սրբութեամբ.


Սպէտ

s.

cf. Սապատ.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

. անստոյգ բառ. մէկ անգամ ունի Արշ. «թագուցաւ յինէն գործս և եդաւ ի սպէտ մորթեղէն տապանակիս ի Սամուէլէ և ընկեցաւ ի խաղս գրանոցիս»։ ՆՀԲ համա-րում է նոյն ընդ սապատ «կողով»։

NBHL (2)

Որպէս Սապատ. սէբէդ, սէբէդ սանտըգ.

Թագուցաւ յինէն գործս, եւ եդաւ ի սպէտ մորթեղէն տապանակիս ի սամուէլէ, եւ ընկեցաւ ի խաղս գրանոցիս. (Արշ.։)


Սպի, սպւոյ, սպեաց

s. fig.

cicatrix, scar, seam, mark;
stain, spot, stigma;
— կեղեքածի, scratch;
ածել զ—ս ի բժշկութիւն, to heal up, to cicatrize, to close.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

(սպւյ, սպեաց) «վէրքի տեղը՝ նը-շանը» ՍԳր. Ոսկ. Եբր. Եւս. պտմ. Կոչ. 415. որից սպիանալ Եփր. համաբ. Անյ. բրձր. սպի, սպիացուցանել Ոսկ. ղկ. սպևուտ Պիտ ըստ Լեհ.։ .....-.. ︎ ︎

ՆՀԲ լծ. յն. σπίλος «սպի»։ Müller, Kuhns u. Schl. Btrg. 5, 140 զնդ. *spaya ձևից, իբր spā «վայր ձգել» արմատից= հյ. սպանանել։ Հիւնք. ըստ ՆՀԲ։ Թիրեաքեան, Բզմ. 1913, 339 բիծ, պիս(ակ), փիծ, պիղծ բառերի հետ կը. ցում է թրք. փիս «աղտոտ» ձևին։

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. սրբա «վէրքի նշան»։

ՓՈԽ (borrowing) Կեսարիոյ թուրքերը ունին esbe čəqarasən «էսպէ՛ հանես» անէծքի ձևը. Տ. Վ. Պալեան, Բիւր. 1898, 712 esbe բառը կցում է հյ. ասփուռ բառի հետ, որ ծանօթ չէ և թրք. ձևին էլ նման չէ։ Արդեօք ուզում է ասել սպի՞։

NBHL (11)

Եւ մեք աւասիկ յիւրաքանչիւր մարմինս ունիմք վէր եւ սպիս բազումս. (Եղիշ. ՟Է։)

Նշան սպւոյ կամ պալար կամ պաղպաջ։ Սպի այրեցածոյն է։ Ածից զսպիսն ի բժշկութիւն. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Գ. 2. 28։ Երեմ. ՟Լ՟Գ. 6։)

Լի էին խարանօք եւ վիրօք եւ սպեօք. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 2։)

Եցոյց նոցա զսպիսն, զի ծանուսցէ՝ թէ նոյն ինքն կենդանացաւ. (Եփր. յար.։)

Թէպէտ վէրք (մեղացն) անցանեն, այլ սպիքն՝ թէպէտեւ դարման ոք առնէ, չանցանեն, եւ կան մնան տեղիք սպեացն յամենայնի. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)

Ո՞ւր արդեօք իցեն մեզ, որք զվէրսն ունին, եւ զսպիսն թշնամանեն. (Առ որս. ՟Ժ՟Դ։)

Զսպիսն մեղացն ջնջել։ Զի սպիք մեղացըն ջնջեսցին. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։ Շար.։)

Սպեաւ խորացեալ. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)

Զառ ի մեղացն սպիս ջնջել կարասցուք աշխատասիրութեամբ պարապման աղօթից։ Յումեքէ սպւոյ. (Բրս. հց. եւ Բրս. մախ.։)

Վասն վիրացն՝ որ արարին սպիս ի մարմինսն, արգելուլ զոմանս ի քահանայից (պատուոյ)։ Կան մնան յոգիսն ոչ դուզնաքեայ՝ զղջացելոցն՝ սպիք եւ տիպք եւ գիծք առաջին անիրաւութեանցն. (Փիլ. քհ.։)

οὑλή cicatrix եւ tuber (որ եւ պալար. ռմկ. ուլ ). συνούλωσις cicatricis obductio τραῦμα vulnus, vibex, vestigium σπίλος (լծ. հյ. սպի). macula, labes, vitiligo. Բիծ կամ նիշ կամ հետք խոցուածոյ, վիրաց, կեղոյ, պալարի՝ մնացեալ յետ բժշկութեան.


Ստէպ, սպիպոյ, ով, աւ

s. adj. adv.

speed, haste, alacrity, diligence;
frequent, instant;
frequently, often, instantly;
— —, quickly, hastily;
very often, continually, incessantly;
ստիպաւ or —պով, in haste, in a hurry, quick, fast, with great speed or alacrity;
eagerly, hotly;
— կալ, to persevere in, to be assiduous, steadfast in, constant in, to apply or addict oneself to, cf. Հանապազորդեմ

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

, ի-ա, ո հլ. «շտապումն, աճա-պարանք» Եղիշ. Լմբ. պտրգ. «յաճախ, շատ անգամ, անդադար» ՍԳր. Փարպ.. «լաճա-խադէպ» Ա. տիմ. ե. 23. որից ստէպ ստէպ Բ մե. ե. 6, զ. 7. Ագաթ. ստիպաւ «փութով» Ա. մկ. բ. 15. ստիպով Ոսկ. յհ. ա. 16. Փարպ. Յհ. կթ. ստիպել ՍԳր. Եղիշ. ստիպե-ցուցանել Փարպ. ստիպւոջ կալ Ոսկ. փիլ, էջ 502. ստիպագոյն Ոսկ. յհ. բ. Փարա. ստիպողական, ստիպողականութիւն, ստի-պողաբար (նոր բառեր) ևն։

= Բնիկ հայ բառ հնխ. steib-արմատից այն ձևերը, որոնք նշանակութեամբ մերձա-ւոր են մեր բառին.-յն. στεἰβω «ոտքի տակ կոխոտել, կոխոտել ամրացնելու համար, ճանապարհը շարունակ յաճախել», στίβος «բանուկ ճանապարհ», στιβαρός «կոխո-տուած, սեղմ, ուժեղ, հաստատուն», στιπτὸ քհաստատուն», լիթ. staibus «ուժեղ, կորո-վի» ևն։ Այս արմատը համարւում է աճաձ Lb-աճականով՝ պարզական stāi-, stelā-«խտանալ, խտացնել» արմատից, որի այլ աճած ձևերն են՝ 1) -bh-աճականով՝ steibh-, որից յն. στῖφος «դէզ» (փոխառութեամբ թրք. istii>Պլ. իստիփ «իրար վրայ խիտ ու կուռ դարսած դէզ»), στιφρός «կոխոտած, սեղմ, խիտ, ուժեղ, հսկայ».-2) -p-աճա-կանով՝ steip-, որից լտ. stipo «սեղմել, խտացնել, դիզել, ճնշել», stipulus «հաստա-տուն», լիթ. stipti «խստանալ», stiprus «ու-ժեղ, կորովի», հհիւս. stifr, անգսք. stif «խիստ», մբգ. steppen «սրածայր մի բանով խթել» (Pokorny 2, 646-8, Boisacq 905-

ՆՀԲ նոյն ընդ ճեպ և շտապ? Lag. Urgesch. 155 լտ. stipare «դիզել, սեղ-մել, խճողել» բառի հետ։ Նոյն, Beitr. bktr. Lex. 20 զնդ. staēvya, stipti «վատ, գէշ» բառի հետ։ Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 14 մերժում է ինչպէս զնդ. stipti «վատ, գէշ», նոյնպէս և stōi «միշտ»։ Bugge KZ 32, 61 ընդունում է միացնել լտ. stipare ձևի հետ։ Meillet MSL 9, 154 դնում է յն. στεἰβω։ Հիւբշ. Arm. Gram. 493 ամբողջութեան համար աւելացնում է նաև վերի ձևերը ևն, բայց համեմա-տութիւնը անապահով է համարում, ո-րովհետև յն. στἰβ դրւում է հնխ. stig2 արմատից (Fick, Wörterb2. I 568), իսկ լտ. stip-ձևի դէմ սպասւում էր հյ, *ստիւ։ (Այժմ ընդունուած է թէ հնխ. արմատներն են steib-, steibh-, steip-երեքն էլ b, bh, p աճականներով կազ-մուած, որոնցից առաջինի ժառանգորդ-ների մէջ մտնում է նաև հայերէնը)։ Թիրեաքեան, Պատկեր աշխ. գրակ. 208, Կարնամակ ծան. 41 և Հիւնք. հյ. շտապ, պրս. շիթապ ձևերի հետ։

ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Երև. Կր. ստիպէլ, Տփ. ստի-պիլ, Շմ. ստիբիլ։

NBHL (29)

Ստիպով աղօթեն։ Ոչ ամենեքին այնպէս ստիպով առ իս փութացին. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Գ։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 16։)

Ի ստիպոյ սրտին ողջոյն տուեալ հրաժարէ. (Լմբ. պտրգ.։)

Դառնալ մեծաւ ստիպով. (Եղիշ. ՟Բ։ Ուստի կազմի յաջորդ մակբայդ։)

ՍՏԻՊԱՒ. ՍՏԻՊՈՎ մ. σπουδῇ studiose, enixe, festinanter, propere, diligenter. Փութով. ճեպով. սաստկութեամբ. բռնութեամբ. թախանձելով եւ յօժարութեամբ. ինքնակամ. խուռն.

Ստիպաւ տագնապէին զապստամբութիւնն. (՟Ա. Մակ. ՟Բ. 15։)

Վաղվաղակի ստիպով առաքեալ դեսպան։ Խնդրէին ստիպով ի նմանէ։ Լուան զայնպիսի ստիպով կոչումն. (Փարպ.։)

Ի դուռն կոչէր ստիպով սաստիկ։ Շինէ զեկեղեցին ստիպով. (Յհ. կթ.։)

Վասն ստամոքսի եւ ստէպ հիւանդութեանց քոց։ Եւ աղօթք ստէպ լինէին յեկեղեցւոյն վասն նորա առ աստուած. (՟Ա. Տիմ. ՟Ե. 23։ Գծ. ՟Ժ՟Բ. 5։)

Եւ էր նա ստէպ ի սպասաւորութիւն իւր. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Բ։)

Ստէպ աղօթից պէտս ունի. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Ա։)

Պահեն ստէպ։ Ստէպ կոչեցեալ զնա՝ խօսէր ընդ նմա։ Սպասէին նմա ստէպ հանապազ տեսանել զնա։ Եւ պետրոս ստէպ բախէր. (Ղկ. ՟Ե. 33։ Գծ. ՟Ի՟Դ. 26։ Դան. ՟Ժ՟Գ. 12։ Գծ. ՟Ժ՟Բ. 16։)

Ինքն փութով ստէպ զհետ երթայր։ Ստէպ եկեսցեն զհետ սուրբ կարապետիդ. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ը։)

Եւ որում անհնար է յաղթել կանանց՝ շատաքօսութեանն, եւ ստէպ ընդ քօղով այսր անդր հայեցողութեան, զաչս ածելոյ ի ստէպ. (Փարպ.։)

Մինչ կոչեցեր զանուն իմ, ստէպ գտեր. (Վրք. հց. ՟Ը։)

Թէ ոչ պատմեսցես ստէպ, մեծամեծ տանջանս ընկալցիս. (Տէր Իսրայէլ. սեպտ. ՟Լ.։)

Ետես ինձ մի, որ ելանէր ի լեառն ստէպ ի վաղ. (Հ. սեպտ. ՟Զ.։)

Աղօթից ստէ՛պ կացէք. (Հռ. ՟Ժ՟Բ. 12։ Կող. ՟Դ. 2։)

Պահոց եւ աղօթից ստէ՛պ կաց. (Ածազգ. ՟Ժ՟Բ։)

Ցանկ ստէ՛պ կացցուք լուանալոյ զաղտն ապաշխարութեամբ, արտասուօք, աղօթիւք, ողորմածութեամբ. (Ոսկ. եբր.։)

Ոչ պահէ զպատուէրս ծերոց նոցա՝ ստէպ կալ լուանալոյ ձեռաց. (Իգն.։)

Կացեր ստէպ ի քոյին անզգամութեանդ. (Ճ. ՟Ա.։)

ՍՏԷՊ ՍՏԷՊ. մ. Փոյթ ընդ փոյթ. ճեպ ի ճեպոյ. շտապաւ. անդադար. անընդհատ. շարունակ, շուտ շուտ.

Ստէպ ստէպ տագնապել։ Վարէին ածէին ստէպ ստէպ տագնապու. (՟Բ. Մակ. ՟Ե. 6։ ՟Զ. 7։)

Այս բարբառ ստէպ ստէպ ընթանայր. (Եղիշ. ՟Գ։)

Ամս տասն ստէպ ստէպ աւար առեալ աւերէին. (Ագաթ.։ Խոր. ՟Բ. 64։)

σπουδή studium, festinatio, properatio. Ճեպ. ճեպումն. շտապ, շտապումն. փոյթ. արտորանք. (լծ. լտ. ա՛րտօռ, որ է եռանդն)

ՍՏԷՊ ա. πυκνός frequens ἑκτενής extensus, adsiduus, sedulus. Յաճախ. անդադար. սը՛գ. եւ Անդանդաղ. փո՛յթ.

ՍՏԷՊ. մ. πυκνά, πυκνότερον frequenter, frequentius φιλοτίμως studio honoris, sollicite, enixe, certatim. Յաճախակի. եւ Ստիպով. փութով. ճեպով. ջանիւ. պնդագոյնս.

ՍՏԷՊ ԿԱԼ. προκαρτερέω, σχολάζω persevero, vaco. Անընդհատ պարապել. դեգերիլ. հանապազորդել. յարամնալ. յաւերժանալ. ուշ ունել.


Ստին, ստեան, ի ստենէ

s. fig.

breast, bosom;
teat;
source, spring;
ի ստեան, at the breast;
մանուկ ի ստեան, sucking-child;
գօտեւորեալ առ ստեամբ, girt about the paps;
կերակրել ստեամբ, to suckle, to give suck, to give the breast to;
դիել զ—ս, to suck, to draw the breast;
cf. Հատուցանեմ;
անկանիլ ստեանցն, forming or rounding of the breasts in adolescence;
եռալ ստեանց, to give milk;
ի ծուծ ստեանցն կախեալ, hanging to her breast;
—ք անկան քեզ, thy breast are fashioned;
յոյս իմ ի ստեանց մօր իմոյ, my hope from my mother's womb.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

. սխալ գրչութիւն, որ մէկ անգամ գտնում ենք Խոր. Ա. 11. «Գօտևորեալ զմէջ-սըն և յահեկէ զստինն երկսայրի և նիզակն արի ի ձեռին իւրում աջոյ և յահեկումն վա-հան»։ Ստորագծեալ բառի տեղ ձեռազիբ-ներն ունին զստին, զստինն, զսուինն։ Սո-վորաբար առնուած է մեր մէջ զստին ձևով՝ իբր զիստ բառի սեռականը. բայց ձեռագիր-ների մեծամասնութեան կրկին ն-երը խան-գարում են գործը։ Նոր հրատարակութեան մէջ Աբեղեանը սրբագրել է սուր՝ որ շատ սուր է։ Մառ ЗВО 9, 309 ընդունում է ուղ. ստին, հյց. զստինն և մեկնում է իբր պրս. [arabic word] satī «պողպատ, երկաթ, նիզակ», որ սակայն նոյնպէս անյարմար է, քանի որ այս իրանեան բառը պիտի տար հյ. *սատիկ կամ *սաթիկ։ Լաւագոյնն է կարդալ զսուինն, ինչպէս ունին եօթը ձեռագիր և ինչպէս պատ-շաճում է տեղին, ուր երկսայրի ածականը պահանջում է մի գոյական։ Մեզ պէտք չէ շփոթեցնէ այն, որ զստինն հայցական է, իսկ նիզակ և վահան ուղղական։ Այսպիսի անտրամաբան ձևեր շատ առատ են մեր թէ՛ հին և թէ նոր գրողների մօտ։]

NBHL (12)

Վասն օրհնութեանց ստեանց եւ արգանդի։ Յոյս իմ ի ստեանց մօր իմոյ։ Ընդէ՞ր դիեցի ես զստինս մօր իմոյ։ Յափշտակեցին զորբն ի ստենէ։ Անջատելոցն ի կաթանէ, հատուցելոցն ի ստենէ.եւ այլն։

Զծերս, եւ զտղայս ստնդիայս ստեան. (Ածաբ. կարկտ.։)

Նուազ ստեամբն կերակրիս իբրեւ զսանդիայ. (Եփր. ի ծն. քրիստոսի.։)

Ունէր դուստր մի ի ստեան։ Յորժամ ծնցիս որդի, զձախ ստինն մի՛ տացես մանկանն. (Հ. փետր. ՟Ի՟Է. եւ Հ. մայ. ՟Ի՟Զ.։)

Լայնաբար եւ նմանութեամբ ասի.

Գօտեւորեալ առ ստեամբք. այսինքն առ լանջօք. (Յայտ. ՟Ա. 13։)

Միթէ պակասեսցե՞ն ստինք ի վիմէ. այսինքն աղբերակունք. (Երեմ. ՟Ժ՟Ը. 14։)

Վէմ անծին եւ ապառաժ՝ ստեամբք վտակաց ջուրց արբուցանէ զծարաւիս. (Սարկ. աղ.։)

Մի՛ կորուսաներ զբուժեալս արեամբ քո, եւ զբուծեալս ստեամբ քո գթած։ Ստինս զշտեմարանս սրտին եւ մտացն կոչէ. (Նար. ՟Ծ՟Է. եւ Նար. երգ.։)

Եւ զի՞նչ իցեն առատ ստինքն, եթէ ոչ կտակարանքն աստուծոյ. (Ագաթ.։)

Առեալ զփոքրիկ մանկիկն իւր՝ որ էր յիստեան (իբր յըստեան). (Մամիկ.։)

μαστός uber, mamma, mamilla. սանս. սթանա. (Արմատն է Շիթ, կաթն. թ. սիւտ. լծ. եւ ծուծ. ծիծ. որ եւ տիտ) Կաթնաբեր մասունք մարց ի դիեցուցանել զծնունդս. ծիծ.


Սոյն, սորին, սմին, սովին

pron. adv. conj.

this, that, be, self, the same;
զսոյն հետայն, cf. Այսուհետեւ, cf. Յայսմ հետէ;
զ— հետայն, afterwards, soon, shortly, directly;
ի —, immediately;
սմին իրի or վասն, for this reason.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

(հուոմւում է սորին, սմին, սովին կամ սովիմբ, սոքին, սոցին, սոցուն կամ սոցունց, սոքիմբք, սոքումբք կամ սովիմբք) «նոյն այս, էլի այս» Եւս. քր. Խոր. Եղիշ. որից սոյնպէս ՍԳր. սոյն օրին «այսօր իսկ» Հռութ. գ. 18. սոյն օրինակ Գ. մկ. զ. 24. Եւս. քր. և պտմ. Ագաթ. Բուզ. զսոյն հետայն Նիւս. բն. Դիոն. ածաւ.։

= Բնիկ հայ բառ. կազմուած է -ին մաս-նիկով՝ սա դերանունից, որ այստեղ երևան է գալիս իր նախնական սո-<հնխ. և'σ ձև ւով. կազմութեան և գործածութեան մասին տե՛ս ինչ որ ասուած է դոյն բառի տակ։

Բառիս ընդարձակ քննութիւնը տե՛ս Meillet MSL 10, 241-271, յատկապէս էջ 257-8, Pedersen, Հայ. ցուց. դեր.։

NBHL (11)

Առաւել քան զսոյնս։ Սովին հաւատովք։ Հայր սորուն սողովմոնի։ Ասէ սովիմբ մարգարէիւ. (Եղիշ.։ Նար. երգ.։)

Զսոյն զայս առնէ (այսինքն վասն սորին առն)։ Զսմին աւուրբք (այսինքն յաւուրս յայսոսիկ)։ Առ սոյնս եւ զայլոցն. (Նանայ.։ Խոր. ՟Բ։ 25։ Եւս. քր. ՟Ա։)

Սոյն գունակի (այսինքն սոյնպէս) իմացարուք եւ զայլ եւս բազմազան առաքինութիւն նորա. (Ստեփ. սեւան.։)

ԶՍՈՅՆ ՀԵՏԱՅՆ. ա.մ. ἐξῆς, τὰ ἐξῆς deinceps, ex ordine, quae sequuntur. Այսուհետեւ. յայսմ ետէ. ըստ սմանէ. յառաջիկայս. չառաջիկայ. հետագայ. մոտաւոր. ի մօտոյ. կարգաւ. Զսոյն հետայն է ասել։ Զսոյն հետայն սահմանեսցուք։ Զսոյնս հետայն ճառելով։ Գտցէ զսոյն հետայն մերձ. (Նիւս. բն. ՟Բ։ Դիոն. ածայ.։ Մաքս. ի դիոն.։)

ՍՄԻՆ ԻՐԻ ՍՄԻՆ ՎԱՍՆ մ. Վասն սորին իրի. վասն այսորիկ.

Սմին իրի ասէ. (Ոսկ.։ եւ Սարգ. ստէպ։)

Սմին վասն ոչ տայ նոցա վիճակ, զի տէր է բաժին նոցա. (Նախ. թուոց.։)

Սմին վասն պատժեաց զնոսա։ Սմին վասն ասէ. (Ոսկ. գծ. ստէպ։)

Ոչ դադարէ այրն, թէ ոչ կատարէ (կամ եթէ ոչ կատարեսցէ) սոյնօրին զբանն. (Հռութ. ՟Գ. 18։ 4)

ՍՈՅՆՕՐԻՆ. մ. σήνμερον hodie. Այսօր, ի սմին աւուր.

դերան. ա. αὑτός, αὑτή ipse, ipsa, idem եւ այլն. որ եւ Դոյն կամ Նոյն ոք եւ ինչ. Այս. իբր առաւել մերձաւոր ընդ նախընթաց բանս.


Սոնիճ

cf. Արջնդեղ.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

«արջնդեղ, լտ. nigella sativa L, ֆր. gerzeau կամ nielle, տճկ. չէօրէկ օթի» Գաղիան. Գէ. ես. Բժշ. Վստկ. 223. որ և շոնիզ (գրուած սոնի՞ր՝ Վստկ. 219)։

-Պհյ. *sōnīč ձևից, որ թէև չէ ասան-դուած, բայց հմմտ. պրս. ❇sōnīz կամ [arabic word] suniz «արջնդեղ», սանս. canija «սև պղպեղ», և պրս. ձևից փոխառութեամբ քրդ. šuniz, արաբ. ❇ šūnīz «արջնդեղ». վերջին ձևից է հյ. շոնիզ։-Հիւբշ. 273։

Նախ ՆՀԲ յիշում է պրս. սիւնիզ։ Lag Arm. Stud. § 1707 աւելացնում է նաև արաբ. ձևը։

ԳՒՌ (dialectal) Մշ. սոնիջ, Երև. սէվասօնիճ, Կր. սէվսօնին, Վն. սեվսունիճ, Ագլ. սէվսm՛նին, սէվշm՛նիճ։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. სონჯი սոնջի, სოლინჯი սո-լինջի (<*սոնիջի>*սոնինջի), სოინჯი սո-ինջի «цepнуxa, nigella» եթէ միջին պահլա-ւերէնից չէ փոխառեալ, այն դէպքում հայե-րէնից է։

NBHL (3)

Սերմանէ արջնգեղ, որ է սոնիճ։ Գաւազանաւ թափի սոնիճ. (Գէ. ես.։)

Սոնիճ. (սեւ հնդիկ, հնտիկ կամ գնտիկ. Բժշկարան.։)

Հոռոմ սոնիճ. ըստ Գաղիան. որպէս յն. մելանթիօն.


Սոսինձ, սնձոյ

s.

paste, glue, lip-glue;
— ձկան, isinglass, ichthyocolla, fish-glue.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ռ հլ. «կպցնելու մի նիւթ է. տճկ. թութխալ» Ես. խդ. 13. Փիլ. Յայսմ. որից սռսնձեալ Մեկն. ղկ. սոսնձմունք Պիտ. սո-սընձային, սոսնձանման (նոր բառեր)։

Patrubány ՀԱ 1908, 343 հնխ. ek'oi «ուտել»>սինձ բառից կրկնութեամբ, Տե՛ս և սինձ։

ԳՒՌ (dialectal) Ջղ. սոսինջ (ձ>ջ ձայնափոխու-թեան համար կարելի է համեմատել Երև սպիտակուջ<սպիտակուց, դ'եղնուջ<դեղ-նուց, Պլ. անթամալու<անդամալոյծ)։

NBHL (4)

Մածոյց զնա սոսնձով։ Պնդել սոսնձով. (Ես. ՟Խ՟Դ. 13։ Հ=Յ. օգոստ. ՟Գ.։ Բրսղ. մրկ.։)

Ամենայն որ սոսընձով ըմբռնեալ լինի։ Սոսինձ եւ յարմարութիւն. (Փիլ. լին. ՟Բ. 4։ ՟Դ. 20։)

Ունիս զսոսինձն քաջահաս (զկին յոբայ), որով մածնուն թեւք արծուեաց. (Վանակ. յոբ.։)

Ջուր ծառանց զերդ սոսնաձ լինի դարձեալ. (Վստկ. ՟Խ՟Թ։)


Սուգ, սգոյ

s.

mourning;
grief, sorrow, affliction, weeping, sadness;
աւուրք սգոյ, time of mourning;
հանդերձ սգոյ, mourning clothes;
— առնուլ, ունել, to go into mourning, to wear mourning, cf. Սգամ;
to be sunk in grief, to be desolate, afflicted;
ի — մտանել, լինել, նստիլ, to be in mourning;
— զգենուլ, to put on mourning, to be clad in mourning;
թողուլ զ—, to leave off mourning, to go out of mourning;
— առնուլ ի վերայ ուրուք, to mourn for, to weep over, to bewail;
ի — համակեալ կալ ընդ, to be inconsolable for;
ի — դառնութեան ընկղմեալ կայր, he gave himself up to bitter grief;
cf. Ընկղմիմ.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

, ռ հլ. «սուգ» ՍԳր. Եփր. բ. Կոր. Եղիշ. որից սգալ ՍԳր. Եփր. մն. և թգ. Ոսկ. ես. սգաւոր Ես. կա. 2. Ել. լգ. 4. Մտթ. է. 4. որումն Յուդթ. ժզ. 21. սգաւրութիւն Եփր. օրին. սգազգած Վեցօր. մեծասուգ Պիտ. ևն։ Նոր բառեր են սգակիր, սգահանդէս, սգատխուր, սգերթ, սգազգեստ, սգահար սգալի, ևն։ Գրուած է նաև զգալ. ինչ. Յայսմ. փետր. 29, մրտ. 1, մայ. 15 (էջ 528 ա, 533 ա, 748 ա), որի համար հմմտ. տակը Ննխ. զուք «սուր».

= Պհլ. *sūg հոմանիշ ձևից, որ աւան-դուած չէ. կայ միայն պրս. ❇ sōg, sōk (արդի հնչումով sūg) «սուգ, տխրութիւն», ❇ sogvar «սգաւոր», սանս. çōkā-«խարոյկ, բոց, չարչարանք, ցաւ, վիշտ, սուգ», զնդ. -saoka «խարոյկ», որոնք սա-կայն ենթադրում են պլհ. *sōk։ Այս ձևը պի-տի տար հայ. *սոյկ կամ *սոկ, ուստի պէտք է կարծել որ բառիս մօտ կար նաև գւռ. պհլ. *sug ձևը։-Յիշեալ բառերը ծագում են հնխ. k'euq-«լուսաւորել, պայծառ, սպիտակ լի-նել, կրակով շիկացնել» արմատից, որից հմմտ. նաև սանս. çočiti «փայլիլ, այրել, ցաւիլ, սգալ», զնդ. saoč̌ant-«հրավառ», պրս. sōxtan «այրել», հրմ. soz «այրի՛ր» ևն (Pokorny 1, 378, Horn § 756)։ «Այրել» և «սուռ» իմաստների զարգացման համար հմմտ. ռուս. горeть «այրիլ» և rope «վիշտ, տառապանք, ափսոս» (Berneker 333)։ Բը-նիկ հայերէն նոյն արմատից պիտի ունենա-յինք *սուք կամ *սոյք։

Հներից Շնորհ. մտթ. էջ 90 հանում է զգալ բառից. «Սգոյդ անուն յայտնի ունի զտեսութիւն ասացելոցս. սուգ ա-սի վասն զգալոյ զիրս՝ զոր երբեմն յան-զգայութեան գոլով ո՛չ զգայր»։ Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, որ համեմատում է պրս. սուկ, սուք ձևերի հետ։ Brosset JAs 1834, 369 ևն սանս. cuč և վրաց. ծուխի «սուգ, տխրութիւն», ՆՀԲ պրս. ձևև հետ։ Windisch. էջ 7 սանս, cōka-Bottich. ZDMG 1850, 361 սանս. cōka, թերևս նաև զնդ. saoka «հաճոյք»։ Նոր-

նը, Arica 74, 207 սանս. çōka, պրս. sōk, յն. ϰυϰαν «խառնել». բոլորի ար-մատը դնում է çuč։ Lag. Urgesch. 339 և Müller SWAW 38 576 սանս. և պրս. ձևեռո։ Lag. Beitr. bktr. Lex. 21 նաև զնդ. saoka «հրդեհ»։ Հիւբշ. Arm. Stud. § 254 դնում է բնիկ հայ բառ։ Bar-tbolomae Stud. 2, 17 և Meillet MSL 7, 58 համարում են իրանեան փոխա-ռութիւն. իսկ Հիւբշ. Arm. Gram. 491 առարկելով որ այս պարագային *սոյկ, սոկ ձևը պիտի ունենայինք, համա-րում է բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k'uko'-ձևից։ Սակայն ինքն էլ է կասկածում թէ հնխ. k կարո՞ղ էր տալ հյ'. գ։ Սրա վրայ աւելացնենք նաև բառի նշանա-կութիւնը, որ արիական մասնաւորում է. բուն նախնական իմաստը, որ է «այ-րել», չկայ հայերէնի մէջ։ Karst, Յու-շարձան 407 սումեր. sig «ցաւալի, վիշտ», 424 չաղաթ. sagu «սուգ», sā gun «տխուր», ույգուր. sakinmak «ցա-ւիլ, հոգալ»։

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Մրղ. Մշ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Տիգ. Տփ. սուք, Մկ. Վն. սուք1, Ասլ. սիւք, սիւ*, Ագլ. սէօգ՝, Ննխ. զուք. թրքախօս հայերից՝ Ատն. սուք։ Նոր բառեր են սգանց, սգատուն, սգա-տէր, սգում, սգահանիկ, սգւորիլ։ Հետաքըր-քըրական են Շմ. սուքօօր և Տփ. սքուր, սքվուր «սգաւոր»։ Սչ. ունի սքավօր բառը, բայց չը-գիտէ սուգ արմատը։

NBHL (7)

Արար հօր իւրում սուգ զեօթն օր։ Սուգ մեծ է եգիպտացւոց։ Տուն սգոյ։ Աւուրք սգոյ։ Դարձոյց զսուգ իմ յուրախութիւն։ Ի սուգ եւ ի տառապանս նստին։ նստէր ի սուգ ամենայն իսրայէլ։ Տակաւին ի ձեռս իւրեանց ունէին զսուգս իւրեանց։ Իջից ես սովին սգով առ որդի իմ ի դժոխս. եւ այլն։

Յանմխիթար սուգ լինէին ամենեքեան։ Սգոյ հանդերձ ադանի. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Ը։)

Սիրովն զոր ունիք դուք առ մեզ՝ իմերում սգի նստիք դուք։ Ով ապաշխարութիւն պատուական եւ բարի, որ ի սգի ուրախութեան լինիս մայր։ Ամենեւին տարաժամ ի սգի երկրաչափութիւն, եւ ի գիներբուս արտասուք. (Եփր. ՟բ. կոր.։ Բրս. ապաշխ.։ Առ որս. ՟Ա։ Իսկ. Յհ. ՟Ա. 15.)

Զինչ ողբալի քան զայս, եւ սուգ. իմա, սգալի, արժանի սգոյ։

Սուգ առին երկինք ի վերայ ձեր. (Եղիշ. ՟Գ։)

Նոյն եւ պ. սուք, սուկ. πένθος, luctus. Տխրութիւն ներքին եւ արտաքին. արտաքին նշանակք ներքին ցաւոյ. կոծ ողբումն. լալիւն. աշխար. եաս.

ՍՈՒԳ ԱՌՆՈՒԼ. ՍՈՒԳ ՈՒՆԵԼ. cf. Սգալ. πενθέω, lugeo. (Ծն. ԻԳ. 2։ ԼԷ. 33։ Թուոց. ԺԴ. 39։ Ա. թգ. եւ այլն. ստէպ)


Սուղ, սղից

adj. gr.

little;
brief, short, succinct, concise;
*dear, high-priced;
short;
s. mus. "an Armenian note;
— ինչ, իմն or մի, a little, cf. Փոքր ինչ, cf. Խուն մի, cf. Սակաւ մի;
— ինչ յառաջ, some time before;
— ինչ կանխագոյն, a little before;
— ինչ զկնի, some time after;
յաւելից այլ եւս — ինչ, one word more;
ի — բանս, — բանիւ, in few words;
— իշխանութիւն, իշխանք, cf. Սակաւապետութիւն."

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

(ի հլ. յետնաբար) «քիչ. համառօտ. կարճ» Ոսկ. մ. բ. 15. Եփր. դատաստ. Խոր. Փիլ. «թանկագին» Ճառընտ. որից ունինք սուղ ինչ կամ սուղ մի «մի քիչ» Խոր. Պիտ. Մագ. սուղական «պարզական» (տպագիրն ունի հակառակ ձեռագրին սուզական) Եզն. սուղասակաւ Եւս. պտմ. (որ Վարռանեան ՀԱ 1914, 643 սրբագրում է սուղ սակաւ), սուղմասնեայ (նորագիւտ բառ) Պտրգ. 248. նղագոյն Պիտ. Բրս. հց. սղանալ «բարակիլ, կարճանալ» Երզն. քր. սղավաճառ «թանկ գնով ծախող» Ոսկիփ. սղութիւն Կիր. Յայսմ. սղագիր, սղագրական, սղագրութիւն (նոր բառեր). առանձին տե՛ս նաև սղոց։

ՆՀԲ «յորմէ յն. φιλος, լտ. pusillus «սուղ»։ Հիւնք. սողուն բառից։ Patru-bány SA 1, 196 յն. ϰόλος «խորտա-կուած»։ Meillet MSL 1I. 399 կցում է սանս. çárita-, çrnāti «խորտակել», çir-ná-«խորտակեալ», յն. ϰαω (έϰ-λασσα) «խորտակել, ճիւղերը կոտրատել». ϰόλος, ϰολοβός «խորտակեա,, կտրտած», յետնաբար «կարճ, փոքր, ցած». ϰολάζω «պակասեցնել, ծառերը կտրատել, ա-ւելին յապաւելով ճիշտ չափին բերել», ϰολούω «լապաւել, կտրել, կարճացնել» բառերին։ "Բայց Walde 131 և 166 եր-կուսը իրարից բաժանելով՝ սանս. ձե-ւերը դնում է հնխ. k'er-արմատից, իսկ յն. ձևերը հնխ. qolā-արմատից. երկուսն էլ անյարմար հյ. սուղ բառին)։ Անդրիկեան, Բազմ. 1903, 367 սէր բառի հետ=լտ. carus, որ նշանակում է «սէր» և «թանկ»։ Karst, Յուշարձան 407 սու-մեր. sila «կտրել»։

ԳՒՌ (dialectal) Զթ. Խրբ. ՀՃ. Պլ. Սեբ. Տիգ. սուղ. Ասլ. սիւղ, Սվեդ. սէօղ, բոլորն էլ «թանկ» նշանակութեամբ. որից սուղնալ, սուղզնել, սուղնոց, սուղծախ։

NBHL (24)

Մինչեւ յարիւնն զաքարիայ եւ այլն. Յետ սղի (գրի). հայր մեր՝ որ յերկինս ... յետ սղի եւ այլն. (Կիւրղ. ղկ.։)

Եւ իբր ռմկ. Սուղ, այսինքն թանկագին.

Սեղան հոգեւոր, բաժակ իմանալի, ո՛չ սղիւ վաճառի, այլ ձրի պարգեւի. (Ճ. ՟Ը.։)

Խնդութիւնն չէր սու՛ղ չար քան զտրտմութիւնն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 15։)

Ըստ հիպոկրատեայ, եթէ, կեանք սուղ. եւ արուեստ երկայն. (Փիլ. տեսական.։)

Անցեալքն յասացելոցս ցուցան՝ բաց ի սղից. (Պղատ. տիմ.։)

Որչափ հնար է՝ ի ձեռն սղից (այս ինքն սակաւուք) յիշեսցուք. (Նոննոս.։)

Սուղ բանիւք՝ քարոզէր զմեծամեծսն աստուծոյ. (Բրս. ղկ.։)

Ժամանակ մահկանացուացս սուղ եւ անյայտ։ Սուղ ինչ գլուխս յինքենէ ի կանոնս ժողովոյն յաւելու. (Խոր. ՟Ա. 6։ ՟Բ. 87։)

Սուղ է ժամանակ վաստակոյս ճգնութեանց, եւ յաւիտեանս յաւիտենիցէ դրախտին փափկութեան հանգիստն. (Եփր. դատաստ.։)

Ընդ նեղ եւ սուղ՝ նուազ ինչ տեղի, որպէս ընդ ծակ։ Սուղ եւ սակաւ տեսութիւն. (Նար. երգ.։)

Ամանակք երկու, երկար, սուղ։ Ձայնաւորացն երկայնք են երկու. է՛, ո՛վ. եւ սուղք են երեք, ե, ո, ւ։ Յաղագս սուղ վանդի. սուղ փաղառութիւն լինի եւ այլն. (Թր. քեր.։)

Թաւ, սոսկ, երկար, սուղ. (Փիլ. այլաբ.։)

Բան ստորաչափի փաղառութեամբ՝ սղիւ եւ երկարաւ. (Արիստ. քանակ.։)

Երաժշտականն բնաւորեցաւ երկայնիւք եւ սղիւք յիւրսն վարել նուագաւոր երգս. (Մագ. քեր.։)

ՍՈՒՂ ԻՆՉ. ՍՈՒՂ ԻՄՆ. ՍՈՒՂ մԻ. մ. Փոքր ինչ. սակաւ մի. խուն մի. քիչ մը.

Խորհրդեանն սուղ ինչ տեղի ետու։ Սուղ ինչ զանազանեալ։ Սուղ ինչ երեւեալ՝ ծածկեցաւ. (Ածաբ. պասեք. ՟Ա. Խոր. ՟Գ. 51։ Պիտ.։)

Ծանեաւ սուղ իմն. (Մագ. ՟Ե։)

Ամենայն մարմին խոտ է, եւ այսու կենօքս դալար սուղ մի. (Վրդն. սղ.։)

Արիագոյն (այսինքն լաւագոյն) ասես լինել զքաղաքն ի սուղ իշխանաց։ Ի սուղ իշխանաց ասեմ։ Սուղ ինչ իշխանութիւն եւ այլն. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)

Եւ այսոքիկ մինչդեռ տակաւին քաղաքս հրապարակակալութեամբ էր. իսկ յորժամ եղեւ սուղ իշխանութիւն, հրամայեցի ածել. եւ այլն. (Պղատ. սոկր.։)

(յորմէ յն. փսիլօ՛ս. լտ. փուսիլլուս. ψιλός pusillus, paulus, paululus βραχύς, μικρός brevis, parvus. Նուազ. սակաւ. դուզնաքեայ. փոքրիկ. կարճ, համառօտ. ամփոփ. նուրբ. բարակ. լերկ. Քիչ.

ՍՈՒՂ. βραχύς brevis. Ըստ քերականաց եւ տաղաչափից, նուազ կամ կարճ ամանակաւ. աղօտ. (հակակայ երկարի).

ὁλιγαρχία . Սսակաւապետութիւն կամ տնտեսութիւն սուղ իշխանաց.


Սուն, սնոյ

s.

cf. Սնունդ;
cf. Սան.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

«քիչ, սակաւ». գաւառական ձևն է խուն բառի. հմմտ. խարիսխ=սարիսխ. տե՛ս խուն։-Աճ.

Müller sWAw яя (1875) էջ 15 սուն, սին (քիչ) կցում է սանս. çտya «դա-

տարկ», յն. ϰενεος «պարապ» բառերին։ Նոյնը կրկնում է Pokorny 1, 365։

«տասր». այս ձևով և նշանակու-թեամբ մտնում է տասնաւոր թուականների ծայրը. ինչ. երեսուն, քառասուն, յիսուն ևն։

=Բնիկ հայ բառ, հնխ. k'ontə, k'ontə, k'omtə նախաձևից, որից ունինք յատկապէս յն. -ϰοντα (ինչ. τρια-ϰοντα, τετταρά-ϰηντα ևն). միւսներն ունին լտ. -ginta, սանս. -çat, զնդ. -sat, հիռլ. -cha, -ga, -ca ևն։-Հիւբշ. 491։

NBHL (5)

Արմատ Սնանելոյ, եւ բառիցս Կաթնասուն, Ճգնասուն եւ այլն. իբր Սնեալ. Նոյն ընդ Սան. զաւաակ.

Է՛ զի սնոյ տէրն եւ սեղեխն ի միմեանց մեռանին. (Յճխ. ՟Ը. ըստ Լեհ.։)

Սուն եւ սուղ. (խուն եւ դուն, որ է, սակաւ։)

Եւ (Նար. մծբ. ձ.)

Սոքին ոչ սուն մի (տպ. խուն մի) ստորագրին, քան եթէ մեծապանծ պարծանօք ի լոյս ներբողին։


Սուսեր, աց

s. bot.

sword, glaive, sabre, falchion, blade, brand;
— միասայրի, backsword;
— սուին, side arms, edge or steel weapons;
— աղուեսու, erysimum, hedge-mustard;
կամար —ի, sword-bolt;
ժապաւէն —ի, sword-knot;
յարդարիչ —ի, sword-cutle;
հարուած —ի, sword-thrust;
մերկանալ զ—, to draw one's sword;
կռուել —աւ, to fight with swords;
ի սայր —ի, at the sword's point;
—ի ձեռին, sword in hand;
cf. Մէջ;
cf. Սուր.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ի-ա հլ. «սուր, թուր» ՍԳր. Բուզ. որից սուսերաձիգ Դատ. ի. 25, 35, Դ. թագ. գ. 26. սուսերամերկ ՍԳը. սուսերաւոր Ա. մնաց. իա. 5. Երգ. գ. 8. Եզեկ. լը. 4. սուսերահար Խոր. սուսերակիր Վրք. հց. ևն։

= Ասոր. [syriac word] safsē̄rā «սուր» բա-ռից. այս էլ փոխառեալ է յն. σαμφήρα ձևի միջնորդութեամբ պհլ. [arabic word] safšē̄r կամ ❇ šamšēr>պրս. [arabic word] simšir. šamsēr «թուր» բառից. af>ու ձայ-նափոխութեան համար հմմտ. մանուշակ> պհլ. manafšak՝ նոյն նշ.-Հիւբշ. 316։

ՆՀԲ նոյն ընդ սուր։ Böttich. Horae aram. 48, 177 և ZDMG 1850 361 ա-սոր. պրս. և յն. ձևերի հետ է համեմա-տում։ Müller SWAW 38, 576 և 593 պրս. šamšēr։ Lag. Ges. Abhd. 72 միայն ասորի ձևն է ընդունում, իսկ Arm. Stud. § 2030 սխալ է գտնում կցել պրս. և յն. ձևերին։ Հիւնք. սայր բառից։ Patrubány SA 2, 14 և ՀԱ 1907, 17 իբր կրկնական սուր+ոեր. որի մէջ *սեր<հնխ. k'eru «սուր, թուր». հմմտ. սանս. çaru, գոթ. hairus «թուր»։

NBHL (5)

Գեղարդն կամ սուսեր։ Զսուսեր իմ եւ զկազմած իմ ոչ առի։ Ահա սուսերն դողիադու։ Շողիւն սուսերաց.եւ այլն։

Սուսեր ընդ մէջ, թուր զգոտւոյ։ Սուսեր ընդ մէջ ածեալ նստէր յատենին։ Արք կորովք էին յաղեղն եւ ի սուսեր. (Բուզ. ՟Ղ. 8։ Եղիշ. ՟Ը։ Խոր. ՟Ա. 10։)

Ի ՍՈՒՐ ՍՈՒՍԵՐԻ, կամ ՍՐՈՎ ՍՈՒՍԵՐԻ. կամ Ի ՍԱՅՐ ՍՈՒՍԵՐԻ, որ յայլ լեզուս ասի, ի բերան սրոյ։ cf. ՍՈՒՐ, եւ cf. ՍԱՅՐ։

Սուսեր աղուեսու, կամ աղուեսու սուսեր. Անուն խոտոյ։ (Գաղիան.։)

նոյն ընդ Սուր. ξίφος, ῤομπαία, μάχαιρα gladius, ensis. եբր. խէրալ. տե՛ս եւ ԽԱՐԲ.


Սուտ, ստոց

adj. s. adv.

false, untrue, lying, deceitful, fallacious;
falsehood, untruth, story, lie, fib;
falsely;
թեթեւ —, white lie;
innocent falsehood;
— երդումն, perjury, false oath;
— վկայ, false witness;
— քրիստոսք, false christs, antichrists;
ամենեւին —, absolutely false;
— խօսել, ասել, to tell untruths, to lie;
— առնել or ի — հանել, to contradict most flatly, to give the lie to, to shew the falsehood of, to deny, to gainsay, cf. Ստացուցանեմ;
ի — հանել զկայսրն, to deny the accusation made before the emperor;
եդաք — զյոյսն մեր, we trusted in lies.

· Calfa

Etymologies (6) · Adjarian

, ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ. «ո՛չ-ճշմարիտ, կեղծ» ՍԳր. Եփր. ծն. Եղիշ. Փարպ. «ստութիւն» Սղ. ե. 7. «սուտ տեղը» Ես. իը. 15. Փարպ. որից ստել «սուտ խօ-սիլ» ՍԳր. սուտակ «ստախօս, ստող» Բուզ. գ. 5. սուտակասպաս «կեղծաւոր, շողոքորթ» ՍԳր. Ոսկ. եփես. սուտակասպասութիւն Ոսկ. բ. կոր. և մ. ա. 10, գ. 8. Եւս. պտմ. (գրու-ած սուտապասութիւն Տիմոթ. կուզ. էջ 256). սուտերդմնութիւն Բուզ. սուտապատում կամ ստապատում Ագաթ. Կորիւն. սուտքրիստոս ՍԳր. ստաբան Ա. տիմ. դ. 2. ստագիր Վե-սօր. ստադատ Բուզ. ստախօս իմ. ա. 11 Եփր. ծն. անսուտ Տիտ. ա. 2. Ագաթ. հա-նաաազասուտ Տիտ. ա. 2. Ոսկ. տիտ. եր-դըմնասուտ Յճխ. չսուտ Մեկն. ղկ. բանսուտ Յհ. ևթ. կրկնութեամբ՝ սուտմուտ Կոչ. 325 և սաստկական նախամասնիկով՝ սափասուտ Եզն. (տե՛ս առանձին)։

= Բնիկ հայ բառ, հնխ. psudo-ձևիզ. սրանից է նաև յն. φεῦδος «սուտ, ստախօ-սութիւն, խաբէութիւն», φευδής «սուտ», φεύδω, φεύδομϰι «ստել, խաբել», φսδρός «ստախօս» (Boisacq 1075). հնխ. ps-նա-խաձայն խմբի մէջ p ըստ օրինի ընկած, բայց իր միջոցով s անկորուստ պահուած է։ Ուրիշ լեզուի մէջ այս արմատը չէ պահուած։

ՆՀԲ ստոյգ բառի հակառակն է. սրա-նից յն. φευδής Տէրվ. Altarm. 6 և Նա-խալ. 115 յունարէնի հետ հնխ. spud արմատից։ Վերի ձևով մեկնեց Bugge KZ 32, 25 (կրկնում է Brugmann Grdr. 2 1, 511), որ չի ընդունում Հիւբշ. 492, առարկելով թէ այսպիսի ձայնա-փոխութեան ուրիշ օրինակ չկայ։ Հիւնք սուտ հանում է ստուեր բառից, իսկ սուտակասպաս դնում է սուտան «ռա-րը»+յն. ἀσπαζομαι «ողջունել, մեծա-րել»։ Վերի մեկնութիւնը հաստատում է

osthoff SA 2, 49-53, Parerga 1, 233։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 150 մերժում է յն. φευϑομαι և կցում է հսլ. suji, սանս. çūnуá «դատարկ» բառերին։ Meillet MSI 22, 61 վերի ձևով։ Պատահական նմանութիւն ունի կաբարդին. փցր «սուտ»։-Canini, Et. étym. 166 սուտ-մատուտակ բառի մէջ՝ սուտ դնում է= սանս. sudha «հիւթ»։

ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Կր. Շմ. Ջղ. Վն. Տփ. սուտ, Երև. սուտ, սութ, Ալշ. Զթ. Խրբ. Հճ. Հմշ, Մշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. Տիգ. սուդ, Մկ. Մրղ. Սլմ. սութ, Սվեդ. սէօդ, Ակն սիւդ, Ասլ. սիւդ, սիւ*, Ագլ. Գոր. Ղրբ. սօտ. թրքախօս հայերից՝ էնկ. սուդ «սուտ», սուդդան «սուտ, ստօրէն» (տճկ. -dan բացառականի մասնիկով. Բիւր. 1898, 865)։ Նոր բառեր են սուտանց, սուտասան, սուտասիկ, սուտ. զրոյց, սուտլացուկ, սուտլիկ, սուտխաբան, սուտխօսան, սուտկալ, սուտմանց, սուտմէն, սուտմտայ, սուտուփուտ, ստիլ, ստլիկ։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. სუტი սուտի «սուտ, лож-ныи» (Չուբինով 1202).-բայց պատահա-կան պէտք է համարել լազ. ցուդ «ստել, խաբել», մցուդի «խաբել», ցուդի «սուտ, ի զուր», ցուդոբա «ստութիւն, կեղծիք», մըտ-ցուդի «խաբեբայ», որոնց դէմ նշանակու-թեան տարբերութեամբ՝ թուշ. ցուդաթ «ծոյլ, անգործ, վրաց. ցուդի «վատ, անօգուտ, պարապ», ցուդի կացի «պարապ մարդ», ցուդադ «պարապ, անգործ»։

NBHL (26)

ՍՈՒՏ, կից ըէնդ այլ բառս. ըստ յն. բարդեալ. զոր օրինակ

Ամենայն մարդ սուտ է։ Լաւ է աղքատ արդար քան զմեծատուն սուտ։ Սուտ են որդիք մարդկան։ Վկայ սուտ։ Ոգի սուտ։ Շրթունք սուտք։ Լեզու սուտ։ Սուտ է ձի ի փրկութեան իւրում. եւ այլն։ Կամ Բան սուտ։ Տեսիլս սուտս։ Մի վկայեր զընկերէ քումմէ վկայութիւն սուտ. եւ այլն։

Սուտ մարդ ոչինչ երկնչի ի ստել. (Եփր. համաբ.։)

Ի ձեռն սուտ երիցանց։ Սուտ են յամենայնի։ Առ աստուած իւր սուտ գտաւ։ Սուտ չեն մեր սպասաւորքս։ Ոչ հաւատային սուտ թողութեանն. (Եղիշ.։)

Մարդիկք սուտք էք։ եւ անվստահք. (Փարպ.։)

Եթէ ոչ եւ միտք քո աղօթեսցեն ընդ մարմնոյդ, սուտ է վաստակ քո. (Վրք. հց. ՟Ը։)

Եթէ մինն շինեսցէ, եւ միւսն քակեսցէ, զինչ լինիցի. բայց միայն աշխատութիւն սուտ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա. ձ.) (տպ. զուր)։

Երբեմն ի ճշմարտէն, եւ երբեմն ի ստէն. (Խոր. ՟Ա. 5։)

Մեղադրէր իբր ստի եւ պատրողի։ Զստոց յայտ առնէ, զի յանձն առնուն, եւ ոչ առնեն. (Մխ. առակ.։ Բան ճշմարտիցն, եւ ստիցն. Մխ. երեմ.։)

Վկայ կոչել ի վերայ ստի զաստուած անարժանագոյն պղծութիւն է։ Երդնուլ ի վերայ ստոյ ի միտսն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)

Սուտ երդնուլ. սուտ ասել. սուտ վկայել. եւ այլն։

Եդաք սուտ զյոյսն մեր. (Ես. ՟Ի՟Ը. 15։)

Զոր շրթամբք առ երկիւղի մեծարեցաք սուտ։ Նա արդար է, եւ մեք սուտ կռուիմք. (Փարպ.։) Եթէ կամէր գնալ աստի, մեք ընդէր աշխատեցաք սուտ (տպ. զուր), եւ շինեցաք զդա։ Եթէ ոչ զգուշասցի, այլ ընդունեայն եւ սուտ (տպ. եւ ընդ սուտ) ծախսցէ զաւուրս իւր ի շփոթս եւ ի հոգս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Բ. ձ։)

ՍՈՒՏ ԱՌՆԵԼ. Ի ՍՈՒՏ ՀԱՆԵԼ. Ստախօս գոլ ցուցանել. սուտ հանել.

Ի պատճառս ագահութեանն իւրոյ սուտ արարեալ զարարիչն իւր։ Յուտել իւրում ի ծառոյ անտի՝ զաստուած սուտ առնէր. (Եփր. ծն.։)

Զի մի սուտ գտայց, եւ ի սուտս հանից զաստուծոյ վկառութիւն վասն իմ. (Վանակ. յոբ.։)

Երթայք կամօք իւրովք՝ յուսացեալ ի սուտ հանել զօգոստոսն (այսինքն զամբաստանութիւնս եղեալս առաջին կայսեր). (Խոր. ՟Գ. 40։)

յորմէ յն. փսէւտիս։ ψευδής, ψευστής falsus, fallax, mendax . Ներհակն ձայնիս Ստոյգ. ոչ ճշմարիտ. հակառակն ճշմարտութեան. անիրաւ. խարդախ. կեղծ. մոլոր. նենգաւոր. խաբեբայ. անհաւատարիմ. սնոտի. ստախօս ոք, եւ անհիմն կամ զուր բան.

ՍՈՒՏ. մ. իբր Ստութեամբ, եւ Ի զուր. կամ ըստ յն. ստութիւն, եւ սուտ ինչ. եւ բայիւ, ψεύδομαι mentior.

Սուտ առաքեալ. ψευδαπόστολος. (՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Ա. 13։)

Սուտ եղբայր. ψευαδέλφος. (՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Ա. 28։ Գաղ. ՟Բ. 4։)

Սուտ մարգարէ. ψευδοπροφήτης . (ստեպ Հին եւ նոր կտ.։)

Սուտ վկայ. ψευδομάρτυρ, ψευδομαρτυῤήσας. (Դան. Մտթ.։ Մրկ. եւ այլն։)

Սուտ վկայութիւն. ψευδομαρτυρία. (Մտթ. ՟Ժ՟Է. ՟Ի՟Զ։)

Սուտ վարդապետ. ψευδοδιδάσκαλος. ՟(Բ. Պետ. ՟Բ. 1։)

Սուտ քրիստոս. ψευδόχριστος. (Մտթ.։ Մրկ. եւ այլն։)


Դդում, դդմոյ

s. bot.

pumpion;
calabash, gourd;
— դառն, colocynth, colo-quintida.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

, ո հլ. «դդում բոյսը» Եփր. փես. 420. Երաշտ. 205. Վրք. հց. Բ. 79, «մէջը փո-րուած դդում՝ իբր ջրաման» Վրք. հց. Բ. 381, որից՝ դդմենի Յովն. դ. 6, 7, 9, 10, դդմեայ «դդումից շինուած (աման)» Յայսմ., դդմոց «դդումի բոյսը» Վստկ. 154։

Lag. Arm. Stud. § 600 յիշոմ է զնչ. dludun որ Pott. ZKM, 7, 152 կցել է եբր. [hebrew word] dūdārm «atrona mand-ragora L» բուսանունին։-Հիւբշ. 138

հարցնում է թէ գնչու ձև'ն է ծագում հայերէնից, թէ հայերէնն ու գնչուերէ-նը միասին մի երրորդից, որ է պարս-կերենից։-Հիւնք. պրս. [arabic word] tutum «աղ-տոր»!

ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Խրբ. Կր. Մշ. Սեբ. դ'դ'ում, Ալշ. դ'տում, Երև. դ'ըթում, Հմշ. տրթում, տընթում, Ասլ. դ'թիւմ, Տիգ. թթում, Ռ. թու-թում, Ոզմ. դ'ըդ'ում, Հճ. դ'ը'դ'դ'ում, Զթ. դօ-դ'օմ, դ'օդ'ոմ, Մկ. Սլմ. Վն. տտիւմ, Մրղ. տիւ-տիւմ, Ագլ. դընդո՛ւմ, Ջղ. դ'ընդում, Հին Ջղ. դընդըմ։-Նոր բառեր են՝ դդմակ, դդմոց, դդմիլ, դդմեցնել։

ՓՈԽ (borrowing) Գնչ. dudum «դդում», որից baró dudum «մեծ դդում», asmaréngoro dudúm «մառլցող դդում, տճկ. ասմա քապաղը»։-ևոյն բառը ունին նաև ղերմանական գնչու-ները (տե՛ս A. Paspati, Pott, ZKM, 7, 152 և Rud v. Sowa, Wört. d. Dial. d. deu-tschen Zigeuner)։ Paspati գնչու բառը հա-նում է սանս. dundama «թմբուկ» բառից, իսկ Pott համեմատում է երր. dūdāīm ռաւ-սանուան հետ։

NBHL (4)

Վասն դդմի։ Դդումն, եւ այլն. (Վստկ. ՟Մ՟Ձ։)

Պտուղ դդմենւոյ. որ եւ լինի աման գինւոյ, եւ այլն. (Գապագ.)

Գինի ի դդմոյ եւ ի տկոյ եւ ի կարասոյ առեալ. (Մխ. ապար.։)

Դառն դդմոյ ծայրք զեղիսէի զկատսայն անուտելիս արար. (Եփր. աւետար.։)


Դեհպետ

cf. Դեհկան.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«կուսակալ, իշխան աշխարհի» Եղիշ. Բ. էջ 26. դրուած է նաև դեհապետ, ղե-հեպետ (Հին բռ.), որից անդնղեհպետ «դժո-խային անդունդների պետը, դև» (իբր ան-դընդադեհպետ) Երզն. քեր. ուրիշ գործածու-թիւն և վկայութիւն չկայ։

= Պհլ. ❇ dehəpat (WZKM. 25 248), մանիք. պհլ. [hebrew word] dh bzd (Sale-mann, Manich. Stud. ЗAH, 8, 67), պա-ռենդ. dehvaδ, փարսի dahivad, զնդ. dan-hupaiti-, որոնք կազմուած են deh և pat բառերից և նշանակում են «գաւառի կամ երկրի պետ» (տե՛ս նաև առանձին դեհ և պետ բառերը)։ Իրանեանից փոխառեալ է նոյնպէս արաբ. [arabic word] dahufaδrya «նա-հանդապետութիւն»։-Հիւբշ. 139։

Ուղիղ մեկնեց նախ Bottich. ZDMG, 1850, 353. նոյնը նաև Böttich. Arica, 69, 137, Lag. Urgesch. 597, Justi, Zendsp. 146, Bopp, Gram. comp. 4, 999, Տեր. Մի. 1882 լունիս 24 են։ Եմաստի համար հմմտ. նաև Նորայր, Բառ. ֆր. 387ր։

NBHL (3)

Կուսակալ. իշխան աշխարհի.

Միոյ աշխարհի երկու դեհպետք ոչ լինին. (Եղիշ. ՟Բ։)

Դեհեպետք, գլխաւորք։


Դեղ, ոց

s.

remedy, medicine, medicament, purgative, potion, draught;
spice, drug;
cure, dressing;
poison, venom;
ink;
die, colour;
amulet, talisman;
— դալար, grass, herbage, green;
nacea;
dress;
verdure;
ամենաբոյժ —, panacea;
— մատուցանել, to physic, to dress;
— առնուլ, to take a remedy;
to take poison;
անոյշ՝ դառն՝ սաստիկ՝ գօրաւոր՝ ազդու —, sweet, bitter, violent, powerful, efficacious remedy.

· Calfa

Etymologies (7) · Adjarian

, ո հլ. (Ագաթ. ունի գրծ. դեղօք. յետնաբար նաև ի հլ.). առաջին և հիմնական նշանակութիւնն է «խոտ». այս իմաստով տ-ռանձին գործածուած չէ, այլ միշտ ղալար բառի հետ իբր «կանաչ խոտ». այսպէս՝ «Եւ խոտ նորա նուազեսցէ և դեղ դալար անդ մի՛ գտցի» Ես. ժե. 6. «Լիզանիցէ արջառ զդեղ դալար ի դտշտի» Թիւք իբ. 4. «Նուազութիւն խոտոյ և ամենայն դալար դեղոյ լինի» Ոսկ, ես. 163. «Մի՛ ելզէ ի վերայ նորա ամենայն դեղ դալար» Օր. իթ. 23. «Ո՛չ գտցի ի նմա դեղ դալար» Ես. իէ. 10. (այս գործածութեան հետ հմմտ. խոտ դալար դարձուածը. «Ամե-նայն խոտ դալար ի կերակուր» Մն. ա. 30. «Ժողովես զխոտ դալար» Առակ. իէ. 25)։ Բա-ռիս առանձին գործածութիւնը պահում են վրացին և գաւառականները (տե՛ս տակը)։-Խոտերը հին բժշկութեան մէջ կազմելով հի-ւանդութեանց գլխաւոր դարմանը՝ այս դեղ ռառն էլ սկսաւ կամաց կամաց գործածուիլ «բժշկական խոտ» նշանակութեամբ. այս ի-մաստով գտնում ենք գործածուած Լաբուբ. էջ 5 և Իմ. ժզ. 11 «Ջի ոչ դեղովք և արմա-տովք բժշկես դու, այլ բանիւ», «Ոչ դեղք և ոչ սպեղանիք բժշկեցին ղնոսա»։-Այնուհետև աւելի ընդհանրանալով՝ սկսաւ նշանակել «ա-մէն տեսակ դարման, դեղ» ՍԳր. Եզն. Պիտ. Փիլ. և այս ընդհանրացումը պատճառ եղաւ. որ բառի նախկին նշանակութիւնը գործածու-թիւնից դադրի, ասպարէզը թողնելով խոտ հոմանիշին։ Նշանակութեանց այս զարգա-ցումը տեղի է ունեցած Ե դարից շատ առաջ։ Վրացերէն մղելո მდელო «խոտ» բառը, որ հայերէնից է փոխառեալ, հակառակ վրացե-րենի սովորական վերջաձայն ի յանգին, ունի ո, որ ներկայացնում է հյ. բառի ո բունը (դեղ-դեղոյ). այս բանը ցոյց է տալիս թէ բա-ռը փոխ է առնուած ա՛յն ժամանակ, երբ հայ լեզուն իր բուները դեռ կորցրած չէր. հետևա-բար նաև «խոտ» նշանակութիւնը այս ժամա-նակից է։-Դ դարի վերջերում «խոտ» նշա-նակութիւնը կորաւ. և ահա դրա համար է, որ Ե դարուն հազիւ նրա մնացորդներն ենք գըտ-նում, իսկ Ե դարից յետոյ՝ բնաւ։ Բայց դեղ «դարման», ինչպէս Ե դարուն, նոյնպէս և մինչև այսօր սովորական է։-Դեղ «դար-ման, ճար» նշանակութիւնը յառաջանա-լուց յետոյ՝ նոր փոխանցումներով ձևա-ցան հետևեալ նոր նշանակութիւնները.-«թոյն» (իբր վնասակար դեղ կամ խոտ) Բ. մակ. ժ. 13. Իմ. ա. 14. Փիլ. Պղատ. օրին., «յուռութ կամ կախարդանք» (իբրև միջոց բժշկութեան) Սղ. ծէ. 6. Ոսկ. կող. ը., «մար-մինը օծելու անուշահոտ իւղեր» Պղատ. տիմ., «ներկ» Լաբուբ. էջ 6, Ագաթ. Արիստ. աշխ. Յհ. կթ. 5, «աչքի քաշելու ծարիր» Յայտ. գ. 18, «թանաք, մելան» Բ. յհ. 12, գ. յհ. 13. Ե-ղիշ. չրչր., «աբեթ, կպչան» (այս նշանակու-թիւնը չունին բառարանները). Տաթև ձմ. ճզ (Հուրս վառի յերկաթէ և ի քարէ, յոր-ժամ պատրաստ լինի դեղն)։-Նշանակու-թեանց այսպիսի զարգացում գտնում ենք նաև ուրիշ շատ լեզուներում. հմմտ. վրաց. ծամալի «թունաւոր խոտ, դեղ, թոյն, ներկ», թուշ. ծոմալ «բժշկութիւն, դեղ, փոշի», արե-վել. թրք. ot «խոտ, դեղ, լուծադեղ, թոյն, դալար փայտ», եաքուդ. otarmak «արածաց-Kraut «խոտ, դեղ, դարման», ռուս. τραο-«խոտ» և oтpaвa «թոյն», ասոր. [syriac word] samā և ն. ասոր. darmana «դեղ, թոյն, ներկ» ևն ևն։ -Դեղ բառի այս զանազան առումներից են ածանցւում՝ դեղատու Սղ. ծէ. 6. Յայտ. իս-8. Եփր. քրզ., դեղել «բժշկել» Մագ., «թու-նաւորել, կախարդել» Եղիշ. փիլ., «ներկել, Պղատ. օրին., դեղագիտութիւն «կախարդու-թիւն» Նոննոս., դեղագործ «դեղ շինող» Ոս կիփ., «թոյն պատրաստող» Փարպ., «ներկա-րար» Ոսկիփ., «ներկով նկարուած» Վրդն. սղ. դեղագործող «նկարիչ» Բանք իմ. 54, դեղոջ «ներկանկար պատկեր» Հաւաք. 19, դեղա-խունկ Սեբեր., դեղահունդ Ոսկ. եփես., դե-ղաթափ Մեսր. եր. Ճառընտ. Մեծոբ., անղե-ղեայ Ոսկ. փիլիպ. Սեբեր. Բուզ. կամ անդե-ղայ Կոչ. 155 (գրուած նաև անթեղայ, ան-դեղէս Պիսիդ. Վեցօր.), մաղձադեղ Եզն., մկնդեղ Բժշ., դեղուն «թունավորուած» Շշունի ԱԲ) Պտմ. կիլ. 205, սևադեղ Սե-բեր., գրադեղ «մելան, թանաք» Վրք. հց.. կարմրադեղ Փարպ., դառնադեղ Ոսկ. ապաշխ., թմբրադեղ Յայսմ., կապըն-դեղ, հացադեղ, խաշնդեղ, ճակնդեղ բոյ-սերը։ Նոր գրականում՝ դեղագիր, դե-ղատոմս, դեղատուն, դեղավաճառ, դեղա-վաճառանոց, դեղատուփ, դեղափոշի ևն։-Դեղ բառի հետ ծագմամբ նոյն են՝-Դալար «խոտ, կանաչ, մատղաշ». կազմուած է դալ արմատից՝ -ար մասնիկով (տե՛ս և առան-ձին).-Դալուկն «դեղնացաւ», կազմուած է դալ արմատից՝ ուկն մասնիկով (տե՛ս և ա-ձին). նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. տճև. սարը «դեղին» և սարըլըք «դա-ւուկ», ֆրանս. jaune «դեղին» և jaunisse «դալուկ» ևն.-Դաղձն «վայրի անանուխ» կազմուած է խոնարհ աստիճանի դալ ձայն-դարձից, որ աճած է ձ աճականով, բաղա-ձայնի պատճառով լ դառնալով ղ. «խոտ» նախնական նշանակութիւնը պահում է դեղ (տե՛ս և առանձին)։-Դեղին «դեղին գոյնը». կազմուած է դեղ արմատից՝ -ին մասնիկով, նշանակութեան զարգացման համար հմմտ դալար, դալուկն և յաջորդները (տե՛ս և ա-ռանձին).-Դեղբ «դեղին». կազմուածբ ա-ձին).-πեղե, կազմուած դեղ արմատից՝ ձ աճականով. բուն նշանակութիւնն էր «դե-ղին», որ յետոյ կորտւ. գոյնի պատճառով այս բառը յատկացուեց ծանօթ պտուղին. հմմա. պրս. ❇ šaftrang, որ նշանա-կում է բուն «դեղնագոյն», բայց գործածւում է դեղձ պտուղի համար. նոյնպէս [arabic word] saflalu «ռեղձ», որ ստուգաբանօրէն նշանա-կում է «դեղին սալոր». գրեթէ նոյն բանն է նաև պրս. [arabic word] zardālū «ծիրան», որ բուն նշանակում է «դեղնակարմիր սալոր» (տե՛ս և առանձին)։ Դեղձ բառի հին նշանակութիւ-նը յայտնի կերպով ցոյց է տալիս՝ Դեղձան «դեղին», որ կազմուած է դեղ արմատից՝ 3 աճականով և -ան մասնիկով.-Դեղձն «վայ-րի անանուխ». գրականութեան մէջ գործա-ծուած չէ և ենթադրւում է միայն Ղրբ. տէ՛խս-նը ձևից. կազմուած է դեղ արմատիզ ճիշտ այն ձևով՝ ինչպէս կազմուած է դաղձն բա-ռը ղալ արմատից (տե՛ս դաղձն բառի տակ),

= Բոլորն էլ բնիկ հայ բառեր են, որոնք հաւաքւում են դեղ և դալ արմատների շուրջը. սրանք էլ ծագում են հնխ. dhel-արմա-տից, որի ձայնդարձներն են dhol-, dhl-. հմմտ. յն. ϑαλλω «ծաղկիլ, կանաչիլ, տե-րևներով ու պտուղներով զարդարուիլ (ծա-սի)», ϑαλλός «ընձիւղ, նոր ճիւղ», ϑαλερός «ծաղկած, դալար, թարմ, մատղաշ, ուժեղ», ϑαλος «ընձիւղ», ϑαλλια «ձիթենու հիւղ», ἐი.-ϑηλής «բազմաճիւղ, աճուն», εῦ-ϑαλής կամ εν-ϑηλής «բերրի, աճուն», միռլ. deil «ճպոտ». կորն. dele «ճպոտ, ճիւղ», բրըտ. delez «ճպոտ», հբգ. tolun «ողկոյզ», toldo և գերմ. dolde «գագաթ՝ վարս ծառոց», աւսան. dal' (կտր. dola) «ընձիւղիլ» (Walde, 472, Boi-sacq, 332)։ Հնխ. dhel-կանոնաւորապէս տալիս է հյ. դեղ, հնխ. dhl->հյ. դալ, իսկ հնխ. dhol-ձայնդարձը հայերէնի մէջ ներկայացուցիչ չունի. Pokorny, 1, 825։-Հիւբշ. 438։

Lag. Urgesch. 210 դեղ բառը պրս. darmān ձևի հետ միասին հանում և dhar արմատից։ Lag. Arm. Stud. § 605 մերժում է այս և բառի նախնական ի-մաստն է համարում «(բուժա)խոտ»։ Տէրվ. Մասիս, 1881 մայիս 6 դալար,

ղեղին, դալուկ բառերի հետ՝ դալ. դաղ արմատից։ Canini, Et. étym. 144 պրս. dāru «դեղ»։-Մառ, ЗВО, 5, 319 զնդ. viša «թոյն» ձևի հետ։ Հիւնք. պրս. թէրէ «խաւարտ, բանջար»։ Հիւբշ. 438 դալար բառը մեկնում է յն. ϑαλερός ևն, իբրև դալ-ար. իմ առաջարկութեամբ ընդունեց նաև դեղ բառի մեկնութիւնը՝ IF, Anz-10, 45։ Ամբողջ ընտանիքի մեկնութիւնը վերի ձևով տուած եմ նախ Բազմ. 1898, էջ 370-371։

ԳՒՌ (dialectal) Պահուած է մի քանի նշանակու-թեամբ. այսպէս. «ճար, դարման» նշանակու-թեամբ են՝ Ալշ. Երև. Հճ. Մշ. Ոզմ. Ջղ. դ'եղ. Ագլ. դէղ, Ախց. Խրբ. Կր. Սեբ. դ'էղ, Սլմ. Վն. տեղ, Հմշ. Ղրբ. Մկ. Մրղ. տէղ, Ասլ. դէղ, Ռ. թէղ, Տփ. դիղ, Տիգ. թիղ. -«թոյն» նշա-նակութիւնն ունին Ալշ. Ղրբ. Ասլ. Մշ. Վն. Տփ., որից՝ Ակն. դ'էղիլ «թունաւորել», իսկ Մժ. տէխկ (իմա՛<դեղք) «թոյն» և տէխկէլ «թունաւորել».-«խոտ» նշանակութիւնն ու-նին Մշ. Սս., որոնց մօտ դեղ նշանակում է «մի տեսակ դաշտային խոտեղէն բոյս, որ պանիրի մէջ են դնում՝ անուշ հոտ տալու հա-մար» (վերջին երկու նշանակութեանց է լա-րում խնդեղն Ղրբ. «օշինդը», որ ծագած է *խնդադեղն ձևից և իմաստի զարգացման կողմից համեմատւում է մոլախինդ, խնդա-մոլի բառերին)։-«Աչքի ծարիր կամ երեսի շպար» նշանակութեամբ են Ակն. Մկ. Վն. Տփ.։-Սրանցից դուրս նոր իմաստներ են ցոյց տալիս՝ Զթ. դ'էղ «վառօդ», Նբ. Վն. «մածունի կամ պանիրի մակարդ, մէրան», Սչ. դ'էղել «կեղտոտել»։-Նոր բառեր են՝ դեղապէտ. դեղաջուր, դեղդիր, դեղդղել, դեղթափ, դեղիկ, դեղկոծել, դեղմաշկ, դեղուկ, դեղրար, դեղ-բունքել։

ՓՈԽ (borrowing) Շատ հին փոխառութիւն է վրաց. მgელო մդելո «խոտ, դալարիք», որ պահում է հին հայերէնի բունը (դեղ, դեղոյ) և մեր բառի առաջին և նախնական նշանակութիւ-նը։ Նախաձայն մ վրացական սովորական յաւելուած է, ինչ. მგოსანი մգոսանի «գու-սան»։ Կալ և վրաց. φელა դելա, որ ըստ Ե-րիսթավի բառարանի՝ անծանօթ մի բոյս է։-Նոր փոխասութիւն է գ.ռ. թրր. [arabic word] t-tal «խիսա աղդեցիկ միջոց, դարման» (< հյ. դեղթափ) (տե՛ս Յուշարձան 329 ա, հմմտ. նաև Բիւր. 1900, 670 ա)։-

«դաշտան». անստոյգ նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Ոսկ. պօղ. ա. 308 «Որ ի դեղսն է, ասէ, պիղծ է» յն. յանկողնի. լտ. ի դաշտանի)։

NBHL (39)

φάρμακον medicina, medicamen, ῤητίνη resina, κολλούριον collyrium Դարման առողջարար հիւանդաց, եւ Սպեղանի վիրաց կամ պատրոյգ. եւ Ծարիր. նմանութեամբ եւ Իրք օգտակարք. cf. Աղագ.

ԴԵՂ. φάρμακον venenum, veneficium, ὁπός succus, humor Դեղ մահու. մահադեղ. թոյն.

Դեղս կազմեն մահու. (Փիլ. բագն.) յն. δέλεαρ esca կեր որսալոյ զկենդանիս. Եէմ։

ԴԵՂ կամ ԹԵՂ. պ. տէլ. այսինքն Դէզ. զեղջ. θημωνία, θημών կամ θημών acevus frugum, cumulus, congeries

Դի՛ր դեղ յաչս քո. (Յայտ. Գ. 18։)

Միթէ դեղ ո՞չ գուցէ ի գաղաադ, կամ բժիշկ ո՞չ կայցէ անդ։ Ա՛ռ դեղ ռետին։ Առէ՛ք դեղ վիրաց դորա. (Երեմ. Ը. 22։ ԽԸ. 11։ ԾԱ. 8։)

Բարեկամ հաւատարիմ՝ դեղ կենաց. (Սիր. Զ. 16։ յորմէ եւ Պիտ.)

Ըստ նմին օրինակի եւ ոմն ամենիմաստուն արտաբերեաց բանիւ զհաւատարիմ բարեկամս դեղ ասելով կենաց։

Բժիշկք դեղովքն զառողջութիւն շնորհեն ի շնորհացն աստուծոյ. (Յճխ. Ե։)

Երգ եւ բան առողջական եւ փրկական՝ դեղք բժշկութեան են. (Փիլ. բագն.։)

Զդեղին քննել զօգտակարութիւն. (Շ. ընդհանր.։)

Դեղ՝ վիրաւորին պիտոյ է, եւ ոչ ողջին։ Սափոր քո լի է դեղիւ. (Վրք. հց. ԺԷ։)

Հրահանգիւք, եւ ոչ դեղիւք, (Պղատ. տիմ.։)

Դեղս առ անձամբ իւրով, եւ մեռաւ. (Բ. Մակ. Ժ. 13։)

Յորմէ բազումք դեղ առեալ սատակեցան. (Լաստ. ԻԳ։)

Դեղ սատակման. (Իմ. Ա. 14։)

Արար դեղ մահարար, եւ արբոյց տղային. (Հ=Յ. նոյ. ԺԵ.։)

Որսալ՝ ոչ վարելով դեղիւք պղտորելով զջուրսն. (Պղատ. օրին. Է։)

Գինի անզգայութեան է դաղ. (Փիլ. տեսական.։)

ԴԵՂ. Կախարդանք. բժժանք. յուռութք. ծրարք.

Այլք եւ ի գետոյ անուանս դեղ իմն հատանեն ... Եթէ՛ դեղ հատանել, եւ եթէ՛ յուռութս յուռթել. (Ոսկ. կող. Ը։)

Մի՛ առցէ դեղ ի դեղատուէ իմաստնոյ. (Սղ. ԾԷ. 6.)

Դեղ դալար. (Օր. ԻԹ. 23։ Ես. ԺԵ. 6։)

Ոչ դեղք, եւ ոչ սպեղանիք բժշկեցին զնոսա. (Իմ. ԺԶ. 11։)

ἅλειμμα unguentum Իւղ ըստ արուեստի իւղեփեցաց. օծանելիք.

Որ զդեղսն կազմեն, որչափ անուշահոտք են, արուեստիւ հնարին նախ զայն գործել, որ հանապազ նոյնպէս է. (Պղատ. տիմ.։)

χρῶμα color Ներկ. գոյն կամ երանգ նկարչութեան.

Ի սպիտակ եւ ի սեաւ, դեղին եւ կարմիր դեղոց խառնեալ. (Արիստ. աշխ.։)

Համանման դաղօքն պաճուճանաց. (Ագաթ.։)

Նկարապաճոյճ դեղով. (Յհ. կթ.։)

Զպէսպէս երանգս դեղոցն ի կիր ածէ. (Լմբ. ատ.։)

Քարտիսիւ եւ դեղով գրել. (Բ. Յհ. 12. Գ. Յհ. 13։)

Եթէ զլիճ մի ծովուց ի յորակութիւն դեղոյ յեղյեղեցից. (Նար. Թ։)

Աստուածային ձեռամբն անջինջ դեղամբ (դեղով) գրիք, եւ արձակիք յերկնաւոր ազատութիւնն. (Եղիշ. ի չարչարանս.։)

Դեղ գրոց է առջասպ եւ գխտոր եւ կռիզ. (Վրթ. քերթ.։)

χλωρόν, χόρτος, βοτάνη Բանջար, կամ խոտ առողջարար. բոյս բժշկական.

μέλαν atramentum Սեւադեղ. սեւակ. մելան. թանաք. մուր.

Բանիւ նորա եկաց իբրեւ զդեղ ջուր. (Սիր. ԼԹ. 22։)

Խոստովանութիւն, որ զդեղս մեղաց հոսէ իբրեւ զփոշի. (Նար. խրատ.։)


Դերեւ

adj.

eluded, vain, useless, frustrated;
—, ի —, ի —ս առնել, կացուցանել, հանել, to frustrate, to deceive, to deprive, to elude, to avoid, to render vain, to render abortive, to make useless;
to annul, to invalidate;
—, —ս լինել, ելանել, to deceive one's self, to be frustrated, to deprive one's self, to be vain, useless, to miscarry, to escape.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«աւերակ, խոպան տեղ» Ոսկ. ես. 394. Գէ. ես., «զուր, դատարկ, ունայն» Լմբ. սղ., որից՝ դերևս առնել, ի դերևս առնել, ի դերև առնել, ի դերև հանել, ի դերև կացուցա-նել «ոչնչացնել, փճացնել, աւրել», ի դերև ելանել, դերև լինել «փճանալ, պարապ ելնել» Յհ. կթ., դերևանալ «խոպան՝ անբեր մնայ, պարապ դուրս գալ» Պիտ. Փիլ., դերևանէ Պիտ., դերևեցուցանել Պիտ. Փիլ., դերևիլ, ղե-րևումն Պիտ.։

ՆՀԲ լծ. դեր, դերբո կ։ Տէրվ. Նախալ. 84՝ թառամիլ, դորսովել, երաշտ, լտ. terra ևն բառերի հետ հնխ. tars արմա-տից։ Հիւնք. տերև բառից։ Պատահական նմանութիւն ունին քրդ. [arabic word] direw, [arabic word] direvin, darav «պատիր, սուտ, ստախօսութիւն», որոնք գալիս են պրս. duruγ ձևից։

NBHL (12)

Իբրեւ զարմատ յերկիր ծարաւուտ. ակիւղաս ասէ, իբրեւ զարմատ ի դերեւ երկրէ. (Ոսկ. ես.։) իբր յն. χέρρος, χέρσος ... incultus

(լծ. դեր, դերբուկ). Անգործ, իբր ունայն. զուր. անպիտան. եւ Խոպան. ամայի.

Մի՛ յոչ առնուլն զհայցուածսն՝ ի դերեւ կարծեսցուք զխոստումնն. (Լմբ. սղ. ՟Կ՟Ե։)

Անկիւղաս, զդաշտս նորա ասէ. սիմաքոս՝ զդերեւս նորա, այսինքն զխոպանս կորդացեալս եւ զփշաբերս. (Գէ. ես.։)

Դերեւս արար զհակառակութիւն հակառակողաց։ Ի դերեւս առնեմք զփրկագործութիւնն։ Մի՛ դարձուցաներ զերեսս քո առ ի դերեւ առնել զխնդրուածս մեր։ Ի դերեւս արար զմահն քրիստոսի. (Լմբ.։)

Զվկայութիւնսն՝ որ վասն քրիստոսի, ի դերեւ հանել. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Զ։)

Զաղքատութիւն մարմնոյն ի դերեւ կացուցանել. (Ճ. ՟Բ.։)

Ի ԴԵՐԵՒ ԵԼԱՆԵԼ. ԴԵՐԵՒ ԼԻՆԵԼ. Իբր կր. վերնոյն. Ունայնանալ. անգործ լինել. եւ Վրէպ լինել. փճանալ.

Ի դերեւ ելանէր խոկացեալ դաւաճանութիւնն. (Յհ. կթ. ստէպ։)

Առ բազումս ի դերեւ ելանեն աղօթքն սորա։ Զի մի՛ նորայն (աղօթք) լիցի դերեւ։ Ի յաղթութենէ ի դերեւս ելանել. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. ատ.։)

Ի դերեւ ի նեղչացն ելանել. (Յհ. կթ.) այսինքն ճողոպրիլ՝ ընդունայն լինելով հնարից նեղչաց։

ԴԵՐԵՒ, Ի ԴԵՐԵՒ, Ի ԴԵՐԵՒՍ ԱՌՆԵԼ, ՀԱՆԵԼ, ԿԱՑՈՒՑԱՆԵԼ. χερσεύω irritum facio, reddo Ունայնացուցանել, անգործ առնել. յոչինչ դնել. եղծանել. անհետ առնել. փճացնել, աւրել.


Դէմ, դիմի

cf. Դէմք;
— դնել, to propose, to purpose, to design;
զ— ունել, to oppose, to resist, to face, to endure, to thwart, to cross;
ի դիմի հարկանել, to encounter, to assail, to attack;
to strike, to oppose;
prep. adv. — ընդդէմ, opposite;
directly, diametrically;
prep. adv. — յանդիման, before, opposite, in presence;
publicly, openly, in face;
— ի —, — առ —, face to face, man to man;
ի դիմի, before, opposite to.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

, ի-ա հլ. (յատկապէս անեզաբար գործածուած) «երես, կերպարանք» ՍԳր, «ա-ռարկայի ճակատը, առջևի կողմը, երեսը» ՍԳր. Վեցօր. Ոսկ., «անձ, մարդ» Թր. քեր. Յհ, եմ. Երև., «աչք, տեսութիւն» Ոսկ. հ. ա 1. «դէպի, դէմ» Ճառընտ. Տօնակ. Վանակ. յոբ., որից այլևայլ ոճերով՝ ի դիմաց, ի դէմս «մէկի կողմից» Բ. Կոր. բ. 10. Ոսկ. ես Փարպ. Եղիշ., ղէմ յանդիման ՍԳը, դէմ ընդ-դէմ ՍԳր, դէմ առ դէմ Լմբ. սղ., դէմ ի դէմ Փիլ. լին., դէմ ղնել «դիմել, երթալ» Երեմ. խբ. 17. Ղկ. թ. 53, զդէմ անել կամ ի դիմի նարևանել «ռէմ ռնել» ՍԳր. բարդութեամբ և ածանցմամբ՝ դիմագրաւել Ագաթ. Ոսև մ ա 17, դիմադարձ Յուդթ. բ. 15. Եսթ. թ. 1. Ա-դաթ. Ոսկ. ես., դիմակալ ՍԳր, դիմակաց ՍԳր. Եզն., դիմել «վրան երթալ, ուղղուիլ» ՍԳր, «ապաւինիլ» Եղիշ., դիմեցուցանել «վարել, քշել» Եզն., բարէդէմ Ոսկ. սղ. ծ., խո-ժոռաղէմ Իմ. ժէ. 4. Բուղ. Սեբեր., ապադէմ «տգեղ» Երզն. քեր., բազմադիմի Ագաթ. Ոսկ. ես. և մ, երկդիմի Ղևտ. ժթ. 19. Եւս. քր., ընդ-դէմ ՍԳր. Ոսկ. Վեցօր., ընդդիմակաց Թուոց ժ. 9. Եզն. Ոսկ. ես. Կորիւն, յառաջաղէմ ՍԳր. Ագաթ. Կորիւն. Ոսկ. Վեցօր., յորդաղէմ Ա-գաթ., նախանձ-ընդդէմ Ղևտ. ժը. 18. Սիր. իզ. 9. Ոսկ., ներդիմել «մի բան մեկնել, բա-ցատրել» Ասող. հրտր. Մալխ. 225. Մազ. գա-մառտ. (ՀԱ, 1911, 376), դիմատիա «տեռու-թեան սահման կազմող առարկան» (նորա-գիւտ բառ) Տաթև. ամ. 72 (Աչքն տեսանէ մինչև ի դիմատիպ ինչ, որպէս զորմն կամ զլեառն կամ զերկինս և յայնկոյս ոչ անցա-նէ), բացադիմի Եփր. մատ. Դ. 246 (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 269)։-Նոր բառեր են՝ անդիմադրելի, դիմագիծ, դիմա-նկար ևն։-Առանձին տե՛ս դիմակ և յանդի-❇հ.

= Պհլ. ❇ dēm, մանիք. պհլ. [hebrew word] dīm (Salemann, Man. Stud. ЗAН. 8, 67), dē-mak «կերպարանք, ձև». յգ. dēmagān (ի-մա՛ dêmakān), պրս. [arabic word] dīm, [arabic word] dīma, բելուճ. քրդ. dēm, dīm «դէմք, կերպա-րանք», զնդ. daēman-«աչք, հալեազք», աֆղան. lema «աչքի բիբ» (Horn, § 596, Bartholomae, 667)։-Բառիս վրայ աւելի ինդարձակ տե՛ս դետ։-Հիւրշ. 140։

Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։ Bottich. ZDMG, 1850, 353 դէտ, դեն բառերի հետ վեդ. dhī, սանս. dhyāl, զնդ. dōi-ϑra «աչք», պրս. dīdan «դիտել»։ Նոյն, Arioa, 70, 147 սրանց հետ նաև յն. ϑεασϑαι ևն։ Justi, Zendsp. 143 զնդ. daēman, որին կցում է նաև պրս. dēm, աֆղան. lēmah։ Հիւբշ. KZ, 23, 18 դեմ, դետ, դիտել դնում է dhi արմա-տից։ Տէրվ. Նախալ. 89 պրս. dīdan, հյ. դետ, պրս. dēm, dema, հյ. դիմակ, յն, ϑέασμαι, սանս. dhi ձևերի հետ հնխ. dhi «դիտել» արմատից։ Հիւբշ. Arm. Stud. 27 տե՛ս վարը դետ։ Հիւնք. պրս. տիլմ և յն. δέμας «հասակ, ձև, մարմին»։ Մառ, ИАН, 1918, 342-3 հյ. դէպ և վրաց. մծիփե «հասուն»։

ԳՒՌ (dialectal) Պլ. դէմ, Ալշ. Ախց. Երև. Ջթ. Խոռ. Կր. Հճ. Մշ. Սեբ. դ'էմ, Ոզմ. դ'եմ, Մկ. Հմշ. Վն. Սլմ. տէմ, Ռ. Տիգ. թէմ, Ասլ. դ'ըմ, դ'ըմ, կրկնութեամբ՝ Ջղ. դէմդէմ, Տփ. դէմուդէմ, բոլորն էլ «դէմ, ընդդէմ» նշանակութեամբ. «դէմք, երես» նշանակութիւնը կորած է։ Ո.-նինք նաև Ննխ. Պլ. դիմանալ, Ալշ. Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Ջղ. Սեբ. Սչ. դ'իմանալ, Շմ. տիմա-նալ, Զթ. Հճ. դ'իմանօլ, Տփ. դիմնալ, Սլմ. տիմնալ, Ոզմ. դ'էմանալ, Ռ. թիմանալ, Տիգ. թիմmնmլ, Ասլ. դ'իմանալ, Ղրբ. տմա՛նալ, Ագլ. դըմm՛նիլ, Ննխ. Պլ. դիմաց, Սչ. դ'իմաց, Հմշ. տիմաց, Շմ. ընտտէմ ևն։-Նոր բառեր են՝ դեմել, դեմենալ «դիմաւորել», դէմադէմ. դէմլուսուն, դէմուդարձ, դէմվրայ, դիմալոյս, դիման, դիմացել, դիմացկան, դիմաւր, դիմ-հար տալ, դիմօքը ևն։

NBHL (88)

ԴԷՄ կամ ԴԷՄՔ. πρόσωπον persona Անձն. անհատն բանականի կամ իմացականի.

եւ մ. ԴԷՄ ԸՆԴԴԷՄ. նխ. եւ մ. ἁντιπρόσωπον adversis frontibus Հանդէպ միմեանց. դէմադէմ.

ԴԷՄ ՅԱՆԴԻՄԱՆ. մ. πρόσωπον πρός πρόσωπον facie ad faciem իբր Դէմ առ դէմ. երես առ երես. Տե՛ս (Ծն. ՟լբ. 30։ Օրին. ՟լբ. 30։)

եւ մ. ԴԷՄ ՅԱՆԴԻՄԱՆ. նխ. եւ մ. κατὰ πρόσωπον, ἁπέναντι contra, coram եւ այլն. իբր Դէմ ընդդէմ. հանդէպ. յանդիման. առաջի. Տե՛ս (Եզեկ. ՟խա. 21։ ՟խբ. 8։ Ել. ՟ժդ. 2։ Յուդթ. ՟ժզ. 24։ ՟ա. մն. ՟ժթ. 11։ ՟բ. մն. ՟լդ. 4. եւ այլն։)

Հայէին ընդ միմեանց դէմ։ Դէմք ամենեցուն ի սուրբ խորանն հայէին. (Փարպ.։)

Դէմք նոցա իբրեւ զդէմս առիւծու։ Զդէմս իւրեանց ի բոցագոյն դարձուսցեն եւ այլն։ Ընդէ՞ր ի դէմս փչել ասի զկեանս. (Փիլ. լին. ՟Ա. 5։)

Ամենայն ոք ի դիմացն ճանաչի. (Շ. բարձր.։)

ԴԷՄ մանաւանդ՝ ԴԷՄՔ. պ. տիյմ, տիյմէր, տիյտար, տիտար. πρόσωπον vultus, facies, os Առաջք գլխոյ. երեսք. երես.

Առ իս զփրկչականն ձգելով դիմի զնմանութիւն. (Յհ. իմ. ատ.։)

Տխուր դէմ։ Դիմօք ժպտեալ։ Ի դիմաց եւ ի թիկանց։ Ապտակն դիմաց. (եւ այլն. Նար.։)

Դիմօք դարձեալ առ խաւարն, թիկունս տալով լուսոյն. (Անան. ի պետր.։)

Նմանութեամբ՝ Առաջակողմն ամենայն իրաց. կողմն երեւելի. եւ Հայեցուած իրաց եւ բանից. ցոյց. երեւոյթ. դիտաւորութիւն. հանգամանք. օրինակ. կողմ, դի, դէմը, դիմացը, տեսք, կերպ.

Ի դիմաց կողմանէ կամարացն։ Ի դիմաց երուսաղէմի՝ ընդ աջմէ լերինն. (՟Գ. Թագ. ՟Է. 6։ ՟Դ. Թագ. ՟Ի՟Գ. 13։)

Որ կացցեն ի դիմաց. (Վեցօր. ՟Բ։)

Դիմաց երկրի։ Յեդեմեան դիմաց։ Ի դիմաց ծովու։ Կարգեսցես ի դիմի ընդդէմ դիւացն դասու։ Ի դէմս իմն մեկնութեան։ Դիմաց քարտենի կամ սոփեստի։ Զդէմս բանիցս։ Առ դէմս աղօթից։ Ի դէմս առեալ զխորհուրդն տպաւորեցոյց. (Նար.։)

Դէմք ապաշխարութեան, կամ սիրելութեան, կամ առակիս. (Յճխ.։ Սարգ.։ Իգն.։)

Ի դիմի խնդրոյս (այսինքն ի պատասխանի). (Մագ. ՟Ե։)

Արտաքին դիմօք։ Դէմք իրացն. (Եղիշ. ՟Դ։ Մանդ. ՟Ժ՟Ե։)

Հնազանդիմ հրամանաց քոց ամենայն դիմօք. (Վրք. հց. ՟Ե։)

Երկակի դիմօք կամեցան ըմբռնել զնա. (Երզն. մտթ.։)

Զաստուածաշունչ գրոց զխորհուրդ եւ զդէմս. (Ոսկ. յհ. ՟Լ՟Թ։)

Քանզի ընդ ռամիկ մարդկան խօսէր, ի բազմաց սովորութենէն դէմս իմն կամի դնել բանին. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 22։)

Դէմք նախագաղափարացն, ես, դու, նա. եւ ածանցացն, իմ, քո, նորա։ Դէմք (բայից) երեք. նախ՝ յորմէ բանն, երկիր՝ առ որ բանն. երիր՝ յաղագս որոյ բանն. (Թր. քեր.։)

Մինչ անձն ասես, ընդէ՞ր հրաժարես զնա դէմ ասել ... քանզի իւրաքանչիւր առանձնաւորեալքն ի տեսակին դէմ անուանի. որպէս ի մարդկանէ պօղոս յատկացեալ՝ դէմ առկոչի. իսկ յանմարմնոցն գաբրիէլ առանձնացեալ՝ դէմ անուանի. սապէս, յանեղագոյն էութենէն՝ հայր կամ որդի կամ հոգի առանձնակի յիշեալ՝ դէմ առասի։ Զի որով իւիք նշանակեսցի դէմն, նոյն եւ առանձնաւորութիւն նմին եղիցի. (Յհ. իմ. երեւ.։)

Երիւք ըստ առանձնաւորութեանն. եւ կամ ըստ դիմաց՝ ումեք սիրելի իցէ կոչել, եւ եթէ երեսս. (Ածաբ. յայտն.։)

Երից անձանցն կամ դիմացն. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա։)

Մի երրորդութիւն կատարեալ ի դիմաց երից անորոշելի հատուածոց. (Նար. ՟Խ՟Դ։)

Ի ԴԻՄԱՑ, կամ Ի ԴԷՄՍ. եւ այլն. իբր Ի կողմանէ այսր կամ այնր անձին. ի բերանոյ կամ յանուն ուրուք. ուղղեալ առ ոք. ի պատճառս այսր կամ այնր բանի. հայեցուածով. վասն. փոխանակ. ըստ եւ այլն.

Ի դիմաց հօր խօսին մարգարէքն։ Ի դիմաց որդւոյ։ Ի դիմաց հոգւոյն սրբոյն. (Աթ. ՟Ա։)

Ի դիմաց ժողովրդեանն, կամ պարտաւորաց։ Ի մերոց կամ յումեմն դիմաց. (Նար.։)

Առ եկեղեցւոյ դիմաց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)

Ի դիմաց երկնից գրեցի. (Շ. իմ. եղակ.։)

Դիմօք քաղաքին զժողովուրդն ուսուցանէ. (Մխ. երեմ.։)

Շնորհիցեմ վասն ձեր ի դէմս քրիստոսի. (՟Բ. Կոր. ՟Բ. 10։)

Դնէ զյովհաննէս մկրտիչ ի դէմս ամենայն աստիճանաւորաց. իսկ զփոքրիկն ի դէմս ամենայն փոքունց. (Բրսղ. մրկ.։)

Կարգեալ ի դէմս գովութեան թագաւորին. (Փարպ.։)

Յո՛ր դէմս ծածկեցէք, դուք ձեզէն քաջ գիտէք. (Եղիշ. ՟Է։)

Ղուկաս յանտիոք գրեաց ի դէմս միոյ առն թէոփիլեայ. (Սարգ. վերջ։)

Քրիստոս ասաց ի դէմս առաքելոցն. (Լմբ. պտրգ.։)

Ոչ ի նորա ինչ դէմս միայն խօսի զբանն, այլ առ ամենայն հրէայս. (Բրսղ. մրկ.։)

Զդէմ առեալ վասն մարդկան՝ մարդկայնովն բարբառի առ հայր. (Զքր. կթ.։)

Զայնոսիկ ի դէմս զհակառակութիւնն ի միջոյ բառնալոյ առնէր։ Հրէայքն ի դէմս շաբաթոյն զայն իմն կարկատէին։ Ոչ ի դէմս մարդոյ ինչ ասացի լինել ձեզ կոյրս. (Նանայ.։)

Մերկանան, ընչաթափ առնեն ի դէմս հարկահանութեան։ Ոչ ուսանել, այլ ի դէմս ուսանելոյ պաղատանս առաջի դնէ. (Ոսկ. ես.։)

ԴԷՄՔ. որ եւ ԵՐԵՍՔ. որպէս Աչք. տեսութիւն. ըստ հոմաձայնութեան. յն. ὅψις visus

Քան զդէմս կերպարանաց այս իսկ է հաւատարմագոյն. դէմք յոլով ուրեք սխալեն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)

Զդէմսն գողանան զանուսմանց. այսինքն հատրեն զաչս. (Առ որս. ՟Ա։)

ԴԷՄ ԴՆԵԼ. ԴԷՄՍ ԱՌՆԵԼ. որ եւ ԵՐԵՍՍ ՀԱՍՏԱՏԵԼ. Դիմել դէպ ուղիղ ի տեղի ուրեք. ուղղել զընթացս.

Դէմ եդին մտանել յերկիրն եգիպտացւոց. (Երեմ. ՟Խ՟Բ. 17։)

Դէմ եդեալ էր նորա երթալ յերուսաղէմ. (Ղկ. ՟Թ. 53։)

Դէմ եդեալ առ արքայ։ Դէմ եդեալ գնացին առ շապուհ։ Դէմ եդեալ ի բիւզանդիոն ելանել. (Խոր. ՟Գ. 7. 25. 62։)

Դէմ եդեալ գնաց յերկիրն յունաց. (Փարպ.։)

Դէմ եդեալ հետեւել առ քեզ. (Նար. ՟Լ՟Ե։)

Դէմս արարի առ քո սրբութիւնդ։ Դէմս արարին առ ի վկայարան սրբոյն. (ՃՃ.։)

Ի ԴԷՄՍ ԱԾԵԼ, կամ ԲԵՐԵԼ. Յանդիման առնել. յիշեցուցանել. յառաջ բերել. եւ Յանձին բերել.

Ի դէմս մեզ ածէ զիւրաքանչիւրոցն զսխալանս, եւ զիւր տնօրէնութեանն զմարդասիրութիւնն։ Զանեզրական գթութիւնն կամ զխոստմունսն աստուծոյ ի դէմս ածէ։ Մի՛ զանբանիցն կենդանութիւն ինձ ի դէմս բերեր. (Սարգ.։)

Ածել ի դէմս տեսութեան ընտրողական բանի քո. (Արշ.։)

Ի դէմս ածելով զիրին կերպարան։ Զփայլականն առակ տիրական ի դէմս բերեալ մեզ վարդապետէ։ Զօրինակին նմանութիւն ի դէմս բերելով։ Զանիմանալին ի դէմս բերեալ կերպաւորեցեր. (Նար.։)

Եւ զի՞նչ ինձ առ այս բիւրապատիկս ածել ի դիմի. (Մագ. ՟Ժ՟Ե։)

Իբրու թէ զնոյն ինքն զյարուցեալն ի դէմս մեր բերելով։ Ոչ կարէաք յայտնապէս ի դէմս մեր բերելով զարարչին մեծութիւն. (Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. պաւլ.։)

Ի ԴԷՄՍ ԳԱԼ. Յանդիման լինել. երեսօք երեւալ.

Իբր ի դէմս ինձ ախտն գայ. (Առ որս. ՟Ժ՟Գ։)

Յորժամ ի բացուստ կացեալ՝ ձգէ նետս, եւ ախոյեանն ոչ յաղթի, ապա ի դէմս գալ. (Լմբ. սղ.։)

ԶԴԷՄ ՈՒՆԵԼ զուրուք. Դիմակաց լինել. հակառակ կալ. յաղթահարել. դէմ դնել .... Տե՛ս (՟դ. թգ. ՟ժը. 24։ ՟Ա. Մակ. ՟Գ. 53։ ՟Ժ. 73։ Ես. ՟Կ՟Գ. 5։ Գծ. ՟Զ. 10։)

Ի ԴԻՄԻ ՀԱՐԿԱՆԻԼ ումեք. Նոյն ընդ վ. Տե՛ս (Առակ. ՟Ի՟Ա. 29։ Իմաստ. ՟Ե. 24։ Ես. ՟Լ՟Զ. 9։ ՟Ա. Մակ. ՟Դ. 34։ ՟Ժ՟Բ. 24։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 9։ ՟Գ. Մակ. ՟Զ. 15։ Եփես. ՟Զ. 13։ Խոր. ՟Ա. 13։ ՟Բ. 15։ Փարպ.։)

Հըզօր տո՛ւր ինձ լինել ուժգին, եւ ի դիմի հարուլ չարին. (Յիսուս որդի.։)

Զոր եւ հայկինըն ծանուցեալ, արիաբար զդիմի հարեալ. (Շ. վիպ.։)

Զդիմի հարկանել պատերազմասէր դիւին. (Լաստ. յիշ.։)

ԴԷՄ ԿԱԼ. իբր Ընդդէմ կալ. դէմ կենալ.

Լաւ համարէր երկու մասին՝ քան թէ երիցն դէմ կալ. (Լաստ. ՟Ի՟Ե։)

Դէմ կալ խորհրդոյ քում. (Վրք. հց. ՟Զ։)

ԴԷՄ Ի ԴԷՄ. նխ. իբր Ընդդէմ. եւ հանդէպ. դէմ, դէմը, դեպ ի.

Ոչ ժուժկալեմ դէմ հզօրիդ, գօտէկռիւ ըստ յակոբին։ Կայսերակերպ ասէ պճնեալ, որ ներհակին դէմ մարտուցեալ. (Շ. յիսուս որդի. եւ Շ. վիպ.։)

Տիգրիս՝ որ երթայ դէմ յարեւելս. (Ճ. ՟Թ.։ եւ Տօնակ.։)

Հանդէս սոսկալի ցուցեր դէմ բելիարայ։ Դէմ մեղաց զինեալ. (Գանձ.։)

Դէմ երեսաց հայհոյէ. (Վանակ. յոբ.։)

Գիտացեալ կոյսն զգալուստ դիւին՝ արար ի դէմ նորա զնշան սուրբ խաչին. (Հ=Յ. հոկտ. ՟Բ.։)

ԴԷՄ ԱՌ ԴԷՄ. մ. Երես առ երես. դէմ յանդիման. երես երեսի.

Դէմ առ դէմ եկեալ պատերազմի։ Ի հանդերձեալն դէմ առ դէմ (դատէ)։ Մարմնաւոր տեսլեամբ դէմ առ դէմ կային սրբոցն. (Լմբ. սղ.։)

Եդ զնոսա դէմ ընդդէմ միմեանց։ Դէմ ընդդէմ միմեանց խառնիցին իւրաքանչիւր ճարմանդքն. (Ծն. ՟Ժ՟Բ. 10։ Ել. ՟Ի՟Զ. 5։)

Կանգնեաց ի վերայ նորա բրգունս դէմ ընդդէմ. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 28։)

Եդ միմեանց դէմ ընդդէմ։ Բաժանեալք դէմ ընդդէմ են։ Դէմ ընդդէմ հաստատեալ են. (Փիլ. լին. ՟Գ. 5. եւ 3։)

Զհատածսն անջատեաց իբրու հակառակ դէմ ի դէմ. (Փիլ. լին. ՟Գ. 3։)

Եւ այս դէմ ի դէմ է. (Վրդն. ծն.։)

Ամաչեն դէմ յանդիման գալ մարդկան վասն ախտին. (Բրս.։)

Ոչ դէմ յանդիման ճակատեալ թշնամեացն պատերազմէին. (Փարպ.։)

Որ գնայ դէմ յանդիման ասորեստանի։ Դէմ յանդիման կացուցանել զանունն, եւ այլն. (Փիլ. այլաբ.։)

Դէմ յանդիման օրէնսդրեցան նովաւ միայն (այսինքն աստուծոյվ)։ Որ զխրատսն դէմ յանդիման ընդունի. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)

Մերթ αὑτοπροσώπως , իբր Անձամբ անձին. ինքնադիմաբար.


Դէպ, դիպի, դիպում

adj. prep. adv.

fit, proper, suitable, decent, convenient;
accident, case, incident, hazard, chance;
ի — լինել, to suit, to be proper or fit;
ի — ժամանակի, in due time;
— լինել, to chance, to happen, to fall out accidentally;
ի — գալ՝ ելանել՝ պատահել, to agree, to suit, to be convenient;
to succeed, to happen;
ի — է, it is hecoming, necessary;
— է, it is possible;
— թուիլ, to appear suitable;
եթէ — տացէ, if by chance;
— եղեւ ընձ, it has happened to me;
— եղեւ ի միում աւուրց, it happened one day;
towards, with respect to, in the place where;
to the side of;
— եւ —, very suitable;
properly;
—ու —, fixedly, attentively;
— նկատել, to look at with surprise or astonishment.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ի-ա հլ. «պատահմունք, դիպուած։ ՍԳր. Եւս. պտմ. Ոսկ. մ. բ. 16. Եփր. ա. տիմ. Ագաթ. Եզն. Մծբ., «յարմար, պատշաճ» ՍԳը. Ոսկ. մ. ա. 23 և Ես. Կոչ. Եզն., «դէպի, նրա կողմը» Եզն., որից՝ դէպ լինի «կպատահի» ԱԳը, ի դէպ, Ոսկ. յհ. բ. 6, ի դէպ է Գծ. ժը. 14, Եւս. քր. Ոսկ. մ. բ. 12. Եզն., ի դէպ գալ Բ. պետ. բ. 25, ի դէպ ելանել «յարմարիլ» Եզն. Սեբեր., դէպևդէպ կամ դէպուդէպ Ոսկ. յհ. ա. 24. Կոչ. 21, դէպուղիղ Գծ. ժզ. II, դիւրադէպ Փիլ., ել., ինքնադէպ Ոսկ. ես., յանկարծադէպ Ոսկ., բարեդէպ Սարգ. յկ., դիպուն «յարմար, պատշաճ» Ա. մակ. դ. 46. ժա. 37. Բուղ. Սեբեր., դիպան «դէմը, առջե-վը» Կոստ. երզն. 140, դիպան ելանել կամ առ դիպան պատահել «դէմը՝ առաջը դուրս գալ» Բուզ., ընդ դիպան «առջևի կողմը, երե-սը» (օր. արձանագրութեան) Սուտ-Սեբ. էջ 1 (ըստ ՀԱ, 1912, 347-8), դիպաւորութիւն Ոսկ. ա. տիմ., դիպիլ ՍԳր. Ոսկ. ես. Եւս. քր. և պտմ., դիպեցուցանել Եփր. օրին. և հա-մաբ. Փարպ., դիպող Առակ. ժե. 23. Դան. ժգ. 15. Եւս. քր., դիպուած Ժող. բ. 14, 15 դիպուկ «յարմար, պատեհ» Մին. համդ. 122, հանդէպ ՍԳր. Եւս. քր. Եզն., հանդիպիլ ՍԳը, հանդիպութիւն Վեցօր., անիդէպ (նորագիւտ ռառ) «անպատեհ» Լծ. պրպմ. 623 ևն։-Տա-րօրինակ մի ձև է եղջիւրահանդեալ Պղատ. օրին. 308 (այսպէս տպ. իսկ ըստ ՆՀԲ եղջիւ-րահանդիպեալ), որ թարգմանուած է բնագրի ϰερασβύλος «կարծր, անեփելի» բառից (տե՛ս բնագիրը, Platonis opera, Paris, 1883 հտ. Բ, էջ 419). յոյն բառը կազմուած է ϰέρος «եղջիւր»+ βαλλω «նետել, արձակել». ուստի հանդիպեալ կամ հանդեալ կա՛մ սխալ թարգ-մանութիւն է և կա՛մ հայերէն մի նոր բառ՝ այդ նշանակութեամբ։

Botich, ZDMG, 1850, 353 և Las. Urgesch. 929 դիպիլ = սանս. dīp։ Հիւնք. թև բառից։ Karst, Յուշարձան, 400 ասուր. tebu «յարձակող», tibū «յարձակիլ»։ Andreas, ЗAH, 8 (1908), 67 մանիք. պհլ. [hebrew word] dībag «ճակա-տագիր, բախտ» բառի հետ է կցում։ Մառ, ИАН, 1918, 343 դեմ բառից։ Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. დმი դմի «մինչև, դեպի»։

ԳՒՌ (dialectal) Ննխ. Պլ. դէբի, Սչ. դ'է՛բի, Տփ. դի-բա, Շմ. տիբա, Ղրբ. դիբի՛, բըդի՛, Ջղ. դաբ. Ագլ. ղի՛բի, դիբինm՛, դընքըմm՛, դինքինm (եթէ այս վերջին երկուսը այստեղ են պատ-ևանում), Ալշ. դ'էմի, Մշ. դ'էմ, Երև. դբա. բո-լորն էլ նշանակում են «դէպի»։-Սրանք, ինչ-պէս և գրականի մէջ՝ դէպի կազմուած են դէպ բառից + յաջորդ գոյականի ի նախդիրը, ճիշա ինչպէս բա՛ցի (իմա՛ բաց *ի). երկու դէպ-քումն էլ նախդիրը դարձել է արմատական։ Բայական ձևով ունինք Տփ. դիփչիլ, Խրբ. դ'ի-բիլ, Ագլ. Պլ. դբիլ, Սեբ. դ'բիլ, Ախց. Կր. դ'իպչէլ, Վն. տէպնել, Ոզմ. դ'էպնիլ, Մկ. տէպնալ, Սչ. Տիգ. թըբչիլ, Ռ. թփչիլ, Զթ. դը'բչը՝լ, դիբնօլ, Պլ. դըպշիլ, Ակն. դ'իմնիլ, դ'ըմնիլ, Մշ. դ'ըբնել, Հմշ. տիբնուշ. այս բա-ռերը նշանակում են «հպուիլ, քսուիլ, վնասել, գրգռել, կռուիլ, ըմբշամարտիլ, արևը ծագիլ, ապաստանիլ և այլն»։-Կարծում եմ այստեղ են պատկանում նաև Շմ. տիվէր «զառիվեր», Տփ. դէվէր «դարիվայր», դիվիր «դարիվեր» ևն ձևերը, և ո՛չ թէ դար արմատին (տե՛ս և անդ)։

NBHL (75)

ԴԷՊ ԴԷՊՔ. σύμπτωμα casus, accidens, eventus Դիպուած, եւ դիպողութիւն. պատահումն. պատշաճողութիւն. առիթ.

ԴԷՊ, դիպի, ի դիպում. ա. προσήκων, καθήκων, εὕκαιρος, ἑπιτήδιος conveniens, idoneus, opportunus Դիպօղ. յարմար. պարտուպատշաճ.

դիմազ. ԴԷՊ ԼԻՆԻ, ԼԻՆԷՐ, ԵՂԵՒ. դիմազ. συμβαίνει contingit, accidit Դիպի. դիպուած լինի. պատահէ. անցք անցանեն. յաջողէ.

դիմազ. Ի ԴԷՊ Է, ԷՐ. դիմազ. εἵκος, κατὰ λόγον consentaneum est, licet Պատշա՛ճ է. ա՛նկ է. արժա՛ն է. յարմար է. օրէ՛ն է. բանաւոր է.

ԴԷՊ ԵՒ ԴԷՊ. մ. προσφόρως convenienter, commode Կարի ի դէպ. ճահողակի. անվրէպ.

Դէպք ինչ իցեն չլինելոյ սուրբ. (՟Ա. Թագ. ՟Ի. 25։)

Որ ինչ դէպն տացէ. (՟Ա. Մակ. ՟Ը. 30։)

Ինչ դէպք՝ որ հասանիցեն. (՟Գ. Մակ. ՟Բ. 6։)

Ո՛չ ըստ դիպի, այլ բնաւորապէս. (Փիլ. լին.։)

Ո՛չ եթէ ըստ դիպի ինչ պատճառանաց. (Եփր. ՟ա. տիմ.։)

Եգիտ իւր ժամանակ դիպի։ Զսոյն զայս արարից, եթէ եղիցի ինձ ժամանակ դիպի. յն. դէպ ժամանակ. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 23։ եւ ՟Գ. 36։)

Ոչ ի գրոց ինչ, այլ ի հասարակաց դիպաց. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 16։)

Ի դիպաց դիպաց պատահելոց. (Ագաթ.։)

Ի դիպացն որ դիպին ի բնութեանցն։ Պատերազմացն դէպք. (Եզնիկ.։)

Եթէ դէպ տացէ։ Եթէ դէպ տուաւ։ Իրաց իրաց՝ որ դէպ տային. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։ Եփր. թագ.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ։)

Եթէ այնպէս դէպն պահանջէ. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)

Ըստ դիպաց ինչ ի ժամ դիպող ժամանեալ. (Յհ. կթ.։)

Դէպ լինի նմա մեղաց ինչ փոքրագունից. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Ա։)

Հազար եւ բիւր, դէպ եթէ գտցի ոք, ի մէջ ածցեն. (Ագաթ.։)

Ի դէպ ժամանակի. (Սղ. ՟Թ. 10։ Յոբ. ՟Ժ՟Թ. 4։)

Զննեսցէ զտեղին, եւ զժամանակ դէպ։ Դէպ անուն։ Դեղ ախտի դէպ։ Դէպ ինչ անցք բարեպաշտ օրինակաց. (Փիլ.։)

Յորժամ զդէպն ինչ խնդրիցեն, հաւանիք եւ տայք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 23։)

Է ժամանակ ի դէպ. եւ եթէ կորուսանիցեմք զդէպ ժամանակն, ոչ եւս այլ լինի մեզ ի դէպս առաքինութեան. որպիսի ինչ, որպէս կուսանք կորուսին զժամանակն ... եւ յետոյ խնդրէին ժամանակ ի դէպ. (Ոսկ. ես.։)

Սիրել զընդդէմսն, եւ ոչ զդէպսն. (Փարպ.։)

Զդիւրակշիռ եւ զդէպ հատուցմունսն. (Լաստ. ՟Ժ՟Բ։)

Տե՛ս զդէպ յարացոյց. (Լմբ. սղ.։)

Ի դէպ ժամու բարկանալ. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)

Ակն կալջիր դու ի դիպումն ժամանակի. (Կոչ. ՟Ե։)

Որ սկզբան ցաւոյն դէպ իցէ։ Որ մարդկութեանն է դէպ. (Եզնիկ.։ Շ. թղթ.։)

Եւ դէ՛պ սոցա (է) որ ասէս, եթէ եկեսցէ ի վերայ նոցա օրհնութիւն բարեաց. (Համամ առակ.։)

Արդ լրուտեսքն չոքան պատմեցին որ ինչ դէպն տուաւ նոցա. (Եփր. յես. (որ մարթի բերիլ եւ ի ՟Ա նշ. գ։))

դիմազ. ԴԷ՛Պ Է. դիմազ. իբր Մա՛րթ է. մարթի. կարէ լինել.

Դէ՛պ է, իբրու զի անարժանք են, զայն ինչ կարեն վճարել։ Դէ՛պ է եւ այլ եւս ունել պատճառս։ Դէպ էր թողուլ երկրագործին։ Յորմէ դէպ էր ի միտ առնուլ. (Փիլ.։)

Թէ դէպ լինի՝ ունել զարշակ. (Խոր. ՟Գ. 27։)

Առնի դէպ, թէ յանոյշ կերակրոցն առաւել զազիր լինի հոտ՝ քան ի յոռւոյ. (Մծբ. ՟Ժ՟Գ։)

Դէպ լինիցի սմա հիւանդանալ ի ճանապարհին։ Դէպ եղեւ քահանայի միոջ իջանել ընդ նոյն ճանապարհ։ Դէպ լինէր երեւել արս հեծեալս։ Դէպ եղեւ դիպել։ Դէպ եղեւ եղբարս եօթն ածել.եւ այլն։

Բազմաց արդեօք խրատ ընդունել դէպ լինէր։ Տիապէս բնաւորեցաւ դէպ լինել. եւ այլն. (Փիլ.։)

Ի ԴԷՊ. մ. Ըստ պատշաճի. արժանապէս. իրաւամբք.

Ի դէպ իսկ ապականութեանն գբոյ մատնիմ. (Նար. ՟Ժ՟Թ։)

կարծեմ թէ այսոքիկ ի դէպ անց ընդ նոսա. (Լաստ. ՟Բ։)

Ի դէպ ըստ հետեւութեան բանից նոցա բուռն հարկանէր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 6։)

Ահա ես ցուցանեմ զսահմանս դորին, եւ զկատարածն ի դէպ. (Համամ առակ.։)

Ի դէպ խորամակ բարուցն պատասխանի առնէ. (Երզն. մտթ.։)

Ի դէպ էր ինձ անսալ ձեզ. (Գծ. ՟Ժ՟Ը. 14։)

Ի դէպ է անցանել (բանիւ), համարել (ի կարգիս). (Եւս. քր. ՟Ա։)

Ի դէպ է օգտել։ Ի դէպ (գոլ) համարեցաք։ Առաւել եւս զայս ի դէպ եւ պատշաճ համարեցաւ. (Փարպ.։)

Եւ զի՞նչ ի դէպ իցէ այս առաջնոց բանիցն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 12։)

Այս գլուխ ի դէպ է հրէից. (Նախ. երեմ.։)

Եւ ի դէպ էր ադամայ ասել, թէ մինչ առնելն կամեցար զիս, գո՞յր այլ աստուած յորժամ զհողն խնդրեցեր. (Եզնիկ.։)

Նորատունկ գոլով՝ ի դէպ էր նոցա գթելն. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Խ՟Է։)

Մանաւանդ անհաւատիցն, քան թէ մեզ ի դէպ էր ըմբռնիլ հիացմամբ. (Յհ. իմ. պաւլ.։)

Անուանելն իբրեւ զմոռացեալ ո՛չ է ի դէպ. (Խոր. ՟Ա. 3։)

Յերկոսեան իսկ ի դէպ է. (Գէ. ես.։)

Եւ եղեւ ի դէպ, ասէ, մեռանել երկոցունցն. (ՃՃ.։)

Մերթ՝ որպէս Դէ՛պ է. մարթ է.

Ի դէպ է, թէ անդ դանակք էին վասն գառին. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 31։)

Ի դէպ է, թէ բազում անգամ եւ տկարանային. (Բրսղ. մրկ.։)

Ի ԴԷՊ ԳԱԼ. եւ Ի ԴԷՊ ԵԼԱՆԵԼ. Յարմարիլ. եւ Դիպիլ. յաջողել. կատարիլ. յարմար գալ.

Եկեալ ի դէպ նոցա ճշմարիտ առակն զգօնութեան. (՟Բ. Պետ. ՟Բ. 25։)

Ասացեալ բանս ի փրկչէն՝ առ երկոսին ի դէպ գայ. (Բրսղ. մրկ.։)

Ի դէպ ելանէ նոցա աստուածական բարբառն. (Եզնիկ.։)

Ի տէր մեր յիսուս քրիստոս ի դէպ ելանեն. (Սեբեր. ՟Բ։)

Մեզ կարի քաջ ի դէպ ելանէ. (Եղիշ. ՟Ե։)

Պատահմունք ի դէպ ելանէին բէլայ բռնանալ ունել զամենայն երկիր. (Խոր. ՟Ա. 9։)

Նոյնպէս եւ յայնմ ժամանակի ելանէին իրքն ի դէպ. (Գէ. ես.։)

տր. ԴԷՊ. նխ. տր. վերջահոլ. խնդրով. Հանդէպ. դէպ ի. առ. ի կողմն.

Փախեան իւրաքանչիւր դէպ երեսաց իւրեանց. (Խոր. ՟Ա. 10։)

Յորժամ կշի՛ռ դէպ արեգական պատահիցէ. (Եզնիկ.։)

Ի միջօրէի դէպ արեգականն ընկենուլ. (Ճ. ՟Ա. (այլուր ասի, ի տապ։))

Խելացն տեղի դէպ գլխոյն է. (Փիլ. ել. ՟Բ. 224։)

Թէպէտ եւ այլոց չիցեմ առաքեալ, այլ դէպ ձեզ եմ. ըստ յն. իբր՝ իսկ, անշուշտ, քաջիկ, կամ գոնէ։

Դէպ ի մեզ դիմեալ գան. (Փարպ.։)

նխ. ԴԷՊ ՎԵՐՈՅ նխ. Քաջ վերագոյն. գեր ի վերոյ.

Իմաստասիրականին եւեթ պարապեալ բանի, եւ այնու դէպ վերոյ ամենայնց լինել մարդկան. (Պիտ.։)

Առ իւրաքանչիւր բանիցն դէպ եւ դէպ զվճիռ դատաստանին մատուցանել. (Կոչ. ՟Բ։)


Դէտ, դիտի, տաց

s.

guard, guardian, inspector;
spy;
sentinel, sentry;
informer, emissary;
examiner;
object, design, end;
observatory;
— ունել, առնել, to look, to observe attentively.

· Calfa

Etymologies (6) · Adjarian

, ի-ա հլ. «դիտող, պահապան» ՍԳը. Վեզօր. Եփր. թգ., «լրտես» Ա. մկ. ե. 38. Եզն. Ոսկ. գաղ., «նպատակ, նշաւակ» Յոբ. ժզ. 3, «դիտանոց, բարձրաւանդակ» Ես. խա. 9. Ա-գաթ., որից՝ դէտակն ունել ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. Ոսկ. բ. կոր., դիտել ՍԳր, դիտանոց ՍԳր. Եւս-քր., դիտապետ «արքեպիսկոպոս» Բենիկ. Նար., դիտաւոր «դիտող» Ոսկ. ես., «բարձր դիրքով շրջապատի վրայ իշխող (լեռ)» Օրբել. 169 (Յարևմտից կողմանէդ սկսեալ ի մեծ դիտաւոր սարէդ Գազբոյլայ ջրաթափովն մինչ ի խոռին ճանապարհն), դիտաւորութիւն «մտադրութիւն, նպատակ» Ես. իա. 4. Բուզ. Եզն. Սեբեր., դիտակ «աչքի երևացող մի բան», յատկապէս «թզենու վրայ կախուաձ պտուղը՝ վաղահաս թուզը» Ովս. թ. 10. Նաւ, գ .12. Ոսկ. ես., «դէմք, աչք» Յհ. կաթ. Նար.. դիտակ տեղի «թատրոնի վերնայարկը. bal-гon» Մանդ. էջ 132 (չունի ՆՀԲ), ճարտարա-դէտ Մծբ., հրաշադէտ Զաք. գ. 8, դիւրադէտ Փիլ. ել., հաւադէտ «թռչնահմայ» Ղևտ. ժթ. 26. Ոսկ. ես., բազմադէտ Փիլ. նխ., գիշերա-դէտ «գիշերապահ» Լաստ., գեղեցկադիտակ Խոր. Յհ. կթ. ևն։ Նոր գրականին յատուկ են ակնդէտ, դիտարան, մանրադէտ, հեռադի-տակ, դիտաւրեալ, դիտմամբ ևն։

-Պհլ. *dēt բառից. սրա հետ հմմտ. պհլ. dītan «տեսնել», հպրս. didiv «տես», զնդ. diδāiti «նայում՝ նկատում է», dōiϑra-«աչք». vī-δეeta-«դէտ, դիտող», պրս. [arabic word] dīdan «տեսանել», [arabic word] drd «տեսաւ, յալտնի, ակներև», [arabic word] drda «աչք, դիտարան, դէտ. դիտող, տեսնուած», [arabic word] drdār «տեսու-թիւն, աչք, դէմք, ակներև, յայտնի», [arabic word] dīdabān «դիտապան», աֆղան. Iidal «տես-նել, լրտեսել», բելուճ. dīδ, dīδār «նայու-ածք», dīdōx «բիբ», քրդ. drtin «նշմարել, տեսնել, դտնել, հնարել», düar «հեռուից ե-րևացող մի բան, լեռան զագաթ, երևույթ» ևն։ Այս բոլորի արմատն է հնխ. dhī-«տեսնել, դիտել»։ Իրարից զանազանւում են հնխ. dei-, deyā-, dī-, «փայլիլ, երե-վալ» (որի ժառանգներից է հյ. տիւ. մանրամասն տե՛ս այս բառը և Pokorny, 1, 772-4) և հնխ. dheyā-, dhī-«տեսնել, դիտել», որի ժառանգներն են՝ սանս. ádīd-hēt «դիտում էր», dhyā-ti «խորհրդածել, քտածել» (այն է հոգու մէջ ռիտեւ). dbīrá-«տեսնող, իմաստուն», յն. σῆμια, դոր. çάμα (*dhyā-mn) «նշան», σημαίνω «նշանակեա», ալբան. dlture «իմաստութիւն», գոթ. filu-deisei «խորամանկութիւն», լիթ. dimst, ding «թուալ, թուիլ», ինչպէս նաև յն. ϑαδμα «զարմանալիք, հրաշք», ϑέα «դիտումն, թատերախաղ» (Pokorny, 1, 831-832, Boisacq, 861)։-Հիւբշ. 141։

Առաջին անգամ ԳԴ համեմատեց պրս. dīda=հյ. դիտակ։ Brosset, JAs. xlV (1834), 383 ևն պրս. dīdan, յն. ἔδειν, լտ. videre «տեսնել» և վոաց. վիցի «գիտեմ»։ ՆՀԲ և Uiefenbach. Berl. Jahrbl. 1843, 445 պրս. dīdan ևն։ Böttich. ZDMG, 1850, 353 դեմք և դեն բառերի հետ սանս. dhyāl, զնղ. dōiϑra, պրս. dīdan։-Böttich. Arica, 70, 147 սրանց հետ նաև յն. ϑεασϑαι ևն։ Müller, SWAW, 42, 251 պրս. dīdan։ Justi, Zendsp. 156 վերինների հետ զնդ. dī, did «տեսնել» արմատի տակ։ Հիւրշ. KZ, 23, 18 ևն dhī ար-մատից։ Lag. Arm. Stud. § 634-6 դիտակ=պրս. dīda, դիտանոց՝ պհլ. an լոգնակերտ մասնիկով կառմա ած Տէրվ. Մասիս, 1881 մայ՛՛ 8 հան-դես և դետ բառերի արմատը դիում է դի, դիս=յն. ϑέασμε, ϑεσπίζω։ Նոյն, Նախալ, 89 հայ. դեմք=պրս. dīm, դիմակ = պրս. dīma, դետ, դիտել=պրս. dīdan,

յն. ϑέαομαι, սանս. dhi ձևերը դնում է հնխ. dhi «դիտել» արմատից։ Հիւբշ. Arm. Stud. 27 դեմ, դետ թէև դնում է հայերէնի բնիկ բառերի շարքը, սա-կայն կարծում է, որ փոխառեալ լինին, իսկ Arm. Gram. 141, զուտ իրանեան փոխառութիւն է համարում։

ԳՒՌ (dialectal) Նոր բառ է դիտևան Ղզ. «ռազմա-կան դիտանոց»։

ՓՈԽ (borrowing) Վրազ. დეტი ղետի «լրտես, լառա-ջապահ դիտող խումբ, դէտ»։-Այս բառը կա-րող է լինել հայերէնից, բայց կարող է նաև ուղղակի իրանեանից լինել։

NBHL (17)

σκοπός speculator Տեսուչ. նկատօղ ի բարձր վայրէ. շուրջ հայեցօղ.

ԴԷՏ. σκοπός scopus, meta Առարկայ դիտողին, նպատակ, (ըստ հոմաձայնութեան յն) նշաւակ.

ԴԷՏ. σκοπιά specula Դիտանոց. բարձրաւանդակ.

Ել դէտն յաշտարակն։ Գնաց դէտն ի տանիս դրանն։ Եբարձ պատանին դէտն զաչս իւր։ Որդի՛ մարդոյ դէտ կացուցի զքեզ տանն իսրայէլի։ Զարիւն նորա ի ձեռաց դիտին խնդրեցից։ Կացուցի ի վերայ ձեր դէտս։ Անձամբ անձին դէ՛տ լինիջիր.եւ այլն։

Յամենայն կողմանց դէտ յանձինն ինքնին լինիցին. (Վեցօր ՟Ա։)

Դէտ ամենայն սերման ծննդեան (աստուած է, ասէին պիթագորեանք). (Մագ. ՟Ե։)

Քոյդ փրկութեան դէտ եղեալ ակն ունելով սպասեմք. այսինքն դէտակն կալեալ. (Լմբ. սղ.։)

Ամպքն յոչինչն ուստի եկեալ էին դէտ արարեալ դառնային. այսինքն դէտակն կալեալ. (Եփր. թագ.։)

Դէտ արձակեաց յուդա, զի տեսցէ զբանակս նոցա. (՟Ա. Մակ. ՟Ե. 38։)

Իբրեւ զդէտ մտեալ՝ զայլոց թագաւորութիւն գաղտ լրտեսիցէ. (Եզնիկ.։)

Դիտօք որոնէին. (Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)

Իբրեւ զդէտ դատեսցի. (Բրսղ. մրկ.։)

Դիտել զազատութիւնն մեր։ Դիտացն անուամբ յայտ առնէ զթշնամութիւն նոցա. զի եւ դէտք ո՛չ վասն այլ իրիք մտանեն, այլ զի որոնիցեն զննիցեն զել եւ զմուտ. (Ոսկ. գաղ.։)

Կացոյց զիս իբրեւ զդէտ, պատեցին զինեւ տէգք. (Յոբ. ՟Ժ՟Զ. 3։)

Ի դիտաց նորա կոչեցի զքեզ. (Ես. ՟Խ՟Ա. 9։)

Իբրեւ ի վերայ բարձր դիտի ելեալ. (Ագաթ.։)

Բարձրանայր ի դիտին (լեառն, եւ խաչն). (Յհ. իմ. եկեղ.։ Շար.։)


Խեղդ, ից

s.

halter, rope, noose;
bowstring;
strangulation, suffocation;
—ք շրթանց, flattery, wheedling, cajolery;
— առնել, — արկանել, ի — գալ, ի — մտաբերել, to strangle, to choke one's self;
— ընդ անձն ուրուք արկանել, առ —ս ածել զոք, to put a rope on the neck of, to bring to the halter, to strangle, to throttle, to choke;
— ընդ անձին հեղձամղձուկ պաշարիլ բանիւն, to be embarrassed & conounded by, not know what to say or do.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ի հլ. «խեղդում և խեղդելու չուան» ԱԳր. Եզն. Ոսկ. Եւս. քր. որից խեղդել ՍԳր. խեղդնուլ Մագ. խեղդամահ Խոր. Պիտ. 3ς կթ. խեղդան «խեղդելու չուան» Փիլ. Մանդ. խեղդարկեալ «խեղդուած» Ոսկ. մ. ա. 23, էջ 376. խեղդելիք Ճառընտ. խեղդումն Նար. նայրախեղդ Ոսկ. մ. բ. 8. ձիւնախեղդ Մեսր եր. բքախեղդ Խոսր. լարախեղդ Գնձ. կըրկ-նութեամբ խեղդղդիլ Առաք. պտմ. 504։ Ար-մատը ունինք նաև գրուած խիղդ ձևով՝ «խեղդելու չուան» Եփր. համաբ։ Հմմտ. նաև հեղձ։

Böttich. Arica 44, 18, Lag. Urgesch 1083, Ges. Abhd. 275. 21 Hipponax-ի աւանռած Kανδαύλης թագաւորի ա-նուանն է կցում հյ. խեղդօղ, ռուս. ku-dü «չար ոգի», kudeli «իլ»։ Հիւնք. խեղ-դել հանում է հեղձնուլ ձևից։ Bugge IF 1 450 խեղդել և հեղձնուլ հանում է հնխ. *skrt-is ձևից. հմմտ. սանս. crtáti «կապել»։ Karst, Յուշարձ. 427 թաթար. il, yil, ol, ul «կապել, փակել», ալթայ. yele «չուան» ևն։ Մառ, ИАН 1914. 359 վրաց. ղրչոբա, ղչոբա «խեղդել»։ Justi, Kurd. gram. 230 քրդ. xindakim «խեղ-դեմ», արաբ. [arabic word] xanq, պրս. [arabic word] xunāk «բկուռոյցք» բառերի հեռ։

ԳՒՌ (dialectal) Ջղ. խեխդ'ել, Սլմ. Վն. խեխտել. Ոզմ. խեխտիլ, Ակն. խէխդիլ, Խրբ. խէխդ'իլ. Ալշ. Մշ. խէխտել, Ախց. Կր. Ղրբ. Մրղ. խէխ-տէլ, Գոր. Մկ. Շմ. խեխտիլ, Տիգ. խէխթիլ. Ագլ. հէ՛ղդիլ, Երև. հէխտէլ, Տփ. խի՛խտիլ. Հճ. խmխդ'ել. -ձայնաւորի յապաւումով՝ Պլ. Սեբ. խըխդել, Ասլ. խըխդե՛՝լ, Խրբ. խըխ-ռ'իլ, Զթ. խը'խդ'իլ, Հմշ. խըխդուշ, Ննխ. խըխթէլ, խըխտէլ, Սչ. խըխ՛թել, Ռ. խըխ-թէլ։ Նոր բառեր են խեղդալոխ, խեղդաշուն, խեղդելահազ (Ղրբ. ըխտըլm՛հազ), խեղդըլ-կիլ, խեղդխտիլ, խեղդխտորել, խեղդոտել, խեղդուկ, գայլխեղդ, իւղհալխեղդիկ ևն։

NBHL (22)

βρόχος, ἁγχόνη laqueus. որ եւ ԽԵՂԴԱՆ. Պարան խեղդելոյ. եւ Խեղդումն.

Խեղդիւք շրթանց իւրոց վարանեաց զնա։ Առնուցուս խեղդ ընդ անձն քո։ ո եթէ խեղդ ինչ արկանեմ ձեզ. (Առակ. ՟Է. 21. ՟Ի՟Բ. 25։ ՟Ա. Կոր. 35։)

Որք զինքեանս խեղդիւ սպանանեն։ Զբազումս առ խեղդս եւ հեղձմունս ածել։ Ածին ի խեղդն կախաղանի. (Ոսկ. գաղ. եւ յհ. ՟Բ. 42։ եւ մ. ՟Ա. 15։ Սարգ. յկ. ՟Գ։)

Խեղդ զպարանոցաւ արկեալ. (Արծր. ՟Դ. 12։)

Խեղդիւք եւ հեղձութեամբ քերքեաց զանթիւս ի կենցաղոյս. (Պիտ.։)

Խեղդ մահու հեծութեան ցաւոյ։ Վերացո՛ յինէն զխեղդ վտանկիս. (Նար. ՟Ի՟Է։)

Նոյնպէս եւ յուդայ ի խեղդ եկն. (ԼՄԲ. Իմաստ.։)

անկաւ չունն խեղդի նորա. (Եփր. համաբ.։)

Խեղդ ընդ անձն հոգւոց մարդոյն դեւն լինիցի. (Եզնիկ.։)

Ոչ ստիպեմ որպէս խեղդիւք բռնաւորութեան. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)

Խեղդ արկ, եւ մեռաւ. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Է. 23։ Ոսկ. մ. ՟Գ. 32։)

Զխեղդ արկեալսն ի կախաղանաց իջուցանէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 23։)

Խեղդ անձինն առնել՝ առանց թողութեան չար դիւի գործ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 21։)

ԽԵՂԴ ԸՆԴ ԱՆՁՆ ԱՐԿԱՆԵԼ. տոռամբ ձգել զոք ի մահ եւ իբրու խեղդել. կամ Խեղդիւ սպանանել.

Խեղդ ընդ անձն արկեալ ձգեն զնա. (Եզնիկ.։)

Մինչեւ դիւի խեղդ ընդ անձն արկանել նմա. (Եւս. քր. ՟Ա։)

Ի ԽԵՂԴ ՄՏԱԲԵՐԵԼ. Անձամբ զանձն խեղդել. ինքը զինքը խղդել.

Բազումք իսկ առ չժուժալ աղետիցն՝ եւ ի խեղդ մտաբերեն (յն. ի խեղդ եկին). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։)

Ոչ կարացեալ տանել խղճի մտացն՝ իխեղդ մտաբերէին. (Սարգ. յկ. ՟Ժ։)

Ի սաստիկ երկիւղէն աստուծոյ ի խեղդ մտաբելեցն. (Լմբ. սղ.։)

Ի նեղասրտութիւնս արկանէ, մինչ զի ի խեղդմտաբերիցէ, եւ անձին եւս առնիցէ. (Ի գիրս խոսր.։)

ԽԵՂԴ ԱՐԿԱՆԵԼ կամ ԱՌՆԵԼ ԱՆՁԻՆ. ἅγχω, ἁπάγχω stangulo, suffoco. Խեղդել զնքն. խեղդիւ սպանանել զանձն.


Խեճեպ

s.

egg-shell or nut-shell;
հանել ի —ոյ, to shell, to husk.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

«աատեան, կեղև» Երզն. երկն. գ. Վստկ. 21. «ձուի կեղև» Շիր. էջ 38. Տաթև ձմ. կ. հարց. 181. «ընկոյզի կեղև» Վրդն, երգ. որից խեճեպային «փայտե կեղև ունե-ցող (պտուղ)» Վստկ. 136. 152. սրա հետ նոյն է (նախաձայն խ վերածուած կ) կե-ճեպ «ձուի կեղև» Յայսմ. մրտ. 18 (Որպէս կեճեպ ձուին... զհուրն կեճեպին նման). ե-ի անևումով՝ կճեպ «պտուղի, ձուի կեղև» գւռ. րառ. արդեօք սրանց շրջեալ ձև'ն է փեճեկ, փեճոկ, փոճոկ՝ որ տե՛ս առանձին։

= Բառիս հետ յայտնապէս նոյն են վրաց եეჭბი խենբի «շագանակի կեղև, պատեան», კუჩუბო քուչուբո «կեղև, ք.և», լազ. խեճե-պա «կաղինի կամ ընկոյզի կեղև», մինգր. ნეაჭო խեպնո «ձուի կճեպ» (Бepидзe, Гpуə. глоcc. nо имеpcк. и paч'инcк. говорамъ 1912, էջ 69). բայց կարելի չէ որոշել թէ ո՛րը որից է փոխառեալ։-Աճ.

Հիւնք. կոճ բառից կոճոպել և սրանից էլ փոճոկ։ Աճառ. ՀԱ 1909, 159 խե-ճեպ-ից կճեպ, շրջմամբ փեճոկ։ be-pидзе անդ, մինգր. խեպճո=հյ. խե-հեպ։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 123 յն. σχέδη «տախտակ», սանսկ. skha-date «ճեղքել» բառերի հետ հնխ. (s)khed-արմատից։

ԳՒՌ (dialectal) Գործածական է զանազան ձևերով, որոնք կարող ենք դասաւորել հետևեալ եղա-նակով.-1. խեճեպ՝ որից Մշ. խէջէբ, Զթ. խէշիբ, Ագլ. խճիպ և Հճ. ղmջեփ.-2. կճեպ սրից Ջղ. կճեպ, Երև. կճէպ, Սլմ. կիճեփ, Մրղ. կինէփ, Տփ. կճիպ, Հմշ. Ննխ. Ռ. գըջէբ, Սեբ. գջեբ, գէջէբ, Ալշ. կէջեբ. (բայական ձևով Սլմ. կիշպել, Մրղ. կիշպէլ, Հմշ. գըջ-վուշ).-3. կպէճ՝ որից Ախց. Կր. կպէճ, Տփ. կպիճ.-4. պճեկ՝ որից Շմ. պիճmգ.-5 քչև՝ որից Ղրբ. քչէվ, Ագլ. քչիվ։ Առանձին ձևեր են *քչեփ (որից Ղրբ. քչփէլ «կեղևել»), Ղրբ. խծիպ, Երև. Ղզ. խրճեպ, խոճեպ, Երև. կլճեպ։ Կան բարբառներ, որոնք միաժամա-նակ երկու ձև ունին. յատկապէս յիշենք Ագլ. խճիպ «պտուղի կեղև» և քչիվ «ծառի կեղև»։ Նկատելի է որ բառիս հոմանիշ կեղև ձևն էլ մեր արդի բարբառներում այսքան զանազան կերպարանքներ է ստացած և տարակոյս չկայ՝ որ կեղև (կլեպ) և խեճեպ իրար վրայ փոփոխակի ազդած և զանազան խաչաձևում-ներ են յառաջ բերած։ Այսպիսիների մէջ նկատելի է յատկապէս Երև. կլճեպ, որ կլեպ և կճեպ ձևերի գումարն է։-Անշուշտ այստեղ են պատկանում նաև խեճոռք Ապ. Բլ. Մշ. «ձուի կեղև» և կէջոռ Ալշ. «ձուի, ընկուզի կեղև», որոնց վերջաւորութեան ծագումը ան-յայտ է։-Վերջապէս ունինք գւռ. պեճկել, ճեպկել, փեճկել «փետել», որոնք թեռևս պճկել «կեղևել» ձևի միջոցով կապուին վե-րոյիշեալ կճեպ, փեճոկ բառերին։ (Աւելի հին է կեճեւել «փետռել» Բառ. երեմ. էջ 273)։-Հմմտ. նաև խեճէճ Երև. «ընկոյզի կամ բամբակի կեղև» (Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 273բ)։

NBHL (4)

ռմկ. Խըճեպ, կըճեպ. Փեճեկ. կարծր կեղեւ, կամ պատեան.

Խեճեպն (ձուոյ) պապ առեալ զամենայնիւ. (Շիր.։)

Պարտէզ աշխարհ, ընկոյզ մարդ, որ պատեալ է հոգւով, եւ մարմնով որպէս խեճեպով. (Վրդն. երգ.։)

Խորան երկրորդ՝ ըզկնի սորին՝ օդոյ նըման, որ մըզնաձեւն ընդ խեճեպոյն ի կառուցման. (Երզն. ոտ. երկն.։)


Խենդ

cf. Յիմար.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«յիմար, անմիտ, փա-խուկ» Պիտառ. որից խենթական «յիմարա-կան» Նար. յովէդ։

Մառեար աղաւ. 1863, 202 ուղիղ ձե-ւը համարում է խենթ, բայց ստուգա-բանում է խինդ բառով, իբր «շատ խըն-դացող»։ Այսպէս է նաև Հիւնք։ Patru-bány SA 1, 191 լատ. cantare «երգել, կախարդական բաներ ասել». խենթ բա-ռի բուն իմաստը դնում է «կախարդ»։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 88 հյ. շեթ «խենթ» և վրաց. խետեբա «յի-մարացնել»։

ԳՒՌ (dialectal) Մշ. խենթ, Խրբ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. խէնթ, Զթ. խինթ, Ասլ. խընթ։ Այս բառն ունին նաև «Կ» ճիւղին պատկանող ուրիշ բարբառներ. սակայն չի գտնւում «Ում» ճիւ-ղի բարբառներում։ Նոր բառեր են խենթա-նոց, խենթուլիկ, խենթենալ, խենթուկ ևն։

NBHL (2)

ԽԵՆԹ կամ ԽԵՆԴ. Բառ ռմկ. որպէս Յիմար, անմիտ, բախած։ Ուստի

Կախարդ եկ գարշելի (նեռն), եւ մանկանուն խենդ ասելով նմա. (Պիտառ.։)


Խերեւէշ, եշի, ից, աց

cf. Լումայ;
—ս —ս, piece by piece, little by little, slice by slice.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ի-ա հլ. (գրուած նաև խերե-ւէշտ) «լումայ» Ոսկ. բ. տիմ. 199 (քանիցս). յհ. բ. 33 (էջ 859) և հռ. իա. Սկևռ. աղ. 185. Աասն. էջ 15. Տօնակ. «բարակ թերթ կամ կտոր», որից խերևէշս խերևէշս անօսրել «մանր մանր ջարդել» Վեցօր. 166 (չունի ՆՀԲ. գիտեն միայն ՋԲ և ԱԲ)։ Նոյն բառն է նաև հարէժ «լումայ» Ոսկ. վասն գալստեանն Քսի ճառի մէջ (տպ. Ոսկ. պօղ. Բ. էջ 921). «Միայն երկու հարէլս, այսինքն երկու դանկ արծաթոյ»։

Հիւնք. խեշերանք բառից։

NBHL (5)

Թէեւ խերեւէշ մի տացես։ Այրին բազում տաղանդացն յաղթեաց երկու խերեւէշօխն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 34։ եւ Ոսկ. հռ. ՟Ի՟Ա։)

Զգովութիւն կնոջն, որ զերկու խերեւէշն արկ ի գանձանակն զերկու խերեւէշն արկ ի գանձանակն. (Պրոկղ. յոսկեբ.։)

Շատ արկ ի գանձանակն զերկու խերեւէշն քան զամենեսին. (Լմբ. պտրգ.։)

Ընկեալ իբրեւ զերեւէշս այրւոյն. (Սկեւռ. աղ.։)

Որպէս զերկու խերեւէշս (կամ խերեւէշս) այրւոյն. (Տօնակ.։)


Խէչ, ից

s. zool.

prop, stay, support;
back, back-side;
clothes' pocket;
crab;
craw-fish;
— դնել cf. Խեչակեմ.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«կողքին, քովը» Անսիզք 81. Սմբ. ղատ. 120. Վստկ. 79. 208 (Եւ թէ զկանեփի կանաչ ցախն ի խէչդ պահես, մնջեխ ի քեզ չմերձենայ. Դիր խէչ տոշբերանին). Քուչ. 83 (Այն մարդուն ի խէչ մի՛ նստիր)։ Այս բա-ռից է կազմուած խեչափառ, որ տե՛ս առան-ձին։

ՆՀԲ մեկնում է «յետին կողմն կամ կողմն մի... մարթ է իմանալ և ճէպ «քսակ զգեստու»։ Սրան է հետևում ԱԲ և իբրև տարբեր բառեր նշանակում է խեչ կամ խէչ «հագուստի գրպանը». խէչ «ետի դին»։ ՋԲ չունի։ ՆՀԲ անշուշտ ի նկատի ունեցած կլինի ռմկ. խըչ< թրք. [arabic word] qəč «ետևը, գաւակ» բառը։ Բառիս ճիշտ նշանակութիւնը ցոյց են տալիս՝

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. խեչ, Մշ. խէչ «քովը, կողքին». նոյն բառը գիտեն նաև Բլ. Զթ. Խրբ. Կս. Կր. Հզ. Մրշ. Նփ. Սթ. Սվ. Վն. որից խէչխէչի կամ խէչէխէչ «կողք կողքի, քովէ քով», Խրբ. խէչ «քովր»։

NBHL (6)

ԽԷՉ կամ ԽԵՉ 2. Նեցուկ. յենարան. փայտ կանգուն կամ գաւազան ՛ն մոյթ.

Խէչ բառնայ զոստս պտղալիցս, եւ երկիւղն աստուծոյ զառաքինի անձն. (Վրք. հց. Ժ։)

Ազգ խեցեմորթի. իբր խեչափառ.

Որ եւ զայլոց ոմանց պատրաստեալ կերակուր յափշտակել փութայք, եւ զթռչնոց եւ զզեռնոց, որպէս զխէչս, եւ զքառաձետս. (Մագ. ԺԲ։)

ԽԷՉ 3 որպէս ռմկ. Յետին կողմն, կամ կողմն մի.

Եւ թէ զկամփի կանանչ ցախն ի խեչդ պատես, մնչեխն ի քեզ չմերձենայ. (Վստկ. Ժղ.։) (Մարթ է իմանալ՝ եւ ճէպ. քսակ զգեստու։)