cf. Օշակ.
• «մի տեսակ խէժ, gummi ammo-niacum. 2. կանաչագոյն մի հանք է. բորաև կամ անուշադր» Գաղիան. Հին բռ. (գրուած նաև օշակ, աւշախ, օշ, վաշախ, վաշաղ, վար-շամակ)։
• [arabic word] ︎ uša, ասոր. [syriac word] ︎ avšaq «անուշադ-րի խէժ. այս ձևերից ծագում են հյ. աւշան. օշակ, օշ, աւշախ.-ասւում է նաև արաբ. [arabic word] vašaq, պրս. [arabic word] vaša, որոնցից ծագում են վաշախ, վաշաղ. Կամուսի արա-բերէն հոյակապ բառարանը (թրք. թրգմ. Ա. էջ 373) բառս համարում է բուն պարսկերէն, յետոյ արաբացեալ և նոյնից է համարում թրք. [arabic word] čadər ušaγə կոչուած խէժը, որ է ըստ Будaговъ 1, 137 «əum-mi ammoniacum»։-Հիւբշ. 262։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, յետոյ Lag. Ges. Abhd. 11 և Arm. Stud. § 298։ ՀԲուս. § 3252 արմատը կարծում է օշ։
ԱՒՇԱԿ կամ ՕՇԱԿ. արաբ. աւշախ, օշախ. պ. վաշա, վաշախ. ἁμμωνιακόν ammoniacum Աւիշկ կամ խէժ տնկոյ նարդէս կոչեցելոյ ի լիբիա նման կնդրկի, անուշահոտ եւ դառնահամ լտ. սալ ամմօնիագում, եւ նիշադիր, աշք։ (Գաղիան.։ Հին բռ.։)
ԱՒՇԱԿ ասի եւ Կանաչագոյն հանք իբրեւ բորակ եւ անուշադր. յն. χρυσικόλλα Այսինքն ոսկեսինձ. որոյ ազնուագոյն տեսակն լինի ի հայս, ի մակենդոնիա, ի կիպրոս, եւ այլն։
cf. Օշինդր.
to run away, to vanish, to drop off.
ԱՒՈԼՈՑ ԵԼԱՆԵԼ. որ եւ ԱՒԵԼՈՑ եւ ԱՒԵԼՈՑ գրի. ἁποπηράω, τρέχω desilio, resilio, fugio, curro, celeriter abscedo Ի դուրս սարտնուլ, ընդ ոստնուլ. օձտել. ելանել տրտաքս. ի բաց վազել.
Ատեայր եւ աւոլոց ելանէր ի քարոզութենէ ճշմարտութեան. (Նախ. թղթ. պաւղ.։)
Սոսկաձ եւ աւելոց ելանէ ոգին։ Ոչ փախստի, եւ աւելոց ելանելոյ. (Ոսկ. եբր. ՟Լ՟Ա. եւ Ոսկ. մ. ՟Ա. 10։)
Աւոլոց կամ աւալոց. (Ի Հին բռ.) արտաքս, ի բաց. եւ
Աւոլ. մոռացումն. զլացումն (կամ սլացումն) բռնազբօսութեան։
cf. Տրմուղ.
• տե՛ս Աւիլ։
իբր Յաւիւն ըմբռնեալ. աւեալ. աւանդող. ընդոստ խրտչօղ, որ աւոլոց ելանէ. խրտան, դուրս ցաթկօղ .... որ եւ ԽԱՅՏԱՑՕՂ.
Երինջս աւողական. (Նար. ՟Ի՟Բ։ Գրի եւ ԱՒՈՒՂԱԿԱՆ. ի Լծ. նար. մեկնի, տրմղական։)
old woman.
• «պառաւ կին» Փիլ. շն. 272, որ և գրուած օսարդ Ոսկիփ. սրանից է աւսար-դական «երիտասարդական, չափահաս» Նոր վկ. էջ 47 (ԺԲ դարից)։
• -Ենթադրում է հպրս. *awisardā=պհլ, *afsard «տարիքոտ, ծեր» բառը, որ ևառմա-ած է հպրս. awi-(abiy-) = զնդ. aiwi-=պհլ, պրս. af, aw մասնիկով հպրս. *sarda=զնդ. sarəδa-=պրս. ︎ sal «տարի» բառից։ Այս բառից են կազմուած նաև երիտասարդ և նաւասարդ բառերը, որոնք տե՛ս։ -Հիւբշ. 112։
• Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ La-garde, Ges. Abhd. 274, Baktr. Lex. 5՝ դնելով իբր=զնդ. *aiwisarəδa։ Տէրվ. Altarm. էջ 46, ծան. 2 աւ դնում է փխ. յաւ, որից յաւետ. իսկ սարդ = զնդ. sarəδa։ Նոյն, Մասիս, 1881 մայիս 8 և Նախ. 70 մեկնում է միայն սարդ = զնդ. sarəδa։ Հիւնք. սարդ միջատի անունից։
ԱՒՍԱՐԴ կամ ՕՍԱՐԴ. πρεσβυτέρα, πρεσβύτις vetula, anus, maxima natu Պառաւ. կին աւագ կամ երիցագոյն հասակաւ.
Եւ ոչ զաղջկունս միայն, այլեւ զաւսարդս, այլեւ զզուգահասակս. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
cf. Օր;
bile;
dysentery.
• «սիւք, հեզաշունչ քամի». ունին ՆՀԲ, ՋԲ և ԱԲ՝ առանց վկայութեան։
• = Յն.αύρα «սիւք, բարակ քամի», άω «փչել» բայից։
• , ո հլ. «մաղձ». ունի միայն ԱԲ. երեք անգամ գտնում եմ գործածուած Ոսկ. եփես. 8Ո8 և Ոսկ. ա. տիմ. 112. Ի չարաչար ինչ մա-ղասոյ կամ ի յաճախութենէ աւրոյ և մաղձոյ լինին... յորժամ աւրն մածէալ ի մի վայր ժողովիցի. Անդ, խօղ, անդ աւր, անդ շմալ, անդ հեծել, անդ փսխել և զգայռել։
Իբր յն. ա՛ւրա αὕρα, aura. cf. ՕԴ, եւ cf. ՍՒԻՔ։ Իսկ ԱՒՈՒՐ, աւուրք. cf. Օր.
palm of the hand, handful;
— յ—ոյ, in haste, on a sudden;
—ս զ—ի հարկանեմ, to clap the hands, to applaud.
• , ո հլ. «բուռ, ձեռքի ներսի կողմր» ՍԳր. Ոսկ. ես. որից ափյափոյ «վեր ի վերոյ, հարևանցի» (հմմտ. արևել. հյ. ձեռաց. ա-րևել. թրք. äl usti «արագ, իսկոյն, շուտ, հապճեպով», երկուսն էլ «ձեռք» բառից) Կոչ. 45. ափս զափի հարկանել «ծափ տալ» Ե-պիփ. ծն. ափիբերան «պապանձուած» ՍԳր. Ոսկ. ափիբերանել «պապանձեցնել» Ոսկ. յհ. ա. 27. բ. 14. ափել «բռնել, ձեռք ձգել» Բանք աղ. էջ 183. ափաչափ «մէկ ափի պա-րունակութեամբ» Մխ. այրիվ. էջ 8 = ափչաք Վստկ. էջ 21. ափամէջք Մաշտ. ջահկ. ափիկ Շնորհ. առ. ափկից «կուց» Վստկ. ափցի «ա-փով» (հմմտ. աքացի, բռնցի) Ոսկիփ. Վրդն առ. 217. ափլափել «խարխափել» ԱԲ (մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Յայսմ. օգ' 20. Հարին զնոսա կուրութեամբ և յափլա-փելն իւրեանց, ծեծէին զմիմեանս)։ Այստեղ են պատկանում նաև յափսիթերս երթալ, յափսիթերս խաղալ «ոտքերի և ձեռքերի վը-րայ թաւալիլ, գլորիլ» Ա. թագ. ժդ. 8. եա-13. «սիրելուց կամ վրան գուրգուրալուց չոր» դին թռչկոտել» Կիւրղ. ծն. (ափ և թեր բա-ռերից կազմուած. հմմտ. գւռ. աւփս անել, ափս երթալ, ափսիլ), չորեքյափք «չորս ռա-քի վրայ երթալով» Պտմ. աղէքս.։
• ՆՀԲ լծ. ծափ. շօշափ, յն. ἀφή «շօշա-փելիք», երր. զաֆ «ձեոք», թրք. ա-վուճ «ափ»։ Տէրվ. Նախալ. 61 սանս. āp, զնդ. af «յափշտակել» և հայ. հա-փափել, ապրել, յափշտակել բառերի հետ հնխ. ap արմատից։ Հիւնք. յն. ἀφή «շօշափելիք» բառից ափ է հանում իսկ ափյափոյ դնում է հափափել բա-ռից։ Bugge KZ 32, 73 համարում է բնիկ հայ բառ, ցեղակից յն. παλάμη, լտ. palma, հիռլ. lām, կիմր. blav, անգլսք. folm հոմանիշներին. հայր անցել է *palama > *palv > *աղւ նա-խաձևերից։ Կուրտիկեան, Արևելք թ. 4185 զնդ. աֆ «յափշտակել» բառից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 149 յն. άώος «յօդուածք» բառին ցեղակից։ Սագը-զեան ՀԱ 1909, 335 սումեր. gab «ձեռք»։ Karst, Յուշարձան 400 ասուր. kappu «ձեռք», 402 սումեր. ab', ap «բոյն. ծակ, խոռոչ», agub «երկնակամար», 11 սաւմեռ. gab «ձեռք», թաթար. kab. kob, kov, kev «ուռած, կլոր, պարապ, փոս»։ Մարտիրոսեան, ՀԱ, 1924, 459 հաթ. up «ափ, բուռ»։ Պատահաևան նմանութիւն ունին ասուր. upná, արամ. [syriac word] ︎ xūfna, եբր. [hebrew word] hōfen, արաբ. [arabic word] hafnā «բուռ», ինչպէս նաև չէր-քէզ. ափը «մատ»։ Վերի մեկնութիւնը, որ տուել էր Pedersen KZ 39, 428, հաստատում է այժմ Meillet MSL 23,
• 276 և Dict. etym. lat. 691, մերժելով յունարէնի հետ դրաած միւս համեմա-տությաունները, որ անի lokorny 1, 46։
• ԳՒՌ.-Ախց. Ակն. Խրբ. Մկ. Մշ. Մրղ. Ոզմ. Ռ. Սլմ. Սչ. Վն. ափ (Ննխ. ափ՝ միայն ափր ըյնել «ձեռքն ընկնել» ոճի մէջ), Ասլ. ափ. ա*. Տիգ. mփ, Ալշ. չափ, Ագլ. օփ, Զթ. օփ, ոփ.--ուռ մասնիկով աճած ձևեր են՝ Ախց. ափուռ, Գոր. Ղրբ. հա՛փուռ։ Նոր բառեր են՝ ափախաւար, ափատ, ափատել, ափիկ-խու-փիկ, ափիկյափիկ, ափլապուղ, ափլփորել, ափկաժ, ափուխուփ անել, ափուճոպ, ափու-չիք, ափուչարս, ափռտել, ափս անել, ափ։ երթալ, ափսիլ, ափշել «նոր ոտք ելնող ման-կիկների ձեռքով-ոտքով քայլելը», հափռել, հափռամէջ, հափռամիջի ևն
δράξ pugillus, παλάμη palma manus, χείρ manus (Ափ. լծ. ծափ, եւ շօղափ. որ է ըստ յն. աֆի՛. լծ. եւ եբր. գաֆ. թ. աւուճ) Միջավայր բռին, ներքսակողմն ձեռին.
Ո՞ չափեաց ափով իւրով զջուրս։ Առեալ լի ափով։ Առցէ ափով իւրով։ Վասն ափոյ միոյ գարւոյ. (Ես. խ. 12։ Ղեւտ. ՟Ե. 12։ ՟Զ. 15։ Եզեկ. ՟Ժ՟Գ. 19։ տե՛ս եւ ԲՈՒՌՆ, ՔԻԼ։)
Կորզէին հասկ, շփէին ընդ ափ. (Ղկ. ՟Զ. 1.) յն. ընդ ձեռն։
Ափս ածեալ ժողովէր (զմնացորդս հնձոց)։ Զափովն ալիւրն եւ զսակաւիկ մի ձէթն օրհնուեւեամբք բազմացուսցէ. (Ոսկ. ի հերոդ.։)
Որ զամենայն արարածս յափի բովանդակեալ ունի։ Որ ի քում յափիդ են. (Նիւս. երգ. եւ Նիւս. կազմ.։)
Զափդ ամփոփիչ ամենից հոգւոց ի գործարանի մահուն նշանի խաչին հեղուսեր. (Նար. ՟Լ՟Զ։)
Զամենայն յափի ունելով իբրեւ զդուղնաքեայ ինչ մարգարիտ, ի միասին ունի. (Բրս. առ ապող.։)
Ի վերայ ձեռացիմոց նկարեցից զպարիսպս քո. ակիւղաս ասէ ի վերայ ափոց իմոց հաստատեցի զքեզ. (Ոսկ. ես.։)
Բանիւ կըրողիդ՝ զաշխարհս ի բազկիդ՝ որպէս զակն յափիդ. (Գանձ.։)
Ափ մի ... ափաչափ (այսինքնափով միով չափ). (Վստկ. ՟Կ՟Թ։)
Եթէ գոյ ի քեզ իմաստութիւն, տուր պատասխանի մերձաւորի, ապա թէ ոչ՝ քո (յն. ձեռն քո) լիցի ի վերայ բերանոյ քոյ. (Սիր. ՟Ե. 14. յորմէ եւ Սարկ. հանգ.։)
Ափ ի վերայբերանոյ եդեալ. այսինքն պապանձեալ. (Խոսր.։)
Առաքեալ սպառնայ, եւ ափ ի բերանոյ (վերայ) հրամայէ դնել, եւ ոչ տալ Աստուծոյ պատասխանի. (Լմբ. առակ.) cf. ԱՓԻԲԵՐԱՆ։
ԱՓ ՅԱՓՈՅ. մ. իբր Զափով կամ զափամբ քերեալ. σχεδιασθείσα extemporalis հարեւանցեալ. ( ի սուրբ գիրս խուսափեալ).
Ափ յափոյ վաղվաղակի առանց խորհրդոյ ասացեալ. (Կոչ. ՟Դ.)
Ափ ի յափոյ։
Զոր կիւրեղ երուսաղէմի ասացեալ է կարճառօտ ափ յափոյ. (Տօնակ.։)
Բաղակ բարկացեալ, եւ ափս զափի հարեալ՝ ասէ, ե՛լ եւ գնա աստի. (Եպիփ. ծն.։)
pl summit, side, declivity of a mountain, rock, high and steep place.
to confound, to stop the mouth of some one, to silence;
— լինել, to be confounded, to be unable to answer.
ԱՓԻԲԵՐԱՆ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ. ԱՓԻԲԵՐԱՆԵՄ. ἑπιοστίζω os obstruo, silere cogo Ըմբերանել, իլ. զափն ի բերան տալ դնել, կամ դնել. խնուլ զբերանն. կարկել, իլ. լռեցուցանել, լռել. անպատասխանի առնել, եւ մնալ. cf. ԱՓ. պապանծեցնել, պապանծիլ.
Ափիբերան առնէր զնոսա գործոցն ճշմարտութիւն։ Ափիբերան առնէր զնոսա գործոցն ճշմարտութիւն։ Ափիբերան արա՛ զնոսա հրամանօքն Քրիստոսի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 23. 24։)
Զսուստն զայն նկուն առնեն եւ ափիբերան. (Լմբ. սղ.։)
Կարկեա՛ց ափիբերա՛ն լեր։ Զի՞նչ տաց առ այդ պատասխանի, բայց եթէ ափիբերան լինիցիմ։ Ի խօսել իմում՝ առաւել ափիբերան լինիցին. (Դտ. ՟Ժ՟Ը. 19։ Յոբ. ՟Լ՟Թ. 35։ Իմ. ՟Ը. 12։)
Զի ափիբերան լինիցի հրէիցն չարաբարութիւնն։ Ափիբերան լինի պարսաւելն նորա. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 11. 12։)
Զորս ափիբերանէ (կամ ափիբերան առնէ) ոմն իմաստուն։ Զնոցա ափիբերանէր զմոլորութիւնն։ Ոսկ. (յհ. ՟Ա. 27։ ՟Բ. 14։)
cf. Ափիբերանեմ.
opium.
• «խաշխաշի հիւթը» Գաղիան Ամիրտ. գրուած նաև աֆիօն Վստկ. 82, ա-ֆիոն, աբիոն, որից ափիոնամոլ (նոր բառ)։
• = Արաբ. պրս. [arabic word] afiyūn նոյն նշ. ծագում են յն. ὄπιον հոմանիշից, որ գալիս է յն. ὄπός «ծառերից վազած հիւթ. ինչ. թուզի կաթ, սոխի ջուր, խաշխաշի հիւթ կամ ափիոն» բառից։ Մի կողմից յունարէնից և միւս կողմից արաբերէնից ու պարսկերէնից փոխ առնելով բառս տարածուած է ամէն կողմ. ինչ. լատ. opium, գերմ. անգլ. ֆրանս. opium, հֆրանս. affion, սպան. afion, իտալ. oppio, հունգ. áfiom, խրվաթ. afium, թրք. քրդ. afion, ռուս. oniумъ, վրաց. აუიონი ափիոնի կամ აუთიონი ափթիոնի, սանս. aphena և մինչև անգամ չին. [other alphabet] փՈ yá'-p'ien'-yén՛, որ բառացի նշանակում է «տդեղ թերթ ծխելու»։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ։
Որպէս ռմկ. աֆիօն. ὅπιον opium որ եւ μηκόνιον meconium Այսինքն հիւթ մեկոնի, խաշխաշի։ (Գաղիան.։)
cf. Խարխափեմ.
shore, bank, brink, coast;
steep bank, bold shore.
• (ն հլ. -ին, -ամբ, -ունք, -անց, յետ-նաբար նաև սեռ. ափան) «որևէ տեղի կամ բանի ծայր, եզր (ինչ. ձորի, գուբի, ջրհորի, քաղաքի, գերեզմանի ևն)» Եզեկ. լթ. 11, Ճառընտ. Յհ. կթ. յատկապէս «ջրի եզերք» ՍԳր. որից ափնածիր «ափերով պատած» Ագաթ. գետափն Գծ. ժզ. 13. ծովափնեայ Ես. ժթ. 5. քարափն Լծ. փիլ. դարափն Վրդն. առ.։
• ՆՀԲ «տեռի շօշափող», ուրեմն և ափ բառից։ Հիւնք. յն. ἄφή «շօշափելիք, մերձեցումն» և հայ. ափ բառերի հետ։ Ալիշան, Հին հաւ. 470 փռիւգ. Ափիս «աստուած երկրի». Bugge KZ 32, 74 համարելով հնագոյն *աղփ ձևից, կցում է յն. *'Aλβια, Aλπια, Aλπεις, լա-Alpes, իռլ. Alba, Alpa յատուկ անուն-ների հետ։ Patrubány SA 2, 300 սանս. ap-«ջուր», պրուս. ape «գետ» բառերին ցեղակից է դնում։ Պատահական նմանա-թիւն ունին ասուր. hāpu «եզերք», եբր. [hebrew word] hōf «եզերք», արաբ. [arabic word] harfa «եզր, ծայր», կաբարդին. *ufe «եզերք»։
• ԳՒՌ.-Տփ. ափ «ջրի եզերք», բայց նաև ափն «մի բանի եզերքը» (ինչ. տախտի ափնումը, շորի ափները). Վն. mփ, Ալշ. յափ. Ոզմ. հափ «ջրի ափ». այստեղ է պատկա-նում նաև ափնի, ափնիք Վն. «այգիների մէջ չորս պատերի տակի մասերը»։ Նոր բառեր են առափ, առափունք, առափտել։
• ՓՈԽ.-Վրաց. քարափի ևն տե՛ս Քար բառի տակ։
(որպէս տեղիշօշափօղ) πέρας ora Եզր ջրոց. ցամաքն յեզր ջուրց. գետափն. ծովափն. գետեզր. ծովեզր.
Առ ափն ծովու։ Յափն կոյս ծովուն։ Առ ափն կամ առ ափին գետոյն։ Հանգեան առ ափամբն (դկղաթայ)։ Առ գետովն ելցէ զափամբքն յայսկոյս յայկոյս ամենայն ծառ ուտելի։ Առ ափն յորդանանո ձուլեաաց.եւ այլն։
Անդ զափամբ մօրին մեծի բանակի։ Դարաւանդօք ափանցն. (ԽՈր. ՟Բ. 6. 39։)
Ի յափունս ջրոյն համահաւաքեալք. (Նար. ՟Զ։)
Ամենայն տեղի՝ յորում իցէ հազար ափն այգոյ. (Եփր. համաբ.)
περιστόμιον orificium Եզր ո՛ր եւ է տեղեաց եւ իրաց. ծագ. ծայր. ծնօտ շուրթն. բերան.
Գերեզման շինեսցեն շուրջ զափամբք ձորոյն. (Եզեկ. ՟Լ՟Թ. 11։)
Հասանեն յափն ձորոյն. (Յհ. կթ.։)
Նստէր առ ափն ջրհորոյ ինչ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Ի յափն խաւարային գբոյ. (անդ. ՟Գ։)
Առ ափնքարանձաւին։ Առ ափն գերապանծ քաղաքին կոստանդինուպօլսի. (Ճ. ՟Ա.։)
Ծառայեցիր մարմնոյ գերիդ, մինչեւ ի յափըն տապանիդ. (Շ. այբուբ. ՟Ա։)
Մեռեալքն կանգնեսցին յափն գերեզմանացն. (Տօմար.։)
Յափն մահու ժամանաել։ Մինչեւ ցափն կառուցման լրուե անդամոցս (ցգլուխն)։ Որպէս կառուցումն ափան անդամոց՝ գլխոյ գագաթան. (Նար. ՟Ժ. ՟Ձ՟Գ. եւ ՟Ժ՟Ը. եւ Նար. խչ.։)
Հասեալք ի յափն մոլորոթեան. (Մագ. ՟Ա։)
confined by the shore.
Ծրագրեալ եւ պատեալ փակեալ ափամբք.
Ալեացն յափնածիր սահմանս բարձրացելոցն ընդդէմ հասեալ. (Ագաթ.։)
glean.
• «հունձքից յետոյ մնացած թափթը-փուք հասկեր» Եփր. ղևտ. էջ 225 (սեռ. ափ-նեաց). համաբ. 167. Երզն. մտթ. 451. «խա-ղողի որթ». այս վերջին իմաստը գտնում եմ Եփր. աւետ. 289 «Ասէ Եսայի. եղիցի յա-ւուր յայնմիկ ամենայն տեղի յորում իցէ հազար ափնի (կամ ափն) այգւոյ՝ հազար հազար չափով, խոպանասցի և ի փուշ դարձ-ցի»։ ՆՀԲ այստեղ էլ բառս հասկանում է նախորդ իմաստով, բայց այս իմաստը յար-մար չէ տեղին։ Եսայեայ ակնարկուած հա-տուածն է՝ «Եւ եղիցի յաւուր յայնմիկ ա-մենայն տեղի՝ ուր իցէ հազար որթ հազար կշռոյ սկեղ խոպանասցի և ի փուշ դարձ. ցի». Ես. է. 23, որով ափն կամ ափնի բառի համապատասխանը լինում է «որթ»։
• ՆՀԲ ափն (յափունս անդոց անկեալ իրք) կամ ափ (հասկք մնացեալք ա-փով ժողովելիք) բառից։
ԱՓՆԻ կամ ԱՓՆԻՔ. Յափունս անդոց անկեալ իրք, կամ հասկք մնացեալք ափով ժողովելիք յաղքատաց. նշխարք. ընկած մնացած բան, թափթփուք.
Ասէ եսայի. եղիցի յաւուր յայնմիկ ամենայն տեղի յորում իցէ հազար ափնի (կամ ափն) այգոյ՝ հազար հազար հազար չափով, խոպանասցի եւ ի փուշ դարձցի. (Եփր. աւետար.։)
Վասն ափնեաց եւ հասկաքաղաց եւ ճռաքաղի. (Եփր. ծն.։)
Գրեալ է յօրէնսն, թէ յորժամ հնձեսցես զհունձս, թո՛ղ զափնիս (կամ զափնիսն) աղքատաց. (Եփր. համաբ.։ եւ Երզն. մտթ.։)
cf. Ապշիմ.
յարեան ամենեքեան ափշուցեալ եւ հայէին. (Ոսկիփոր. (նոր ձ. ի նա պշուցեալ հայէին։))
Ի բարձրութենէ խոնարհեցայ, եւ ափշեցայ։ Լցան տունք ափշելոց յերկրի անիրաւութեամբ. (Սղ. ՟Ձ՟Է. 16։ ՟Հ՟Գ. 20։)
Յիմարեալ աշեալ. (Ագաթ.։)
Հիացմամբ ափշեալ. (Ագաթ.։)
Հիացմամբ ափշեալ ի փայլակնացայտ երեւմանէ առնն. (Փարպ.։)
Ափշիմ, թէ ո՛րպէս չյափշտակիմ. (Նար. ՟Լ՟Գ։)
Առօրեայ բարութեամբ ափշեալ՝ մատնէր զվարդապետն. (Համամ առակ.։)
Ափշեալ զայն սովոր եմք կոչել, որ զկենդանութիւն ունի, եւ զգայարանքն խափանեալ ի ներգործելոյ. կամ որոյ յիմարեալ է միտքն. (Լմբ. սղ. ՟Հ՟Գ. ՟Ձ՟Է։)
շուցեալ.
Յարեան ամենեքեան ափշուցեալ.
cf. Ապշութիւն.
ἕστασις cf. ԱՊՇՈՒԹԻՒՆ. եւ ԱՐՏԱԿԱՑՈՒԹԻՒՆ. (ի բառէս Ապուշ. լծ. եւ յափշտակութիւն)
Թարգմանի քետացին՝ ափշութիւն. եւ առակէ ի ձեռն ափշութեանն՝ մոլութիւն եւ ազնգամութիւն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 79։)
Մոլեկան արտակացութիւն՝ ափշութիւն։ Արտակացութիւն ափշութեան. (Արիստ. որակ.։)
Յափշութենէ աշխարհիս զբօսանաց։ Ի մթագին ափշութիւն ընկենու. (Յճխ. ՟Զ. ՟Ժ՟Ը։)
Ափշութիւն մտաց. (Ագաթ.։)
Յափշութեան լեալ յանհնարին կոտորելոցն. (Տհ. կթ։)
plate, dish;
bowl;
tray.
ԱՓՍԵԱՅ մանաւանդ ԱՓՍԷ. լծ. պչ թէփսի, թէփշի. յն. լտ. ափսի՛ս, ա՛փսիս. φιάλη, ἅψις phiala, patena, apsis Տաշտ. եւ սկաւառակ. պնակ. դաշխուրան. ըստ Հին բռ. փարչ. իմա՛ որպէս ռմկ. թաս, քէասէ, թապագ, լէնկէռ, սահան
Զափսայսն (կամ զափսէսն) զարծաթիս եւ զոսկիս։ Ափսէք ոսկիք, եւ արծաթիք։ Զափսէսն եւ զտուփս. (՟Դ. Թագ. ՟Ի՟Ե. 15։ ՟Ա. Եզր. ՟Բ. 13։ Թուոց. ՟Դ. 7։)
cf. Ափսեայ.
• «մետաղեայ սկաւառակ» Թուոց դ. 7, Ա. եզր. բ. 13, որ և ափսեայ Դ. թագ. իե. 15. նոր գրականում ընդունուած է միայն ափսէ ձևով, որ արևելեան բարբառով նշա-նակում է «կերակրի պնակ», իսկ արևմտեան բարբառով «մետաղէ տափակ ու լայն ա-ման, թէփսի»։
• = Յն. ἀώίς, որ ծագում է ἀπτω «կցել, կապել» բայից և նշանակում է բուն «կապ». երկրորդաբար «ամէն կոր կամ բոլորակաձև բան. ինչպէս՝ անիւ, դուրգն, կամար, երկ-նակամար, ծիածան, շրջանակ, արևի սկա-ւառակ» և վերջապէս «սկաւառակ», որից փոխառեալ է և լտ. absis (apsis, hapsis) «կլոր ու խոր պնակ, սկաւառակ»։-Հիւբշ. 342,
• Ուղիղ մեկնեց նախ Աւգերեան, Բա-ցատր. չփ. և կշռ. էջ 58։ ՆՀԲ աւելաց-նում է նաև լծ. պրս. թէփսի։ Յակո-բեան, Բիւզանդիոն թ. 743 եբր. սաֆ, -ասոր. սաֆա «կոնք, տաշտ» բառերի հէլր։
• ՓՈԽ.-Հայերէնի միջոցով են փոխառեալ աբազա aps, շափսըխ. aps «փայտէ պնակ»։
ԱՓՍԵԱՅ մանաւանդ ԱՓՍԷ. լծ. պչ թէփսի, թէփշի. յն. լտ. ափսի՛ս, ա՛փսիս. φιάλη, ἅψις phiala, patena, apsis Տաշտ. եւ սկաւառակ. պնակ. դաշխուրան. ըստ Հին բռ. փարչ. իմա՛ որպէս ռմկ. թաս, քէասէ, թապագ, լէնկէռ, սահան
Զափսայսն (կամ զափսէսն) զարծաթիս եւ զոսկիս։ Ափսէք ոսկիք, եւ արծաթիք։ Զափսէսն եւ զտուփս. (՟Դ. Թագ. ՟Ի՟Ե. 15։ ՟Ա. Եզր. ՟Բ. 13։ Թուոց. ՟Դ. 7։)
cf. Օշինդր
ԱՓՍԻՆԴ կամ ԱՓՍԻՆԹ, կամ ԱՓՍՆԴԻՆ. յն. ափսինթիօն. լտ. ապսինցիում. պ. էֆսինթիյն. cf. ՕՇԻՆԴՐ։ (Բժշկարան.։)
Փոքր մի ափսնդին դառնացուցանէ զմեղեր կարաս. (Վրք. հց. ՟Զ։)
to regret.
առաւել ռամկօրէն վարի, որպէս մջ. Աւա՜ղ. եղո՜ւկ. վա՜խ, եազըգ. պ. էֆսուս, ֆիւսուս
Ափսո՜ս ու վա՛յ զիս, կինս այս խաբեաց զիս. (Գանձ.։)
Ափսոսալով իմն ողբայ. (Գէ. ես.։)
Յուդայ ափսոսայր ընդ կորուստ բազում դենարին. (Գանձ.։)
Աւաղելով ավսոսան զանցեալ ժամանակն. (Ոսկիփոր.։)
cf. Ափսոսամ.
որ եւ ԱՓՍՈՍԱԼ. Աւաղել. եղուկ կարդալ. ցաւակցել, կարեկցիլ.
Աթենացիքն ափսոսէին զնա. (Վրք. դիոնես.։)
Զոր յառաջ ափսոսէին երկնաւորքն՝ փոքրիկ տեսանելով զնա. (Վրդն. երգ.։)
Ետ այնմ ափսոսեալ սրտիւ զղջանալ. (Գանձ.։)
regret, repentance, grief.
Ափսոսելն. աւազանք. կարեկցութիւն.
Զափսոսանաց բանս նուիրէ. (Գէ. ես.։)
venereal, syphilitic;
— ախտ, syphilis.
Առ ափրոդիտականսն վաւաշոտութիւնք ... ի մարմնի ցաւք եղեն. (Պղատ. տիմ.։)
Յափրոդիտականաց դիւրին է ի բաց կալ. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
cf. Ափրոդիսեան.
leg
• , ի հլ. «ոտք» Փիլ. բագ. էջ Տաթև. ամ. 276. որից աք ածել «ոտքով զարնել» Շնորհ. մտթ. առ լեհ. աքացի (հմմտ. բոնցի, ափ-ցի, ձերբացի, ձեռամբացի) «ոտքով» Ոսկ մ. բ. 10. աքացել «ոտքով զարնել» Գծ. ից. 17. Ոսկ. ես. յհ. ա. I. աքացելի «աքացող» Ոսկ. ես. աքեացք «ոտքը սրունքով միա-սին» Ամովս. գ. 12. աքացիք «աքացող» Ոսկ. ես. աքազանի «ոտքեր» Փիլ. լին. ա-քառոտել Փարպ. կամ աքցոտել Ոսկ. յհ. ա-3. Փարպ. աքսոտել Ոսկ. մ. ա. 18. յհ. ա. 3 (էջ 59) և բ. 16. աքսոտիլ Եփր. զղջ. աքսել «կից զարնել» Գնձ. բարձրաքեաց «բարձը ստքերով» Վեցօր. 193. աքհան «աքացի զար-նող, կիցնկեց» Մխ. դտ. 418. շնակաքի «շան պէս ոտքեր ունեցող» Պտմ. աղէոս քառաքեաց «չորքոտանի» Փիլ. էջ 174. Պի-տառ. Վրդն. ծն. Երզն. լս. (Ներբ. յորդ. 36). Ոսկիփ. աքռմէջ կամ աքմէջ «ցայլք» միջին հայերէն բառ (Նորայր, Բառ. ֆր. էջ 463 բ)։-Այստեղ է պատկանում նաև առաքեր «ուղարկել» բառը, որ տե՛ս առանձին։
• = Թւում է թէ կովկասեան լեզուներից փոխառեալ բառ է. հմմտ. խինն. ank՝ և արչ. ak «ոտք»։
• ՆՀԲ նոյն է դնում տճկ. [arabic word] ayaq «ոտք» բառի հետ։ Justi, Zendsp. էջ 314 զնդ. haxa և պհլ. hax «գարշա-պար»։ Տէրվ. Altarm. 73 սանս. ahka «սիրտ, կուրծք ևն», anē «ծռել», զնդ. aka, յն. ὄγϰος, լտ. uncus «կեռ» բառե-րին իբր ցեղակից։ Հիւնք. յն. λάς «գար-շապար», λαϰτίζω «աքացել»։ Սարգը-սեան. Բիւրակն 1898, էջ 483 ոտո ռա-ռից։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 330 համառօտուած թրք. ayaq բառիո։
• ԳՒՌ.-Ախց. աք «ոտք, քայլ», աքվի «եր-կու ոտքերը» (կազմուած է յոգնակերտ -ուի մասնիկով. ինչպէս են աչուի, մատուըներ, ծնկվըներ ևն). Հմշ. ագ «ոտք» (օր. աքդ քաշէ՛ «ոտքդ քաշէ՛»), աքվի «եզան ետևի երկու ոտքերը», Ակն. ագ՝ «ոտք», որ պա-հուած է միայն ագ'ինը տակն առնել «ոտքի տակն առնել, ծեծել, տփել» դարձուածի մէջ. Հւր. հաք «ոտք» (շատ սովորական գործատ-ծութեամբ), որից բարդութեամբ հաքըբէբիգ «ոտաբոպիկ»։-Աքացի բառը պահուած է Մշ. ակցի, Ագլ. Գոր. Երև. Ղրբ. քա՛ցի, Ոզմ. թացէ, ացկէ, Տփ. քացի, ածկի, Շտ. ասկի. Մկ. ակ'ուց ձևերով։ Նոր բառեր են քացա-հաւրել, աքզատրաք։
σκέλος crus, pes, suffragum, totum a femore ad pedem (նոյն ընդ տճկ. այագ) Ոտք սրունիւք հանդերձ. թարգմանի եւ ոտք, աքեացք, բարձք. ազդր. սրունք. կարթք. տոտիկ.
Որպէս թաթք առ ի գնալ եւ յընթանալ, եւ այլքն որ ինչ միանգամ ի ձեռն աքից գործին. (Փիլ. բագն.)
Ընդդէմ խթանի աք ածցէ. (կամ աքացէ. Շ. մտթ. առ Լեհ.։)
clock;
գագացել —ի, crowing of a cock.
որ եւ լտ, կա՛լլուս. ἁλέκτωρ gallus Որձ հաւ. խօսնակ. որձակ, աքլոր .... գրի եւ ԱԳԱՂԱՂ. եւ պարզապէս Հաւ ասի.
Աքաղաղ, որ շրջի ի մէջ մարեաց սիդալով. (Առակ. լ. 31։)
Աքաղաղն որ սիգայն ի մէջ մարեաց։ Ամբարտաւանութիւն եւ ի վերայ այլոց չարեաց ձգի՝ զօրէն աքաղաղոց. (Համամ առակ.։)
Աքաղաղի (կամ աքաղաղոյ), եւ մարեաց. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
Ըստ նմանութեան աքաղաղոց ամբարձեալ զպարանոց իւրեանց ամբարտաւանութեամբ. (իսիւք։)
to kick, to kick up one's heels.
λακτίζω calcitro Աքացի հարկանել. աք ածել. կիցս ընկենուլ.
Խիստ է քեզ ընդդէմ խթանի աքացել. (Գծ. ՟Ի՟Զ. 17։)
Որ խածանեն, եւ աքացեն։ Խթան զոտս աքացոզացն ծակոտէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։ եւ Ոսկ. ես.։)
Ջորի աքացող. (Մագ. ՟Ծ՟Ե։)
kicking;
— ծեծել, to kick.
λάξ extremo pede, calce, calcibus Ոտիւք, կրնկամբք.
Մակբայ քերթութեան (որակութեան). մուրացացի, ծղացի, աքացի. (Թր. քեր.։)
Աքացի ծեծես եւ թշնամանես. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 10։)
Ծեծէր աքացի զկողս նոցա. (Ճ. ՟Գ.։)
feet, legs.
Նոյն ընդ Աքացանք կամ աքացանի. (Աքք. ոտք.)
Խթան (ընդդէմ) աքացեացն, որ ինքն ոչինչ վնասի, եւ զոտս աքացողացն ծակոտէ. (Ոսկ. ես.։)
kicking.
cf. Աքացիք.
σκέλος crus, pes, femur Աք աքացանք. այսինքն ոտք կենդանոյ հանդերձ սրունիւք.
Եթէ կարասցէ թափել հովիւ ի բերանոյ առիւծու աքեացս երկուս. (Ամովս. ՟Գ. 12։)
Երկու աքեացս, գարշապարքն՝ որք ընթացան ի ծառն, եւ ելին ի դրախտէն. (Լմբ. ամովս.։)
weasel;
— սպիտակ, ermine.
• , ի հլ. «մկնհարսուկ անասունը. տճկ. կէլինճիք» Ղևտ. ժա. 29. Ոսկ. գծ. Նոն-նոս. Վստկ. 197. Գաղիան. (գրուած է նաև ագիս). որ և աքիստ Վրդն. առակ. 24. որից մենաքիս Ղևտ. ժա. 30. Գաղիան. նոր գրա-կանում կզաքիս։
• ՆՀԲ յիշում է պրս. [arabic word] as, որ ԳԴ մեկ-նում է «գագում, որ է մուշտակ իմն սպիտակ»։ Բազմ. 1844, էջ 335 սանս աքհու։ Մառ, Վրդ. առ. 1, էջ 217 ասոր. [arabic word] qaqusуata «կատու»։ Patru-bány ՀԱ 1908, 186 յն. ἀxίς «ծայր» բառից փոխառեալ. հմմտ. գերմ. Spitz-maus «աքիս» (բառացի «ծայրամուկ»)։ Մառ, Io nоводy pyccк. cлова caлo, էջ 116 իբրև յաբեթական բառ կցում է ասոր. [syriac word] qūza>հյ. կուզ «կատու», ռուս. кисa, кошкa «կատու» ևն բա-ռերին։
• ԳևՌ-Մկ. աքիս «աքիս», Ախց. աքիսա «առնէտ»։
γαλεή, γαλή mustela Չորքոտանի՝ որպէս զմուկն մեծ, կամ որպէս զփոքր եւ բարակ կատու, որսօղ եւ գոլ որպէս զնա, փափակամորթ եւ քնքուշ, պէսպէս գունով ըստ տեղեաց. մկնհարմուկ.
Աքիս, եւ մուկն. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 29։ եւ ԳԱղիան։)
Զմարդիկ ի կռոց, եւ յաքսից (յն. ի կատուաց), եւ ի կոկորդիզոսաց զերծուցանել. (Ոսկ. գծ.։)
Երեւեալ օձ, կամ մուկն, կամ աքիս. (Նոննոս.։)
to leap, to skip, to bounce;
cf. Աքացեմ.
ԱՔՍՈՏԵՄ որ եւ ԱՔՑՈՏԵԼ. σκευτάω, πηδάω insilio, exsiio, salio, salto , σπαράττομαι, λακτίζομαι agitor, calcibus impeto, calcitro Զաքս կամ զոտս ի վեր առնուլ ստէպ ստէպտագնապաւ իւիք. ընդոստանուլ. ի վեր վազել. օցտել. եւ Կիցս ածել, աքացել. վեր վեր ցաթկել, ոտքը կամ ոտքով թօթվել, զարնել.
Արգելու զոտս եւ զձեռս մեր, զի մի՛ աքսոտիցեն։ Բժշկք թշնամանիցին, եւ յաքսոտելոյն հարկանիցին յանզգայացելոցն հիւանդաց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 18։)
Իբրեւ զայսահարս յափրին, ծռին, գելուն, աքսոտեն. (Մանդ. ՟Ժ՟Է։)
Ջորիք աքսոտելով կործանեցին զսուրբ սեղանն. (Հ=Յ. յնվր. ՟Ժ՟Ե.։)
exile, ban, banishment, transportation.
• , ի հլ. (գործածուած է անեղա-բար) «տարագրութիւն, իբր պատիժ՝ բնակած քաղաքից կամ երկրից դուրս քշելը» Բուղ. դ. 10 (տպ. 1832, էջ 101, տպ. 1889, էջ 105), Եւս. պտմ. Ա. ժա. 55. Ճառընտ. Վրք. հզ. Ճայսմ. որից աքսորել Բուզ. դ. 5, 11. Խոր. Կլիմաք. Լմբ. պտրգ. Հ. Կիլիկ. աքսորիլ Բուզ. դ. 5, 6, 13. աքսորանք Լաստ. Յայսմ։-Բա-ռիս երկրորդ ձևն է եքսորի (յգ. եքսորիք) Սոկր. եկեղ. պտմ. էջ 162, 165, 171, 183, 184. կամ եքսօռի Անան. խոստ. էջ 10 (Յոհան եքսաւռիս լինի). որից բայաձև եքսորել Սոկր. եկեղ. պտմ. էջ 179, 207, 226, 234։ Նոր որականում ընդունուած է միայն աքսոր (եզակի գործածութեամբ), որից շի-նուած նոր բառեր են աքսորական, աքսորա-վայր, աքսորատեղի։
• -Յն. ἐεσίz «արսոր», որ կազմուած է εζ-«դուրս» նախդիրով ὄρος «եզերք, սահ ման» բառից. ըստ այսմ բառը թարգմանուած է նաև յունաբան հեղինակներից հյ. արտասահմա-նութիւն (արտ-և սահման բառերից)։ Յունա-րէնից փոխառեալ են ասոր. [syriac word] Aksoria կամ eksoria, վրաց. ეკსორია եք-սորիա «աքսոր»։ Հայերէնի մէջ, ինչպէս նա-խաձայն ֆայնաւորները ցոյց են տալիս. աք-սոր փոխ է առնուած ասորերէն ձևից և աւելի հին հայերէն է, քան եքսորի, որ փոխ է առ-նուած ուղղակի յունարէնից և գոյութիւն ու-նի միայն յետին ժամանակի հեղինակների մօտ։-Հիւբշ. 301։
• ՆՀԲ, որ ծանօթ էր միայն աքսոր ձևին, դնում է յունարէնից փոխառութիւն։ Այս-պէս նաև Տէրվ. Altarm. 69, որ նախա-ձայնը հայացած է համարում։ Առաջին անռամ ասորերէն ձևի հետ համեմատեց P. Smith 185 (ըստ Lagarde, Arm. Stud § 304)։-Եքսորել ձևը նորագիւտ է և բառարաններում չկայ։
• ԳՒՌ.-Եւդ. աքսօրէլ «ատել, նախատել»։
ԱՔՍՈՐ մանաւանդ ԱՔՍՈՐՔ ԱՔՍՈՐԱՆՔ. լծ. յն. էքսօրի՛ա. ἑξορία exilium, exterminatio Արտասահմանութիւն. տարագրութիւն ի հայրենեաց. սիւրկիւն. որ եւ տեղի արտասահմանութեան.
Զի՞նչ, որ յաքսորս ածեալ են։ Զոր ընկեցեալ էր յաքսորս։ Յօժարեցար ընդ աքսորս իմ։ Ոչ եհաս յաքսորսն. (Վրք. հց. ՟Գ։ Ճ. ՟Ա.։ յայսմաւ։)
Յաքսորիցն. (Սոկր.։)
Դարձուցանել հրամայեաց յաքսորանացն. (Լաստ. ՟Թ։)
Ասացին, թէ դրեաց յաքսորանաց տումարն։ Եւ ոչ դու հասցես յաքսորանսն քո. (Յայսմաւ.։)
cf. Աքսոր.
ԱՔՍՈՐ մանաւանդ ԱՔՍՈՐՔ ԱՔՍՈՐԱՆՔ. լծ. յն. էքսօրի՛ա. ἑξορία exilium, exterminatio Արտասահմանութիւն. տարագրութիւն ի հայրենեաց. սիւրկիւն. որ եւ տեղի արտասահմանութեան.
Զի՞նչ, որ յաքսորս ածեալ են։ Զոր ընկեցեալ էր յաքսորս։ Յօժարեցար ընդ աքսորս իմ։ Ոչ եհաս յաքսորսն. (Վրք. հց. ՟Գ։ Ճ. ՟Ա.։ Յայսմաւ.։)
Յաքսորիցն. (Սոկր.։)
Դարձուցանել հրամայեաց յաքսորանացն. (Լաստ. ՟Թ։)
Ասացին, թէ դրեաց յաքսորանաց տումարն։ Եւ ոչ դու հասցես յաքսորանսն քո. (Յայսմաւ.։)
to exile, to banish, to transport, to send away, to confine, to proscribe.
Աքսորեաց զյովհաննէս ի դեօղն պռենետոն։ Հրամայեաց աքսորել ի կոկիսոն հայոց։ Որք աքսորէին զսուրբ հայրապետն (այսինքն տանէին յաքսորս). (Հ. կիլիկ.։)
Որում ոչ հաւանեալ՝ աքսորեցաւ. (Խոր. ՟Բ. 30։)
Բազումք աքսորեցան, եւ անարգեցան. (Լմբ. պտրգ.։)
Աքսորէ ակամայ ի դրախտէն զեւայ, եւ զկրօնաւորն կամաւ յիւրոց հայրենեաց. (Կլիմաք.։)
ԱՔՍՈՐԵԼ Ի ԲԱՆՏ. Ստէպ դրի ի Մխ. դտ. յօրէնս թգ. որպէս Ի բանտ արկանել. մանաւանդ ի տեղին աքսորանաց։
tongs, pincers;
— ասամնախիլ, forceps.
• (գրուած նաև աքծան, ագզան) «գամ՝ մեխ քաշելու, ատամ հանելու և ատրա-շէկ երկաթը հնոցից դուրս քաշելու ևն. երկ, բացիկ գործիք, ունելի, քէլփէթին, խսաճ» Արծր. Ոսկիփ. Վրդն. առ. 214
• ՆՀԲ մեկնում է «իբր ոտս ունօղ (աք բառից) կամ ագուցեալ ընդ միմեանս»։ Տէրվ. Altarm. 74 դնում է ագ «ոտք» բառի հետ՝ սանս. ač, anč «ծռիլ» ար-մատից։ Հիւնք. քած «էգ շուն» բառից կամ խածանել բայից։
• ԳՒՌ -Մշ. աքօան, Զթ. աքցօն, աքցոն, Ակն. անցագ. -ուրիշներ գործ են ածում թրք. [arabic word] kelpetin բառը (Պլ. գէլփէթին, Ննխ. քէլփէթի կամ քէլփէթին, Վն. քmլբm-թին, Ղրբ. ք'ըրփրթիւն), որ փոխառեալ է արաբ. [arabic word] kalbatān հոմանիշից (բուն ստուգաբանական նշանակութիւնն է «զոյգ շներ»)։
ԱՔՑԱՆ կամ ԱՔԾԱՆ πυράγρα forceps իտ. tenaglia (իբր ոտս ունօղ. կամ ադուցեալ ընդ միմեանս) Երկբացիկ գործի երկաթի՝ դարբնաց եւ հիւսանց՝ որպէս ունելիք շանթաշեալ երկաթոյ կամ վասն ունելոյ եւ քարշելոյ զբեւեռս.
Հեփեստոս՝ ասեն, ունի ի ձեռնն աքծանս եւ կռանս, եւ նստեալ դարբնէ մարդկան. (Արծր. ՟Ա. 3։)
Զմի բեւեռն, եւ զկաստն, որ է աքցանք։ Աքցանով մի մի քարշէր զսլաքսն. (Ոսկիփոր.։)
cf. Աքացեմ.
Իբր Աքացել, աքսոտել. եւ Օցտել.
Յանկարծակի աքցոտեալ թշնամւոյն՝ ցրուեաց վեր ի վայր. (Փարպ.։)
Ոչ ընդդէմ դարձաւ հօրն, եւ ոչ աքցոտեաց ի կապելն. (Ճ. ՟Թ.։)
cf. Ափիոն.
that;
ասացի բա, I have said that;
truly, indeed, really;
hey! bah!
• ՛ տե՛ս Բալ (բայը)։
ԲԱ որ եւ ԲԱՅ, ԲԱՄ. Թէ. եթէ թարմատար. որ. փի, պա, պէ. Սովորաբար յարի ի բայն Ասել. իբր յունարէն. էբա՝ օդի. եւ յօդ յունարէն. τό, ὄτι, τό quod, quia զոր օրինակ.
Թշնամանեցեր զնոսա (զդիս), զի ասացեր՝ բա մարդիկ են. (Ագաթ.)
Զի մի երբէք ասիցէ, բա՝ ըստ պարտեաց մեռաւ (Քրիստոս). (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ը։)
Այլ զի ասէ՝ բա, եղեւ ... եղեւ առաքեալ յաստուծոյ, այսինքն բա, առաքեցաւ։ Զի ասէ, բա՝ ի կերպարանս հօր էր։ Իսկ արդ զի ասէ, բա՝ իմ եւ քո. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 84։)
Այսպէս ասէ բա՝ տէր կամարար. (Ոսկ. ես.։)
ԲԱ՛. մ. ἅν quidem, utique Արդեօք, այսինքն արդարեւ. անշուշտ. իրաւ որ, ըզորդ. կէրչէք.
Պարկեշտագոյն եւ նազելի բա երեւեցուցեալ էր ասեն զաշակերտսն Քրիստոսի, եթէ նոքա սկսեալ՝ նա դադարեալ էր։ Եթէ զայս եւս վերադրեալ էր, բազում յամառութեամբ եւ նախանձու բա շարժեալ էր զնոսա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 28. 37։)
Նաեւ տէր մեր զայս ասաց, դժուարին բա մտանել, ոչ եթէ՝ ոչ գոյ հնար. (Եփր. համաբ.։)
ԲԱ՜ մջ. իբր Բաբէ.
Այսօր եղիցես, ասէ, յագին դրախտին. բա՜ զի՞նչ ասիցես արդեօք. ի խաչ ելեալ եւ բեւեռեալ ես, եւ զդրախտի՞ն խոստանաս. (Ոսկ. ի խաչել.։)
door
• «դուռ». մէկ անգամ ունի Մագ. իր իբրև մեկնութիւն Բաբ յատուկ անուան։ Ըստ այսմ այս բառը մեր մէջ գործածուած չէ։
• = Արաբ. [arabic word] bāb «դուռ»։-Հիւբշ. 263։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, բայց սխալ-մամբ համարելով պարսկերէն, որին հե-տևում է նաև ԱԲ։
• (կամ բաբոյ). անծանօթ բառ. առան. ձին չէ գործածուած, այլ կայ միայն ջրաբաբ, ջրաբաբոյ բուսանուան մէջ, որ յիշում է Գա-ղիան. բառիս իմաստը անյայտ է. մեևնւում է զանազան ձևերով. ըստ ոմանց նշանաևում է «ջրկոտեմ», ըստ այլոց «սամիթ կամ տուզտ և կամ մոլոշ». ըստ Բժշկարանի «սամիթ»,
to strike;
to palpitate, to heat;
— զձեռս, to clap the hands;
— սրտի, to palpitate.
Որպէս թէ բախբախեմ. ստէպ բաղխել. ընդհարկանել իբր συγκρούω, κόπτω collido, pulso. իրարու զարնել, վուրուլմագ, չագըշմագ, չալմագ.
Ծունկք նորա զմիմեանս բաբախէին. (Դան. է. 6։)
Աղքատն զդուռն բաբախէր երկիւղիւ։ Վասն ոչ բաբախելոյ յեկեղեցւոջ. (Ոսկ. ապաշխ. եւ Ոսկ. գծ.։)
pulsation, palpitation, irregular beating of the heart.
Բաբախմամբ կրծից. (Մխ. աղօթ.։)
Ի վերայ դեղման տեղալով՝ ոչ լինին ձայնք բարբառոյ, եւ ոչ բաբախմունք ճայթմանց, եւ ոչ թնդիւնք դղրդմանց. (Եղիշ. խաչել.։)
ԲԱԲԱԽԻՒՆ ԲԱԲԱԽՈՒՄՆ. Ստէպ բաղխումն. ընհարումն. հնչիւն բախման. զարնըւածք, զարնելու ձան. վուրուշ, վուրուլուշ, զարպ.
Դղրդումն, որոտ, բաբախիւն. (Երզն. քեր.։)
Յօդաւոր ձայն ասի մերս սակս տառիցն զանազանութեան, եւ բաբախման եւ երիւրման ի գոչման ձայնին մերոյ. (Երզն. քեր.։)
cf. Բաբախիւն.
Առաջինն ի բաղաձայն տառս՝ որք կարօտին ձայնակցութեան միոյ ի ձայնաւորաց առ ի յօդել զհնչիւն. եւ ի բաղաձայնս անդ կոչի անձայն, զի պարզ շրթամբք կազմի՝ որք իսկոյն փակին, եւ հեղձուցանեն զկարծեցեալ ձայնն։
Բ. Ըստ հագագին է միջակ ընդ մ, պ, եւ փ. թաւ քան զմ, եւ պ, եւ նուրբ քան զփ։
Բ. Լծորդ է ընդ շրթնաձայնս պ, վ, կամ ւ, եւ փ. զոր օրինակ ամբարիշտ, ամպարիշտ. ամպ, ամբ. ըմպել, ըմբել. զամպար, ղամբար. սմբատ, սմպատ. եւղամպէոս, եւղամբէոս. (որք են առ հասարակ զկնի մ տառի), եւ բասիլ, վասիլ, դարբնի, դափնի. դլբին, դլփին. բաղառութիւն, փաղառութիւն։
Բ. Նոյնպէս եւ ի տառադարձութեան յայլոց լեզուաց ի մերս՝ դնի ի մեզ բ, կամ վ, կամ ւ, ուր առ նոսա է պ, կամ վ. զոր օրինակ պետրոս, աբգար, բէլ, բարսեղ կամ բարսիլիոս, կամ վասիլ. բիւզանդիոն, բեկտոր, սեղբեստրոս, բեկար, եւ այլն. ի յույն եւ ի լատին ասի բէդռոս, բեդռուս. ավկարոս, ապկարուս. վասիլիոս, պազիլիուս. վիզանդիոն, պիզանցիում. վիգդօռ. սիլվէսդէռ կամ սիլուէսդռօս, վիդարիուս. եւ այլն. որպէս եւ պարսկերէն. բէրէսդ, ի հայերէն լինի պարիշտ, կամ պաշտ։
Բ. Անուն գրոյս Բեն, ուր նմանաձայնն առ այլս ասի բէ, կամ բի, կամ փէ. իսկ երկրորդ տառ այլոց է պէ, պէթ, վիթա։ Եւ են միջակքն, բենն ի մէջ մենի, պէի, եւ փիւրի. Թր. քեր.։ Բենն, բնութիւն բանի ի քեզ բղխէ, զկաթն իմասից արբուցանէ. ձեւովն իւրով վարդապետէ, ըզխոնարհիլն որդւոյ պատմէ։ Բենըն՝ բանից, ասէ, չարաց, սանձեա զլեզուդ վասն ընկերաց. նաեւ ի բան բամբասանաց դիր պահապան քոյոց շրթանց. Շ. այբուբ.։
Բ. Թարմատար՝ ընդ մէջ մտանէ քանի մի բառից՝ իբր ի զարդ, կամ ի նշանակ ուժգնութեան. զոր օրինակ արմաւ, ամբրաւ. թմրիլ, թմբրիլ. զմրիլ, զմբրիլ։
Բ. Կազմէ երբեմն զհոլով գործիական. զոր օրինակ հուր, հուրբ, կամ հրով. ջուր, ջուրբ, կամ ջրով. հայր, հարբ, հարբք. տարր, տարերբ. աստղ, աստեղբ. հիմն, հիմամբ. գառն, գառամբ. եւ այլն. զի եւ լծորդք տառիս՝ այսինքն են ւ, եւ վ, կազմեն զգործիական. զոր օրինա քաղաքաւ, մարդով եւ այլն։
Բ. Ի սկիզբն այլոց բառից՝ վերածէ զնոսա յայլ իմն առումն նշանակութեան. զոր օրինակ. ոլոր, բոլոր. ողջ, ամբողջ, ուղխ, բուղխ. ողոք, բողոք. ուտ, բուտ. արի, բարի. ողջախոհ, բողջախոհ։
Բ. ՟բ. որպէս նշանակ թուոյ՝ է Երկու, կամ երկրորդ. որպէս եւ Երկոտասանն անխտիր գրի բժ., ժբ. եւ այլն։
ԲԱԲԱԽԻՒՆ ԲԱԲԱԽՈՒՄՆ. Ստէպ բաղխումն. ընհարումն. հնչիւն բախման. զարնըւածք, զարնելու ձան. վուրուշ, վուրուլուշ, զարպ.
Դղրդումն, որոտ, բաբախիւն. (Երզն. քեր.։)
Բաբախմամբ կրծից. (Մխ. աղօթ.։)
Ի վերայ դեղման տեղալով՝ ոչ լինին ձայնք բարբառոյ, եւ ոչ բաբախմունք ճայթմանց, եւ ոչ թնդիւնք դղրդմանց. (Եղիշ. խաչել.։)
Յօդաւոր ձայն ասի մերս սակս տառիցն զանազանութեան, եւ բաբախման եւ երիւրման ի գոչման ձայնին մերոյ. (Երզն. քեր.։)
balister;
swing, see-saw;
խաղալ բաբնու, to swing, to see-saw.
• , ի-ա հլ. «պարիսպ քանդելու պատերազմական քարընկէց մեքենայ» Լաստ. ժզ. Ուռհ. ճզ. որից բաբանաքար «բաբանով նետելու քար» Մխ. ապար. գրւում է նաև բանբանաքար. -ՀՀԲ գիտէ նոյնպէս բանբա-նախաղաց բարդը, որի վրայ տե՛ս ԳԻՌ։
• = Թուրք-թաթարական բառ է, ինչպէս երև-ւում է Լաստիվերտցու վկայութիւնից. «Պա-տերազմական գործի պատրաստեալ, զոր են-քեանք (թուրքերը) բաբան կոչէին». Լաստ. ժզ. տպ. Վենետ. 1844. էջ 69։-Սակայն Буда-говь չունի այսպիսի մի բառ և ուրիշ թուրք-թաթարական բառարանների մէջ էլ չեմ հան-դիպած։-Աճ
• ՆՀԲ մեկնում է «իբր ռմկ. պապա սա-փան», որ թրք. նշանակում է «մեծ պար-սատիկ»։
• ԳՒՌ.-ՆՀԲ (հտ. Ա. էջ 399 գ), ՋԲ (էջ 267ա) և Նորայր, Բառ. ֆրանս. (տե՛ս bas-cule, balançoire, branloire բառերի տակ) դնում են գաւառական բաբան «գերան՝ որի երկու ծայրերը նստելով տղայքը՝ ճօճւում ևն». աւս ձևը ծանօթ չէ ինձ այլուստ։ Գաւա-ռականներում այս իմաստով ունինք արա-սընգի, լոկէփոկէ, հալաճօճիմ, տնկլհոչի. տնկլհոզի, տռտանկուզիկ, տրնկուզայ, տճկ. տանկալափիշտի, չէօյլէնչէօք. ՀԲԲ էլ կազմել է վերի բառից բաբանախաղաց «բաբան խա-ղացող»։
Բառ պ. պապ. այսինքն Դուռն. այլ ի մեզ է յատուկ անուն.
Ո՞ւր բաբ՝ այսինքն դուռն բարեաց. (Մագ. ՟Ի՟Ը։)
Իբր ռմկ. պապա սափան, փէլգէն, մէնճէնիգ. որ եւ ԲԱՂԻՍՏՐ. եւ ՔԱՐԸՆԿԷՑ. πετροβόλος, λιθοβόλος, βελόστασις, βαλλίστρα machina petraria, vectis, ballista, balista, catapulta Պատերազմական մեքենայ նախնեաց՝ իբր պարսատիկ մեծ փայտակերտ, ի ձգել զքարինս մեծամեծս, զնետս եւ զնիզակս.
Պատերազմական գործի, զոր բաբան կոչէին, որ յոյժ ահագին էր. զոր ասէին, թէ չորեքհարիւր սպասաւորք էին նորա, որք զպարանսն քարշէին, եւ վաթսուն լիտր քար եդեալ ի պարսատիկսն՝ ի քաղաքն ձգէին։ Մի ոմն երթեալ մինչեւ ի բաբանն՝ զշիշն եհեղ ի վերայ բաբանացն, եւ նոյն ժամայն բորբոքեալ բոցոյն, եւ այլն. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)
Ետ բերել զբաբանն, զոր վասիլ թագաւորն արարեալ էր։ Բաբանով (կամ բաբնով) փլուցին. եւ այլն. (Ուռհ. ՟Ճ՟Զ։)
ԲԱԲԱՆ կոչի ռամկօրէն եւ Գերանն, զոր մանկունք դնեն ի վերայ միջին քարի, եւ ինքեանք հեծեալ յերկոսին ծայրս՝ ելեւէջս առնեն խաղալով. տանկալափիշտի։
Արսէն ոմն դպիր զբաբանն մեկնէ Խոյական. բայց Խոյ է այլ մեքենայ, զոր տեսցես ի կարգին։
stone of a balister.
որ իբր ռմկ. գրի ԲԱՆԲԱՆԱՔԱՐ. է մեծ քարն՝ զոր արձակեն բաբանաւ ի վերայ պարսպաց ի քանդել. մէնճէնիգ դաշը.
Առաքէ միշտ բաբանաքար վէմ ադամանդեայ՝ անյաղթելի քարողողս ընդ ամենայն տիեզերս, առ ի կործանել զաշտարակսն սատանայի. (Մխ. ապար.։)
Babylonian
βαβυλωνικός babylonicus Այն՝ որ հայի յերկիրն կամ յազգն բաբելացւոց.
Որպէս առակ պատկերի աստեղն ռեփանայ բաբելականի. (Նար. ՟Ի։)
cf. Բաբելական.
βαβυλώνιος babylonius Բնակիչ կամ յազգէ բաբելովնի, կամ աշխարհին քաղդեացւոց. պաղտատլը, պապէլլի.
Աշխարհ, կամ արքայ բաբելացւոց (յն. լտ. բաբելովնի). (Դան. ա. 1։ գ. 1։ եւ ժդ. 2 եւ այլն։ Գերութիւն բաբելացւոց. Մտթ. ՟Ա. 11։)
Մի եւ նոյն բաբելոնի հնոցն՝ եւ բաբելացի անօրինացն բոցանայր. (Փարպ.։)
Որպէս Բաբելական. կամ ըստ օրինի երկրին բաբելոնի. պաղտատի.
Ունէր ի ձեռին փոքրիկ ցուպ բաբեզացի. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Է։)
Եթէ իցէ անդ բաբեղացի ոմն հուր, քոյոցն մի կարասցէ վնասել. (Սարկ. հանգ.։)
oh ! ha! fy ! alas !
foot;
foot of a mountain;
foot, inches;
foot (measure in prosody);
պատուանդան ոտից, foot-stool;
կռուան ոտին, foot-hold;
ոտից ցաւ, the gout, podagra;
հատանող կոշտից ոտից, pedicure, corn-cutter;
լուացումն ոտից, foot-hath, pediluvy;
— —, — առ —, foot by foot, step by step, inch by inch, by little and little, by degrees, gradually;
առ —, յոտս, առ ոտս, at the feet;
near, at, to;
յոտաց, standing, upright;
յոտից, on foot, walking;
— ընդ ոտին, foot to foot;
յոտից ցգլուխ or մինչեւ ցգլուխ, from head to foot, from top to toe;
յոտին քում, at your coming;
յ— կալ, to rise, to stand up;
կալ ի վերայ ոտից, to stand upon one's legs;
յոտին կալ, to be standing, on foot;
to support or maintain oneself;
յոտին ունել, to uphold, to support, to sustain;
յ— կանգնիլ, to rise, to get up;
— or առ — հարկանել, կոխել ընդ — հարկանել, to foot, to tread under foot, to trample upon;
to despise;
զ— յոտանէ փոխել, to take a step, to walk;
զոտս ամբառնալ, — առնուլ, to start, to depart, to set out, to go away;
զոտս արձակեալ հարկանել, to kick, to foot;
զոտս ամբարձեալ փախչել, to scamper away, to be off;
անկանել յոտս ուրուք, to fall prostrate at the feet of;
— զոտամբ արկանել, to cross the knees;
զոտն հարկանել առ բարկութեան, to stamp on the ground, to trample with anger or rage;
զոտս ի բոյս հարկանել, to wander about the fields or among the mountains;
զամենեսին յոտին կացուցանել, to surpass all competitors;
to surprise, to astonish;
առ ոտս ուրուք խրատիլ, to be brought up at the feet of;
առ ոտս կալ, to be present;
զոտս հատանել, to take away, to destroy, to extirpate, to exterminate.
• . բնիկ հայ բառ, որի վրայ տե՛ս հետ։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Klaprotlu As. pol.
• 1823, էջ 101. յետոյ ՆՀԲ, Peterm. 21, Gosche 23, Böttich. ZDMG 1850, 359. Arica 48, 35, Lag. Urgesch. 295. Mül-ler SWAW 38, 571, Տէրվ. Նախալ. 92 ևն։ Տէրվիշ. Մասիս 1881 սեատ. 15 նախաձևը դնում է *հոտն։ Մի առան-ձին քննութիւն էլ տե՛ս Meillet MSL 8, 156-7, ուր մեր բառի նախաձևը դըր-ւում է *podm։ Հիւնք. յն. ვვგ︎ «ճանա-պարհ» բառից։-Ենսէն ՀԱ 1904, 184 հաթ. hod(t), ot(d), at։ Karst, Յուշար-ձան, էջ 422 թթր. yat, թրք. ayaq, ույ-գուր. yatak, չաղաթ. yoyak, ալթայ. yoya «ոտք»։
• ԳՒՌ.-Մշ. ոտք (սեռ. օտկի), Մկ. տտ Ջղ. Սլմ. Վն. վոտ, Երև. Շմ. վօտ, Ախց. վօտք, Հճ. վոդք, Ննխ. Ռ. վօթք, Տփ. վուտ, Խրբ. օդք, Ակն. Պլ. օթգ (յգ. օդվի, օդվընէր), Ս. վօդ'գ՝, Ագլ. ուտ, ո՛ւտնը (յգ. ա՛տնար), Ալշ. չոդ, Մրղ. վըիտ, վրէտ (բայց վըիննէլ «ընդ-ռտնել»), Սվեդ. վըդդ, Սեբ. վէղգ, Հմշ. էօթք. Զթ. իդվէ, Գոր. վօ՛ննը, Ղրբ. վրէ՛ննը, վը՛ն-նը, Ասլ. վէօ՝*ք, վէօ՝*։ Նոր բառեր են ոտա-շոր, ոտատեղ, ոտնաբոբիկ, ոտնաման (հնիռ ունինք ոտից աման Բրս. մրկ. 221) ոտնա-մուտ, ոտնուրագ, ոտնուծոց, ոտքուկ ևն ևն։
ποῦς, πόδος pes, pedis. Խարիսխ մարմնոյ երկրակոխ. գործի քայլելոյ կենդանեաց. ստորին թաթք. յորմէ Հետք (նիշ ներբանաց ոտից), եւ օդ ( ոտից աման. ուստի լտ. ո՛ւտօ ). Արմատ է եւ յն. եւ լտ. բառից, բո՛ւս, բօ՛տօս. բէ՛ս, բէ՛տիս. իտ. բիէ՛տե, բիէ՛. որք առաւել մերձին ի պրս. բա՛, բա՛յ, բէ՛յ, բայի՛ն. տե՛ս եւ ԱՔ, ԱՔԵԱՑՔ. ոտք. տոտիկ.
Չգտեալ աղաւնոյն հանգիստ ոտից իւրոց։ Լուասցեն զոտս ձեր։ Լո՛յծ զկօշիկս յոտից քոց։ Կարճեա՛ զգնացս ոտից։ Ձեռն ընդ ձեռին, ոստ ընդ ոտին։ Ոտն յոտանէ փոխել.եւ այլն։
Զոտս իւր ամբարձեալ յակոբայ՝ գնալ յերկիրն արեւելից։ Առեալ զոտսն իւր անդէն ի մահիճսն՝ պակասեաց (իբր կծկելով զինքն)։ Անկեալ առ ոտս նորա՝ ասէ։ Տալ տեառն զնոսա ընդ ոտիւք նորա (յն. հետովք)։ Օրհնեաց զքեզ տէր աստուած յոտին իմում ( այսինքն յետ գալստեան իմոյ այսր)։ Ահա ոտքն՝ որ թաղեցին զայրն քո ի դրանն, հանցեն եւ զքեզ (այսինքն ժիր ոտիւք երիտասարդք)։ Զոտս արձակէին, փախոտեայ գնային։ Զոտս արձակեաց՝ հար զհրէայն եւ անդէն սատակեաց։ Առ ոտն կոխեսցես զառիւծն եւ զվիշապն. եւ այլն։
Ըստ ոտինն զհետ երթիցէ առաջնորդին եւ ուղղչին. (Ածաբ. աղք.։)
Ընդէ՞ր լինիս գլուխ ոտնդ հանդիպեալ. (Առ որս. ՟Ժ՟Բ։)
Որք յոտիցն ցաւ գրաւեալ իցեն». յն. ποδαλγία. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 18։)
Եւ էր տեսանել զմեղաց ոտս հատեալ (այսինքն անհետ եղեալ. յն. յոտից եղեալ). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1։)
Ոչ ոտն առեալ արդեօք գայր յայս ծայրագոյն մեղանաց քոց. (Պիտ. այսինքն յառաջել, իշխել, համարձակիլ։)
Այսր անդր դեգեւին, եւ ոչ կարեն կալ յոտից վերայ». այսինքն կանգուն կալ. (Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
Ոտն զոտամբ արկեալ. (Բուզ. ՟Դ. 5. ( ոտք ոտքի վրայ դրած՝ ծալլած )։)
Թէպէտ եւ կարի ընդ ոտս իցէ տնանկութիւն (այսինքն խոչընդոտն. յն խափանիցէ). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 10։)
Օձն եղեւ ոտք ամենայն յանցանաց. (վասն որոյ պատժի յոտս). (Եփր. ծն.։)
ՈՏՆ. նմանութեամբ Ստորոտ լերին, եւ ծայր իրաց կամ պատուանդան.
Առ ոտամբն ահերմոնի». յն. ի ներքոյ. (Յես. ՟Ժ՟Ա. 17։)
Զոտն լերին ... առ ոտամբ նորին լերին. (Խոր. ՟Ա. 11։)
Չոր եցունց ոտից նորա (սեղանոյ)։ Զսիւնսն պղնձիս, եւ զծովն պղնձի, եւ զոտսն եւ զվերնախարիսխն. (Ել. ՟Ի՟Է. 26։ Երեմ. ՟Ծ՟Բ. 18։)
ՈՏՆ. ըստ քերթողաց, Չափ վանկից. յորմէ Ոտանաւոր.
Յաղագս ոտից։ Ոտք են պարզք՝ երկոտասանք. եւ ի սոցանէ են երկշարավանգք չորս, եւ եռավանգք ութ, եւ երկավանգք, եւ այլն. (Թր. քեր.։)
ՈՏՆ. ըստ երկրաչափաց. cf. ՈՏՆԱՉԱՓ.
Զգարեհատն, զթիզն, եւ զոտն. (Երզն. քեր.։)
Մեծ քաղաքն անտիոքայ է ութ ասպարիսաց, եւ ոտից ՟Հ՟Բ. (Պտմ. աղեքս.։)
ՈՏՆ ԱՐԿԱՆԵԼ. ՈՏՆ ՀԱՐԿԱՆԵԼ. ԸՆԴ ՈՏՆ ՀԱՐԿԱՆԵԼ. Արհամարհել. անգոսնել. ջանալ նկուն առնել ընդ ոտիւք.
Ոտն արկանեն թշնամիքն, եւ ինքեանք գլորին։ Ոտն հարկանէ ի վերայ ախտից արդարոյն. (Իսիւք.։)
Ոտն հարին կորստեան նորա։ Չէ բարւոք ի վերայ մեռելոց ոտն հարկանել։ Զի մի՛ ոտն հարկանիցեն ի վերայ մեր. (Լմբ. աբդ.։ Ճ. ՟Գ.։ Զքր. կթ.։)
Եւ ոչ մարմնական ուրախութեամբ զսուրբ աւուրցն խորհուրդ արհամարհել, եւ ընդ ոտն հարկանել. (Յհ. իմ. ատ.։)
Հարկանել ընդ ոտն զհրաման պատուիրանի օրինացն. (Եփր. յես.։)
ՅՈՏՆ ԿԱԼ. Յառնել. կանգնիլ։ (Մտթ. ՟Ժ՟Է. 7։ Գծ. ՟Ե. 6։ ՟Ի՟Զ. 30։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 32։ Եղիշ. ՟Ը. եւ այլն։)
Յոտն կացին անտի արքն, եւ գնացին. (Եփր. ծն.։)
ՅՈՏԱՑ. այսինքն Յոտից վերայ. իբր աշխարհիկ ոճով. գատնի եւ Ոտան, որպէս ոտին.
Կացէ՛ք յոտաց զուարճաբար, զսուգդ լուծէ՛ք ըզվըշտարար. (Շ. եդես.։)
Եւ կա՛ց ի յոստաց՝ ընդ մեր մաղթանաց։ Զօրքըն հրեղինաց՝ ստւառնաթեւաց՝ կան քեզ ի յոտաց։ Այլ դու կա՛ց յոստաց՝ սուրբ մայրդ կենաց. (Գանձ.։)
Ջերմութիւնք մարմնոյ, եւ թացութիւնք ոտան. (Մանդ. ՟Ի՟Զ։)
Զի վարեսցի նա յոտից իւրոց ի պանդխտութիւն հեռաւոր ... հետիոտս երթիցէ գերի. (Գէ. ես.։)
ԱՌ ՈՏՆ, ԱՌ ՈՏՍ. իբր Առընթեր. մօտ. Տե՛ս (Գործ. ՟Ի՟Բ. 3։ Իմաստ. ՟Թ. 16. եւ այլն։)
Զվաղվաղակին լուեալ՝ ոմանք առ ոտն կարծեցին լինել զսորա կանխասացութիւնն. (Լմբ. յայտն.։)
Տրտմականքս ամենայն անդէն առ ոտս բուսեալ (յն. ի ձեռս գոլով), եւ հեշտականքն յուսով եւեթ խոստացեալ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 10։)
ՅՈՏՆ Ի ՄԱՏՆ ՅԱՌՆԵԼ. որ է ըստ յն. կանգուն կամ յոտին կալ. cf. ԱԿՃԻՌ.
Եթէ արքունի հրովարտակք ուստեք յանկարծակի հասանիցեն, յոտն ի մատն յառնեն, յակճիռս կայցեն լսել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 19։)
ՈՏՆ ՈՏՆ. մ. ՈՏՆ ԱՌ ՈՏՆ. Առ սակաւ սակաւ. գամ քան զգամ. աստիճանաբար. կամաց կամաց. (յն. օ՛տօ. իբր ճանապարհաւ)
Ոտն ոտն յառաջ գային։ Որ սովորի արհամարհել զքահանայն, ոտն ոտն յառաջ մատուցեալ՝ զաստուած թշնամանէ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 4։ եւ Ոսկ. ՟բ. տիմ. ՟Բ։)
Ոտն առ ոտն յառաջ մատուցեալ միապետել ջանայր. (Յհ. կթ.։)
who, which, what, that;
որ միանգամ, որ ոք, who, whoever, whosoever;
որք միանգամ, all they who;
որ ինչ, what;
which;
all that;
whatever;
այրն որ գայ, the man who is coming;
զոր դու գտեր, what you have found;
եւ որ չար եւս է, որ չար քան զամենայն է, and what is worst of all;
այրն զոր եմ սիրեմ, the man whom I love;
չգիտէ զոր գործէն, he does not know what he is doing;
յորմէ, whence, therefore;
որ եւ իցէ, whoever, whosoever;
any thing whatever, aught;
որ զինչ եւ իցէ, whatever or whatsoever it may be;
be that as it may;
ընտրեա զոր եւ կամիս, choose which you please;
որոյ աղագաւ, for this reason;
որ բարիս գործէ, գտցէ զբարիս, who acts well will be rewarded;
որ խնդրէ՝ առնու, he who asks will receive;
ժողովեցին որ շատ եւ որ սակաւ, some have gathered much, some little;
հանապազօր մեղանչեմք՝ որ խորհհրդով, որ բանիւ, we continually sin either in thought or word.
• , ո հլ. (հոլովւում է որոյ, որում, յոր-մէ, որով, որք, որոց, զորս, յորոց, որովք) «որ, ով որ» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. ես. («զի» նը-շանակութեամբ հին, բայց անկանոն գոր-ծածութեան վրայ տես Այտնեան, Քնն. քեր. էջ 67). որից զոր օրինակ ՍԳր. Եփր. ծն. որ որ «այն օրը որ» Ոսկ. յհ. ա. I. Եղիշ. որ... որ «մէկը (այսպէս), մէկը (այնպէս)» ՍԳր. յորոց «որովհետև» Իմ. ժե. 17. որ և, որ ինչ, որ զինչ և, որ և իցէ ՍԳը. որ միանգամ, որ հք ՍԳր. ո՞ր ոք Վրք. հց. որով «քանզի» Յճխ. (ստէպ), Վրք. հց. յորմէ Վրք. հց. յորմէ հե-տէ ՍԳր. յորոց հետէ Վրք. հց. ըստ որոյ, ըստ որում Դիոն. ածայ. ըստ որմէ Պիտ. և որ այլ, և որ ի կարգին Խոր. Պիտ. որ զի «իբր թէ» եփղ. ծն. որովհետև ՍԳր. որչափ (ռմկ. որ-չաք, որչան Թր. քեր.) ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ։ որչափ ևս, որչափ ևս առաւել ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. որպէս ՍԳր. Ոսկ. ես. Եզն. որպէս զի ՍԳր. Սեբեր. որպիսի ՍԳր. Ագաթ. որքան 2ϰ. ժա. 13. Գաղ. դ. 1. որպէտ Շիր. Կանոն որբար «ինչպէս» Արիստ. առինչ. որգունակ Եւս. քր. Ոսկ. յհ. բ. 21. Կիւրղ. ղկ. որգոն. որգովն, որկէն «ինչպէս» Պիտ. որզան Փիլ. Խոր. Նոնն. յորման «երբոր» Կեղծ-Շապհ. 60 այստեղ է պատկանում նաև որակ «տեսակ, որպիսութիւն» Յհ. իմ. երև. Փիլ. (նշանա-կութեան զարգացման համար հմմտ. յն ποῖος «ո՞րր. 2. որակութիւն», ποιὄτης «որակ, յատկութիւն», լտ. qualis «ո՞րը, ո՞ր, որակ», nualitas «յատկութիւն». ձևի համար հմմտ. քանի, քան-ակ). որից որակութիւն Կիւրղ. գնձ. որականալ փիլ. Մաքս. ի դիոն կանաչ-որակ Մագ. յոգնորակական Մագ. որական «պատուական, ընտիր» (նորագիւտ բառ. Պարականոն շար. 1911, Վղրշպտ. էջ 4). նոր բառեր են լաւորակ, վատորակ, որակաւոր, որակաւորել, անորակելի ևն։
• = Բնիկ հայ բառ. կազմուած է ո<հնխ. kxo-բառից՝ ր մասնիկով. հմմտ. *ի-իր. աւելի ընդարձակ տես ո։-Հիւբշ. 481։
• Brosset JAs. 1834, 378 վրաց. ra. romeli «որը» ևն։ ՆՀԲ լծ. յն. ὄς, ή, օ լտ. qui, quae և quod։ Windisch 37 սանս. kas, գոթ. hvas, գերմ. wer։ Մորթման ZDMG 26, 526 բևեռ. uru «որ»։ Տէրվ. Altarm. 3 հնխ. kva-r ձե-ւից. հմմտ. լտ. que. -ր մասնիկ է։ Bopp, Gram. comp. 1, 416 կցում է սանս. ya «որ» ձևին, ուր y>ր, իսկ ո յաւելուած է։ Meillet MSL 9, 53 դնում է ո+ր. վերջինիս հետ հմմտ. յն. ῥα հոմեր. ὄς ῥα, հյ. իբր<*ibi-r՝ ընդդէմ իւ, իւիք ձևերի։ Բազմ. 1897, 591 ռ, ով բա-ռից՝ ր մասնիկով։ Scheftelowitz BВ 29. 25 սանս. yatrā «որ», զնդ. yaϑra ձևերի հետ՝ իբր հնխ. yotrā։ Հիւնք. օր բառից։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 334 սու-մեր. ur «մարդ, որ» և հյ. որ-եար։ Za-nolli, Յուշարձան 277 սանս. ya-s, փռիւգ. ιos, յն. ὄς։-Որակ բառը Boрp. Gram. comp. 2, 262 դնում է սանս. raga «կարմրութիւն» բառից։ Հիւնք.
• օրէն բառից։ Մատիկեան ՀԱ 1919, 32 հաթ. waraš, ումբր. uru ձևերի հետ։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մկ. տր, Մշ. տր, օր, Խրբ. Պրտ. օր, Ջղ. Վն. վոր (սեռ. Վն. վուրու), Ագլ. Կր. Ախց. Երև. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սչ. Տիգ. վօր, Սեբ. օր, վէր, Տփ. վուր, Ասլ. վէօ՜ր (սեռ. վէօրիւ), Գոր. վէր, Ղրբ. վըէր, վըր, Մրղ. Սլմ. վmր, Մղ. Շմ. հօր, Հճ. վոյ, Ակն. ուր, իւր։-Ակն ունի և -որակ մասնի-կը. ինչ. գարմրվօրագ «կարմրորակ», ջէր-մայվօրագ «ճերմակորակ» ևն։-Նոր ձևեր են ո՞րանկ, որի՞, յորի՞ «ինչո՞ւ», ո՞րանց «ո՞ւր, ո՞րտեղ», ո՞րման «ի՞նչպէս»։ -Հմշ. վէօ՞ր (հրց.), օր (շղ.)։
• ՓՈԽ.-Բոշայ. օր «որ, որպէսզի» անշուշտ հայերէնից է։ Բայց պատահական նմանու-թիւն ունին վրաց. რომ րոմ, რომე «զոր». რამე րամե «իմն ինչ, մի բան», რა րա «ի՞նչ»։
Տե՛ս եւ զհամառօտեալն՝ Ո, ոյր, ում, ոյք, ոյց. ) ὄς, ἤ, ὄ qui, quae, quod. Դերանուն յարաբերական՝ գոյական. որ, ան որ. օ՛ քի. (լծ. յն. օս, ի, օ. լտ. քուի՛, քուէ՛, քուօ՛տ).
Ի մէջ ջրոյն՝ որ ի ներքոյ հաստատութեան, եւ ի մէջ ջրոյն՝ որ ի վերոյ հաստատութեանն։ Փայտ պտղաբեր՝ առնել պտուղ, որոյ սերմն իւր ի նմին։ Լցէ՛ք զջուրսդ, որ ի ծովս։ Ամենայն սողնոց որ սողին։ Եւ որ ուտէն զիս, եւ նա կեցցէ վասն իմ (իբր՝ որ ոք, որ միանգամ)։ Որում խնդրէ ի քէն՝ տո՛ւր (այսինքն այնմ, որ)։ Քաղցր է տէր՝ որոց սպասեն նմա։ Պատասխանի տարցուք որոց առաքեցինն զմեզ (այսինքն այնոցիկ), եւ այլն։
Ծանիցեն զքեզ, յորոց վերայ մեռաւ դու. (Ագաթ.։)
Ո՞չ որումն բժշկեցաւն ի լեգեւոնէն, ասացի՝ թէ փառաւորէ՛ զաստուած. (Ոսկ. ես.։) այսինքն այնմ՝ որ։ (Զայլ բազմապատիկ առմունս տե՛ս ի Քերականութիւնս։)
Իբր ածական՝ զոյգ ընդ յարաբերելի գոյականի. ուր ուղղականն եւ հայցական, կամ նախդիրիւ տրականն գու ուրեք վարի ի մեզ՝ որպէս պարզ հելլենաբանութիւն եւ լատինաբանութիւն. իսկ այլ հոլովք են միաբան ընդ հայկաբանութեան. ըստ որում դիւրաւ որոշին ի պարզ յարաբերականէն։
Օրինակ առաջնոյն.
Որ գործ զանձն եւ զարեաց աշխարհ վատանուն առնէ։ Որ մատեանքն ի մծբնայ էին փոխեալ անդր։ Որ վարք՝ օրէնք ամենայն հայաստանեայց տուաւ։ Զոր փրկութիւն։ Զոր բանս իբրեւ լսէր սպարապետն։ Զոր կատարումն ոչ ունէր օրէնն։ Զոր զկերպարանս անցիցն։ Յոր կերպարան օրինակութեան։ Յոր խունկ հաճութեան։ Յոր աղաչանս նայեցեալ. (Փարպ.։ Խոր.։ Մագ.։ Պիտ.։ Բուզ.։ Նար. ստէպ։)
Մանեայ այրք, յոր յայրի յետոյ բնակեցաւ եւ սուրբն գրիգորիոս. (Խոր.։ ՟Բ. 88։)
Օրինակ երկրորդին.
Յորում վայրի։ Զորմէ ազգէ մովսէս ինչ ոչ ճառեաց։ Որով բանիւ աւետարանեցի ձեզ եւ այլն։
Որով թուով ժամանակս սկսանի։ Որով հրով հրդեհին։ Որոյ յուսոյ սպասեալ։ Վասն որոյ բանից արտաքս ընկեցաւ։ Որում պատուի տենչացեալ։ Որով յուսով վստահացաւ։ Յորոց նեղութեանց չարաչար ճնշեալ։ Յաղագս որոյ սիրոյ եւ զմեր բնութիւնս զգեցաւ. (Եղիշ.։ Արշ.։ Յհ. իմ.։ Խոսր.։ Նար.։)
ԸՍՏ ՈՐՈՒՄ. Տե՛ս զկնի բառիդ ԸՍՏ։
Անխտիր գոյական կամ ածական ճանաչի, երբ ընդ մէջ յարաբերականի եւ յարաբերելւոյ անկցին այլ բառք՝ վայելուչ հայկաբանութեամբ. իբր բացայայտիչ զոյգ ընդ բացայայտելին.
Որ եւ սկսան սիւնք եկեղեցւոյ։ Որ թէպէտ եւ նոքա վեհք են բնակութեամբ։ Յորս ոչ հաճի աստուած յայնպիսի պտղաբերութիւնս աղօթից։ Եթող զնա զտախտակն. յորոյ վերայ տախտակի գծագրեալ էին։ Որով մանաւանդ պտղաբերութեամբ աստուած զուարճանայ. (Կորիւն.։ Նար.։ Խոսր.։ Մագ.։ Ածաբ.։)
ԶՈՐ ՕՐԻՆԱԿ. այսինքն՝ Ըստ որում օրինակի, որգոն, որպէս. է պարզ հելլենաբանութիւն, ὄν τρόπον quemadmodum. բայց սովորական լեալ ի մեզ. տե՛ս ի կարգի Զ տառին։
ՈՐ ՕՐ. Յայնմ աւուր՝ յորում, ոճ է հայկական եւեթ. ան օրն՝ որ. զոյգ ընդ թ. օ կիւն քի, այսինքն օլ կիւնտէ քի.
Որ օր լուան ապաքէն զմէնջ, արտասուք բազում հեղան։ Որ օր զհիմն արկանիցէ, զանդրանիկ որդին թաղիցէ. եւ որ օր կատարեսցէ կրտսերն, բոլոր միջոց շինուածոյն ընդ անիծիւք մնասցէ. (Եղիշ. ՟Ե. եւ Եղիշ. յես.։)
Մի՛ այս օր միայն, եւ մի՛ այն օր միայն, որ օր լսեմք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
անհոլով յարաբերական՝ զօրութեամբ հոլովելի, իբր աշխարհիկ ոճով.
Չի՛ք ազգ, որ (այս ինքն որոյ, ոյր) ոչ իցեն իրաւունք ի դատաւորաց. (Յճխ. ՟Ը։)
Այլ վասն որ ասէքդ (այսինքն այնր՝ զոր), եթէ միաբանեա՛ ընդ մեզ. (Փարպ.։)
Վասն նամակին՝ որ (այսինքն զոր) քո ի մեր աշխարհս տուեալ էր. (Եղիշ. ՟Բ։)
Զի՛նչ շնորհս՝ որ տայ քեզ աստուած. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Մինչեւ յօրն, որ (այսինքն յորում) ամենայն խորք ի վեր գան. (Նար. երգ.։)
Ժողովեցին որ շատ, եւ որ սակաւ։ Որ ի ներքս, որ արտաքս։ Զտուփսն, որ ոսկի՝ ոսկի, եւ որ արծաթի՝ արծաթի։ Որ զբարձամբք լերանցն, որ զձորձովք եւ զխորովք եւ զդաշտիւք։ Եւ զայլսն, զորս ի տախտակս, եւ զորս յայլ ինչ ի կահէ անտի. եւ այլն։
Հանապազօր մեղանչեմք, որ խորհրդով, որ բանիւ. որ լսելով, որ տեսանելով. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
ԶՈՐՍ՝ ՈՐՔ. ՔԱՆ ԶՈՐՍ՝ ՅՈՐՈՑ. այս ինքն Զայնոսսիկ՝ որք կամ յորոց. (ոճ անպէտ)
Տանին մերձ ի ճշմարտութիւն զորս՝ որք սրբազանից գրոց ոչ են անհաւանք։ Այլ իմն (է) չորեքդեղեանն քան զորս՝ յորոց շարակային. (Պարապմ. ՟Լ՟Թ։ Նիւս. բն.։)
Զի՞նչ կամիս, որով ողջացարն. (Վրք. հց. ձ։)
Ազնիւ ծառայ բարի եւ հաւատարիմ. որով ի սակաւուդ հաւատարիմ եղեր, ի վերայ բազմաց կացուցից զքեզ։ Որով ոչ ցուցէք յեղբարս զսէրն, երթա՛յք ի խաւարն արտաքին, եւ այլն. (Յճխ. ստէպ։)
ԸՍՏ ՈՐՄԷ. իբր Ըստ նմին, եւ յետ նորա կարգաւ.
Ըստ որմէ եւ երկրորդ դասն երեւէր կարգեալ յարմարակայ յօրինուածով. (Պիտ.։)
ԸՍՏ ՈՐՈՅ, կամ ԸՍՏ ՈՐՈՒՄ. իբր Ըստ այնմ մասին՝ որ. տեսականաբար. կրկնաբար.
Չար՝ ըստ որոյ իցէ չար, ոչ իրիք է ծնողական կամ սնուցողական կամ ապրեցուցողական։ Գիտէ աստուած զչար՝ ըստ որում է բարի. (Դիոն. ածայ.։)
Ինքն լաւ է քան զպաշտամունս իւր, յորոց ինքն կենդանի է, եւ նոքա ոչ երբէք. (Իմ. ՟Ժ՟Ե. 17։)
ՈՐ, որո՛յ, եւ այլն - Ո՞Ր կամ Ո՛Ր. τίς; qui, quae? τί; quid? Հարցական անուն կամ անորիշ հարցական, իբր Ո՞ր այն ոք կամ ինչ. որպիսի՛, զինչպիսի. ո՞րը. հանկը. եւ ի՞նչ.
Ո՞ր որդի է, զոր ոչ խրատիցէ հայր։ Քննէին յորո՛ւմ եւ յորպիսի՛ ժամանակի գուշակէր ի նոսա հոգին քրիստոսի։ Ո՞ր պատուիրանն է մեծ։ Որո՞վ իշխանութեամբ առնես զայդ։ Ոչ գիտէք՝ յորո՛ւմ ժամու տէրն ձեր գայ։ Ոչ գիտէք որո՛յ հոգւոյ էք։ Որո՞վ զօրութեամբ կամ որո՞վ անուամբ։ Յորո՞ց օրինաց։ Զպատուիրանս. ասէ ցնա. զո՞րս. եւ այլն։
Զորմէ՞ օրէ ասիցէ։ Ըստ որո՞ւմ օրինակի։ Գիտէ զիւրաքանչիւր ոք ըստ կարգի, եթէ ո՞ր ըստ որմէ՞ իցեն. (Իսիւք.։)
Զո՞ր ինչ յարարածոցն բարի կարծիցեն, եւ զո՞ր չար։ Եթէ ինքեանք դիւի զոհս մատուցանեն, որո՞վք երեսօք զդիւապաշտսն հալածիցեն. (Եզնիկ.։)
Ո՞ր զօրագլուխ յորմէ՞ կողմանէ մտանիցէ։ Վասն ո՞ր արդար վաստակոց։ Զո՛ր օրէնք տէրս ձեր ունի, զնոյն եւ դուք կալարուք։ Յո՛ր դէմս ծածկեցէքն, դուք ձեզէն քաջ գիտէք. (Եղիշ.։)
Ո՞ր ձեւով։ Յո՞ր տգեղութենէ. (Արշ.։ Նար. երգ.։)
Ընդէ՞ր դատես դու զմարդասպանս, կամ զո՛րս ոմն (այս ինքն զո՛ ոք իցէ) ի չարագործաց. (Վրք. հց. ՟Ժ։)
Եւ զայս առ ո՞ր (այս ինքն առ ի՞նչ) ասիցեմ. (Ոսկ. ՟ա. թես. ՟Ա։)
Ո՛Ր ԵՒ. Ո՛Ր ԵՒ ԻՑԷ. ՈՐ ԻՆՉ, ՈՐ ԶԻՆՉ ԵՒ, եւ այլն. ὄσος, -η, -ον, -α quantus, -a, -um;
quisquis, quidquid τυχών quilibet. Ո՛ ոք եւ իցէ. զի՛նչ եւ իցէ. ո՛վ որ ըլլայ, ի՛նչ որ.
Ժողովեցին զամենեսեան՝ զո՛րս եւ գտին, զչարս եւ զբարիս. (Մտթ. ՟Ի՟Բ. 10։)
Փիլիպպոս զներքինին յո՛ր եւ իցէ ջուր մկրտեաց։ Ո՛ր ինչ անօթով եւ ի ձեռն գայցէ՝ կատարեն զկարգն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Որ ի՛նչ օրինակաւ եւ է, նուաճեալ զորեարն. (Փարպ.։)
Արարին ընդ նա՝ զոր ինչ կամեցան։ Ուսուցէ՛ք նոցա պահել զամենայն, որ ինչ պատուիրեցի ձեզ։ Պատմեա՛ նոցա, որ ինչ միանգամ տէր արար քեզ։ Զոր ինչ խնդրիցէք յանուն իմ, արարից զայն։ Զոր ինչ ծախեսցես ի դա, հատուցից քեզ։ Որ զի՛նչ ասիցէ ձեզ, արասջիք։ Պատմեաց համան՝ որ զինչ անց ընդ նա։ Վասն ամենայնի որ ինչ կամէր, եւ որ զինչ խորհեցաւ.եւ այլն։
Դուք վասն որո՛յ իրիք եւ կամիք՝ աղաչեցէ՛ք. (Խոր. առ արծր.։)
Որ միանգամ մերձեցանն՝ փրկեցան։ Զորս միանգամ գտանիցէք, կոչեցէ՛ք ի հարսանիսս։ Զամենայն զոր միանգամ կամիջիք.եւ այլն։
ՈՐ ՈՔ. գ. Որ, յարաբերական՝ եւ անորիշ հարցական. որ միանգամ. ո՛վ որ.
Որ ոք զամենայն օրէնսն պահիցէ.եւ այլն։
Որ ոք խնդրէ ի քէն, տո՛ւր.եւ այլն։
Ո՞Ր ՈՔ. ա.գ. Հարցական. Ո՞. ո՞ր. ո՞րը.
Ո՞ր ոք ի սոցանէ բարի թուեցաւ քեզ։ Ո՞ր ոք եղբայր նախ եկեսցէ, վերի՞նն՝ եթէ ներքինն. (Վրք. հց. ՟Գ. ՟Դ։)
ԵՒ ՈՐ Ի ԿԱՐԳԻՆ. ԵՒ ՈՐ ԱՅԼ. իբր Եւ այլն. եւ որ ինչ զկնի. այլովքն հանդերձ.
Առաջինս եւ երկրորդս եւ երրորդս, եւ որ ի կարգին։ Ումեմն բան իմաստութեան, ումեմն թարգմանութիւն լեզուաց, եւ որ ի կարգին. (Խոր. ՟Բ. 7։ Պիտ.։)
Եւ որ այլն եւս։ Եւ որ այլ բարի խոստմունք։ Եւ որ ինչ ի կարգին յորդորականք։ Եւ որ ի կարգին։ Եւ որ ինչ ի կարգին՝ աստուածութեանն նորա պատմին փառք. (Արշ.։)
ՈՐ ԿԱՆՍ. ա.գ. ἑνεστῶτα instantia haec, praesentia. Որ ինչ իրք կան ի միջի. ներկայքս. առաջիկայ իրք կենցաղոյս.
Ո՛չ որ կանս, եւ ո՛չ հանդերձեալքն։ Եթէ՛ որ կանս, եթէ՛ հանդերձեալքն. (Հռ. ՟Ը. 38։ ՟Ա. Կոր. ՟Գ. 22։)
ՈՐ ՄԻԱՆԳԱՄ. cf. ՈՐ 2, Միանգամ։
ՅՈ՞Ր ՍԱԿՍ. իբր յո՞յր սակս. Առ ի՞նչ. ընդէ՞ր. վասն է՞ր.
Յո՞ր սակս առնէր։ Եւ յո՞ր սակս. զի փրկեաց զմեզ, եւ այլն. (Եզնիկ.։ Խոսր.։)
իբր աշխարհիկ ոճով. Զի. թէ. որպէս զի. մինչ զի. որ. քի. ὄτι quod, quia.
Աղաչէին, որ զայս ողջ անարատ յիւրաքանչիւր աւանդատուս հասուցանել մարթասցեն. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 15։)
Վկայեն մեզ երկինք եւ երկիր, որ ոչ երբէք հեղգացեալ եմք յարքունի վաստակս։ Գունդ կազմէին՝ որ զնոսա շկօթակ արասցեն։ Ցուցանէր եւ զերկպառակութիւն զօրացն, որ բազում ազգք բաժանեցան ի սիրոյ թագաւորին. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ը։)
Այնպէս սիրեաց աստուած զմարդիկ, որ եւ զաստուածութեանն պատիւ եւ զփառս շնորհեաց մեզ. (Յճխ. ՟Բ։)
Զի՞նչ մեղաք, որ այսպէս կորնչիմք։ Գիտեմ որ պսակեցան, եւ զարքայութիւնն ժառանգեցին։ Գիտեմ որ կամիք լսել։ Զի՞նչ եղեւ քեզ, որ այդպէս աշխարես։ Ակնունիմ առ աստուած, որ եւ մի բան ի հրամանաց քոց ոչ խափանեսցի։ Է ճշմարիտ՝ որ ունայնութիւն է կենցաղս։ Զսէր եւ զերկիւղ բնութիւն արա՛ քեզ, որ ընդ վայր չաշխատիս. (Ճ. ՟Բ. եւ Ճ. ՟Ժ.։ Լաստ. ՟Ժ՟Զ։ Վրք. հց. ՟Ը. ՟Ի՟Զ։)
Սատանայ ջանայ խափանել զաղօթս, զի գիտէ որ յաղօթից մերոց ինքն հալածի. (Շ. նախերգ. հւտ. խոստ.։)
Եւ այս նախախնամաբար, զի մի՛ լիցի որ զպտղաբերս հարկանիցեն. (Մխ. առակ.։)
Լինի երբեմն՝ որ առանց ջանի իւրովի գայ զղջումն, եւ լինի՝ որ բազում ջանիւ ոչ կարես արտասուել. (Անան. զղջ.։)
ՈՐ ԶԻ. շ. Որպէս զի. եւ Որպէս այն թէ.
Ձկտեցոյց տարածեաց դատաւորն (աստուած) զհարցանելն ի վերայ ամենեցուն, որ զի որսասցի ի նոսա զյանցուցիչն ամենեցուն. (Եփր. ծն.։)
Ե՛կ, զի ուտես. ո՛չ ասաց, որ զի ուտեմք։ Բերեմք օր ըստ օրէ զպէտս քո. որ զի աղօթես ի վերայ մեր։ Աղօ՛թս արա ինձ, որ զի երթայց ի տեղի իմ։ Ուրախութեամբ լի եղեւ, որ զի թէ մատոյց աստուծոյ պատարագ ի պտղոյ իւրմէ. (Վրք. հց. ՟Զ։)
ՈՐ ԶԻ, ՈՐ ԶԻՆՉ. եւ այլն. cf. ՈՐ 3։
that;
որ զի, that, in order that, so that;
since, as;
կարծեմ որ գայ, I believe that he will come;
որ թէպէտեւ նոքա վեհք են, although they are superior.
• , ո հլ. (հոլովւում է որոյ, որում, յոր-մէ, որով, որք, որոց, զորս, յորոց, որովք) «որ, ով որ» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. ես. («զի» նը-շանակութեամբ հին, բայց անկանոն գոր-ծածութեան վրայ տես Այտնեան, Քնն. քեր. էջ 67). որից զոր օրինակ ՍԳր. Եփր. ծն. որ որ «այն օրը որ» Ոսկ. յհ. ա. I. Եղիշ. որ... որ «մէկը (այսպէս), մէկը (այնպէս)» ՍԳր. յորոց «որովհետև» Իմ. ժե. 17. որ և, որ ինչ, որ զինչ և, որ և իցէ ՍԳը. որ միանգամ, որ հք ՍԳր. ո՞ր ոք Վրք. հց. որով «քանզի» Յճխ. (ստէպ), Վրք. հց. յորմէ Վրք. հց. յորմէ հե-տէ ՍԳր. յորոց հետէ Վրք. հց. ըստ որոյ, ըստ որում Դիոն. ածայ. ըստ որմէ Պիտ. և որ այլ, և որ ի կարգին Խոր. Պիտ. որ զի «իբր թէ» եփղ. ծն. որովհետև ՍԳր. որչափ (ռմկ. որ-չաք, որչան Թր. քեր.) ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ։ որչափ ևս, որչափ ևս առաւել ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. որպէս ՍԳր. Ոսկ. ես. Եզն. որպէս զի ՍԳր. Սեբեր. որպիսի ՍԳր. Ագաթ. որքան 2ϰ. ժա. 13. Գաղ. դ. 1. որպէտ Շիր. Կանոն որբար «ինչպէս» Արիստ. առինչ. որգունակ Եւս. քր. Ոսկ. յհ. բ. 21. Կիւրղ. ղկ. որգոն. որգովն, որկէն «ինչպէս» Պիտ. որզան Փիլ. Խոր. Նոնն. յորման «երբոր» Կեղծ-Շապհ. 60 այստեղ է պատկանում նաև որակ «տեսակ, որպիսութիւն» Յհ. իմ. երև. Փիլ. (նշանա-կութեան զարգացման համար հմմտ. յն ποῖος «ո՞րր. 2. որակութիւն», ποιὄτης «որակ, յատկութիւն», լտ. qualis «ո՞րը, ո՞ր, որակ», nualitas «յատկութիւն». ձևի համար հմմտ. քանի, քան-ակ). որից որակութիւն Կիւրղ. գնձ. որականալ փիլ. Մաքս. ի դիոն կանաչ-որակ Մագ. յոգնորակական Մագ. որական «պատուական, ընտիր» (նորագիւտ բառ. Պարականոն շար. 1911, Վղրշպտ. էջ 4). նոր բառեր են լաւորակ, վատորակ, որակաւոր, որակաւորել, անորակելի ևն։
• = Բնիկ հայ բառ. կազմուած է ո<հնխ. kxo-բառից՝ ր մասնիկով. հմմտ. *ի-իր. աւելի ընդարձակ տես ո։-Հիւբշ. 481։
• Brosset JAs. 1834, 378 վրաց. ra. romeli «որը» ևն։ ՆՀԲ լծ. յն. ὄς, ή, օ լտ. qui, quae և quod։ Windisch 37 սանս. kas, գոթ. hvas, գերմ. wer։ Մորթման ZDMG 26, 526 բևեռ. uru «որ»։ Տէրվ. Altarm. 3 հնխ. kva-r ձե-ւից. հմմտ. լտ. que. -ր մասնիկ է։ Bopp, Gram. comp. 1, 416 կցում է սանս. ya «որ» ձևին, ուր y>ր, իսկ ո յաւելուած է։ Meillet MSL 9, 53 դնում է ո+ր. վերջինիս հետ հմմտ. յն. ῥα հոմեր. ὄς ῥα, հյ. իբր<*ibi-r՝ ընդդէմ իւ, իւիք ձևերի։ Բազմ. 1897, 591 ռ, ով բա-ռից՝ ր մասնիկով։ Scheftelowitz BВ 29. 25 սանս. yatrā «որ», զնդ. yaϑra ձևերի հետ՝ իբր հնխ. yotrā։ Հիւնք. օր բառից։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 334 սու-մեր. ur «մարդ, որ» և հյ. որ-եար։ Za-nolli, Յուշարձան 277 սանս. ya-s, փռիւգ. ιos, յն. ὄς։-Որակ բառը Boрp. Gram. comp. 2, 262 դնում է սանս. raga «կարմրութիւն» բառից։ Հիւնք.
• օրէն բառից։ Մատիկեան ՀԱ 1919, 32 հաթ. waraš, ումբր. uru ձևերի հետ։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մկ. տր, Մշ. տր, օր, Խրբ. Պրտ. օր, Ջղ. Վն. վոր (սեռ. Վն. վուրու), Ագլ. Կր. Ախց. Երև. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սչ. Տիգ. վօր, Սեբ. օր, վէր, Տփ. վուր, Ասլ. վէօ՜ր (սեռ. վէօրիւ), Գոր. վէր, Ղրբ. վըէր, վըր, Մրղ. Սլմ. վmր, Մղ. Շմ. հօր, Հճ. վոյ, Ակն. ուր, իւր։-Ակն ունի և -որակ մասնի-կը. ինչ. գարմրվօրագ «կարմրորակ», ջէր-մայվօրագ «ճերմակորակ» ևն։-Նոր ձևեր են ո՞րանկ, որի՞, յորի՞ «ինչո՞ւ», ո՞րանց «ո՞ւր, ո՞րտեղ», ո՞րման «ի՞նչպէս»։ -Հմշ. վէօ՞ր (հրց.), օր (շղ.)։
• ՓՈԽ.-Բոշայ. օր «որ, որպէսզի» անշուշտ հայերէնից է։ Բայց պատահական նմանու-թիւն ունին վրաց. რომ րոմ, რომე «զոր». რამე րամե «իմն ինչ, մի բան», რა րա «ի՞նչ»։
Տե՛ս եւ զհամառօտեալն՝ Ո, ոյր, ում, ոյք, ոյց. ) ὄς, ἤ, ὄ qui, quae, quod. Դերանուն յարաբերական՝ գոյական. որ, ան որ. օ՛ քի. (լծ. յն. օս, ի, օ. լտ. քուի՛, քուէ՛, քուօ՛տ).
Ի մէջ ջրոյն՝ որ ի ներքոյ հաստատութեան, եւ ի մէջ ջրոյն՝ որ ի վերոյ հաստատութեանն։ Փայտ պտղաբեր՝ առնել պտուղ, որոյ սերմն իւր ի նմին։ Լցէ՛ք զջուրսդ, որ ի ծովս։ Ամենայն սողնոց որ սողին։ Եւ որ ուտէն զիս, եւ նա կեցցէ վասն իմ (իբր՝ որ ոք, որ միանգամ)։ Որում խնդրէ ի քէն՝ տո՛ւր (այսինքն այնմ, որ)։ Քաղցր է տէր՝ որոց սպասեն նմա։ Պատասխանի տարցուք որոց առաքեցինն զմեզ (այսինքն այնոցիկ), եւ այլն։
ԸՍՏ ՈՐՈՒՄ. Տե՛ս զկնի բառիդ ԸՍՏ։
Ծանիցեն զքեզ, յորոց վերայ մեռաւ դու. (Ագաթ.։)
Ո՞չ որումն բժշկեցաւն ի լեգեւոնէն, ասացի՝ թէ փառաւորէ՛ զաստուած. (Ոսկ. ես.։) այսինքն այնմ՝ որ։ (Զայլ բազմապատիկ առմունս տե՛ս ի Քերականութիւնս։)
Իբր ածական՝ զոյգ ընդ յարաբերելի գոյականի. ուր ուղղականն եւ հայցական, կամ նախդիրիւ տրականն գու ուրեք վարի ի մեզ՝ որպէս պարզ հելլենաբանութիւն եւ լատինաբանութիւն. իսկ այլ հոլովք են միաբան ընդ հայկաբանութեան. ըստ որում դիւրաւ որոշին ի պարզ յարաբերականէն։
Օրինակ առաջնոյն.
Որ գործ զանձն եւ զարեաց աշխարհ վատանուն առնէ։ Որ մատեանքն ի մծբնայ էին փոխեալ անդր։ Որ վարք՝ օրէնք ամենայն հայաստանեայց տուաւ։ Զոր փրկութիւն։ Զոր բանս իբրեւ լսէր սպարապետն։ Զոր կատարումն ոչ ունէր օրէնն։ Զոր զկերպարանս անցիցն։ Յոր կերպարան օրինակութեան։ Յոր խունկ հաճութեան։ Յոր աղաչանս նայեցեալ. (Փարպ.։ Խոր.։ Մագ.։ Պիտ.։ Բուզ.։ Նար. ստէպ։)
Մանեայ այրք, յոր յայրի յետոյ բնակեցաւ եւ սուրբն գրիգորիոս. (Խոր.։ ՟Բ. 88։)
Օրինակ երկրորդին.
Յորում վայրի։ Զորմէ ազգէ մովսէս ինչ ոչ ճառեաց։ Որով բանիւ աւետարանեցի ձեզ եւ այլն։
Որով թուով ժամանակս սկսանի։ Որով հրով հրդեհին։ Որոյ յուսոյ սպասեալ։ Վասն որոյ բանից արտաքս ընկեցաւ։ Որում պատուի տենչացեալ։ Որով յուսով վստահացաւ։ Յորոց նեղութեանց չարաչար ճնշեալ։ Յաղագս որոյ սիրոյ եւ զմեր բնութիւնս զգեցաւ. (Եղիշ.։ Արշ.։ Յհ. իմ.։ Խոսր.։ Նար.։)
Անխտիր գոյական կամ ածական ճանաչի, երբ ընդ մէջ յարաբերականի եւ յարաբերելւոյ անկցին այլ բառք՝ վայելուչ հայկաբանութեամբ. իբր բացայայտիչ զոյգ ընդ բացայայտելին.
Որ եւ սկսան սիւնք եկեղեցւոյ։ Որ թէպէտ եւ նոքա վեհք են բնակութեամբ։ Յորս ոչ հաճի աստուած յայնպիսի պտղաբերութիւնս աղօթից։ Եթող զնա զտախտակն. յորոյ վերայ տախտակի գծագրեալ էին։ Որով մանաւանդ պտղաբերութեամբ աստուած զուարճանայ. (Կորիւն.։ Նար.։ Խոսր.։ Մագ.։ Ածաբ.։)
ԶՈՐ ՕՐԻՆԱԿ. այսինքն՝ Ըստ որում օրինակի, որգոն, որպէս. է պարզ հելլենաբանութիւն, ὄν τρόπον quemadmodum. բայց սովորական լեալ ի մեզ. տե՛ս ի կարգի Զ տառին։
ՈՐ ՕՐ. Յայնմ աւուր՝ յորում, ոճ է հայկական եւեթ. ան օրն՝ որ. զոյգ ընդ թ. օ կիւն քի, այսինքն օլ կիւնտէ քի.
Որ օր լուան ապաքէն զմէնջ, արտասուք բազում հեղան։ Որ օր զհիմն արկանիցէ, զանդրանիկ որդին թաղիցէ. եւ որ օր կատարեսցէ կրտսերն, բոլոր միջոց շինուածոյն ընդ անիծիւք մնասցէ. (Եղիշ. ՟Ե. եւ Եղիշ. յես.։)
Մի՛ այս օր միայն, եւ մի՛ այն օր միայն, որ օր լսեմք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
անհոլով յարաբերական՝ զօրութեամբ հոլովելի, իբր աշխարհիկ ոճով.
Չի՛ք ազգ, որ (այս ինքն որոյ, ոյր) ոչ իցեն իրաւունք ի դատաւորաց. (Յճխ. ՟Ը։)
Այլ վասն որ ասէքդ (այսինքն այնր՝ զոր), եթէ միաբանեա՛ ընդ մեզ. (Փարպ.։)
Վասն նամակին՝ որ (այսինքն զոր) քո ի մեր աշխարհս տուեալ էր. (Եղիշ. ՟Բ։)
Զի՛նչ շնորհս՝ որ տայ քեզ աստուած. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Մինչեւ յօրն, որ (այսինքն յորում) ամենայն խորք ի վեր գան. (Նար. երգ.։)
Փիլիպպոս զներքինին յո՛ր եւ իցէ ջուր մկրտեաց։ Ո՛ր ինչ անօթով եւ ի ձեռն գայցէ՝ կատարեն զկարգն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Ժողովեցին որ շատ, եւ որ սակաւ։ Որ ի ներքս, որ արտաքս։ Զտուփսն, որ ոսկի՝ ոսկի, եւ որ արծաթի՝ արծաթի։ Որ զբարձամբք լերանցն, որ զձորձովք եւ զխորովք եւ զդաշտիւք։ Եւ զայլսն, զորս ի տախտակս, եւ զորս յայլ ինչ ի կահէ անտի. եւ այլն։
Հանապազօր մեղանչեմք, որ խորհրդով, որ բանիւ. որ լսելով, որ տեսանելով. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
ԶՈՐՍ՝ ՈՐՔ. ՔԱՆ ԶՈՐՍ՝ ՅՈՐՈՑ. այս ինքն Զայնոսսիկ՝ որք կամ յորոց. (ոճ անպէտ)
Տանին մերձ ի ճշմարտութիւն զորս՝ որք սրբազանից գրոց ոչ են անհաւանք։ Այլ իմն (է) չորեքդեղեանն քան զորս՝ յորոց շարակային. (Պարապմ. ՟Լ՟Թ։ Նիւս. բն.։)
Զի՞նչ կամիս, որով ողջացարն. (Վրք. հց. ձ։)
Ազնիւ ծառայ բարի եւ հաւատարիմ. որով ի սակաւուդ հաւատարիմ եղեր, ի վերայ բազմաց կացուցից զքեզ։ Որով ոչ ցուցէք յեղբարս զսէրն, երթա՛յք ի խաւարն արտաքին, եւ այլն. (Յճխ. ստէպ։)
ԸՍՏ ՈՐՄԷ. իբր Ըստ նմին, եւ յետ նորա կարգաւ.
Ըստ որմէ եւ երկրորդ դասն երեւէր կարգեալ յարմարակայ յօրինուածով. (Պիտ.։)
ԸՍՏ ՈՐՈՅ, կամ ԸՍՏ ՈՐՈՒՄ. իբր Ըստ այնմ մասին՝ որ. տեսականաբար. կրկնաբար.
Չար՝ ըստ որոյ իցէ չար, ոչ իրիք է ծնողական կամ սնուցողական կամ ապրեցուցողական։ Գիտէ աստուած զչար՝ ըստ որում է բարի. (Դիոն. ածայ.։)
Ինքն լաւ է քան զպաշտամունս իւր, յորոց ինքն կենդանի է, եւ նոքա ոչ երբէք. (Իմ. ՟Ժ՟Ե. 17։)
ՈՐ, որո՛յ, եւ այլն - Ո՞Ր կամ Ո՛Ր. τίς; qui, quae? τί; quid? Հարցական անուն կամ անորիշ հարցական, իբր Ո՞ր այն ոք կամ ինչ. որպիսի՛, զինչպիսի. ո՞րը. հանկը. եւ ի՞նչ.
Ո՞ր որդի է, զոր ոչ խրատիցէ հայր։ Քննէին յորո՛ւմ եւ յորպիսի՛ ժամանակի գուշակէր ի նոսա հոգին քրիստոսի։ Ո՞ր պատուիրանն է մեծ։ Որո՞վ իշխանութեամբ առնես զայդ։ Ոչ գիտէք՝ յորո՛ւմ ժամու տէրն ձեր գայ։ Ոչ գիտէք որո՛յ հոգւոյ էք։ Որո՞վ զօրութեամբ կամ որո՞վ անուամբ։ Յորո՞ց օրինաց։ Զպատուիրանս. ասէ ցնա. զո՞րս. եւ այլն։
Զորմէ՞ օրէ ասիցէ։ Ըստ որո՞ւմ օրինակի։ Գիտէ զիւրաքանչիւր ոք ըստ կարգի, եթէ ո՞ր ըստ որմէ՞ իցեն. (Իսիւք.։)
Զո՞ր ինչ յարարածոցն բարի կարծիցեն, եւ զո՞ր չար։ Եթէ ինքեանք դիւի զոհս մատուցանեն, որո՞վք երեսօք զդիւապաշտսն հալածիցեն. (Եզնիկ.։)
Ո՞ր զօրագլուխ յորմէ՞ կողմանէ մտանիցէ։ Վասն ո՞ր արդար վաստակոց։ Զո՛ր օրէնք տէրս ձեր ունի, զնոյն եւ դուք կալարուք։ Յո՛ր դէմս ծածկեցէքն, դուք ձեզէն քաջ գիտէք. (Եղիշ.։)
Ո՞ր ձեւով։ Յո՞ր տգեղութենէ. (Արշ.։ Նար. երգ.։)
Ընդէ՞ր դատես դու զմարդասպանս, կամ զո՛րս ոմն (այս ինքն զո՛ ոք իցէ) ի չարագործաց. (Վրք. հց. ՟Ժ։)
Եւ զայս առ ո՞ր (այս ինքն առ ի՞նչ) ասիցեմ. (Ոսկ. ՟ա. թես. ՟Ա։)
Ո՛Ր ԵՒ. Ո՛Ր ԵՒ ԻՑԷ. ՈՐ ԻՆՉ, ՈՐ ԶԻՆՉ ԵՒ, եւ այլն. ὄσος, -η, -ον, -α quantus, -a, -um;
quisquis, quidquid τυχών quilibet. Ո՛ ոք եւ իցէ. զի՛նչ եւ իցէ. ո՛վ որ ըլլայ, ի՛նչ որ.
Ժողովեցին զամենեսեան՝ զո՛րս եւ գտին, զչարս եւ զբարիս. (Մտթ. ՟Ի՟Բ. 10։)
Որ ի՛նչ օրինակաւ եւ է, նուաճեալ զորեարն. (Փարպ.։)
Արարին ընդ նա՝ զոր ինչ կամեցան։ Ուսուցէ՛ք նոցա պահել զամենայն, որ ինչ պատուիրեցի ձեզ։ Պատմեա՛ նոցա, որ ինչ միանգամ տէր արար քեզ։ Զոր ինչ խնդրիցէք յանուն իմ, արարից զայն։ Զոր ինչ ծախեսցես ի դա, հատուցից քեզ։ Որ զի՛նչ ասիցէ ձեզ, արասջիք։ Պատմեաց համան՝ որ զինչ անց ընդ նա։ Վասն ամենայնի որ ինչ կամէր, եւ որ զինչ խորհեցաւ.եւ այլն։
Դուք վասն որո՛յ իրիք եւ կամիք՝ աղաչեցէ՛ք. (Խոր. առ արծր.։)
Որ միանգամ մերձեցանն՝ փրկեցան։ Զորս միանգամ գտանիցէք, կոչեցէ՛ք ի հարսանիսս։ Զամենայն զոր միանգամ կամիջիք.եւ այլն։
ՈՐ ՈՔ. գ. Որ, յարաբերական՝ եւ անորիշ հարցական. որ միանգամ. ո՛վ որ.
Որ ոք զամենայն օրէնսն պահիցէ.եւ այլն։
Որ ոք խնդրէ ի քէն, տո՛ւր.եւ այլն։
Ո՞Ր ՈՔ. ա.գ. Հարցական. Ո՞. ո՞ր. ո՞րը.
Ո՞ր ոք ի սոցանէ բարի թուեցաւ քեզ։ Ո՞ր ոք եղբայր նախ եկեսցէ, վերի՞նն՝ եթէ ներքինն. (Վրք. հց. ՟Գ. ՟Դ։)
ԵՒ ՈՐ Ի ԿԱՐԳԻՆ. ԵՒ ՈՐ ԱՅԼ. իբր Եւ այլն. եւ որ ինչ զկնի. այլովքն հանդերձ.
Առաջինս եւ երկրորդս եւ երրորդս, եւ որ ի կարգին։ Ումեմն բան իմաստութեան, ումեմն թարգմանութիւն լեզուաց, եւ որ ի կարգին. (Խոր. ՟Բ. 7։ Պիտ.։)
Եւ որ այլն եւս։ Եւ որ այլ բարի խոստմունք։ Եւ որ ինչ ի կարգին յորդորականք։ Եւ որ ի կարգին։ Եւ որ ինչ ի կարգին՝ աստուածութեանն նորա պատմին փառք. (Արշ.։)
ՈՐ ԿԱՆՍ. ա.գ. ἑνεστῶτα instantia haec, praesentia. Որ ինչ իրք կան ի միջի. ներկայքս. առաջիկայ իրք կենցաղոյս.
Ո՛չ որ կանս, եւ ո՛չ հանդերձեալքն։ Եթէ՛ որ կանս, եթէ՛ հանդերձեալքն. (Հռ. ՟Ը. 38։ ՟Ա. Կոր. ՟Գ. 22։)
ՈՐ ՄԻԱՆԳԱՄ. cf. ՈՐ 2, Միանգամ։
ՅՈ՞Ր ՍԱԿՍ. իբր յո՞յր սակս. Առ ի՞նչ. ընդէ՞ր. վասն է՞ր.
Յո՞ր սակս առնէր։ Եւ յո՞ր սակս. զի փրկեաց զմեզ, եւ այլն. (Եզնիկ.։ Խոսր.։)
իբր աշխարհիկ ոճով. Զի. թէ. որպէս զի. մինչ զի. որ. քի. ὄτι quod, quia.
Աղաչէին, որ զայս ողջ անարատ յիւրաքանչիւր աւանդատուս հասուցանել մարթասցեն. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 15։)
Վկայեն մեզ երկինք եւ երկիր, որ ոչ երբէք հեղգացեալ եմք յարքունի վաստակս։ Գունդ կազմէին՝ որ զնոսա շկօթակ արասցեն։ Ցուցանէր եւ զերկպառակութիւն զօրացն, որ բազում ազգք բաժանեցան ի սիրոյ թագաւորին. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ը։)
Այնպէս սիրեաց աստուած զմարդիկ, որ եւ զաստուածութեանն պատիւ եւ զփառս շնորհեաց մեզ. (Յճխ. ՟Բ։)
Զի՞նչ մեղաք, որ այսպէս կորնչիմք։ Գիտեմ որ պսակեցան, եւ զարքայութիւնն ժառանգեցին։ Գիտեմ որ կամիք լսել։ Զի՞նչ եղեւ քեզ, որ այդպէս աշխարես։ Ակնունիմ առ աստուած, որ եւ մի բան ի հրամանաց քոց ոչ խափանեսցի։ Է ճշմարիտ՝ որ ունայնութիւն է կենցաղս։ Զսէր եւ զերկիւղ բնութիւն արա՛ քեզ, որ ընդ վայր չաշխատիս. (Ճ. ՟Բ. եւ Ճ. ՟Ժ.։ Լաստ. ՟Ժ՟Զ։ Վրք. հց. ՟Ը. ՟Ի՟Զ։)
Սատանայ ջանայ խափանել զաղօթս, զի գիտէ որ յաղօթից մերոց ինքն հալածի. (Շ. նախերգ. հւտ. խոստ.։)
Եւ այս նախախնամաբար, զի մի՛ լիցի որ զպտղաբերս հարկանիցեն. (Մխ. առակ.։)
Լինի երբեմն՝ որ առանց ջանի իւրովի գայ զղջումն, եւ լինի՝ որ բազում ջանիւ ոչ կարես արտասուել. (Անան. զղջ.։)
ՈՐ ԶԻ. շ. Որպէս զի. եւ Որպէս այն թէ.
Ձկտեցոյց տարածեաց դատաւորն (աստուած) զհարցանելն ի վերայ ամենեցուն, որ զի որսասցի ի նոսա զյանցուցիչն ամենեցուն. (Եփր. ծն.։)
Ե՛կ, զի ուտես. ո՛չ ասաց, որ զի ուտեմք։ Բերեմք օր ըստ օրէ զպէտս քո. որ զի աղօթես ի վերայ մեր։ Աղօ՛թս արա ինձ, որ զի երթայց ի տեղի իմ։ Ուրախութեամբ լի եղեւ, որ զի թէ մատոյց աստուծոյ պատարագ ի պտղոյ իւրմէ. (Վրք. հց. ՟Զ։)
ՈՐ ԶԻ, ՈՐ ԶԻՆՉ. եւ այլն. cf. ՈՐ 3։
orphan, orphan boy or girl;
derelict, desolate, abandoned, destitute;
— մնալ ի հօրէ, ի մօրէ, to lose one's father, or mother;
— մնալ յումեքէ, to be bereaved, to remain desolate.
• , ո հլ. «հայրը կամ մայրը մեռած» ՍԳո. որից որբանոց Բուզ. որբասէր Եւագը որբութիւն Ես. խէ. 8. Ոսկ. մտթ. որբանալ փիլ. ել. որբախնամ (նոր բառ) ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. orbhos հոմանի. շից. սրա ժառանգներն են յն. ὄεφανόσ (բար-դութեանց սկիզբը όρφօ-) «որբ, որբացեալ», ւա. orbus «որդեկորոյս, այրի, որբ, զուրկ»։ orbatus «զուրկ, այրիացեալ», orbo «զըր-կել».-նոյն արմատին են պատկանում նաև գոթ. arbi, հհիւս. arfr, անգսք.. yrfe, հբգ. Arbi, erbi, հիռլ. orbe, գերմ. erbe, հոլլ. eri «ժառանգութիւն», որոնց նախնական ի-մաստն է «որբին թողուած ժառանգութիւն»։ Սրանց յարակից ուրիշ ձևերի վրայ տես Ար-բանեակ (Walde 545, Pokorny 1, 183, Er-nσut. Meillet 676 Boisaca 719, Kluge 121)։ Ճունարէնից են փոխառեալ լտ. orphanus, ռում. orfan, անգլ. orphan, ֆրանս. ornhelin «որբ»։-Հիւբշ. 482։
• Ուղիղ համեմատեցին ՆՀԲ, Peterm. 38, Windisch. 15, Պատկ. Изслъд. (նաև սանս. arbha), Lag. Urgesch. 866, Pic-tet 2, 360, Ascoli KZ 17, 336, Հիւբշ. KZ 23, 19 և 33, Arm. Stud. § 231 ևն։ Müller SWAW 41, 10 փոխառեալ է համարում յունարէնից։ Տէրվ. Նախալ. 65 հնխ. arbh «թողուլ» արմատից է դը-նում բոլոր վերի ձևերը։ Հիւնք. բոր բա-ռից։
• ԳՒՌ.-Խրբ. օրբ', Ախց. Սչ. վօրբ, Կր. օրփ, Երև. Ռ. վօրփ, Մշ. ոռբ՝, Ալշ. ւոռպ, Սլմ. վուէրփ, Սեբ. վէրփ, Մրղ. վըիրփ, Տիգ. վըրփ, Տփ. վուրփ, Ասլ. էօ՞րփ, էօ՜ր*։-Սրա-նից է կազմուած որբևայրի «մարդը մեռած կին», որի վրայ տե՛ս այրի։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ობოლიոբոլի «որբ», ობლობა ոբլոբա «որբութիւն», დაობლება դաոբլեբա «որբանալ»։-Setälä, Journ. de la Soր fin. no-ougr. KVII 4, 31 (նաև Pedersen KZ 40, 184) հայերէնից են դնում նաև ֆինն. orpn «որբ», որ անշուշտ հնդևրոպական փոխառու-թիւն է՝ ըստ ֆիննագէտների։
(լծ. յն. օրֆանօ՛ս. լտ. օ՛րպուս ). ὁρφανός orbus, orphanus, pupillus. Զաւակ զրկեալ ի ծնողաց, կամ ի հօրէ, կամ ի մօրէ. ... եէթիմ եբր. իաթօմ.
Զամենայն զայրի եւ զորբ մի՛ չարչարիցէք։ Եղիցին կանայք ձեր այրիք, եւ մանկունք ձեր որբք։ Որ հայրն է որբոց, եւ դատաւոր այրեաց՝ աստուած։ Որբ մնացաք մեք, եւ ոչ գոյր մեր հայր։ Ոչ թողից զձեզ որբս, գամ առ ձեզ։ Թէպէտեւ որբ մնացաք ի ձէնջ առ ժամանակ մի, երեսօք, եւ ոչ սրտիւք.եւ այլն։
Յանձն առնու մայր որբոցն հոգալ զմանկունս իւր. եւ առնէ դաշինք՝ ոչ լինել առն, մինչեւ հատուցանէ զուխտն յորբերն։ Կուրատորն (այսինքն հոգաբարձուն) որ եղեւ ի վերայ որբերոյն. (Մխ. դտ.։)
son, child;
— աստուծոյ, Son of God, Only Son;
—ք լուսոյ, խաւարի, the children of light, of darkness;
հոգւոյ —, cf. Որդեգիր;
—ք բրտից, potters;
—ք որդւոց, nephews;
— ի հօրէ, from father to son, successively;
ըստ հօրն եւ —ն, like begets or produces like.
• (-դւոյ, -դւոց, կամ -դեաց. օր. Նորագիւտ բ. մնաց. իբ. 11 «Գողացաւ զնա ե միջոյ որդեացն թագաւորին», որ միւս թարգ-մանութեան մէջ որդւոցն ձևն ունի։ Նոյնպէս է Լմբ. մատ. 524.-գըծ. կայ որդեօք Մամիկ. 15) «սերունդ, զաւակ, մանաւանդ արու զա-ւակ, մանչ» ՍԳր. Եփր. գաղ. Եզն. (նշանա-կութեան համար հմմտ. Մալխասեան, Մշակ 1913, թ. 103 և Ս. Տէր-Մելքիսեդեկեան, անդ՝ թ. 146). որից որդեակ ՍԳր. որդեգիր ՍԳր-որոեծնութիւն Ա. տիմ. բ. 15. Եբր. ժա. 11. Կոչ. Եզն. որդեսէր, Ոսկ. մ. ա. 10. Եփր. ծն-անորդի ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 23. Կիւրղ. Թուոց. եւս. քր. Կոչ. արքայորդի Դ. թագ. ժա. 12. Ոսկ. մ. ա. 6. կուսորդի Ոսկ. մ. ա. 5, 12. բոզորդի Եփր. ել. եղբօրորդի ՍԳր. դայեկոր-դի ՍԳր. հարճորդի Մծբ. Ոսկ. եբր. Եւս. քր. շնորդի Փիլ. փոխորդի «տոկոս» Սեբեր. փըղ-որդի «փղի ձագ» Մխ. առակ. յետնաբար կայ որդիասէր Լմբ. որդիացուցանել Յհ. կթ. ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. portiyo-ձևից. սրա պարզական արմատն է per, por «ծնիլ, ձագ բերել», ինչպէս ցոյց է տալիս յատկապէս լտ. pario, peperi «ծնիլ, երկնել, տղայ բե-րել». միւս ածանցները տե՛ս որթ «հորթ» բառի տակ, որ նոյն այս արմատից է ծա-գում։ Մեր որդի բառի հետ յատկապէս հա-մեմատելի են սանս. [other alphabet] prthuka-«ձագ» և «մանուկ, երախայ, տղայ», յն. πὄρτις «երինջ, ցլիկ» և «փոքր տղայ կամ փոքր աղջիկ», լտ. partus «զաւակ, ծնունդ ձագ»։ «Անասունի ձագ» կամ «մարդու որդի» գաղափարների նոյնութիւնը զարմանալի պէտք չէ երևի, որովհետև այսօր էլ գործած-ւում է մեր մէջ թրք. bala բառը միևնոյն ձե-տվ (մարդու կամ անասունի ձագ)։-Հմմտ. նաև տղայ, ուլ, յաւանակ բառերի նշանա. կութեանց զարգացումը։-Հիւբշ.
• ՀՀԲ (նոյնը նաև ՆՀԲ) «որ դիէ (զկա-թըն)»։ Klaproth, Asia pol. 105 կազի-կում. ers. E. Boré, JAs. 1841, 655 կարդալով vorti և դնելով v=b, են-վատ=պրս. bad, մեկնում է իբր զնդ puϑra, պրս. pusar «որդի»։ Windisch. 38 յն. πόρτις «հորթ, ձագուկ, տղեկ»։ Gosche 47, Böttich. Arica 64, 40, Jus-ti, Zendsp. 191, Պատկ. Изсльд. 27, նաև կասկածով Müller SWAW 35, 197 սանս. putra, հպրս. [other alphabet] puϑrah, պրս. [arabic word] pusar «որդի» ձևերի հետ։ Lag. Urgesch. 412 սանս. vrddha բա-ռի չեզոքը։ Müller SWAW 64, 456 զնդ. varəδa, պրս. gurd «աճումն»։-Lag. Arm Stud. § 1745 յիշում է պրս. [arabic word] rōd «որդի», հսլ. roditi «ծնիլ» ևն։ Boрp, Gram. comp. 2, 250 սանս. ardh, rdh, rudh «աճիլ», գոթ. lud «աճիլ», lauths «մարդ», հսլ. na-rodú «ժողո-վուրդ», հկելտ. rhodora «մի տեսակ բոյս»։ Bugge, Btrg. էջ 28 դնում է *gotrio-նախաձևից, որին է կցում լտ. uterus «արգանդ», գոթ. qiϑra «փոր. որովայն» (հմմտ. անգլ. child «տղայ» և գոթ. kilϑei «արգանդ»)։-Մառ. ЗВO 5, 317 զնդ. vareδa «հերոս» կամ fra-zainti, պհլ. frazand «որդի»։ Bugge IF 1, 452, ծան. 3 մերժում է իր նախորդ մեկնութիւնը։ Հիւնք. լտ. ortus «ծագեալ, սերեալ» բառից։ Վերջին անգամ Bugge, Lyk. stud. 1, 59 յն. ὄρϑός «ուղիղ», լիւկ. urtu «օրինական» բառերի և լիւկ. *Kρτιο ևն յատուկ անունների հետ։ Patrubány SA 1, 191 յն. ὄροϑύνω «յուզել, զուառ-ճաղնել», իբրև հնխ. ordh-ios «զուար-թացուցիչ» ձևից։ Հիւբշ. Pestschrift 70 տալիս է վերի ուղիղ մեկնութիւնը, որ անկախաբար ունին նաև Meillet MSL 2 46 և աւելի ուշ Շէֆթէլոմից [ethiopian word] 99 21. Wiedemann BВ 27, 221 (առ Walde և Pokorny 1, 149) հնխ. erədh «աճիլ. մեծանալ» արմատի տակ, որից և լտ. arduus «բարձր», հիռլ. ard «բարձր,
• մեծ», ալբան. rit «աճիլ», հսլ. rasta, ռուս. pacmu «աճիլ, մեծնալ, բուսնիլ» ևն։ Jensen ՀԱ 1904, 183 հաթ. ortio։ Pedersen. Հայ. դր. լեզ. 46 մերժելով Bugge-ի վերջին մեկնութիւնը՝ ընդու-նում է Wiedemann-ի հետ հսլ. rodú «ծնունդ, ազգ», սանս. radhnóti «ա-ռաջ բերել», հհիւս. ráδa «խորհուրդ» տալ» ևն։ Karst, Յուշարձան 422 ալթայ. ur, չաղաթ. uruk, եաքութ. urutu «սե-րունդ, խնամեալ» ևն։ Պատահական նո-մանութիւն ունի չին. ❇ orh2-tse' «որդի»։
• ԳՒՌ.-Մշ. օրդ'ի, Սչ. օրդ'ի, վօրդ'ի, Ջղ. վորդ'ի, Ախց. Խրբ. Կր. Տիգ. օրթի, Ակն. օր-թի, վօրթի, օրթդի, Սլմ. վորթի, Երև. Շմ. վօրթի, Ննխ. օրթի, օշթի, Ռ. վօրթի, օրթթի, Պլ. օրթի, օրդդի, Վն. վորտի, Ագլ. վօ՜ռթի, Տփ. վո՛ւրթի, Մկ. տրտը՛, Ղրբ. վըէ՛րթի, Մրղ. վըիրթը՛։ Նոր բառեր են որդամեռ, որ-դետէր, վարպետորդի, տնորդօք «տնով-տե-ղով» (հմմտ. մհյ. տունորդօք Ուռհ. 315, 370)։
• ՓՈԽ.-Յոյն պատմիչներից Կոստանդին Պերփերոժէն կայսրը իր Պատմութեան մէջ երկու անգամ յիշում է հունգարացոց նախ-նական անունը՝ Zαβαρτοιάσφαλοι (կարդա՛ Սավարտիա՛սփալի)։ J. Türy հունգարացի գիտունը Századok թերթում (1897, էջ 317-403) աշխատում է ցոյց տալ թէ յոյն բառի առաջին մասն է հյ. Սևորդի, իսկ երկրորդը՝ յն. ἀσφαλεῖς «արի, ամուր»։ Ըստ նոյն հե-ղինակի՝ Սևորդիները Մաճառ ազգի նախնիոն են, հաստատուած էին Պարսկաստանում և երկար ժամանակ անկախ մնալուց յետոյ՝ Հայոց իշխանութեան հպատակեցան. 921-ին Կոստանդին կայսեր դէմ պատերազմի դուրս եկան (տե՛ս ՀԱ 1898, 88ա)։ Թօփչեան, Po-litische und Kirchengeschichte Arm. 1905, էջ 201 նոյն Սևորդիներին է կցում Կոստ. Պերփերոժէնի βερβότιοι ձևը (De Cerem. aulae Byzant. II, 48, 687) և արաբ պատմիչ Մասուդիի [arabic word] siyāvardī ձևը։ Ըստ Մասուդիի սրանք հայ էին և քաջ ժողովուրդ. նշանաւոր էր յատկապէս մի տեսակ պատե-з-րազմական կացին, որ իրենց անունով կոչ-ւում էր [arabic word] ︎ assāvardiyya։
(որպէս թէ Որ դիէ զկաթն) ὐιός, τέκνον , παῖς filius, puer, proles, liberi. Զաւակ. որդեակ. մանաւանդ ուստր. ծնունդ կենդանւոյ կենդանածին ըստ նմանութեան բնութեան, մանաւանդ բանականի. տղայ, մանչ զաւակ, ի բառէս մանուկ.
Ադամ ծնաւ որդի։ Եւ սեթայ եղեւ որդի։ Ծնաւ նոյ երիս որդիս։ Տրտմութեամբ ծնցեւ որդիս։ Տաց քեզ ի նմանէ (ի սարրայէ) որդի։ Պատմեցէ՛ք յականջս որդւոց ձերոց, եւ որդւոց որդւոց ձերոց։ Յարուցանել որդիս աբրահամու։ Գիտէք պարգեւս բարիս տալ որդւոց ձերոց.եւ այլն։
Արք զորդիս մարդկան (զկայէնեանս) սպանանէին. իսկ կանայքն զորդիս աստուծոյ (զսէթեանս). (Եփր. յենովք. եւ Եփր. յեղիա.։)
Զոր ինչ հայրն ստացաւ, որդեացն է սեպհական։ Մի՛ իշխեսցէ հանել յիմ որդեաց։ Կենդանի հայրն որդեաց ծնօղ լինի. (Մխ. դտ.։ Ուռպ.։ Կլիմաք.։)
ՈՐԴԻ ԱՍՏՈՒԾՈՅ. Բանն աստուած՝ ծոցածին եւ էակից հօր. անճառ ծնունդ ըստ նոյնութեան բնութեան, օրինակաւ ծնանելոյ մտաց զբան ներտրամադրեալ.
Միածինն որդի՝ որ է ի ծոց հօր։ Մա է որդին աստուծոյ։ Առաքեաց աստուած զորդի իւր, որ եղեւ ի կնոջէ։ Սկիզբն աւետարանի յիսուսի քրիստոսի որդւոյ աստուծոյ։ Դու ես քրիստոսն որդի աստուծոյ կենդանւոյ.եւ այլն։
Նոյն ըստ մարմնոյ՝ որդի կուսի միածին.
Ծնաւ զորդին իւր զանդրանիկ։ Ահա կոյս յղասցի, եւ ծնցի որդի։ Գիրք ծննդեան յիսուսի քրիստոսի որդւոյ դաւթի՝ որդւոյ աբրահամու, եւ այլն։ Ասելով հայր՝ ընդ սմա է եւ սորին բանն, եւ որ յորդւոջ՝ հոգին. իսկ եթէ եւ որդի անուանեսցի, յորդւոջ է հայր, եւ հոգին ո՛չ է որիշ ի բանէն (զի է հոգի հօր եւ որդւոյ). (Աթ. ՟Ժ՟Բ։)
ՈՐԴԻ. ասէ ըստ հոգւոյ, կամ որդեգիր, կամ դրութեամբ եւ շնորհօք.
Զսուրբ երէցն զսամուէլ, եւ զնորին զհոգւոյ որդին զսուրբ սարկաւագն զաբրահամ. (Փարպ.։)
Ւիւծելոցս մեղօք տառապեալ որդեացս աստուածագութ ծնօղ հայր գրիգորիոս. (Շար.։)
Ետ նոցա իշխանութիւն որդիս աստուծոյ լինել։ Եթէ որդիք, եւ ժառանգք աստուծոյ.եւ այլն։
Որ աղաղակէ ձեօք իբր որդեօք հանապազօր, հա՛յր մեր՝ որ յերկինս. (Եփր. գաղ.։)
մ.գ. ՈՐԴԻ Ի ՀՕՐԷ. մ.գ. իբր Յաջորդաբար. որդւոց յորդիս. παῖς παρὰ πατρός filius, vel puer post patrem, successive, a progenie in progeniem.
Զայս ամենայն պատմէ գիրք ծննդոցս՝ որդի ի հօրէ զծնունդս ժամանակագրութեամբ. (Նախ. ծն.։)
Եւ այլ թագաւորքն որդի ի հօրէ առնուին զիշխանութիւնն, եւ թագաւորեցին ազգաց յազգս ։ Ի թիւ հազար ամաց տիրեցին՝ որդի ի հօրէ առեալ զիշխանութիւնն։ Որդի ի հօրէ կարգաւ ունէին. (Եւս. քր.։)
Թագաւորի որդի՝ թագաւոր լինի ... որդի ի հօրէ առնուին կարգաւ զթագաւորութիւնն. (Եզնիկ.։)
Կարգ թագաւորաց, եւ համար նոցունց, որդի ի հօրէ առնլով։ Որդի ի հօրէ առնլով զտէրութիւնն՝ անուանեցան արշակունիք յարշակայ։ Որդի ի հօրէ առնլով զյիշատակ զրուցացս այսոցիկ (այսինքն անընդհատ աւանդութեամբ). (Խոր. ՟Ա. 21։ ՟Բ. 1. 71։)
worm, vermin, grub;
— երկրի, earth-worm;
— փայտի, wood-worm;
հնդիկ —, silk-worm;
— աղեաց or որովայնի, gut-worm, maw-worm;
— միայնուկ, երէզ or երիզ —, tape-worm, taenia;
— փորոտեաց ձիոց, bots;
յորդունս համակիլ, to be full of worms, to be crawling with worms, to swarm with worms;
cf. Թաթաւիմ.
• , ն հլ. (-դան, -դունք, -դանց) «որդ» ՍԳր. Փարպ. որից հնդիկ որդն «շերամ» Վե-ցօր. 176. որդան կարմիր կամ պարզապէս որդան Ես. ա. 18. Յայտ. ժը. 15, 12. Սարկ. քհ. որդնալից Գծ. ժբ. 29. Ոսկ. մ. ա. 4 և փիլիպ. իա. որդնածին Արծր. որդնահար Նար. որդնիլ Մամիկ. Ոսկիփ. Վրք. հց. որդ-նոտ, որդնոտիլ (նոր բառեր)։
• Klaproth, As. polyg. 106 դեռմ wurm և դան. orm հոմանիշների հետ-ՆՀԲ յիշում է թրք. qurd «որդ»։ Հիւնք. ւն. ὄρταλίς «ընդհանուր անուն ձագուց անասնոր»։ Patrubány SA 2, 12 յն. ἄρϑρον «յօդուած»։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 335 և Karst, Յուշարձան 406 սումեր. ruita «մի տեսակ որդ» և կամ «որդերի խումբ», թրք. qurt «որդ»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 303 Vrtra յատուկ անու-նից։
• ԳՒՌ.-Մշ. որդ՝, Սչ. վօրդ՝, Սլմ. Վն. վորթ. Երև. Ռ. վօրթ, Գնձ. հօրթ, Խրբ. Կր. օրթ, ննխ. վօրթ, վօշթ, Տփ. Ախց. օրթունք (որ թէև յոգնակի ձևն է, բայց իբր եզակի է գործածւում)։ Պլ. օռթ, Ալշ. ւոռթ, Ասլ. էօ՜րթ, էօ՝ր*, Ղրբ. վըէ՛րթնը, Շմ. վէռթնը, Սեբ. վէրթ, Մրղ. վըիրթ, Սվեդ. վիրթ, Տիգ. վըրթ. Հճ. վոյդ՝, Զթ. իւյդ՝, իւրդ՝, Ագլ. իւռնը «որդ» (որից և է՛ռնիլ «որդնոտիլ, որդնիլ»)։
ռմկ. որդ. թ. գուրտ. σκώλιξ vermis. Փոքրիկ ճճի, սողուն, զեռուն, բազմատեսակ յոյժ.
Եռաց ի նմա որդն։ Որդն՝ փայտի վնասակար է։ Թաթաւին մարմինք իմ զազրութեամբ որդանց։ Մարդ երր, եւ որդի մարդոյ որդն։ Հրաման ետ աստուած որդանն, եւ եհար զդդմանին, եւ այլն։
Իսկ (Ամբակ. ՟Բ. 11.)
Քար ի հիմանէ աղաղակեսցէ, եւ որդն ի փայտէ գոչեսցէ զայդ». յն. κάνθαρος.
Զհնդիկ որդնէ ասեն. (Վեցօր.։ cf. ՇԵՐԱՍ։)
Դաշտն այրարատոյ ... ի նմանէ ծնեալ որդունս ի զարդ կարմրատեսիլ գունոց ընծայէ. (Փարպ.)
vine;
cf. Զամբիղ;
colocynthis;
coloquintida, bitter apple (purgative);
բեր —ոյ, grapes;
տերեւ —ոյ, vine-leaf;
ուռ —ոյ, vine-tendril;
յօտք —ոյ, vine-branches, vine-cuttings;
թօթափել or քաղել զտերեւս —ոյ, to strip away the superfluous vine-leaves.
• , ու հլ. «կովի կամ եղնիկի ձագ. հորթ, մոզի» ՍԳր. որից որթագլուխ Եփր. թգ. 364, 427. Մծբ. որթուկ Ոսկ. մ. բ. 26. որ-թիկ Երզն. մտթ. որթագործութիւն Տօնակ, Վրդն. ծն. մատաղորթ Եփր. թգ. 365. Մծբ. եղնորթ Եւագր. նոր գրականում ընդունուած է գաւառական հորթ ձևը։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. porthu-ձևից հմմտ. յն. πόρτις, πόρτας «հորթ, երինջ, փոքր տղայ կամ աղջիկ», սանս. [other alphabet] prthuka-«մանուկ, տղայ, անասունի ձագ», կիմր erthyl «օրպակաս ձագ», erthylu «ժամանա-կից առաջ ծնիլ», հսլ. zaprútukü «մաշկա-ձու, թերակազմ ձու», չեխ. spratek «օրպա-կաս հորթ», ուկր. vyportok «վիժուածք», հբգ. far, farro, մբգ. varre, անգսք. fearr, հհիւս. farre, գերմ. Farre, հոլլ. var, varre «ցլիկ, մատաղ ցուլ», մբգ. verse, հոլլ. vaars, գերմ. Färse «երինջ» (գերմ. *farz, *fars նախաձևերից)։ Բոլորի նախնական արմատն է հնխ. per, por «ծնիլ, ձագ բե-րել». հմմտ. լիթ. periu «թխսել», յն. πόρις «հորթուկ, ձագուկ», լտ. pario, peperi «ծնիլ, երկնել, տղայ բերել» (Boisacq 804, Waldē 562, Pokorny 2, 41 և 49, Kluge 131, Pe-tersson KZ 47, 271-273)։ Այս նոյն խըմ. բին է պատկանում նաև հյ. որդի և որով-հետև հնխ. t տալիս է հյ. ր-ից յետոյ դ, ուս-տի հյ. որդի յառաջանում է հնխ. portiyo-ձևից, իսկ որթ<հնխ. porthu-ձևից, որի p նախաձայնը աւելի հաւատարմութեամբ պա-հում է դեռ գւռ. հորթ։-Հայերէնի հետ պա-տահական նմանութիւն ունին ասոր. [syriac word] fartā «փոքր ոչխար», արամ. [hebrew word] pārtā «կով», արաբ. [arabic word] farr «հորթ», եբր. [hebrew word] par «ցուլ», որոնց համար կարծիք կայ թէ փոխառեալ են հնդևրոպականից։
• ՆՀԲ որդի բառից։ Lag. Urgcsch 730 և Ges. Abhd. 172 կցում է սանս. և յն. ձևերին։ Muller SWAW 38, 579 ևն ն բառի հետ։ Հիւբշ. Arm. Stud. § 232 ասում է թէ սպասելի էր հյ. *հորդ ձևը (նախաձևը ընդունելով port-)։ Bugge, Btrg. 10 նախաձևը դնում է *porthu-և ո՛չ *portu-։ Այս մեկնութիւնը անա-պահով է համարում Հիւբշ. 483։-Հիւնք. որոջ բառից։ Jensen, Hitt. u. Arm կցում է հաթեան մի բառի, որից միայն pa... նախավանկն է կարողանում կար-դալ։
• -Բնիկ հայ բառ. կազմուած է փոխաբե-րաբար նախորդից. նշանակութեան զարգայ-ման համար հմմտ. յատկապէս հյ. երինջ, որ բուն նշանակում է «հորթ, կովի ձագ (էգը)», բայց Երև. նաև «խաղողի որթի մատ»։ Նման երևոյթ են ցոյց տալիս նաև յն, βλαστός «ծիլ, սերունդ մարդու կամ ա-նասունի» և յն. μόσχος «հորթ, անասունի ձագ. 2. ընձիւղ, շառաւիղ, ծիլ» (այս մասին տե՛ս մոզի բառի տակ)։
• ՆՀԲ ուռդ, յուռթի, ուռճացեալ. բայց յիշում է նաև լտ. vitis «այգի» և vitulus «հորթ», յն. μοσχίον «մոզի, հորթ, ճիւղ». որով ուզում է կապել որթ «հորթ» բառի հետ։ Ըստ այսմ ուղիղ մեկնութիւնը տուած կլինի նախ ՆՀԲ։ Նոյնը նաև Lag Arm. St. § 1746։ Հիւբշ.. Arm. Stud. § 232 տրամադիր է ընդունե-լու։-Bugge, Btrg. 28 հնխ. gothr-նա-խաձևից. հմմտ. յն. βότρος «խաղողի ողկոյզ». ըստ այսմ մեզ հետ գործ չու-նին ալբան. arδf, rδī, δri «որթատունկ», burδe. urδe, hurϑ «բաղեղ»։ Հիւնք. լտ. hortus «պարտէզ»։ Հիւբշ. 483 մեռժում է թէ՛ յն. βοτρος և թէ հյ. որթ «հորթ» բառին կապելը։ Pedersen BВ 20 (1894), 231 և յետոյ KZ 36, 341 իբր բնիկ հայ կցում է ալբան. harδf, arδf և δri «որթ» ձևերին։ Վերի մեկնութիւնը վերջին անգամ երինջ բառի համեմա-տութեամբ հաստատեց Միաբան SA I, 304։-Մառ ЗВО 25, 306 հյ. վարդ, յն. ῥοα «նուռ» ևն բառերի հետ յաբեթա-կան արմատից։ Petersson KZ 47 (1916), 271-273 հնխ. perth-«ձող, ցուպ» արմատից, որից դնում է նաև սանս. kaprth-«առնի, վարոց», լտ. per-tica «ձող», յն. πτόρϑος «ծիլ, ընձիւղ», հսլ. pratù «ճպոտ» (=ռուս. прутъ «ճիւղ, ձողիկ»), և հյ. որթ «հորթ» = սանս. prthuka «հորթ»։ oštir. Btrg. alarod. 47 ալբան. arδi «որթ» և բասկ. arϑo «գինի» ևն։ Pokorny 1, 183 ըն-դունում է Pedersen-ի մեկնութիւնը և դնում է հնխ. ort-«որթ» բառի տակ, իսկ 2, 49 ընդունում է Petersson-ի
• ԳՒՌ.-Մկ. տրթիկ, Վն. վորթիկ, Սլմ. վորթիկ, Ղրբ. վըէրթ, Մրղ. վըիրթիկ', Ախց. Կր. հօրթ, Ալշ. Մշ. հօրթիգ, Խրբ. հօրթ. հօր-թուգ, Տփ. հուրթ, Սվեդ. հիւրթ, Ասլ. հէօ՞րթ, հէօ՝ր* Հմշ. հէօշտ, Ագլ. ա՛ռթուկ, Երև. ֆօրթ, Սչ. ֆօրթ, ֆըրթ, Սեբ. ֆէրթ, Ննխ. (գիւղե-րում) ֆօրդ՝, ֆօշդ՝ (Արդուինում հորթ նշա-նակում է «արջի թոժիւն»)։ Նոր բառեր են որթանոց, որթկաթող, որթկանխոտիկ, հոր-թաթոկ, հորթաթող, հորթամայր, հորթատել, հորթատուն, հորթարած, հորթոտիլ։
• , ո հլ. «խաղողի տունկը, vitis vi-nifera L» ՍԳր. «խաղող» Մագ. մեծ են. էջ 10 (Ճաշէին յորթ, ի հաց և ի կոգի). որից որթատունկ. Մծբ. որթափայտ Եպիփ. բարոյ. որթիք Փիլ. լին. որթոց Թր. քեր.։
• մեկնութիւնը և դնում է հնխ. perth-«ձոր» բառի տակլ
• ԳՒՌ.-Առանձին կայ միայն Ագլ. ուռթ «խաղողի որթ». բայց բարդուած ձևով ու-նինք որթյօտ «խաղողի յօտած ճիւղերը» (Բզ. Հզր. Խրբ. Մշկ. Չն. Սթ. Սվ. Ք. Տիգ. որոնցից Խրբ. օրթօդ, Տիգ. օրթօդ, վօր-թօդ.-իսկ Մշ. օռթօդ «խաղողի ճիւղ՝ որթե վրայ). որից Խրբ. օրթօդիլ «որթը յօտել»։
• ՓՈԽ.-Գ. Փառնակ, Անահիտ 1906, 233 հաւերէնից է դնում ալբան. ourth «աատա-տուկ» (?»։-Հյ. որթյօտ ձևից է Այնթապի հայոց և թրքաց մէջ գործածուած օրթուտ հոմանիշը (Բիւր. 1900, 668)։
• . ո հւ. «կողով, քթոց» Սղ. ձ. 7. Խոր. գ. 27. էր ընդ եղբ. 44. որից որթաւոր «մէջ-քին կողովով մշակ՝ որ աղբ ևն է թափում» Ոսկ. եփես. 782։-Նորայր, Յուշարձան 168 ուղիղ ձևը համարում է որդ։
• ՆՀԲ հանում է որթ «խաղողի որթ» բառից, իբր սրա ճիւղերից շինուած։ Տէրվ. Նախալ. 70 կցում է սանս. kart, յն. ϰάρταλος «կողով», լտ. crates «հիւս-կէն գործուածք, վանդակ», գոթ. haurds «պատած տեղ, դուռ» բառերին, իբրև հնխ. kart «հիւսել» արմատից։
(որպէս թէ՝ Ուռդ. կամ յուռթի. ուռճացեալ) ἅμπελος vitis. Տունկ խաղողոյ աճունաճիւղ. ուստի եւ ԲԵՐ ՈՐԹՈՅ ասի գինին. ... (յն. ա՛մբէլօս. տե՛ս եւ ԱՅԳԻ, որ է ամբէլօ՛ն. լտ. վիթիս. իսկ վի՛թուլուս է հորթ. որպէս եւ յն. մօսխի՛օն, է մոզի, հորթ, եւ ճիւղ)
Որթ մի առաջի իմ, եւ յորթն երեք ուռք։ Կապեսցէ զորթոյ զյաւանակ իւր։ Ընդ որթով եւ ընդ թզենեաւ։ Ես եմ որթն ճշմարիտ. ես եմ որթ, եւ դուք ուռ. եւ այլն։
Ճշմարիտ որթոյն քրիստոսի շառաւիղք. (Շար.։)
ՈՐԹ. κόφινος cophinus, corbis, qualus. Կողով կազմեալ յուռոց որթոյ. սակառի. կթոց. սապատ.
յորթ եւ ի թի (յն. մի բառ) ծառայելոյ. (Սղ. ձ. 7։)
Երկու որթովք եւ փայտատովք։ Առէ՛ք ի ձեռս ձեր բրիչս եւ որթս. (Էր ընդ եղբ.։)
Զտղայս հրամարեաց կրել որթովք ... յետոյ աւանացեալ՝ անուանեցան որթք այնորիկ աղագաւ. (Խոր. ՟Գ. 27։)
calf, (pl. calves);
— դիեցիկ, sucking calf;
միս —ու, veal;
— խորովեալ, roast veal;
մորթ —ու, calf-skin;
cf. Քեցեմ;
— եղանց, fawn, young deer;
— ծովային, seal, sea-calf;
cf. Փոկ;
— ոսկի ձուլածոյ, golden calf.
• , ու հլ. «կովի կամ եղնիկի ձագ. հորթ, մոզի» ՍԳր. որից որթագլուխ Եփր. թգ. 364, 427. Մծբ. որթուկ Ոսկ. մ. բ. 26. որ-թիկ Երզն. մտթ. որթագործութիւն Տօնակ, Վրդն. ծն. մատաղորթ Եփր. թգ. 365. Մծբ. եղնորթ Եւագր. նոր գրականում ընդունուած է գաւառական հորթ ձևը։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. porthu-ձևից հմմտ. յն. πόρτις, πόρτας «հորթ, երինջ, փոքր տղայ կամ աղջիկ», սանս. [other alphabet] prthuka-«մանուկ, տղայ, անասունի ձագ», կիմր erthyl «օրպակաս ձագ», erthylu «ժամանա-կից առաջ ծնիլ», հսլ. zaprútukü «մաշկա-ձու, թերակազմ ձու», չեխ. spratek «օրպա-կաս հորթ», ուկր. vyportok «վիժուածք», հբգ. far, farro, մբգ. varre, անգսք. fearr, հհիւս. farre, գերմ. Farre, հոլլ. var, varre «ցլիկ, մատաղ ցուլ», մբգ. verse, հոլլ. vaars, գերմ. Färse «երինջ» (գերմ. *farz, *fars նախաձևերից)։ Բոլորի նախնական արմատն է հնխ. per, por «ծնիլ, ձագ բե-րել». հմմտ. լիթ. periu «թխսել», յն. πόρις «հորթուկ, ձագուկ», լտ. pario, peperi «ծնիլ, երկնել, տղայ բերել» (Boisacq 804, Waldē 562, Pokorny 2, 41 և 49, Kluge 131, Pe-tersson KZ 47, 271-273)։ Այս նոյն խըմ. բին է պատկանում նաև հյ. որդի և որով-հետև հնխ. t տալիս է հյ. ր-ից յետոյ դ, ուս-տի հյ. որդի յառաջանում է հնխ. portiyo-ձևից, իսկ որթ<հնխ. porthu-ձևից, որի p նախաձայնը աւելի հաւատարմութեամբ պա-հում է դեռ գւռ. հորթ։-Հայերէնի հետ պա-տահական նմանութիւն ունին ասոր. [syriac word] fartā «փոքր ոչխար», արամ. [hebrew word] pārtā «կով», արաբ. [arabic word] farr «հորթ», եբր. [hebrew word] par «ցուլ», որոնց համար կարծիք կայ թէ փոխառեալ են հնդևրոպականից։
• ՆՀԲ որդի բառից։ Lag. Urgcsch 730 և Ges. Abhd. 172 կցում է սանս. և յն. ձևերին։ Muller SWAW 38, 579 ևն ն բառի հետ։ Հիւբշ. Arm. Stud. § 232 ասում է թէ սպասելի էր հյ. *հորդ ձևը (նախաձևը ընդունելով port-)։ Bugge, Btrg. 10 նախաձևը դնում է *porthu-և ո՛չ *portu-։ Այս մեկնութիւնը անա-պահով է համարում Հիւբշ. 483։-Հիւնք. որոջ բառից։ Jensen, Hitt. u. Arm կցում է հաթեան մի բառի, որից միայն pa... նախավանկն է կարողանում կար-դալ։
• -Բնիկ հայ բառ. կազմուած է փոխաբե-րաբար նախորդից. նշանակութեան զարգայ-ման համար հմմտ. յատկապէս հյ. երինջ, որ բուն նշանակում է «հորթ, կովի ձագ (էգը)», բայց Երև. նաև «խաղողի որթի մատ»։ Նման երևոյթ են ցոյց տալիս նաև յն, βλαστός «ծիլ, սերունդ մարդու կամ ա-նասունի» և յն. μόσχος «հորթ, անասունի ձագ. 2. ընձիւղ, շառաւիղ, ծիլ» (այս մասին տե՛ս մոզի բառի տակ)։
• ՆՀԲ ուռդ, յուռթի, ուռճացեալ. բայց յիշում է նաև լտ. vitis «այգի» և vitulus «հորթ», յն. μοσχίον «մոզի, հորթ, ճիւղ». որով ուզում է կապել որթ «հորթ» բառի հետ։ Ըստ այսմ ուղիղ մեկնութիւնը տուած կլինի նախ ՆՀԲ։ Նոյնը նաև Lag Arm. St. § 1746։ Հիւբշ.. Arm. Stud. § 232 տրամադիր է ընդունե-լու։-Bugge, Btrg. 28 հնխ. gothr-նա-խաձևից. հմմտ. յն. βότρος «խաղողի ողկոյզ». ըստ այսմ մեզ հետ գործ չու-նին ալբան. arδf, rδī, δri «որթատունկ», burδe. urδe, hurϑ «բաղեղ»։ Հիւնք. լտ. hortus «պարտէզ»։ Հիւբշ. 483 մեռժում է թէ՛ յն. βοτρος և թէ հյ. որթ «հորթ» բառին կապելը։ Pedersen BВ 20 (1894), 231 և յետոյ KZ 36, 341 իբր բնիկ հայ կցում է ալբան. harδf, arδf և δri «որթ» ձևերին։ Վերի մեկնութիւնը վերջին անգամ երինջ բառի համեմա-տութեամբ հաստատեց Միաբան SA I, 304։-Մառ ЗВО 25, 306 հյ. վարդ, յն. ῥοα «նուռ» ևն բառերի հետ յաբեթա-կան արմատից։ Petersson KZ 47 (1916), 271-273 հնխ. perth-«ձող, ցուպ» արմատից, որից դնում է նաև սանս. kaprth-«առնի, վարոց», լտ. per-tica «ձող», յն. πτόρϑος «ծիլ, ընձիւղ», հսլ. pratù «ճպոտ» (=ռուս. прутъ «ճիւղ, ձողիկ»), և հյ. որթ «հորթ» = սանս. prthuka «հորթ»։ oštir. Btrg. alarod. 47 ալբան. arδi «որթ» և բասկ. arϑo «գինի» ևն։ Pokorny 1, 183 ըն-դունում է Pedersen-ի մեկնութիւնը և դնում է հնխ. ort-«որթ» բառի տակ, իսկ 2, 49 ընդունում է Petersson-ի
• ԳՒՌ.-Մկ. տրթիկ, Վն. վորթիկ, Սլմ. վորթիկ, Ղրբ. վըէրթ, Մրղ. վըիրթիկ', Ախց. Կր. հօրթ, Ալշ. Մշ. հօրթիգ, Խրբ. հօրթ. հօր-թուգ, Տփ. հուրթ, Սվեդ. հիւրթ, Ասլ. հէօ՞րթ, հէօ՝ր* Հմշ. հէօշտ, Ագլ. ա՛ռթուկ, Երև. ֆօրթ, Սչ. ֆօրթ, ֆըրթ, Սեբ. ֆէրթ, Ննխ. (գիւղե-րում) ֆօրդ՝, ֆօշդ՝ (Արդուինում հորթ նշա-նակում է «արջի թոժիւն»)։ Նոր բառեր են որթանոց, որթկաթող, որթկանխոտիկ, հոր-թաթոկ, հորթաթող, հորթամայր, հորթատել, հորթատուն, հորթարած, հորթոտիլ։
• , ո հլ. «խաղողի տունկը, vitis vi-nifera L» ՍԳր. «խաղող» Մագ. մեծ են. էջ 10 (Ճաշէին յորթ, ի հաց և ի կոգի). որից որթատունկ. Մծբ. որթափայտ Եպիփ. բարոյ. որթիք Փիլ. լին. որթոց Թր. քեր.։
• մեկնութիւնը և դնում է հնխ. perth-«ձոր» բառի տակլ
• ԳՒՌ.-Առանձին կայ միայն Ագլ. ուռթ «խաղողի որթ». բայց բարդուած ձևով ու-նինք որթյօտ «խաղողի յօտած ճիւղերը» (Բզ. Հզր. Խրբ. Մշկ. Չն. Սթ. Սվ. Ք. Տիգ. որոնցից Խրբ. օրթօդ, Տիգ. օրթօդ, վօր-թօդ.-իսկ Մշ. օռթօդ «խաղողի ճիւղ՝ որթե վրայ). որից Խրբ. օրթօդիլ «որթը յօտել»։
• ՓՈԽ.-Գ. Փառնակ, Անահիտ 1906, 233 հաւերէնից է դնում ալբան. ourth «աատա-տուկ» (?»։-Հյ. որթյօտ ձևից է Այնթապի հայոց և թրքաց մէջ գործածուած օրթուտ հոմանիշը (Բիւր. 1900, 668)։
• . ո հւ. «կողով, քթոց» Սղ. ձ. 7. Խոր. գ. 27. էր ընդ եղբ. 44. որից որթաւոր «մէջ-քին կողովով մշակ՝ որ աղբ ևն է թափում» Ոսկ. եփես. 782։-Նորայր, Յուշարձան 168 ուղիղ ձևը համարում է որդ։
• ՆՀԲ հանում է որթ «խաղողի որթ» բառից, իբր սրա ճիւղերից շինուած։ Տէրվ. Նախալ. 70 կցում է սանս. kart, յն. ϰάρταλος «կողով», լտ. crates «հիւս-կէն գործուածք, վանդակ», գոթ. haurds «պատած տեղ, դուռ» բառերին, իբրև հնխ. kart «հիւսել» արմատից։
(որպէս թէ որդեակ կենդանաց) μοσχάριον, μόσχος vitulus, -la, juvencus, -ca. ռմկ. հորթ, մոզի, մոզիկ. (յն. մօ՛սխօս, մօսխա՛ռիօն. լտ. վի՛թուլուս. լծ. ընդ Վիթ. վթիկ) Ծնունդ արջառոց, եւս եւ եղանց, մատաղ հասակաւ. ... տե՛ս եւ ԵՐԻՆՋ. եւ ԶՈՒԱՐԱԿ, իբր դուարիկ.
Որթ մի մատաղ եւ բարի։ Զորթն՝ զոր հասոյց։ Զոհեցին զոհս փրկութեան աստուծոյ՝ որթս։ Ուլս ի հօտից, եւ որթս դիեցիկս յանդւոց։ Արար որթ ձուլածոյ.եւ այլն։
Բերեալ եղեւ միս որթու ի սեղանն. (Վրք. հց. ՟Ե։)
Փոխանակեցին զաստուած ընդ որթուն յանապատին. (Եղիշ. ՟Ե։)
Որթուց եղանց ի վերայ լերանց. (Երգ. ՟Բ. 9. 17։ ՟Ը. 14։)
wall;
partition;
— զորմայն, from wall to wall;
in groping, groping along;
քանդել զ—, to unwall, to dismantle.
• , ռ հլ. «պատ» ՍԳր. Վեցօր. որ և որմն Ա. թագ. ժը. 11. Վրք. հց. (յգ. որ-մունք). որից որմզորմայն «պատից պատ. զարնուելով» Կոչ. 11. որմած Բուզ. որմա-ծակ Ոսկ. ա. Թես. ա. որմածերպ Եփր. աւետ. որմալեց Ա. թագ. ի. 25. որմաշէն Բուզ. որմարգել Ես. լա. 9=Ոսկ. ես. 19։ միջնորմ Եփես. բ. 14. քաղաքորմ Երեմ. ժե. 12. Ագաթ. Բուզ. քարորմ Վրդն. պտմ. երեք. որմեայ Զքր. սարկ. Բ. 105 (չունի ԱԲ). որ-մանկար, որմնադիր, որմնադրութիւն, տախ-տակորմ (նոր բառեր)։
• Böttich. Arica 76, 259 պրս. bārū «պարիսպ» և dī-vār «որմ» բառերի հետ։ Նոյն, Wurzelforsch. § 10 var ար-մատից։ Lag. Urgesch. 229 նոյն է դը-նում սանս. *varman, *varma=հյ. գեղմն բառերի հետ՝ իբր «ծածկող»։ Տէով. Նախալ. 106, 128 մ մասնիկով yar «ծածկել» արմատից։ Bugge KZ. 32. 22 հնխ. *sormos ձևից. հմմտ. հսլ. chramu «տուն», յն. ὄρμος «փողպատ, նաւ կապելու ցից»։ Այս մեկնութիւնը բոլորովին անստոյգ է համարում Հիւբշ. 483, որովհետև հսլ. ch այստեղ չի ծա-գում հնխ. s-ից։ (Մերժում են նաև Ber. neker 397 և Pokorny 2, 500), Հիւնք. յն. ὄρμος «ամրութիւն» բառից։ Bittner WZKM 14 (1900), 161 լտ. murus «պատ»? Patrubány ՀԱ 1906, 56 հնխ. or «շարժիլ, վերանալ» արմատից. հմմտ. ւտ. orior «ամբառնալ, վերա-նալ»։ Karst, Յուշարձան 408 սումեր. ur «հիմ, պատ»։ Պատահական նմա-նութիւն ունին լտ. murus և գերմ. Mauer «պատ»։ Պատահական նմանու-թիւն ունի ասուր. arammu «պատ, պատնէշ», որ թերևս աւելի «բաբան» է նշանակում (Muss-Arnolt, Ass. Handwb. 102ա)։
• ԳՒՌ.-Մկ. տրմ (յատկապէս նշանակում է «պարտէզի պատ»), Ջղ. վորմ, Խտջ. վօրմ, Ագլ. ո՛ւրման։ Սրանից է կազմուած առորմի։
• ՓՈԽ.-Ըստ Patrubány SA 1, 312 հայե-րէնից է փոխառեալ հունգ. orom «շէնքի կա-տարը, լեռան գագաթ». ըստ իս մերժելի է նշանակութեան տարբերութեան պատճառաւ-այսպէս նաև վրաց. ორმო որմո «փոս», ինգ. որմոյ, սվան. որմո «ծակ»։
ՈՐՄ կամ ՈՐՄՆ. τοῖχος paries, murus. Շրջապատ, ցանկ, պարիսպ կամ պատուար շինուածոց եւ տեղեաց. պատ.
Ցանեսցէ յարենէ անտի զորմով մեղանոյն։ Յորմս տանն։ Տեսիլ նորա զնստագոյն իցէ քան զորմոցն։ Մինչեւ ցղոպայն, որ յորմն ելանէ։ Քարինք որմոց.եւ այլն։
Կարեցից գեղարդեամբս ընդ որմնն. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 11։)
Ի վերայ բռելոյ որմոյ տաճարի թագաւորին. (Դան. ՟Ե. 5.) այս ինքն՝ ծեփած ճիլալը պատ. ուստի եւ կեղծաւորն կոչի.
Որմ բռեալ. (Գծ. ՟Ի՟Գ. 3։)
Քար գլուխ անկեան, զի կապեսցէ զերկոսեան որմսն. (Ճ. ՟Գ.։)
Որմք դուզնաքեայ առ ցրտոյն պահպանութիւն. (Եղիշ. միանձն.։)
Մեղուն զծակս գբոցն բոլորէ՝ որմ յորմ կցեալ, ի մի շինուած կապեալ. (Վեցօր. ՟Ը։)
ՈՐՄ ԶՈՐՄԱՅՆ. Տե՛ս զկնի ի կարգին։
ՈՐՄ ԶՈՐՄԱՅՆ. իբր մ. Յորմոյ յորմ, յայսկոյս յայնկոյմ ընդհարմամբ. պատէ ի պատ, ասդին անդին զարնըւելով՝ գլորտըկելով.
Զի մի՛ կուրացեալ՝ առ խարխափի որմ զորմայն՝ ի բժշկաց խնդիր շրջիցիս. (Կոչ. ՟Բ. յն. լոկ, յայնժամ խնդրիցես զբժիշկն։)
intimate, cordial, confident, familiar;
favourite;
— ծառայ, true or faithful servant.
• , ի-ա հլ. «հաւատարիմ, մօտիկ և ընտանի բարեկամ» Փիլիպ. դ. 3. Խոր. Յճխ. որից մտերմութիւն Բ։ կոր. ը. 8. մտերմա-գոյն Ոսկ. յհ. ա. 23. մտերմական Յհ. կթ. մտերմաբար Պիտ. Սարգ. Գնձ.։
• = Կազմուած է -րիմ մասնիկով, ինչպէս հաւատարիմ, ոխերիմ. յօդակապը (ե փոխա-նակ ա) ցոյց է տալիս՝ որ արմատի բունն էր -ի որով արմատը կլինի *մտի-։
• Աւետիրեան, Քերակ. 1815, էջ 231 -րիմ մասնիկով միտք բառից, իբր «մէկ միտք կամ սիրտ ունեցող»։ ՆՀԲ հաւա-տարիմ մտօք։ Lag. Btrg. bktr. Lex. 48 պհլ. mat «Mithra» բառից։ Տէրվ. Նա-խալ. 99 սանս. mith, mitra «բարե-կամ», զնդ. miϑra, պրս. mihr ձևերի հետ՝ հնխ. mit «միատեղ՝ մտերիմ լի-նել» արմատից։ Հիւնք. արմատը հա. մարում է մուտ «մտնել»։ Pedersen Հայ. դր. լեզ. 225 միտ (=մի՛տք) բա-ռից։ Մարքվարթ REA 8 (1898), 218 միտք բառից -րիմ մասնիկով։
γνήσιος genuinus, germanus, sincerus. Հաւատարիմ մտօք. հարազատ. ընտանի. խորհրդապահ. սեռն եւ սերտ. սրտակից. սիրելի. բարեկամ. եւ Բարեկամական. մտերմական. միամիտ. սրտանց սիրելի ու սիրօղ.
Այո՛ աղաչեմ եւ զքեզ մտերիմ իմ եւ լծակից. յն. մտերիմ լծակից. (Փիլիպ. ՟Դ. 3։)
Ի ձեռն մտերմաց պատմէ եղբօրն զնենգութիւն։ Իբրեւ զմտերիմ քո աւելի եւս իմացուցանեմ ի ձեռն գրոյս. (Խոր. ՟Ա. 28։ ՟Բ. 30։)
Ծառայի եւ աղախնոյ մտերմի եւ տիրասիրի գործ այսէ է. (Խոսր.։)
Որ մտերմացն հանդէսս յայտնէ։ Զմտերիմ սէրն ցուցանեն։ Մտերիմ սիրովն. եւ այլն. (Յճխ. ՟Ի. ստէպ։)
dregs, lees, remains, grounds, sediment, dross, faeces, residuum;
slime, mire, mud, ooze;
— գինւոյ, tartar;
cf. Գինեմրուր;
— իւղոյ, dregs, lees of oil;
— մաղձային, biliary calculus;
— միզական փամփշտի, stones in the bladder urinary calculi;
մաքրել զ—, to refine, to clarify, to purify;
— տալ, to cause great grief or pain, to cause to suffer;
to throw a slur or stigma on, to affront, to traduce, to slight, to revile, to injure;
cf. Քամեմ.
• , ո հլ. «դիրտ, տկուք, մի բանի տակին նստած կեղտը, ցեխը» Սղ. հդ. 9. Ես. իե. 6. Եզն. Ագաթ. որից մրրախառն Եզն. Ոսկ. յհ. ա. 21. մրրական Ոսկիփ. Երզն մրրատեսակ Վրք. հց. Շնորհ. մրրիլ Վեցօր. 59. Շիր. 42 (սխալ տպ. մրրկեալք). մրրու-թիւն Շիր. մրրուկ Արշ. անմրուր Փիլ. ել. գինեմրուր Վստկ. 218. մրրգոյն «մրուրի գոյն աւնեցող» Վստկ. 188.-Մրուր բառը հին լեզուի մէջ նշանակում էր նաև «օդի պղտո-րութիւն, փոթորիկ» և այս իմաստով մէկ անգամ գործածուած եմ գտնում Եփր. վկ. արևել. (Սոփերք Ի. 91). «Օդք սուգ զգեցեայ բարկութեամբ շնչէին և ի պարզ յստակու-թենէն յարամուր և ի մրուր և ի մրրիկ դառ-նային»։
• = Բնիկ հայ բառ. կրկնուած է (կրճատ կրկնութեամբ) մուր արմատից. հմմտ. փա-թաթել, պատատել, փոթոթ, աքաղաղ, որոնք կրկնուած են փաթ, պատ, փոթ, քաղ ար-մատներից։
• ՆՀԲ մուր բառից։ Muller SWAW 42, 257 և lusti. Zendsp. 237 զնդ. mrura ռամուռ. թանձր»։ Տէրվ. Լեզու 45 և Նա-խալ. էջ 99 կրկնուած մուր բառից, իբրև մուր-մուր>մրուր։ Հիւնք. նոյնպէս մուր բառից։ Դաւիթ-Բէկ, Յուշարձան 398 մուր բառի հետ՝ յն. μέλας «սև», հիռլ. mrecht «կեղտոտ» ևն։ Petersson KZ 47, 280 կցում է մօր «ճահիճ» բառի հետ, որի մեկնութիւնը տե՛ս առանձին։ Pokorny 2, 252 ընդունում է այս մեկ-նութիւնը և միաժամանակ յիշեցնում է որ չպէտք է դնել *mör-u-ro-, իբր յն. μορύσσω «սևացնել, կեղտոտել, ապակա-նել», հնխ. mer-«սևացնել» արմատից։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուել են ՆՀԲ և Տէրվ. որ լաւ ուշադրութեան չէի առել։
• ԳՒՌ.-Մշ. Խրբ. մրուր «դիրտ», Զթ. մօ-յույ, մօրուր, Հճ. մmյույ «մրուր», Տիգ. աղի մրուր «տհալի տակին մնացած մասը»։
• «մի տեսակ հարկ» Արձ. 1047 թուից (Վիմ. տար. էջ 22)։
• = Արաբ. ❇ murūr «անցնիլ, անցք» բա-ռից։ Արաբ. ասւում է [arabic word] murūr u 'ubūr, երկուսն էլ հոմանիշ, իբր «անցու-դարձ», որից 'ubūr արդէն տալիս է հյ. ա-պուր, ապուռ(իշի) «անցահարկ, passagl-um»։ Կասկածելի է միայն ծուծ բառի յա-րադրութիւնը բնագրի մէջ. «ԶՄրենոյ հար--կըն, զծուծ և մրուր, զկապիճքն...»։-Աճ.
τρύξ, τρυγίας fex, faex, retrimentum, sedimentum, amurca. Թանձր յաւելուած հիւթոց իբրեւ զմուր. սիկ. տիղմ. դիրտ. տըկուք.
Գինի լի անապակ արկեալ. մրուր նորա ոչ սպառեսցի։ Արբցեն գինի, օծցին իւղով ի մրրոյ պարզելոյ. (Սղ. ՟Հ՟Դ. 9։ Ես. ՟Ի՟Ե. 6։)
Որ ինչ մրրախառն էր ի նմանէ, յայնմ մրրոյ են (ասեն) չարիք մարդկան։ Նիւթոյ անուն ի նոցա լեզու ի մրուր մերձ է (այսինքն յն. հիւլէ, եւ նիւթ եւ անտառ եւ մրուր. եւ տիղմ) (Եզնիկ.։)
Դիւցախելառ մրրովն գնային ի մէջ ծովացեալ մեղացն չարութեան. (Ագաթ.։)
Լինի ի լիկիա խունկ ի ծառոյ ծորելոյ որպէս զխիժ, լոյծ որպէս զմեղր եւ կամ որպէս զմրուր. (Խոր. աշխարհ.։)
Զմրուրն մահու փոխեցի. (Նար. ՟Կ՟Ե։)
Իբր մրուր յատակի ժողովեալ են. (Երզն. մտթ.։)
ՄՐՈՒՐ ՏԱԼ. որպէս ռմկ. մուր տալ. Նախատել. թշնամանել. ցաւս եւ վիշտս բերել. ὁδυνάω dolore adficio. կամ συνοδυνάομαι condoleo.
Մի՛ քծնիր ընդ նա (ընդ որդիդ)։ զի մի՛ մրուր տացէ նա քեզ. (Սիր. լ. 10։)
near, nigh, next, close by, by;
near, next;
cf. Մերձ;
— այսր, near to this place;
— առ —, — ի —, — ի —ոյ, quite near or close, contiguously, thickly;
— ընդ —, — ընդ հուպ, soon, directly, instantly;
ի or ընդ մօտոյ, ի —է, մօտուստ ի —ուստ, near, nearly, close by or to, next;
soon, shortly, soon after;
lately;
ընդ — աւուրս, shortly, soon;
— լինել, to be near or close to, to approach, to draw near;
ի — կալ, to stand near, to be present at, to attend;
— կտրել, to cut quite short;
— անցանել, to pass close to, or hard by;
— է առ քեզ յորժամ կամի ցիս՝ կարող լինել, where there is a will there is a way;
ի մօտոյ, ի նանիր, cf. Մօտ, cf. Նանիր.
• «մօտիկ, մերձ, ոչ հեռու» ՍԳը Ոսկ. որից ի մօտոյ ՍԳր. Եւս. քր. ի մօտէ Եզն. մօտ ընդ մօտ Ոսկ. ա. կոր. մօտիլ ՍԳր. Եւս. պտմ. մօտալուտ Գ. մկ. ե. 4. Ագաթ (սխալ գրուած մօտաշուտ). մոտակայ Ոսկ մ. գ. 12. Եփր. ծն. մօտակաց Ոսկ. ես. Կեւող. թգ. մօտակտուր Գղ. ե. 12. մօտաւոր ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. մտթ. անմօտելի Անկ. գիրք հին կտ. Ա. էջ 79. մարդամօտ Ագաթ. շարամօտ Արիստ. մօտաւորապէս (նոր բառ)։
• = Բնիկ հայ բառ. նոյն է մատ (մատչիլ, մատուցանել) արմատի հետ, որի հետ ունի ճիշտ այն ձայնական յարաբերութիւնը՝ ինչ որ արածել և արօտ, յատանել և յօտ։
• Karolides, rλ. συγϰρ. 196 իրար է կը-ցում հյ. մօտ, յն. μετά «ընդ» և կա-պադովկ. μօτό։ Հիւնք. մատն բառից։ Karst, Յուշարձան 400 ասուր. muttu «ճակատ»։ Ուղիղ մեկնեց Pedersen KZ 39, 411 (առ Pokorny 2, 304)։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Մկ. Շմ. Վն. մօտ, Գոր. մօ՜տի, Ղրբ. մօ՛տըէ, Ոզմ. Ջղ. Սլմ. մոտ, Ալշ. Երև. Խրբ. Մշ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. Տփ. մօդ, Զթ. մէօդ, Ասլ. մէ՝օդ, մէօ՝*, Սվեդ. մուդ, Մրղ. մըիտ։--իկ մասնիկի յաւել-մամբ են կազմւած՝ Ախց. Կր. մօտիկ, Ագլ. մօ՛տիկ', Շմ. մօտիգ՝, Տփ. մօդիկ, Հմշ. Ննխ. Պլ. Սչ. մօդիգ։ Զանազանութիւն դնելով այս երկու ձևերի մէջ՝ Տփ. ևն գործածւում է մօտ «օովը, կողքին, auprēs de», մօտիկ «մօտ, près de, ո՛չ հեռու»։ Նոր բառեր են մօտալ «դիպչիլ», մօտամօտ «շատ մօտ», մօտանց, մօտելիկ, մօտգամ, մօտիչ «ձեռքով դիպչիլ. շօշափել», մօտիկանալ, մօտկնալ, մօտիկցը-նել, մօտհառ։
πλησίον prope ἑχόμενον contiguum, conjunctum ἅσσον propius. եւ բայիւ πάρειμι adsum ἑγγίζω appropinquo, accedo եւ այլն. Մերձ. հուպ. առընթեր. մատուցեալ. մատչելով. կից. մօտ, մօտիկ, քովը, կիպ.
Մօտ ի լեառնն, կամ յեդոմ, կամ ի լալօնսն։ Մօտ ի նոսա, ի քեզ։ Մօտ առ նոսա։ Մօտ առ իս։ Մօտ առ նմա։ Մօտ առ տամբն իւրով։ մօտ անցանէին առ կրետեաւ։ Մօտ ե՛կ. եւ չոգան մօտ. եւ այլն։
Ճշմարտութեանն մօտ է (կամ մօտէ)։ Մօտ ի մեզ թեւակից երթային։ Ոչ թողոյր զոք մօտ երթալ ի դուրս բանտին ... Զերկոցունց ականջսն մօտ կտրել. (Յճխ. ՟Ժ։ Փարպ.։ Եղիշ.։)
Որ ոչ ընդ արդարսն է, եւ ոչ մօտ առ արդարոց։ Մօտ եղեալ զոտիւքն նորա՝ զամենայն վիշտս նորա տեսցեն։ Մի՛ վհատիր, զի որ մխիթարէն՝ մօտ է. (Իսիւք.։)
Զի՞ հոգայցես կատարածի, թէպէտ եւ մօտ իսկ է. իւրաքանչիւր կեանք կարճ են, եւ մօտ ի վախճան. (Ոսկ. եբր.։)
Չէ՛ ինչ օգուտ մօտ լինել ի քրիստոս, թէ հաւատովք ոք չիցէ մօտ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 25։)
Եւ զծառս, որոյ սկիզբն մամուռն՝ մօտ ի բոյսս. եւ կատարումն յարմաւենին՝ մերձ ի կենդանիս. (Վրդն. ծն.։)
ՄՕՏ, մօտի. ա. Մօտաւոր.
Զանցաւորդ գնեցեր. զոր եւ զայդ եւս ընդ մօտ աւուրս կորուսանելոց ես. (Եղիշ. ՟Է։)
Որք ի ծովէքն՝ մօտ ելոյ, որ ելանեն ստէպ ստէպ սղոխք օդոյ. (Փիլ. իմաստն.։ եւ Խոր. ՟Գ. 62։)
Ի ՄՕՏ ԿԱԼ. Մերձ կալ. առաջի կամ առընթեր ներկայ գտանիլ.
Ի մօտ կացեալ՝ տայր խրատ. (Տէր Իսրայէլ. դեկտ. ՟Ի՟Դ.։)
Չկայ մօտ թագաւոր, այլ ի մօտ կան մոլեկան փառք. (Ոսկ. ՟ա. թես.։)
Յաւուրս հեղեայ քահանայի իղիոն հրկէզ եղեւ, եւ քաջքն ի մօտ կային. (Շիր. քրոն.։)
Ի ՄՕՏՈՅ, տէ. ԸՆԴ ՄՕՏՈՅ. Ի ՄՕՏՈՒՍՏ. ՄՕՏՈՒՍՏ ἑγγύθεν prope, e proximo ἑχέγγυς proximus, -me. Մերձ, մօտ ըստ տեղւոյ եւ ժամանակի. տե՛ս եւ զկնի՝ ՄՕՏՈՅ, ա. մօտերը, մօտերս, մօտէն, մօտիկէն, մօտանց, քովը, քովէն.
Պատեցին զքաղաքն ի մօտոյ։ Այժմ ի մօտոյ հեղից զբարկութիւն իմ. (Յես. ՟Զ. 14։ Եզեկ. ՟Է. 8։)
Վկայ ի մօտոյ երաշխաւորեսցէ զաքարիա. (Եւս. քր.։)
Թուի նմա թէ անտի ուստեք ի մօտէ ելանիցէ արեգակն. (Եզնիկ.։)
Ընդ մօտոյ ունիմք տեսանել զճշմարիտ վկայսն քրիստոսի. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ոչ ի հեռուստ, այլ ի մօտուստ ուսանելով՝ յինքենէ, եւ որ շուրջ զինքեամբ ինչ իցէ. (Փիլ. իմաստն.։)
Ի մօտուստ ունելով զնոսա զվկայութիւնսն եւ զվարդապետութիւնսն։ Մօտուստ ունէին զգիտութիւն իրացն անդ եղելոցն ի յովհաննէ. (Նանայ.։)
ՄՕՏ ԱՌ ՄՕՏ. ՄՕՏ Ի ՄՕՏ. ՄՕՏ Ի ՄՕՏՈՅ. ՄՕՏ ԸՆԴ ՄՕՏ. Նոյն ընդ վվ. Մօտ յոյժ տեղեաւ, կամ ժամանակաւ. իրարու մօտ, քովէ քով, եւ մօտերս.
Ի բազմութենէ անկեալ դիակացն մօտ առ մօտ խտացեալ. (Եղիշ. ՟Զ։)
Ոչ մօտ ի մօտ են իբրեւ ի քաղաքս։ Բազում որայս մօտ ի մօտ առ միմեանս կուտեալ թողուցուն. (Փիլ. տեսական.։ Փարպ.։)
Յառաջ հեռագոյն, բայց այժմ մօտ ի մօտոյ յօրինի պատերազմ, եւ մերձ առ միմեանս. (Իսիւք.։)
Գամ ասէ մօտ ընդ մօտ, եթէ տէր հրամայէ. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
ՄՕՏՈՅ ա. Ի սեռականէ բառիս Մօտ. Մօտաւոր. մօտիկ.
Մի՛ կարծեսցեն, թէ ի մօտոյ ժամանակս լինելոց է։ Զոր հանդերձեալ եմ ի մօտոյ աւուրս առնել. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Զ։ եւ Սարգ. ՟բ. յհ. ՟Բ։)
rumination, chewing the cud;
thought, meditation, reflection;
— ածել, բերել յ—, cf. Որոճեմ;
ազգի ազգի —ս որոճել, to ruminate or meditate upon, to think over, to revolve in one's mind.
• «անասունների՝ իրենց կերածը երկ-րորդ անգամ ծամելը» Վեցօր. 192. Յղ. մովս. և դաւթի 78. փխբ. «խորհուրդ, մտած մունք» Ոսկ. մ. բ. 7. Սեբեր. 179 (տպուած և որոհան, որ Վարդանեան ՀԱ 1914, 640 ուղղում է որոճսն). որից որոճել, որոճալ, որոճիլ, որոճացուցանել ՍԳր. Վեցօր. Ոսկ. որոճային Փարպ. մահորոճ «մահ որոճացող» (նորագիւտ բառ) Յհ. իմ. խոստ. 5։-Գրուած է նաև որոջ։
• = Թերևս բնիկ հայ բառ՝ հնխ. rod-ար-մատից։ Այս արմատի ժառանգորդներն են սանս. [other alphabet] rad, rádati «քերել, փորել, կրտ-րել, կրծել», [other alphabet] radana «ատամ», լատ. rodo «կրծել, պատառոտել», dentem dente rodere «ատամները ծամել, ծնօտները զուր յոգնեցնել», rādo «քերել, փորել, ճանկռել. փոցխել, ածիլել, խուզել, կտրել», կիմր rhathu «հարթել, յղկել», rhatheil «խար-տոց», rhath «հարթավայր», բրըտ. raza «ածիլել», հբգ. rāzi «կծուահամ», ինչպէս նաև «առնէտ» (բուն «կրծող») նշանակող հբգ. ratto, մբգ. ratze, գերմ. Katte, հոյյ, rat, rot, անգսք. raett, անգլ. rat, դան. rotte, ֆրանս. rat, իտալ. ratto։ Այս բոլորը տալիս են հնխ. rēd-, rōd-արմատները. հյ. որոճ եթէ պատկանում է այս խմբին, ենթադրում է rod-. դժուարութիւն է հանում միայն ճ, որ կարող էր յառաջանալ di ձևից, բայց աոհա-սարակ այս ձայնի հնդևրոպական ծագումը անստոյգ և անորոշ է։ Բառասկզբի ո-ան-շուշտ յաւելուած է՝ ր-ի պատճառաւ, ինչպէս ցոյց է տալիս գւռ. արոճ, որի նախաձայնը նոյն յաւելուածի աւելի սովորական կերպա-րանքն է։ Հմմտ. Walde 639, Pokorny 2 369, Kluge 387։
• ՆՀԲ «իբր գործ որոջաց»։ Հիւնք. որոջ բառից։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Patru-bány ՀԱ 1908, էջ 26։
• ԳՒՌ.-Երև. Կր. Մկ. Սլմ. օրօճալ, Մրղ. օ-ռօճալ, Ալշ. օրօջալ, Մշ. օրօջալ, օրջալ, Տիգ. օրօջmլ, Գոր. ըրօ՛ճալ, Ախց. օրճալ, Խրբ օրջալ, Երև. ա՛րօճ անէլ, Տփ. ա՛րօճ անիլ, Ջղ. օրօջ անել, Ղրբ. ա՛րուճ անէլ, Ագլ. ա՛-րուճ արիլ, Շմ. ուրօճիլ, Սվեդ. իրջիլ, Հմշ. օյջուշ, Ննխ. գօռջալ, Ասլ. գէօրջալ (երկուսն էլ կազմուած սահմանականի կ մասնիկև կցումով)։
• «ուլունքի նման մի խեցեմորթ, որ գետափներումն է գտնւում». ունի միայն ՀՀԲ. աւանդուած է միջին հայերէնում օրոճ ձևով (տե՛ս Նորայր, Բառ. ֆրանս. porcelai-ne բառի տակ). գտնում ենք նաև գաւառա-կաններում. ինչ. երուճ Ասլ., օրոճիկ Բլ. Մկ. Մշ. Նբ., օրօճ Խտջ. Ջղ. Սլմ. (հմմտ. Նորայր. Բանաս. 1901, 127). յետին հեղինակներից գիտէ բառս Սալաձ. տող 62 (Բանաս. 1901, 92)։ Որոճ նշանակում է նաև «մի տեսակ բոյս, genista, genêt (տե՛ս Արթինեան, Ա-ծաշնչի տունկերը, էջ 27-33), genista al-bida W var. armeniaca Stach» (Տիրա-ցուեան, Contributo § 224)։ Այս նշանա-կութիւնը յառաջացած է նմանութեամբ բոյ-սի որոճիկի նման ծաղիկների, «որոնք գրե-թէ լերկ անտերև ծղօտներու վերև անկոթ փունջեր կը կազմեն»։ Բառս բոյսի նշանա-կութեամբ գործածում է Բժշ. «զայն որոճն՝ որ ի Մսրայ կուգայ» ըստ ՀԲուս. § 3258, որ և յիշում է թէ բառը այս երկրորդ նշանակու-թեամբ պահում են մինչև այժմ Ջուղայեցիք (կասկածելի1) և Պոնտացիք։ Բոյսի իմաս-տով ունի Վրդ. անեց. 18. «Առ բարդութիւն որայի և հասկին. ի ցնծաբեր որոճդ և ի յիշումն կենաց հացին»։ (Ըստ Արթինեան՝ անդ՝ որոն բոյսը գործածւում էր արաբպ-կան բժշկութեան մէջ, այժմ էլ հանում են նրանից spartéine կոչուած դեղը, որ սրտի կանոնաւորիչ է)։
• ՀՀԲ որոճալ բայից։ Նորայր ՀԱ 1921, 613 չի ընդունում որոճ բոյս։
• Հիւնք. Ահրիման յատուկ անունից։ Bugge, Lуk. Stud. 1, 12 ուզում է տես-նել Օρόμανδος քաղաքի անուան մէջ, որ գտնւում է Փոքր-Ասիայում։
• ԳՒՌ.-Մշ. օրոմ, Ախց. Երզ. Կր. Խրբ. օ-րօմ, Սեբ. օրէմ.-Պլ. կայ միայն օրօմ ցա-նել «հակառակութիւն սերմանել» ոճը. -նոր ռառեր են որոմուտ, որոմպակաս-
• ԳՒՌ.-Ախց. օրօճ, Մկ. ուրուճիկ, Ալշ. Մշ ուրուշիգ ևն։
(գրի եւ ՈՐՈՋ, իբր գործ որոջաց) μήρυμα ruminatio, rumen. Արմատ Որոճելոյ. Որոճումն, եւ նիւթ որոճեալ կամ որոճելի. նմանութեամբ՝ Խորհուրդ, բան, գործ.
Ոչխարն ուտէ եւ փուշ, եւ ծախի (կամ ծակի) բերանն. սակայն բերէ յորոճ, եւ քաղցրանայ նմա. (Վրք. հց. ձ։)
Կճղակն անսայթաք վարուց, եւ որոճն բանի՝ սուրբք են. (Նախ. ղեւտ.։)
Յիմանալի որոճս մտաւորական խուզմանն՝ յաճումն հոգեւորական պատրաստէր. (Սկեւռ. ի լմբ.։)
Մինչդեռ աստուած խօսի, թողուք զլռութեամբ պատգամացն լսել, եւ ազգի ազգի որոճս որոճիք (յն. ի դուրս կամ ի ներքս բերէք իրս). (Ոսկ. մ. ՟Բ. 7։)
Որոճեն զորոճս դիւական։ Ոմանք ի ձկանց որոճ ածեն (այս ինքն որոճեն). (Հ. հոռի. ՟Ի՟Ե. եւ Հ. արեգ. ՟Ժ՟Գ.։)
Բախմամբ ուռանց կորզեցին՝ զմաքուր ատտմըս նոցին, այն որով միշտ կասէին՝ զորոճ փորձեալ քո բանին. (Տաղ.։)
aira, hair-grass, kockle;
darnel, zizania, tares;
weeds;
— ցանել, to sow dissension, to create differences.
• , ն հլ. (-ման, -մունք, -մանց) «ցորենին վնասող մի բոյս. zizania» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 21. որից որոմնաբեր Սանահն Կաղանկ. Տօնակ. օրոմնատեսակ Սարգ. որոմնացան Յհ. իմ. երև. Յհ. կթ. ևն։
ζιζάνια zizania, -ium. Բոյս վնասակար գտեալ յարտ ցորենոյ՝ գնտաձեւ սեւորակ հատիւք, կամ ցորենակերպ ածխագոյն փուտ. եւ ամենայն մոլախոտ հեղձուցիչ ցորենոյ. որոմ.
Ցանեաց ի վերայ որոմն ի մէջ ցորենոյն։ Ուստի՞ ունիցի զորոմնն։ Քաղեցէ՛ք նախ զորոմնդ։ Մեկնեա՛ մեզ զառակ որոմանցն ագարակի։ Որոմնն որդիք չարին են, եւ այլն։ Անդստին իսկ յորոմնէն բազում իցեն դառնալոց՝ լինել ցորեան. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 21։)
den, lair, kennel, burrow, hole;
— աղուեսու, fox-hole.
• , ի հլ. (հմմտ. Վկ. արև. 40 սեռ. որ-ջից. բայց ՆՀԲ դնում է նաև ռ հլ. առանց վկայութեան) «գազանների բոյնը» ՍԳր. որից որջանալ, որջիլ կամ որջել Փիլ. Խոր. Յհ. կթ. որջամուտ Վեցօր. 185. որջարան Արծր. որջասոյզ Մագ. ևն։
• Տէրվ. Altarm. 23 սանս. vraja «փա-րախ, ախոռ», իսկ էջ 84 գոթ. ligr,
• գերմ. Lager «բնակարան, բուն, որջ». յն. λόχος, լիթ. liga «օրօրոց» բառերի հետ՝ հյ. որջ դնելով հնագոյն *որոջ ձե-ւից։ Հիւնք. լտ. ursus «արջ» բառից։
• ՓՈԽ.-Աւետարանի քրդ. թարգմանութեան մէջ դրուած է որջ. այսպէս՝ Որջա ռուվիյան հէյm «Աղուեսուց որջք գոն» Ղուկ. թ. 58։
φωλεός fovea, lustrum. Դադարք գազանաց եւ էրէոց. կաղաղ. մորի. բայոց. գազանի բուն. ին.
Գազանք անտառի յորջիցն արտաքս ելանեն. (Նիւս. երգ.։)
Զի մի՛ ի բակէ քումմէ տարեալ եղէց յորջս գայլոց. (Իսիւք.։)
Զորջս խաւարայինս. (Ճ. ՟Ժ.։)
Յամուր որջն մտեալ հին վիշապն։ Ի դարանամտութեանն իւրեանց սողեալ յորջից։ Իբրեւ յամուր որջս ի չար խորհուրդն իւր բունեալ. (Եղիշ. ՟Գ։ Յհ. իմ. պաւլ. Յհ. կթ.։)
Ո՛ղջ լեր արքայդ խորագոյն մայրեաց, որ ոչ իշխես ելանել յորջիցդ. եթէ կամիս, ե՛լ ի դարանէդ, եւ տե՛ս զի աստ. (Պտմ. վր.։)
chase, hunting, hunt, sport;
prey;
venison, game;
զբօսանք —ոյ, field-sports;
եղանակ —ոյ, shooting-season;
այր հմուտ —ոյ, skilful hunter, a good sportsman, a mighty huntsman;
պահապան —ոյ, game-keeper;
— ձկանց, fishing, fishery;
— թռչնոց, shooting, fowling;
— աղուեսուց, fox-hunting;
— վագերց, tiger-hunting;
— հեծանել, to go a hunting or shooting;
յ— ածել, to shoot wild beasts.
• , ո հլ. «որսալը, որսորդութիւն. 2. որ-սացած անասունը» ՍԳր. Փարպ. Խոր. «ող-սի անասուն, վայրի կենդանի» Վրք. հց. ա. 715. «խայծ» Շնորհ. հրեշտ. որից որսալ ՍԳր. Ագաթ. Եփր. ծն. որսալի Եփր. մատ. Դ. 224. որսաբանել Եւագր. որսակից Ղկ. ե. 7, 10. որսող Սղ. զ. 3. ճիգ. 7. Առակ. ժա-8. որսորդ ՍԳր. Սեբեր. Եղիշ. որսորդախաբ Վեցօր. 163. հաւորս ՍԳր. ձկնորս ՈԳր. ձըկ-նորսութիւն Ագաթ. բանորսող Փարպ. դժուա-րորս Վեցօր. դիւրորսալի Խոսր. դժռխորսալի Բրս. հայեաց. մկնորսակ Յհ. իմ. պաւլ. շըն-չորսական Փիլ. նխ. գաղտորսակ Բենիկ. որ-սատեղ (նոր բառ) ևն։
• = Թերևս բնիկ հայ բառ՝ հնխ. pork'os «ձկան որս» ձևից, որի միակ ժառանգն է յն. πὄρϰος «ձկնորսի ուռկան»։ Հայերէնի մէջ նը-շանակութիւնը յետոյ ընդհանրացած պիտի լինի։ Նախաձայն p-ի հետքը պահում է դեռ գւռ. հորս (Pokorny 2, 45, Boisacq 805)։
• Lag. Anmerkungen VIII յն. περϰνός «մի տեսակ արծիւ կամ բազէ» և սանս. prc բառերի հետ։ Հիւնք. որջ բառից։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Patrubány KZ 37 (1904), 428, որ ընդունում է Pokorny 2, 45։ (Թերևս նոյնն է նաև Grammont MSL 20, 224, որ դնում է հյ. որսամ<*porcāmi)։ Scheftelowitz BВ 28, 282 վեդ. arc «հետապնդել», BВ 29, 52 յն. ἂρϰυς «ցանց» բառերի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ Մառ ЗВО 18, 171 կցում է վրաց. ხორცეი խորցի «մես» բառին, հայերէնի նախաւոր իմաստր դնելով «միս»։-Պատահական նմանու-թիւն ունի զնդ. azra «որս»։-Ենթադրե-լով բառիս նախաձևը իբր pork'os, սը-րան առանձնապէս նման է դուրս գալիս հնխ. pork'os «խոզ», որի ժառանգներն են լտ. porcus (սրանից փոխառեալ յն.
• πὄρϰος), իռլ. orc, հբգ. farah, անգսք. feark, լիթ. paršas, հսլ. prase, ռուս. norosiá, լեհ. prosie, հպրուս. prastian հոմանիշները (Walde 600, Pokorny 2, 78)։ Կարելի էր հայ ձևն էլ դնել այս բառերի շարքում՝ նախաւոր իմաստը համարելով «խոզ»> «որսի կենդանի»> «որս»։ Այս կարծիքս յայտնել եմ Meil-let-ին, որ սակայն մերժեց, առարկելով թէ 1) հնխ. pork'os միշտ «ընտանի խոզ»ն է, հակառակ հնխ. sū-(>լտ. sūs, յն. όs, զնդ. hū-, ալբան. ϑi, քուչ. suwo, հբգ. su, անգսք. su, հհիւս. syr, աւելի յետոյ գոթ. swein, գերմ. Schwein, ռուս. cвинья ևն) բառին, որ նշա-նակում է թէ՛ ընտանի խոզր և թէ վայ-րենին. 2) հնխ. pork'os բառը պահուած է միայն իտալական, կելտական, գեր-մանական և բալթիկ-սլաւական լեզու-ներում, և չի գտնւում արիական, թո-խարական, յունական խմբերում. ըստ այսմ յատուկ է արևմտեաններին և ո՛չ արևելեաններին, հակառակ su-բառին, որ ընդհանուր է բոլոր հնդևրոպացոց. 3) եթէ ֆինն. porsas և վօգուլ. pūrys «խոզ» բառերը փոխառեալ են հնդևրո-պական լեզուներից, անհրաժեշտ չէ են-թադրել թէ փոխառութիւնը կատարուած է արիական խմբից. կարող է լինել և բալթիկ-սլաւականից (այս բոլորի մա-սին հմմտ. Meillet BSL հտ. 23, л 71. էջ 60, Esquisse lat. էջ 41 և Dial. ind. էջ 19)։
• ԳՒՌ.-Մշ. որս, Ագլ. ուրս, Տփ. հուրս վուրս, Գոր. վէրս, Ղրբ. վրէրս, վըրս, Հմշ. էօյս (սեռ. օյսի), Երև. ֆօրս (<հորս), բա-յական ձևով էլ՝ Սվեդ. իրսիլ «որսալ»։
κυνήγεσις, κυνήγιον venatio. մանաւանդ θήρα , θήρευμα, θήραμα, ἅγρα . իսկ Որս ձկանց՝ ասի եւ captura, piscatio. Ըմբռնումն էրէոց թռչնոց եւ ձկանց, գործեօք կամ հնարիւք. որսալն. որսորդութիւն. եւ Որսալի կամ որսացեալ կենդանին. ... cf. ՆԱԽՃԻՐ.
Եւ էր եսաւ այր հմուտ որսոյ. (Ծն. ՟Ի՟Ե. 27։)
Որս առիւծու յանապատի էշ վայրենի. (Սիր. ՟Ժ՟Գ. 23։)
Զորս սորա օրհնելով օրհնեցից. (Սղ. ՟Ճ՟Լ՟Ա. 15. եւ այլն։)
Որս հեղգ արանց՝ գործեօք եւ որոգայթիւք։ Լաւագոյն է չորքոտանեացն որս երիվարօք եւ շամբք՝ իւրեանց մարմնովքն որսալով. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
Շահուց շտեմարանապետք, եւ որսից, ձրից ընդունակք. (Արիստ. աշխ.։)
Հեծանել յորս։ Զնա իշխան արքունականացն արարեալ որսոց. (Խոր. ՟Բ. 8. 10։)
Մեռանի յորսի. (Վրդն. պտմ.։)
Առլցեալ իւրաքանչիւր որսով. (Փարպ.։)
Ըստ առակին, յորսոյ առիւծուց աղուէսք բազումք կերակրին. (Ճ. ՟Ը.։)
Յորժամ փախիցեն որսք ի ներքին որջ իւրեանց, յայնժամ զերծանին յորսողաց. (Վրք. հց. ՟Գ։)
Իբրեւ զանգառագեղ առիւծ մրմռեալ, եւ յորս զինքն սմպատայ (այսինքն առ որսալ զսմպատ) պատրաստեալ. (Յհ. կթ.։)
Արկէ՛ք զգործիս ձեր յորս։ Վասն որսոյ ձկանցն՝ զոր ըմբռնեցին. (Ղկ. ՟Ե. 4. 9։)
Իսկ (՟Ա. Թագ. ՟Ի. 20.)
Փքնօք յորս ածել եւ ձգել». իմա՛ ձգել զնետ իբրու առ որսալոյ ինչ։
ՈՐՍ. որպէս Նիւթ որսալոյ. կեր. խայծ.
Ծածկեալ զկաթ ձկանց սովորական որսովք. (Շ. հրեշտ.։)
eight;
ութիցս քսան, eightscore;
յամի տեառն հազար — հարիւր եօթանասուն եւ —, in the year of our Lord eighteen hundred and seventy eight.
• , ի հլ. «ութը» ՍԳր. որից ութամեան կամ ութեմեան Գծ. թ. 33. ութերորդ ՍԳր. ութուտասն կամ ութևտասն ՍԳր. ութօրեայ Ան ժե. 12 ևն. լետնաբար՝ եօթն, ինն, տասն բառերի նմանութեամբ ձևացած է ութն Տօ-նակ. որից աշխ. ութը և ածանցման մէջ՝ ութներորդ, ութնամեայ ևն։
• -Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. ok'tō ձևից, որի երկակին է ok'tou. ցեղակիցներն են՝ սանս. [other alphabet] ašlá, [other alphabet] aštáu, զնդ. ❇» ášta, պհլ. [arabic word] htšt, պրս. [arabic word] hašt, քրդ. hešt, աֆղան. ata, օսս. ast', թո-խար. okat, քուչ. okt, յն. ὄϰτώ (որից գնչ. octo, ofto, ochto, hto), լտ. octō, իտալ. otto. ֆրանս. huit, հիռլ. ocht, կիմր. wyth, ն. կորն. eath, բրըտ. eiz, հհիւս. átta, անգսք. eahta, անգլ. eight, գոթ. ahtau, հբգ. ahto, մբգ. ahte, գերմ. acht, հոլլ. acht, լիթ. astuni լեթթ. astuóni, հսլ. osmi, ռուս. воcемь, ալբան. tete ևն. բոլորն էլ «ութ» նշանակութեամբ (Pokorny 1, 172, Walde 536, Boisacq 696, Trautmann 15, Ernout-Meillet 663 Kluge 5, Horn § 1095)։ Հնխ. ok'tōu լինելով երկակի, հետևում է թէ հընդ-եւրոպացոց հաշուարկութիւնը չորսի վրայ էր. հաշւում էին իւրաքանչիւր ձեռքի չորս մա-տերը՝ առանց բթամատի։ Սրանից էլ հե-տևցնում են ոմանք՝ որ ok'tōu բառը ծառում է ak-«սուր, ծայր» արմատից, իբր թէ ձեռ-քի մատների սուր ծայրերն ի նկատի առնե-լով, բայց այս բացատրութիւնը այլևս ըն-ռունելի չի համարւում։ Հայերէնի մէջ հնխ. ok'to ձևը հնխ. septm «եօթը» բառի նմա-նողութեամբ դարձել է (դեռ նախահայ շըր-ջանում) optō, որից յառաջացել է հյ. ութ (հմմտ. svoрno>քուն, opi>ու «և» ևն)։ Նոյնպիսի ձևափոխութիւն են կրել նաև ել. όրτώ և ռում. opt «ութ»։-Հիւբշ. էջ 483։
• Ծանօթ հնդևրոպական ձևերի հետ են համեմատում նախ Klaproth, As. pol, 107, յետոյ ՆՀԲ, Peterm. 20, 33, 38, Windisch. 31, Böttich. ZDMG 1850, 359, Arica 62, 9, Lag. Urgesch. əré, Müller SWAW 35, 198, Հիւբշ. KZ 23 19, Տէրվ. Երկրագունտ Ա. 48, Լեզու 177, Նախալ. 76, 132, Հիւնք. ևն։ Չայ-նական բացատրութիւնը վերի ձևով տուաւ նախ Müller, աւելի յետոյ տե՛ս և Bugge, Beitr. 43, Bartholomae IF 2, 269։
• ԳՒՌ.-Երև. Մկ. Շմ. Վն. ութ, Ալշ. ութ (սեռ. ուտի), Մշ. ութ (ըստ Բէնսէի՝ ուտ, ևեռ. ուդ'ի), Ջղ. ութն, Ախց. Զթ. Խրբ. Կր. Հմշ. Հճ. Ննխ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տփ. ո՛ւթը, Պլ. ո՛ւթը, ո՛ւթու, Սլմ. ո՛ւթթը, Տիգ. ո՛ւթթը, ո՛ւթթէ, Մրղ. ո՛ւթթա, Անտ. էօ՜թը, Սվեդ. էօթթը, Ասլ. ի՛ւթը՝, Ագլ. Գոր. Ղրբ. օթ։ Նոր ռառեր են ութանոց, ութնաչք, ութնում, ութ-օրէնք, ութուց «գութանի չորրորդ լուծը»։
(յօդիւ, Ութն) որ եւ յն. լտ. օգթօ՛, օ՛գթօ. ὁκτώ octo. Կրկին քառեակ. չորիցս երկու. ութը.
Ութ սոքա։ Ութ սիւն։ Ամս ութ։ Ութ արամբք։ Յութ կանգնոյ։ Տո՛ւր բաժինս եօթանց, այլ եւ ութից.եւ այլն։
Ութիւն զհանդերձեալ ուրախութիւնն նշանակելով. (Պիտառ.։)
Ըստ եօթան եւ ութի՝ յօրինացն ի հոգեւորն փոփոխումն երիցս հնգիւք. (Արշ.։)
Քառասուն թիւգ ի հինգ ութից աւարտի. (Արիստակ. մկրտ.։)
Եօթն՝ աստեացս (նշանակ), եւ ութն՝ ապառնւոյն. (Տօնակ.։)
neck;
զուլամբ երթալ, to fall headlong, head-foremost, to tumble, to fall;
to be plunged in sensuality;
to be sunk in debauchery, to wallow in voluptuousness;
pearl necklace;
Venetian pearls, bead, glass-bead, bugle;
knuckle-bones, cockle.
• , ն հլ. (-լունք, -լանց) «մարգարտի հատ կամ զարդի համար փոքրիկ օղակաձև ապակի» Երգ. ե. 1. Ագաթ. «մանուկների խաղալու վէգ» Վեցօր. 178. Արշ. «վզի օղա-կաձև ոսկորները, անրակ» Տաթև. հարց. 244 (որ ըստ Մխ. բժշ. 4 հլունք). որից ուլնա-խաղաց ԱԲ. յուռութուլունք կամ յուռթու-լունք Բ. մկ. ժբ. 40. տապեղուլունք Ոսկ. r. գ. 6. Վեցօր. 178. ուլունավաճառ «ու-յունք ծախող» (չունի ԱԲ) Զքր. սրկ. Ա. էջ 25. գրուած է նաև ուղունք Արիստ. գրչ.։
• Հիւնք. արաբ. lulū «մարգարիտ» բա-ռից։ Lidén, Arm. Stud. էջ 129 կա՛մ նոյն է ուլն «վիզ» բառի հետ և կամ իբր «կլորիկ՝ գնտաձև բան» պէտք է կցուի լեթթ. ula «խիճ, թռչունի ձու», նսլ. ole «պալար», սանս. āndá-«ձու, ձուանք», asthilā «խիճ, գնտակ, ցորեն» բառերին։
• ԳՒՌ.-Երև. Ջղ. ուլունք, Մկ. Վն. ուլնիկ, Տփ. հո՛զունք, Մրղ. իւլիւք, Գոր. Ղրբ. հի՛ւ լիունք, Շմ. հիւլիւնք, Ագլ. էօ՛լիւնք, ի՛զիւնք, հի՛զիւնք, Մշ. ուլինք, հլուն, Ախց. Խրբ. Կր. հլուն, Հմշ. Սեբ. հիլուն, Ննխ. հիլուն, հիւ-լիւն, Ալշ. հլու, Խ. Մկ. ուլիկ, Սլմ. իւլիկ՝, Հճ. հmլլու, Սվեդ. հըննէօգ, յգ. հըննիր. բո-լորն էլ նշանակում են «ուլունք, բունջուղ». նոյն է նաև Ախց. հլուն «ոլոռի մեծութեամբ կտոր կամ կաթիլ (շաքար, քրտինք)»։ կրօնական միաբանութիւն» Եղիշ. ևանոն. Շար. որից ուխտել ՍԳր. ուխտաւոր ՍԳր. Ագաթ. Եզն. ուխտադրուժ Երեմ. գ. 7-1Ս. Հռ. ա. 31. ուխտադիր ՍԳր. Ոսկ. բ. կոր. և եբր. ուխտակալ Ա. մկ. ժա. 33 ևն.-մհյ. ըխտաւոր «լուսնոտութիւն, épilepsie» Բժշ. (տե՛ս Բազմ. 1917, էջ 102ա)։
αὑχήν cervix σπόνδυλος vertebra spinae dorsi, venticillum. (գրի եւ Ուղն, Ոլն) Սկիզբն ողին, վիզ. փող. պարանոց. ողն եւ շրջանակն պարանոցի դիւրադարձ. որ եւ ՈՒԼՆԱՓՈՂ. վիզ, ճիտ, շլինք, շնլիք.
Խորտակէ զուլն մեղաւորաց։ Խառեսցէ զգլուխն (տատրակի կամ աղաւնոյ) յուլանէն, եւ մի՛ հատցէ. (Սղ. -ճիը. 4։ Ղեւտ. ՟Ե. 8։)
Երկան զուլանէն (կամ զուղանէն) հրամայէ կապել, եւ ընկենուլ ի պտտոյտ մի գետնոյն. (Խոր. ՟Բ. 45։)
Կռուելովն ըմբռնեն զուլանէն. (Իսիւք.։)
Ձին զուլամբն երթեալ (գլորեալ ընդ ուլն ի վայր՝) սպանանէր (զվաչէ)։ Դուք աւադիկ զուլամբ իմն երթայք եւ զեխիք». յն. զեղանիք, կամ զեղխիք թուլութեամբ. (Բուզ. ՟Ե. 43։ Ոսկ. կող. ՟Ժ՟Բ։)
Միզն ի ձեռն այնոցիկ՝ որ ըստ նմանէ ուլունքն, զինքն եւ որ կայն ի նմա ուղեղն՝ ի դուրս ածելով, ի հիմունսն յանգի ողինն ... շուրջ պատեալ յուլունս (կամ յոլունս) շրջանակացն. (Նիւս. կազմ. ՟Լ՟Բ։)
μαργαρίτης, ὀρμίσκος unio, bacca. Հատ հարազատ մարգարտոյ, կամ ապակւոյ, որպէս օղ փոքրիկ՝ ընդ իրեարս յեռեալ ի պէտս զարդու պարանոցի, բազկաց, եւ ոտից, եւ այլն. հիլուն.
Յարմարումն բարձից (ոտից) քոց՝ նմանութիւն ուլանց յեռելոց. (Երգ. ՟Ե. 1. յն. օրմի՛սգօս որ եւ մանեակ, քայռամանեակ.)
Որպէս ուլն յեռեալ՝ ժողովէ յինքն զպէսպէս զանազանութիւն գեղոց մարգարտաց։ Քառեակ մանեկաւ նշուլափայլ մաքուր ուլանցն յեռմամբ՝ լանջք սուրբ քո շնորհօք առլցեալ. (Նար. երգ. եւ Նար. կուս.։)
Ուլունք շամիրամայ ի ծով. (Խոր. ՟Ա. 17։)
Ուլունքն ի վերայ լանջացն (դստեր հերովդիադայ) նմանեալ լերանց ծաղկանց. (Տաղ.։)
Ունէր արուեստ ապակագործութեան՝ առնել ուլունս ապակեղէնս. (Ագաթ.։)
Ուլունս (կամ ուլս) արկանեն վասն կրից, կամ վասն այլ ինչ հմայութեանց բարբանջանաց։ Ուլն ինչ արկանեն այնոցիկ՝ որոց արիւնն հատանի, եւ ասեն՝ թէ դադարեցուցանէ զարիւն. (Կանոն.։)
Ուլունք կամ ուզունք ապակեայք. (Արիստակ. գրչ.)
ՈՒԼՆ, կամ ՈՒԼ. Ոսկր խաղալիկ տղայոց. վէգ. ὁστέον os, ossa. (իսկ σφόνδυλος verticillus, է լիսեռն իլկոյ).
Թէ ինչ մանկական գործոց ուլովք չափ իբրեւ զմարդ, զորս ոչ յիշել ասես այժմ ի քրիստոսէ զանգիտութեանն. (Արշ.։)
Դեւ բնակաւոր կայ յայնոսիկ, որ ի ներկածոյ եւ ի տարագիր ուլունսն հարեալ իցեն. (Վեցօր. ՟Ը. յն. ոսկր։)
Իսկ (Փարպ.)
Կրակ ի բազում նիւթոց լինի. այլ է եւ ուլն սպիտակ, որ ի նմանէ լինի հուր. լինի ի կաւարծաթոյ հուր, յորժամ ընդդէմ արեգական ոք շողացուցեալ դիցէ». կա՛մ է հանք ինչ, եւ կամ ուլ սպիտակ շփեալ որպէս կատու։
vow;
wish, desire, prayer;
compact, covenant, agreement;
alliance, pact, treaty;
order, congregation, community;
clergy, churchmen;
pilgrimage;
— աղի, everlasting covenant;
—ք եւ դաշինք, conditional promise, alliance;
մատեան —ի, Holy Writ, the Bible;
տապանակ —ի, the ark of the Covenant;
հին եւ նոր —, the Old and the New Testaments;
— հաւատացելոց, Christians;
— եկեղեցւոյ, մանկունք —ի, clergy;
— կանանց, nunnery;
—ի տեղիք, holy places, sanctuaries, relics;
պարզ, հրապարակական, անլուծանելի —, simple, solemn, indissoluble vow;
անխորհուրդ, անխոհեմ —, indiscreet, imprudent vow;
— դնել, to make a vow, vows;
— դնել ողջախոհութեան, to make a vow of chastity;
—ս կռել հրապարակաւ, to make a solemn treaty;
— դնել or յ— մտանել ընդ ումեք, to make a treaty, or an alliance with any one, to be in treaty for;
կնքել — հաշտութեան, — հաստատութեան առնել, to make peace;
կալ յ—ին, to remain faithful to one's vow;
կատարել զ—ն, to accomplish one's vow;
անցանել զ—իւ, ջրել զ—ն, ապախտ առնել զ— իւր, to break or violate one's vow;
տնօրինել զ—ն, to dispense with or exempt from a vow;
—իւք խնդրել, to desire ardently, to long for eagerly;
երթալ յ—ս, to go on a pilgrimage;
զ—ս իմ կատարեցից, I will accomplish my vow.
• , ի հլ. «հաստատ խօսք, հաստատ առաջադրութիւն, դաշն, իրար մէջ կապուած պայման» ՍԳր. Եփր. համաբ. 187. «վանք. 38-488
• Հներից Համամ. քեր. 268 հանում է ուխ (1) նախդիրից։ ՆՀԲ «լծ. այլազս. ագթ, ահթ, ուհտէ, ուհտէթ, վատ, վա-նիէթ, լն. էւխի՛, որ և աղօթք, լտ. pactum»։ Peterm. 21, 27 լտ. nactum։ Diefenbach, Berl. Jahrb. 1843, 447 փոխառեալ է դնում լտ. pactum բառից։ Lag. Urgesch. 343 զնդ. aoxta. սանս. ukta։ Riggs, Քերակ. 1856, էջ 60 ա-ռաբ. ahd բառի հետ։ Պատկ. Изсльа. էջ 9 զնդ. uxta և սանս. ukta։-Spiegel. Huzw. Gram. 191 զնդ. uxti։ Müller SWAW 42, 255 և 44, 565 զնդ. uxti, սանս. ukti։ Justi, Zendsp. 60 զնդ. uxti ձևի տակ։ Հիւբշ. KZ 23, 403 փոխառ-եալ զնդ. uxti-ից։ Տէրվ. Նախալ. 105 համեմատելով զնդ. uxti և սանս. ukti ձևերի հետ՝ չի կարծում թէ բնիկ է։ Հիւնք. արաբ. ուհտէ, ահտ։ Մ. Ս. Դա-ւիթ-Բէկ, Յուշարձան 398 գոթ. aiths, հիռլ. oeth, հ. բրըտ. ut «ուխտ» ռառե-րի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ (Այս ձևերը նոյն են ռեոմ. eid. հոլլ. eed, անգլ. oath ևն հոմանիշների հետ, որոնց նախնական նշանակութիւնն է ըստ Kluge I11 «գնացք, երթ» և ծագում են հնխ. i «եր-
• թալ» արմատից՝ d աճականով։ Այ-պէսով հայերէնը բոլորովին հեռանում է սրանցից)։
• ԳՒՌ.-Առլ. Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մշ. Մկ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Սլմ. Վն. Տփ. ուխտ, Ջղ. գուխտ, Զթ. Խրբ. Հճ. Հմշ. Պլ. Սեբ. Տիգ. ուխդ, Ակն. յգ. ըխդիւնաք, Սչ. ուխդ՝, Ռ. ուխթ, Ասլ. իւխդ, իւխ*, Գոր. Ղրբ. օխտ։-Նոր բառեր են ուխտական, ուխտամասիկ, ուխտատեղ, ուխտունաք, ուխտանալ։-Թոռ. քախօս հայոց մէջ՝ Ատն. ուխտ «մի տեսակ հաց»։
Ընկալցի զուխտս եւ զխնդրուածս սրտից մերոց. (Ժմ.։)
(լծ. այլազգ՛՛. ագթ. ահթ. ուհտէ. ուհտէն, վատ, վասիէթ. յն. էւխի՛ . որ եւ աղօթք. լտ. բա՛քդում ). Խոստումն հաստատուն. խօսք հաւատարիմ իբր երգմամբ չափ. առաջադրութիւն. դաշն. եւ Տենչ եւ փափաք սրտի. աղերս եւ պաղատանք ի սրտէ. եւ Իրն ուխտեալ, նուէր.
ՈՒԽՏ աստուծոյ առ մարդիկ. որ եւ ԿՏԱԿ. Կտակարան՝ հին եւ նոր. διαθήκη foedus, (-deris), testamentum.
Հաստատեմ զուխտ իմ ընդ ձեզ։ Այս է նշանակ ուխտին։ Յիշել զուխտն։ Եդ տէր ուխտ ընդ աբրամու, եւ ասէ, զաւակի քում տաց զերկիրդ զայդ։ Տապանակ ուխտին։ Ուխտեցից ուխտ նոր։ Այս է արիւն իմ նորոյ ուխտի։ Նոր ուխտ.եւ այլն։
ՈՒԽՏ մարդոյ առ աստուած. εὑχή votum, oratio, preces ὐπόσχεσις promissio.
Ուխտեաց յակոբ ուխտ։ Օծեր ինձ զարձանն, եւ եդիր ուխտս։ Յուխտ քո։ Ընծայից եւ ուխտից ձերոց։ Մեծ ինչ ուխտս ուխտեսցէ սրբել զսրբութիւն տեառն։ Զամենայն աւուրս ուխտին իւրոյ սուրբ կացցէ տեառն։ Զուխտս իմ կատարեցից։ Ուխտս դի՛ք, եւ կատարեցէ՛ք։ Կատարեա՛ բարձրելոյն զուխտս քո։ Տաց քեզ զուխտս իմ, զոր խոստացան քեզ շրթունք իմ։ Ուխտք (կամ աղօթք) ուղղոց ընդունելի են նմա։ Զի՛ ո՛րդեակ ուխտից (այսինքն աղօթից) իմոց։ Ուխտիւք խնդրէի.եւ այլն։
Ոչ եթէ ընդ մարդոյ է ուխտ հաւատոց մերոց։ Անձանձրոյթ խնդրել ուխտիւք, զի համբերել կարասցեն. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ը։)
ՈՒԽՏ մարդոյ ընդ մարդոյ. Դաշն. συνθήκη, διάσταλσις pactum, foedus. եւ բայիւ συντίθημι compono, constituo, paciscor, pango, spondeo. տե՛ս եւ ԿՌԵԼ.
Քանզի պահեցէք դուք զուխտս եւ զդաշինս՝ զոր ընդ մեզ եդիք։ Վասն ուխտիցն հաշտութեան։ Ստութիւն ինչ մտցէ ի դաշինս անդր, եւ ուխտքն եղիցին տարապարտուց։ Ե՛կ ո՛ւխտ դիցուք առ միմեանս, եւ դաշինս կռեսցուք։ Ուխտ եդեալ էր հրէից, եթէ ոք եւ այլն։ Եդին երկոքին ուխտ ընդ միմեանս. եւ այլն։ cf. ԱՂ. cf. ԱՂ ՈՒԽՏի, cf. ՈՒԽՏ ԱՂԻ։
ՈՒԽՏ եկեղեցւոյ. Միաբանութիւն քրիստոսական ժողովոյ. մանաւանդ Ժողով ժառանգաւորաց, կամ վիճակաւորաց, գղերք. κλῆρος clerus եւ այլն.
Պարսպեալ պահեա՛ զուխտս հաւատացելոց։ Էին նոքա ի սուրբ ուխտին առաքինութեան։ Իմացուցանէր վասն ուխտին քրիստոնէութեան. (Շար.։ Եղիշ. ՟Դ։)
Վասն սուրբ տեղւոյս շինութեան, եւ բարեկարգութեան ուխտիս։ Ուխտս ասէ, որ ըստ քահանայականին վիճակեալ են։ Ուխտ ասելով եկեղեցւոյ, զի ամենեքին նուիրեալ են ի սպասաւորութիւն եւ ի կարգաւորութիւն եկեղեցւոյ. (Խոսր. ժմ. եւ Խոսր. պտրգ.։)
Եպիսկոպոսն ասէ ցժողովուրդն, եւ ցուխտն։ Էառ ընդ իւր զուխտ եկեղեցւոյն։ Ուխտի մանկունք. (Սոկր. ՟Է. 20։ ՃՃ. եւ այլն։)
ՈՒԽՏ. որպէս Վանք, եւ սուրբ տեղիք.
Կրօնաւոր՝ որ առեալ է զկրօնս սրբութեան, եւ տեղափոխ լինի յուխտէ յուխտ, արգելեալ լիցի. (Կանոն.։)
Չէ՛ պարտ կրօնաւորին յուխտ կանանց մտանել. (Շ. ընդհանր.։)
Ի տես հիւանդաց կամ յուխտի տեղիս երթային. (Լաստ. ՟Բ։)
gift, present, homage;
address;
— մատուցանել, to present an address.
• «ընծայ, նուէր» Հին բռ. որից ու-նինք. ուղերձել «ընծայ տալով մի բան խընդ-րել, աղերսել, սիրտը իրեն քաշել» Իմ. ժը. 21. Եզեկ. ժզ. 33. Ոսկ. մ. բ. 10. «նուիրա-բերել» ժմ. 604. «քաջալերել, յորդորել» Սարգ. գ. յհ. ա. էջ 620բ տպ. (Որք մօտ եր-թան և ողերձենն առ նահատակութիւնսն). ուղերձումն Նար. խչ. գրուած է նաև օղերձ, օղերց, ըղերձել, ողորձել (Սարգ. անդ, ա տպ. 784,բ տպ. 620), ըղորձել, ողերձել։ Արմատի երկրորդ նշանակութիւնն է «դէզ. հակ, բեռ», որից ունինք օղերձեալ՝ փխ. ու-ղերձեալ «բեռնաւորուած» Վեցօր. էջ 129 (տե՛ս Աճառ., Հայ. նոր բառեր հին մատ. Ա. 163) և նախաձայն ու-ի կրճատմամբ էլ ղերձ, ի հլ. «հակ, վաճառքի կապոց» Ոսկ, մ. բ. 1 (հմմտ։ ուղղորդ>ղորդ)։
• ՆՀԲ «աղերսել... կարօղ էր և ստու-գաբանել՝ ուղի հերձել կամ հանդերձել առ խնդրելին»։ Մառ ИАН 1914, 363 հյ. իղձ և վրաց. մղդելի «քահանայ» ռառերի հետ։
ՈՒՂԵՐՁ կամ ՕՂԵՐՁ. (արմատ Ուղերձելոյ) Աղերս՝ ըստ որում ընծայ. նուէր։
Օղերձ, օղերց, ընծայ, կամ արուէզ». (թ. արզ. եւ արմազան)։
branch, bough;
shoot, slip;
—ք եղջերուաց, tiers of the horns of deer;
յապաւել զ—ս, to prune, to lop, to trim off the superfluous branches.
• (յետնաբար ի-ա հլ.) «ճիւղ, ծիլ» Պիտ. փիլ. Անան. յովն. որից ուղեշարձակ ԱԲ. ուղիշաբերձ Երզն. քեր. գեղուղէշ Պիտ. բարձրուղէշ Երզն. լս. Ոսկիփ. գեղեցկուղէշ Վրք. հց. երկնուղէշ Նար. կուս. կակղուղէշ Մխ. առկ. յոգնուղէշ Սկևռ. աղ. գրուած է նաև ուղեշ, աղօշ ԱԲ, աղէշ՝ որից անգեղ-աղէշ Տիմոթ. կուզ, էջ 62։
• Հիւնք. ուղիղ բառից։ ուղի բառի հնագոյն արմատական ձևը, որին հայում են թերևս ուղարկել, ուղանցական բառերը՝ փխ. ուղերկել, *ուղենցական։
ՈՒՂԷՇ կամ ՈՒՂԵՇ. κλάδος, κλαδίσκος ramus, ramulus. Բարունակ. շառաւիղ. ստեղն. ընձիւղ. բողբոջ. ուռ. սաղարթ, ոստ տերեւազգեաց. ճիւղ. ֆիլիզ (որ եւ սաղարթ).
Ամենեքին զնմանէ կախեալ լինին իբրեւ զծառոցն ուղէշքն ի նմանէ ի դուրս բուսեալք։ Աթոռ նորա էր ընդ հովանեաւ, զոր ի դդմենւոյն ուղէշքն պատէին։ Եղջերուացն եղջիւրք՝ առատագոյն ուղէշք այսր անդր բուսեալք զօրէն ոստոց ի ստեղունս. (Փիլ.։)
Զաւելորդ ուղէշս յապաւել. (Պիտ.։)
Դդմենին զարդարեալ էր խիտ առ խիտ ուղէշօք, եւ թանձրամած տերեւօք, եւ ոչ պտղովք. (Անան. ի յովնան.։)
Անօրէնութեանն ուղէշ ծաղկեցաւ։ Վերարձակութեան քաջաբեր ուղէշս։ Ի քէն աճեալ ուղէշն երկնային. (Նար. ՟Ի՟Դ. ՟Կ՟Ա. եւ Նար. կուս.։)
Ուղէշս. ճիւղս տերեւալի եւ թանձրաթուփ. (Լծ. նար.։)
Յատոցաւ զուղէշսն յապաւէր. (Սկեւռ. լմբ.։)
Յամբարտաւանութենէ իբրեւ յարմատոյ այլ ուղէշքն (մեղաց) բողբոջեալ ծաղկեցան. (Կիր. ՟ը. խհ.։)
Ձեռն իմ ձգեալ յուղէշ ծառին՝ կթել պտուղ ինձ մահածին. (Յիսուս որդի.։)
Բուռն հարեալ զուղէշ (զուղեշէ) միոյ, յորում էր պտուղ բազում. (Եպիփ. ծն.։)
road, way, route, journey;
passage;
յ— արկանել, to send on a voyage, to start a person on a journey;
յ— անկանել, ուղւոյ լինել, to set out, to start, to leave, to depart, to go away.
• «ճամբայ, ճանապարհ» ՍԳր. Ա-գաթ. որից ուղևոր Դտ. ժթ. 17. Առակ. զ. 11, ուղեկից ՍԳր. Ոսկ. ես. ուղեկցել Վեցօր. ուղեգնաց Ագաթ. գողուղի Ա. մկ. ժ. 82. արտուղի Իգնատ. թղ. 77 (ոսկեդարեան!) զարտուղի Յճխ. Սարգ. նրբուղի Վրդն. երգ. Տօնակ. ուղանցական «ճամբո՞րդ» Տիմոթ. կուզ, էջ 192. ուղարկել կամ յուղարկել ՍԳր. Ոսկ. Եղիշ. յուղարկիչ Ոսկ. մ. գ. 6. յուղար-կաւոր Ա. եզր. ը. 52. Ասող. Մաշտ. յուղարկ երթալ Եփր. թգ. յուղարկութիւն կամ ուղեր-կութիւն «մեռելի յուղարկաւորութիւն» Նորա-գիւտ բ. մն. ժզ. 13. ստարտուղիլ Սարև հանգ. յղել (<*յուղել) ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 2 ևն։ Շփոթուելով ուղիղ բառի հետ՝ երբեմն սխալմամբ գրւում է կրկին ղ-ով. ինչ. ուղ-ղեկից (իմա՛ ուղեկից) Տոբ. ե. 22։ Միջին հայերէնի ձևեր են յղարկել, աղարկել Վրդն, պտմ. 157, յըղրկել REA 1, 245, յղարկաւոր, բղևորիլ Վրք. հց. ըղևորութիւն Գնձ. ղևորել Վրք. հց. ա. 174. Սիսիան. ղևորեալ Պա-րականոն շար. 140. ղևոր Ճառընտ.։ Յղոմ ձևն ունի Համամ. քեր. 265։ Նոր բառեր են երկաթուղի, երկաթուղագիծ, ծառուղի, խճու-ղի, փապուղի, փակուղի, ներքնուղի, ուղար-գել, ուղեցոյց, կոյուղի, գործուղել, գործու-ղում ևն։ Յետին հեղինակների մօտ մի քա-նի տեղ գտնում ենք ուղ «անցք, ճանապաոհ, ձևը. այսպէս Նար. կէ. էջ 173 և կուս. Երռն մտթ. 352. այս ձևը սխալ գրչութիւ՞ն է, թէ
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. ul-արմատից. սրա հետ հմմտ. յն. ἀυλός «երկարաձև փոս անցք, սրինգ, խողովակ», ἕ́ναυλος «գետի ան-կողին», αὸλών «կիրճ, հովիտ, փոս, նեղուց, ջրանցք», հսլ. ulica, ռուս. улипa. չեխ. ulioα «փողոց, նրբանցք», հսլ. uliji, ռուս. улeй, չեխ. նl, լիթ. aulys, avilys, լեթթ. aulis, aule, avele «մեղուի փեթակ» (այսպէս կոչ-ուած, ըստ որում փեթակը նախապէս ծա-ռերի խոռոչումն էր, ինչպէս ցոյց են տալիս նաև ռուլգար. ulei «սնամէջ կոճղ ծառի, որ գործածւում է իբր ջաղացքի նաւ, կամ իբր փեթակ», սլով. նlj «սնամէջ ծառ, փեթակ»). լիթ. aūlas, հպրուս. aulinis «կօշկի վիզ», aulis «ոտքի ոլոք», նորվ. aul, aule, jol «angelica silvestris բոյսը», հհիւս. -joli «սպիտակ եղիճի (angelica archangelica) ցօղունը» (այս երկու բոյսերը Նորվեգիայում կոչւում են նաև slke, որի բուն նշանակու-թիւնն է «եղէգ»), լեթթ. ula, ulá «անուի ա-կանոց, այսինքն անուի մէջտեղի ծակը, որից առանցքն է անցնում», լատ. (շրջմամբ) al-vus «խոռոչ, փոր», alveus «խոռոչ, փոս, գուշ, փեթակ, գետի անկողինը» (Pokorny 1, 25, Walde 30, Boisacq 101, Ernout-Meil-let 38. Trautmann 18)։ Այս ձևերը ենթա-դրում են հնխ. aulos գոյականը, որի ար-մատն է eul-, oul-, ul-. վերջինը՝ որ նոյնի ստորին ձայնդարձն է, գտնում ենք յատ-կապէս հյ. ուղի և լեթթ. ula, ulá ձևերի մէջ։ Տե՛ս նաև Օղ։
• Ինճեճեան, Եղան. Բիւզ. 1819. 147 ուղիղ «շիտակ» բառից. հմմտ. տճկ. doγru yol «շիտակ ճամբայ, պողոտայ»։ ՆՀԲ լծ. թրք. yol «ճամբայ» և oluq «խողովակ»։ Հիւնք. թրք. yol, Muller, armen. VI, թիւ 47 համեմատեց առա-ջին անգամ հսլ. ulica, ռուս. улиц։ «փողոց» բառերի հետ։ Հիւբշ. 484 այս մեկնութիւնը անստոյգ է համարում։ Meillet MSL 8, 238 յուղ-արկել համե-մատում է հսլ. sulu «պատգամաւոր», sulati «ուղարկել» ձևի հետ (ըստ Liden,
• Arm. St. 77 հսլ. sulu ծագում է հնխ. kul-ձևից, որ պիտի տար հլ. *սուլ. նոյնը կրկնում է Boisacq 211 ծան.)։ Աճառ. ՀԱ 1899, 206բ կցում է ուղիղ բառի հետ։ Pedersen, Հյ. դը. լեզ. 193 տալիս է վերի մեկնութիւնը, որ ընռու-նում են Boisacq 1099, Walde 30 և Po. korny 1, 25։ Մառ, Ocнов. табл. էջ 2 արաբ. sabīl և ասոր. šəwīlā «ճամբայ» բառերից հանում է սեմ. šbl, sbl ար-մատը, որին լծորդ է դնում յաբեթ. «*bl hvl, որից վրաց. biliki «նեղ ճամբայ», vla, svla «երթալ, քայլել». մոռանում է յիշել այստեղ նաև հյ. ուղի։ Meillet, Յուշարձան 211 վարանելով յիշում է հսլ. ulica։ Karst, Յուշարձան 407 սու-մեռ. sul «փողոց», 423 թրք. yol, եա-քուդ. suol, չուվաշ. šul, šol, կիրկիզ. žol «ճամբայ»։ Մառ ЗВО 25 (1921), էջ 26 մինգր. olə «ճանապարհ» և վրաց. reba «երթալ» բառերի հետ, իսկ Яфeт. cбoр. 1, 63 ալբան. uδε, բասև. bide «ճանապարհ» բառերի հետ։ Պատահա-կան նմանութիւն ունին թրք. yol և չին. [other alphabet] ︎ lu4 «ճանապարհ, փողոց»։
• ԳՒՌ.-Անկախ ձևով են միայն Շմ. հէղի, Հւր. հղիք, Ղրբ. Մղր. հղէ՛ «ճանապարհ». որոնցից Ղրբ. հղէ անէլ, Երև. հղու անէլ «ու-ղարկել»։ Ածանց ձևեր են նեռևաւռնում 1. Ուղարկել >Ջղ. աղարկել, Հճ. mղmյգել, Ագլ. ըղա՛րկիլ, ղա՛րկիլ, Սլմ. օղօրկել, Մրղ, օղօրկէլ, Մշ. օղըրգել, ըղըրգել, Վն. էօրէօխ-կել, Մկ. հէօրէօղկիլ, Գոր. Ղրբ. ղարկէլ, Երև. ղարգէլ, Ախց. ղրկէլ, Սեբ. ղրգէլ, Սվեդ. Տփ. ղրգիլ, Մղր. ղո՛ւրկիլ, Շմ. խրկիլ, Սչ. խրգել, Ակն. Ննխ. Պլ. խրգէլ, Խրբ. խրգիլ.-2. Ու-ղևորել >Չն. աղավօրէլ «ճանապարհ դնել», Պլ. խավրէլ «ուղարկել».-3. Ուղել, Ուղղել Զթ. «քայլել»։
• ՓՈԽ.-Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 193-196 (KZ 40, 194) մեզանից է դնում օսմ. yoὶ եաքուտ. suol, չուվաշ. šul, šol «ճամբայ», որից թրք. yollamaq «ուղարկել»։ Նոյնպէս է նաև Գազանճեան, Յուշարձան 325։-Բոլո. րի էլ նմանութիւնը պատահական է։
ὀδός, διέξοδος via, meatus. (լծ. թ. եօլ, եւ օլուգ ). Ճանապարհ. ռահ. անցք. ճամբայ.
Զվատ յորժամ յուղի առաքես, ասէ, առիւծ ունի զճանապարհս։ Բարեկամ իմ եկն առ իս յուղւոյ։ Ուղւոյ լինէին (յն. (վարեալ լինէին ի գնացս). Առակ. ՟Ի՟Զ. 13։ Ղկ. ՟Ժ՟Ա. 6։ ՟Գ. Մակ. ՟Է. 10. եւ ՟Դ. 5։)
Եւ սմա ուղի ինչ անձուկ պատրաստեալ առ պարանոցին. (Պղատ. տիմ.։)
Որոց արկեալ զմեզ յուղի՝ առ քեզ առաքեն։ Պատմեն մերձաւոր սիրելեաց զանցս աշխատութեան ուղոյն ճանապարհաց։ Ոչ համբարեցի նշխարս պաշարաց ի յուղին անեզրական. (Փարպ.։ Ագաթ.։ Նար. ՟Կ՟Ը։)
right, straight, direct, vertical, upright;
correct, accurate;
right, just, honest, loyal, equitable;
directly, straightly, vertically;
uprightly, rightly, justly, well;
— գիծ, right line;
— անկիւն, right angle;
— սիրտ, honest, loyal heart;
— միտք, upright mind, just judgment;
— առնել, to smooth, to prepare;
to make ready the way;
cf. Ուղղեմ;
— գնալ ի նպատակն, to come to the point, to aim at;
— վարդապետել, to indoctrinate, to instruct in sound principles;
— դատեցար, thou hast rightly judged.
• , ո հլ. «շիտակ, լաւ, արդար, ճըշ-մարիտ» ՍԳր. որից ուղղել ՍԳր. Բուզ. Եւս. պտմ. Կիւրղ. ծն. ուղղաբերձ Մծբ. ուղղորդ ՍԳր. Ոսկ. մտթ. ուղղակի Սիր. դ. 20. ուղ-ղագիր Վեցօր. ուղղագործ Ոսկ. մ. բ. 9, 10 13. Սեբեր. ուղղական Ագաթ. ուղղահաւատ Բուզ. անուղղայ Իմ. բ. 1. Ոսկ. եբր. ես. մ. բ. 9, գ. 5. ուղղածել կամ ուղղապետել «ա-ռաջնորդել» Տիմոթ. կուզ, էջ 174. ուղղոտնիլ «կաղի ոտքը բժշկուիլ՝ շիտկուիլ» Տիմոթ. կուզ, էջ 135. նաւուղիղ Առակ. իգ. 34. Ոսկ յհ. ա. 9. թերուղիղ Խոր. դժուարուղիղ Պրպմ. -գրուած է նաև ուղիւղ, ուղևղ, ուղեղ։-Նոր բառեր են ուղղահայեաց, ուղղալար, հակ-ուղիղ, անուղղակի։
• Ինճիճեան, Եղան. բիւզ. 1819, 147 ուղեղ «խելք» բառից։ ՆՀԲ լծ. հյ. ուղի և թրք. ulu «մեծ»։ Bugge, Btrg. 39 սանս. saralá «ուղիղ» բառի հետ։ Հիւնք. ուղի բառից։ Աճառ. ՀԱ 1899, էջ 20Բ համարում է կրկնուած *ուղ արմատից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 196 ղ մաս-նիկով ուղի բառից. նախապէս նշանա-կում էր «խողովակաձև»։ Meillet, Al-tarm. Elementarb. 20 նոյն է դնում ուղեղ «խելք» բառի հետ, որի հին ձևը համարում է ուղիղ։
• ԳՒՌ.-Արմատը կորած է. կայ միայն ուղ-ղորդ բառը, որի մհյ. ձևերն են ողորդ Վե-ցօր. 135, Եղիշ. այլակ. 60, ղորդ Եփր. խոն, 217, էլ. արիստ. 18.-գւռ. ունինք Շմ. ու-ղօրթ, Ալշ. Մշ. օղորթ, Հւր. օղօրդ, Հճ. m-ղոյդ՝, Ջղ. չաղորդ՝, ղորդ՝, Սլմ. աղվորթ, Տեգ. ըղուրթ, Ագլ. ա՛ղուրդ, Մկ. mղուրթ, Սվեդ. իւղիւրթ, Զթ. իւղիւյդ՝, իպղիւրդ՝, Մրղ. աղվըիրթ, արվըերթ, ավրիրթ, Երև. ղօրթ, ըղօրթ, Ախց. Կր. ղօրթ, Գոր. Ղրբ. ղօրթ, ղէօրթ, Տփ. ղուրթ, Ննխ. խօրթ, խօշթ «ու-ղիղ, ճիշտ, ճշմարիտ», որից խօրթել, խօշ-թել Ննխ. «շինել, յարդարել»։ Նոյն բառն է նաև Սվ. աղօրթել «մարձել, խախտուած ոս-ևորները շփելով տեղը բերել». հմմտ. մհյ. յղորդիլ «շիտկուիլ, խանգարուած մի բան ուղղուիլ» Միխ. աս. 314։
• ՓՈԽ.-Մեր գւռ. խորդ ձևից են բոհեմ. (գնչ.) horto «ճիշտ, ուղիղ», horta «ճշմառ-տութիւն, ճշտութիւն, արդարութիւն» (տե՛ս Vaillant, Gram. des Bohémiens paris 1868, էջ 108). բոհեմերէնի մէջ խ տալիս է ճ հմմտ. han «իջևան» <պրս. xān բառից։-Հայերէնից է դարձեալ վրաց. უღაუარიուղա-փարի «ուղղափառ (հաւատքով)»։
ὁρθός, ὅρθιος . (լծ. թ. օրթա, որ է միջին). rectus. (գրի եւ ՈՒՂԻՒՂ, ՈՒՂԵՒՂ, ՈՒՂԵՂ. որպէս ուղի միագիծ՝ հաւասար եւ միջաշաւիղ. լծ. թ. ուլու ). Անխոտոր. միօրինակ. հարթ. դիւր. եւ նմանութեամբ՝ Արդար. իրաւացի. ճշմարիտ. բարի. շիտակ, ըղորդ, աղէկ .... cf. ՈՒՂՂՈՐԴ, որ է կանգո՛ւն.
Մի՛ պարծեսցի կորն իբրեւ զուղիղն. (՟Գ. Թագ. ՟Գ 11։)
Վասն ուղիղն եւ ծուռն գոլ՝ որակ իմն ասի. (Արիստ. որակ.։)
Ուղիղ գիծ է, որ եդեալ է ի վերայ դիմաց կէտիցն, որ կան ի վերայ նորա ընդդէմ միմեանց։ Մինչ յուղղորդ գծի վերայ կանգնի ուղիղ գիծ, եւ առնէ հաւասար զերկու անկիւնսն, որ ի կողմունսն, երկաքանչիւրքն կոչին ուղիղ անկիւն. (Եւկղիդ.։)
ՈՒՂԻՂ. Առաւել բարոյապէս ասի.
Ճանապարհ բարի եւ ուղիղ։ Խելամուտ առնեմ զքեզ ուղիղ շաւղաց։ Ուղիղ են գործք նորա։ Իցէ՞ սիրտ քո ուղիղ իբրեւ զսիրտ իմ։ Որք ուղիղ են սրտիւք։ Ուղղոց վայելէ օրհնութիւն։ Ուղիղ են դատաստանք քո։ Ուղիղ եւ բարի ես դու յաչս իմ։ Տեսանիցէք զլաւ եւ զուղիղ յորդւոց տեառն ձերոյ։ Ուղիղ մտօք։ Ուղիղ առնել (այսինքն ուղղել).եւ այլն։
Որոց ոչ են ուղիղ շաւիղքն, ոչ կարեն տանել ի յինքեանս զուղիղն քրիստոս. (Մեկն. ղկ.։)
ՈՒՂԻՂ. մ. ὁρθῶς recte. Ուղղապէս. ուղղութեամբ. բարւոք. շտկէ շիտակ, շիբ շիտակ, աղէկ.
Ոչ ապաքէն, եթէ ուղիղ մատուցանես, եւ ուղիղ ոչ բաժանես, մեղար։ Ուղիղ մեկնեաց։ Աչք քո ուղիղ հայեսցին։ Ոչ ուղիղ գնացեալ է առաջի իմ ժողովուրդ իմ։ Ուղիղ դատեցար։ Ուղիղ ետուր զպատասխանիդ։ Ոչ ուղիղ գնան ի ճշմարտութիւն աւետարանին։ Ուղիղ համառօտել զբանն ճշմարտութեան.եւ այլն։
Ուղիղ տանել զակօսն յարքայութիւնն. (Եղիշ. ՟Ը։)
mountain stream, torrent, flood;
ravine;
—ք հոսանաց, հեղեղաց, torrents;
—ք փափկութեան, river of pleasures;
—ք արեան, a river of blood;
իջին յաչացն —ք արտասուաց, he shed a flood of tears.
• , ի հլ. (որ և ուխ) «առատ հոսող ջուր, հեղեղ, հեղեղատ» ՍԳր. Եփր. աւետ. որից ուղխաջուր Ա. մկ. ժէ. 37. ուղխել Պիտ. Բրս. ծն. ուղխացան Ագաթ. ուղխինահոս նար. տաղ. ևն։
• -Թւում է թէ փոխառեալ է հիւս. Կով-կասեան լեզուներից. հմմտ. կայ. ակ. խիւր. ուրխու «ծով», վար. կուբ. ուխու «ծով», ուտ. ox, ux, uxk «գետ», կուբ. ox «գետ»։-Աճ.
• ՆՀԲ լծ. հյ. հեղեղ, ողո՜ղ և թրք. oluy «ջրանցք» (իմա՛ «խողովակ»)։ Հիւնք. աղխ բառից։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 334 հյ. ողող, ալիք, հեղուլ, սումեր. uš «թուք», ik «ակն», ak «ճահիճ», թրք. 5l, ul «ծով» ևն բառերի հետ։ Karst, Յուշարձան 423 թրք. oluq «խողովակ»։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 342 թրք. ուլխ, օլուք։
• ՓՈԽ.-Ըստ Պալեան, Բիւր. 1898, 713 հա-յերենից է փոխառեալ Կեսարիոյ հայ, թուրք և յոյն ժողովրդի գործածած ulx «ուղխ, հե-ռեղ» բառը. օր. jemaat ulx oldə aqdə «ժո-ղովուրդը հեղեղի պէս հոսեցաւ»։-Ըստ իս նմանութիւնը պատահական է. որովհետև 1) հայ գաւառական բարբառներում ուղխ բառը գոյութիւն չունի, 2) հյ. յետին ղ=γ հնչումից չէր կարող բխիլ 1 ձայնը, որ գըտ-նում ենք ulx բառի մէջ։ ժառանգները տե՛ս ողն և ուլն բառերի տակ. իմաստի կողմից հմմտ. յատկապէս լտ. ulna «գրկաչափ», գերմ. elle, անգլ. ell, հոլլ. el. հիսլ. oln, անգսք. eln «գրկաչափ»։ (Չափե-րի արժէքի փոփոխութիւնը շատ սովորական երևոյթ է լեզուների կեանքում)։-Աճ.
• Հիւնք. օղակ բառից։
• ԳՒՌ.-Ղրբ. հղօք (Ջրաբերդում՝ հղօկ) «քիլ, բթամատից մինչև ճկոյթն եղած բաց-ուածքը».-Բառ. երեմ. էջ 257 ուղուկ բա-ռո բացատրում է «թիզ կամ ղուկ», որիո երևում է որ 1698 թուին ղուկ՝ կենդանի ժո-ղովրդական ձև էր։
ՈՒՂԽ (հասարակօրէն անեզական) կամ ՈՒԽՔ. χείμαρρος , χειμάρρους torrens եւ χαράδρα sulcus, canalis. Հեղեղ կամ ողողք ջուրց յորդեալ ընդ ձորս. եւ Հեղեղատ, վտակ. սէյլ, սէլ. (լծ. եւ օլուգ, իբր ջրանցք).
Ուղխք անօրէնութեան։ Զուխս փափկութեան։ Զուխս (կամ զուխից. յն. յուխից) ի ճանապարհի արբուսցէ։ Ընդ ուղխս անցին անձինք մեր։ Ամենայն ուխք ի ծով գնան, եւ ծով ոչ լնու.եւ այլն։
Գետն՝ ձմեռնական ուխիւքն զայրացեալ։ Եւ ոչ ուխք զգետն ստուարացուցին՝ արբմամբ (անթիւ զօրաց)։ Զարեանցն պատրաստէ յարուցանել ուխս. (Նիւս. սքանչ.։ Խոր. ՟Բ. 12։ Պիտ.։)
Ուխք՝ փորձանքն. ուխք անուանեցան, նորին աղագաւ եւ անկայուն ջուր, զի ուխք են. (Եփր. աւետար.։)
camel;
մատակ —, she-camel;
տաճիկ —, dromedary;
զ—ու զձայն ածել, to bellow like a camel.
• , ու հլ. (սեռ. ուղտու կամ ըղտու) «ծանօթ կենդանին. թրք. deve) ՍԳր. Բուզ. զ. 10. Եւագր. Վեցօր. 158 (սեռ. ուղտոց). «ԲԿ ձայնին պատկանող մի եղանակի ա-նուն» Մանրուս. (Ամատունի, Հայլոց ռառ աւ բան, 536). որից ուղտապան (ասւում է նաև ոոտապան, մհյ՝ յղտապան Վրդ. առ. 199) Վրք. հց. ուղտերամակ Ես. կ. 6. Երեմ. խթ. 29. 32. ուղտենի Վանակ. յոբ. ուղտաքաղ Մագ. ուղտափուշ կամ ըղտափուշ Բժշ. ուղ-տինձ Շիր. քրոն. կամ ընձուղտ Խոր. աշխ..
• = Ասուր. udru, uduru «երկսապատ ուղտ» բառից, որ գործածուած է միայն յգ. [other alphabet] u-du-rī (կամ նաև udurē, udre) ձևով։ Ասուրական արձանագրութեանց մէջ յիշուած է եռոև դրսից բերուած և Ասորեստանում մեծացրած անասուն։ Առաջին անգամ այս անասունս բերել է Թագլաթպալասար Ա (1108-1080 ն. Ք.)։ Յիշատակուած են նաև Եփրատի ա-փին Hindān քաղաքից, Guzan կամ Gulzan երկրից, Mēsu երկրից և Մարաստանից բեր-ուած ուղտեր (Delitzsch, Assyrisches Hand. worterbuch. էջ 30 և Strassmaier, Alphabe-tisches Verzeich. d. Assyr. u. Akkad. Wor-ter. էջ 339)։ Ըստ այսմ ասորեստանեան բա-ռը ծագում է իրան. uštra «ուղտ» բառից
• (հմմտ. պրս. [arabic word] uštur, [arabic word] sutur. հպրս. uša-, պհլ. uštr (Stackelberg WZKM 17 (1903), էջ 50), զնդ. [arabic word] ustra. սանս. [other alphabet] uštra-, բոհեմ. ušra). որի ստուգաբանութիւնը տե՛ս Pokorny 1 24a և 308։ Բայց թերևս կար ասուր. աւելի յար-մարաւոր մի ձև՝ յառաջացած uštra-ից (իբր *ultra)։ Նկատելի է որ ասուրերէնում ա-տամնականի մօտ գտնուած § դառնում էև հմմտ. maltītu փխ. maštītu «խմիչք» (De-litzsch անդ, էջ 695), Kaldu փխ. Kasdu (եբր. [hebrew word] kasdīm) «Քաղդէացի»։ Ա-ռաջին պարագային պէտք է ենթադրել udru >*udr>*urd>ուղտ ձևափոխութիւնը, իսկ երկրորդին՝ պարզապէս r-ի անկումով՝ *ult>ուղտ։ Աւելի յարմարաւոր ձև է ասուր. uldu «ուոտ», որ տե՛ս Muss-Arnolt. Ass Handwb. 42բ։
• Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 21 հյ. ոխոտ բառից (ուղտը ոխակալ է)։ Klaproth. Mémoires 1, 436 գրում է սխալմամբ ուզտ և կցում է սանս. ouzza ձևի հետ! Peterm. 29 սանս. uštra։ Pott, Kurd Studien ZKM 4, 12 կարդում է նուն. պէս ուզտ և կցում է սանս. բառին։ Böttich. ZDMG 1850, 359, Arica 65, 59 սանս. ոնռ. պրս. աֆղան. ձևերի հետ։ Lag. Urgesch. 755 համարում է թէ š ձայնը ընկած և tr դարձած է ղտ։ Pic-tet 1, 385 նոյնպէս ուզտ ձևով է։ Müller SWAW 38, 574, Justi, Zenasp. 71 ևն սանս. և զնդ. ձևերի հետ։ Lag Arm Stud. § 1760 փոխառութիւն է համա-րում մի անծանօթ լեզուից և համեմա-տում է ռոթ. ulbandus, ս. գերմ. olvend բառերի հետ։ Boрp, Gram. Comp. 1, 399 սանս. uštra ձևից՝ r դառնալով ղ Տէրվ. Երկրագունտ 1884, 100-1Ո1 սանս. uštra ևն։ Հիւնք. ուխտ բառից։ Riabinin MSL 10, 15 դրաւ առաջին անգամ ասուր. udru բառից (նոյնը կրկնում է Scheftelowitz BВ 29. 69)։ Meillet, Esquisse 109 համարում է իրան. uštra բառի ասուրական ձևից փոխառեալ։ (Այս առթիւ Autran, Su-mer. et ind. II1 ասում է թէ š>Լ ձայ-
• նափոխութիւնը կայ հենց սումերերե-նում. հմմտ. šad>lad, ši>lim)։ Մառ, Cpeд. nepeдвиж. էջ 25 իրար է կցում հյ. ուղտ, պրս. šutur և թրք. deye։ Պա-տահական նմանութիւն ունին արառ. [arabic word] 'ulūda «մեծ ուղտ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 650) և չին. ❇ βī bö4-t'o2 «ուոտ»։
• ԳՒՌ.-Մկ. Վն. ուղտ, Զթ. ուղդ, Երև. Ջղ. Տփ. ուխտ, Ագլ. օխտ, Գոր. Ղրբ. օղտ։ Նոր բառեր են ուղտաբեռն, ուղտանբաբաշ, ուղ-տամէջ, ուղտաքայլ։
κάμηλος camelus. Գրաստ անապատի՝ որոճօղ, մեծ եւ բարձր, սապատողն, երկայն ուլամբ, ոխակալ. ... (յն. լտ. գա՛միլօս, գամէլուս )
Տասն ուղտ յուղտուց տեառն իւրոյ։ Ա՛րբ, եւ ուղտուցդ քոց եւս արբուցից։ Ելին յուղտսն, եւ գնացին։ Էջ յուղտուէ անտի։ Եդ ընդ ուղտու պատատաւ.եւ այլն։
Առաքեցաւ ուղտովքն։ Սպտուր ըղտու։ Դիւրին է ըղտու ընդ ծակ ասղան մտանել. (Վրք. հց. ՟Ը. ՟Ժ՟Ը. ՟Բ։)
Ուղտ ոչ կարասցէ մտանել ընդ ծակ ասղան. (Եւագր. ՟Ժ՟Գ։)
cf. Մալուխ։
cf. Արփի.
• «լոյս, արփի». արմատ առանձին անգործածական, որից կազմուած են ուղ-փաճեմ (գրուած նաև ուղփիաճեմ, ըղփա-հեմ, ուղփաճէմ) «լուսաւոր» Կղնկտ. (հրտր. Էմինի, էջ 166, 170, Շահնազ. էջ 323, 340), Անան. եկեղ. Մագ. Գնձ. ուղփեան «ար-փիական, երկնային» Աթան. էջ 297. ուղ-փագունիլ «լուսաւորուիլ» Մագ. գամագտ. ե. մետուղփեան Ճառընտ. (տե՛ս առանձին) նաև ուղփամած «լուսամած», ուղփաճահ «լուսով գնացեալ» Հին բռ. (տե՛ս տակը)։
• Հին բռ.=Բառ. երեմ. էջ 257 մեկնում է ուղբք «ուխք ջուրց», ուղբր «խաւար կամ խաւարազգած», ուղբամած «խա-ւարամած», ուղփաճահ «լուսով գնա-ցեալ»։ Բռ. երեմ. էջ 259 ունի նաև ուր-փագունել «իմս առ ի մտել», որի ի՛նչ ւինելը յայտնի չէ։ Ռոշքեան ուղփագու-նեալ հասկանում է «առատացեալ», իբր յղփագունեալ։ ՆՀԲ դնում է «ուղփ, ուղբ. ուղբր, ձայն անյայտ, թերևս որպէս յն. δλοφυής («միակտուր») բոլորաբուն, իս-կաբուն, գերաբուն կամ որպէս հյ. ար-փի, եթեր, օդ, երկինք, թրք. ֆէլէք»։ Բագրատունի Քերակ. զարգ. էջ 655, § 1438 չի ընդունում ուղփ արմատ, այլ մեկնում է ուղփաճեմ<*ուղմբաճեմ «երկնաճեմ, լուսաճեմ», յն. Սւղիմր-Ոլիմպոս բառիզ։ ԱԲ ուղփ «արփև»։ Հիւնք. ուղփ=յն. 'Օλυμπος «Ողիւմպոս, երկինք»։ Նորայր, Բանաս. 1900, 136 վերի ձևով մեկնում է ուղփ «արփի, լոյս»։ Այսպէս նաև Մէնէվիշեան ՀԱ 1911, 715, որ ուղփ դնում է լծ. արփի
• բառին? Petersson IF 43 (1925), էջ 75 հանում է հնխ. sāu-el ձևից. հմմտ. լտ. sōl, հիռլ. suil «աչք», գոթ. sauil, սլ. slunico «արև». հայերէն ուղփ բառի մէջ աւելացել է փ՝ նմանութեամբ ար-փի և փաղփ բառերի։
ՈՒՂՓ կամ ՈՒՂԲ կամ ՈՒՂԲՐ. Ձայն անյայտ. թերեւս որպէս յն. օլօֆիի՛ս. բոլորաբուն, իսկաբուն. դերաբուն. կամ որպէս հյ. արփի, եթեր. օդ, երկինք. (թ. ֆէլէք ).
այլ ի (Հին բռ.) յումպէտս գրի.
Ուղբք, ուխք ջուրց։ Ուղբր, խաւար կամ խաւարազգած։ Ուղբամած, խաւարամած։ Ուղփաճահ, լուսով գնացեալ».
drinking, drink;
drinking-bout, draught, sip, gulp;
ըմպել — առ —, to sip;
թէպէտեւ յ— էր, although he was about to drink.
• «խմելը, խում» Թր. քեր. որից ըմ-պել,(գրուած նաև ըմբել, ընպել՝ ինչպէս ու-նի քանիցս Եփր. համաբ. 129, ընբել Եփր. աւետ. էջ 268, 269) «խմել» ՍԳր. Կիւրղ. ծն. (շատ յետնաբար կայ «ծխել» նշանակութիւ-նը՝ Զքր. սարկ. Բ. 80. Վասն ծուխ ըմպելոյ-հմմտ. ռմկ. սիկար խմել). ըմպելի ՍԳր. Եզն. ըմբան կամ ըմպան «կոկորդի վերի մասը, pharуnx» (ըստ Մէնէվիշեան ՀԱ 1888, 41) Եզն. Իրեն. հերձ. 174 (տե՛ս Վարդան-եան ՀԱ 1910. 302). թերումպ կամ թերումբ Կանոն. ըմպակ Յհ. կթ. ըմպանակ Նար. ըմպիկ Փիլ. տեսակ. էջ 19. գինըմպելիք Ոսկ. մ. բ. 23. Կանոն. գինըմպուք Ոսկ. մ. բ. 23.
• Klaproth, As. pol. 1823, էջ 106 վո-գուլ. aem, ain, սիրյ. պերմ. juny, ման-չու omi բառերի հետ։ ՆՀԲ սանս. ամպու «ջուր»։ Peterm. 17 ըն-մասնիկով սանս. pā «ըմպել» արմատից։ Սրա հա-մեմատ են նաև Lag. Urgesch. II0, Ges. Abhd. 12, Justi, Zendsp. 180 սանս. զնդ. pa, յն. πίνω։ Այս վերջին-ները հնդևրոպական ընտանիքի մէջ կազմում են շատ հաստատուն մի ձև. արմատն է հնխ. pō, pi, որին պատկա-նում են սանս. pā, ներկ. pibāmi «խը-մել», պալի phā̄-iya «ըմպելի», հին-դուստ. pina «ըմպել», pāni «ջուր», գնչ. peo, piava «խմել», pani «ջուր», հյ, բոշայ. բիել, պիել «խմել», յն. πενω, ևոլ. πώνω, կտ. πέπωϰα «խմել», πόσις, πῶμα «արբումն», լտ. bibo<*pibo «խմել», pօ-tus «ըմպելիք», հիռլ. ibim «ըմպեմ». հևեմո. iben «ըմպեմք», կորն. evaf «խմել», լիթ. pénas «կաթ», հպրուս. poūt «խմել», հսլ. piti, ռուս. пить «խը-մել», ալբան. pi «խմել» ևն։ Այս հա-րուստ ընտանիքի մէջ հայերէնն է մի-այն՝ որ համապատասխան բառ չունի. ոմտել ձևն է՝ որ իր պ ձայնով բաւա-կան յիշեցնում է հնխ. po, pōi, pi-աոմատը, բայց մանրամասնութեան» մէջ չի յարմարւում։-Lag. Arm. Stud. § 823 հյ. ըմպիկ կցում է արաբ. պրս. ասոր. anbīq «թորակ» բառին, որ մեո-ժում է Հիւբշ. էջ 163, քանի որ պատ-կանում է այս ումպ արմատին։ Canini, Et. étym. 103 ամպ բառի հետ՝ միաց-նում է յն. ὄμβρος «անձրև» ձևին։-Հիւբշ. Arm. St. § 108 միացնում է ևաս-կածով ընդհանուր հնդևրոպական pō, pi արմատին։ Տէրվ. Նախալ. 91 բացատրե-լու համար ումպ ձևի ծագումը նոյն ար-մատից՝ համարում է շրջուած պու ձևից
• և աճած ռնգականով։ Meillet MsL 7 164 չի ընդունում միացնել նոյն արմա-տին, բայց 9, 155 մի ճարպիկ բա-ցատրութեամբ կցում է նրան, ենթադրե-լով թէ հին հայ ձևն էր *հիպել=սանս. pibāmi, որից ընդ նախդիրով ստացուել *ընդ-հիպել>*'ընդիպել >*'ընդպել > *ընպել >*ըմպել։-Bugge, Etr. u. Arm. 44 ետրուսկ. eepana=ըմպանակ։ Հիւնո. ամպ բառից է հանում։ Արշէզ՝ դնում է նոյն ընդ արբ, որ տե՛ս։ Bartholomae ZDMG 50, 712 իբրև հնխ. pimbo=pi-n-bo=սանս. pibāmi ձևից՝ ռնգայնա-ցած։ Հիւբշ. Arm. Gram. 447 և IF Anz. 10, 45 մերժում է թէ՛ այս և թէ Meil-let-ի նախորդ մեկնութիւնը, որովհետև նրանք տալիս են հյ. *իմպել ձևը, մինչ-դեռ հայերէնն է *ումպել, ինչպէս ցոյց է տալիս ումպ արմատը։ Ե. Գեանջե-ցեան ZAPh 1, 62 յն. δμπη, δμπνη «սր-նունդ» բառի հետ։ Մառ, Гpaм. иր apм. 265 ըմ, ըն-մասնիկով վերի հնդև-րոպական պ արմատից։ Scheftelowitz BВ 29, 41 սանս. ambhas «ջուր» ևն խմբի հետ, որի ժառանգները տե՛ս ամպ բառի տակ. սրանց նախաձևն է հնխ. nbho-, որի դէմ ինքը ենթադրում է և ombh-ձևը՝ որ պիտի տար հյ. ումպ (յիշում է Pokorny 1, 131)։ Charpentier IF 25. 251 դնում է հնխ. pōl, pi ար-մատից նախ կրկնուած pōp, ապա -mი մասնիկով pōpmo, շրջուած pōmpo, որ տալիս է հյ. ումպ։ Սագըզեան ՀԱ 1902 335 և Karst, Յուշարձան 405 հյ. խմել և սումեր. ima «խմել», immeli «ըմպե-լիք» բառերի հետ։ Թիրեաքեան, Արիա-հայ բռ. 188 պրս. [arabic word] xunb «կա-րաս» բառից։ Pokorny 2, 71 ասում է թէ պատկանում է հնխ. pō, pī արմա-տին, բայց ձայնական բացատրութիւնը անլայտ է։ ՒՌ.-Խրբ. Ննխ. ումբ, Արբ. ըմբիդ
• (<ըմպիկ) «մի փոքր կաթիլ». -մանկական բարբառով ունինք բու, բուա, բի-վա, պու-ըմբու «ջուր, խմել», իսկ Սվեդ. (նոյնպէս մնկ. բարբառով) ըմբmգ «խմելիք».
• ՓՈԽ.-Ըստ 3. Պէտէլեան, Արևելք 1888 նոյ. 8-9 Ատանայի թրք. և յն. բարբառ-ներն էլ մեզանից փոխ առնելով ունին umbաι «ջուր»։
πότος bibitus, potus, potatio. Արմատ Ըմպել բայիդ. Ըմպումն. արբումն.
Զնեստոր ոչ խաբեաց խօշիւն, թէպէտեւ յումպ էր». յն. զմպօղն իսկ գլխովին. (Թր. քեր.։)
ear;
ունկունք, handle;
cf. Ականջ;
— դնել, մատուցանել, to give one's ear to, to lend an ear to, to listen, to hearken, to be attentive;
խօսել յունկանէ, to speak in one's ear;
to whisper;
— արկանել, to obey;
չդնել յունկան, to disobey;
զոր լուայք յունկանէ, what has been confided to your year;
եհաս յ— նորա, it reached even his ears;
— դիք, listen! attention !
cf. Թմբուկ.
• , ն հլ. (-կան, -կամբ. գրուած է նաև ունգն) «ականջ» ՍԳր. Եփր. համաբ. «ամանի կանթ, բռնելատեղ, անգղ» Վրք. հց. բ. 324. (իմաստի զարգացման համար հմմտ. ռմկ. խուլախլը «երկու ունկով մի տեսակ տափակ աման» <տճկ. qulaq «ականջ» բա-ռից)։ Որից ունկնդիր ՍԳր. Եւս. քր. սրունկն Կոչ. 24, 248, ունկնամուտ «ականջմտուկ մի-ջատը» Նար. էջ 257. ունկնախից Նար. Լմբ. առունկնճառ «քսու, բամբասող» Սրգ. Վրք. հց. ունկանող «հլու, հնազանդ» Տիմոթ. կուզ z72, որի հակառակն է ստունգանել «ականջ չդնել, ուշադրութիւն չդարձնել, անհնազանդ գտնուիլ» ՍԳր. Ոսկ. Եզն.։-Հայ ունկն գոր-ծածւում է միայն իբր եզակի՝ մէկ ականջի համար. յոգնակին է ականջք, որ հին հա-յերէնի երկակիի թանկագին մի մնացորդն է՝ աչք (եզ. ակն) բառի հետ. «ամանի կոթ» նշանակութեամբ յետնաբար յարմարցուած է յգ. ունկունք ձևը։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. ōsn-կամ usn-ձևից. սրա ցեղակիցներն են զնդ. uši «եր-կու ականջները. 2. խելք, հասկացողութիւն» (որից էլ պրս. [arabic word] hōš «խելք, միտք»> հյ. փոխառութեամբ ուշ), յն. οῦς, դոր. ὥς, լտ. auris (որ է <*ausis, որ շատ լաւ եռե-ւում է aus-cultō «լսել»>ֆրանս. écouter «լսել» բայի մէջ), գոթ. ausō, հբգ. ora գերմ. Ohr, հոլլ. oor, հհիւս. eyra, անգսք. éare, անգլ. ear, լիթ. ausis, լեթթ. auss. հպրուս. ausins, հսլ. ucho (սեռ. ušese, երկ. սši), չեխ. ucho, uši, ռուս. уϰо, уաи, հիռլ. áu, o, ալբան. veš, բոլորն էլ «ականջ» նշա-նակութեամբ (Pokorny 1, 18, Trautmann 19, Boisacq 731, Walde 76, Ernout-Meillet 88-9, Kluge 355)։ Նախաձևն էր հնխ. aus, us, ōus, ōs, որ թերևս ծագում է նախնական au «լսել» արմատից։ Հայերէնի մէջ արմա-տը աճելով n ռնգականով՝ դարձել է նախ osn-կամ usn-, որ տուել է ուն-(նոյնպիսի աճում ցոյց է տալիս նաև յն. ούατος <*aus-n-t). և յետոյ աւելանալով -կն մասը (իբրև մասնի՞կ. հմմտ. մուկն, ձուկն, արմուկն, և կամ յառաջացած ակն բառի նմանութեամբ՝ ըստ Meillet ZАPh 1, 147),, ստացուել է ունկն, իբր ու-ն-կն։-Հիւբշ. 484։
• Klaproth, Asia pol. 103 լեզկ. an, een, hanka բառերի հետ։ ՆՀԲ լծ. եբր. օզէն, յն. ούς, ὥτίον։ Տէրվ. Նախալ. 59 ականջ, անգեղ, անկանել բառերի, ինչ-պէս և սանս. ac, anč «կռել», յն. ὄγϰος «կոր, ճանկ», լտ. uncus, angulus ձևե-րի հետ՝ ak «ծռիլ, կորանալ» արմա-տից։ Ուղիղ մեկնութիւնն ունին Bugge, Btrg 24 (պատահական է համարում ավար. 'en, յգ. *'undul «ականջ»), Mül ler, Armen. VI, թ. 49, Meillet MSL
• 9, 369։ Հիւնք. անկիւն բառից։ Patruba-ny SA 1, 188 հնխ. onkos «ծռած» ձևից. հմմտ. յն. ἀγϰυ-λος «կորացեալ»։ Karst, Յուշարձան 422 ալթայ. uk «լսել, գի-տենալ», չաղաթ. ong, ang «միտք»։ Osthoff, Parerga 1, 308 հայերէնի նա-խաձևը դնում է us-on-ko-m «ականջ-իկ» նուաղականը։ Մարտիրոսեան ՀԱ 1924, 457 հաթ. uškinun «դիտել, լաւ նայիլ»։
• ԳՒՌ.-Ջղ. ունգն, Ալշ. Երև. Հմշ. Տփ. ունգ, կր. օնգ, ունգ, Ակն. ունք, Գոր. օ՛նգնը, Սվեդ. իւնգ, Ղրբ. օ՜յնը, Ախց. վօնզ, բոլորն էլ նշանակում են «ամանի կոթ». բուն «ա-կանջ» իմաստը կորած է. կայ միայն Շտ. ունք'տալ «լսել, ականջ տալ, ասածին կա-րևորութիւն տալ», բայց այս գաւառակա-նումն էլ այս ոճից դուրս ունկ իբր «ականջ» գոյութիւն չունի։ (Բառիս հետ պէտք չէ շփո-թել Խրբ. անգ, Սվեդ. իւնգիւղ ևն, որոնք պատկանում են անգղ արմատին)։ Նոր բա-ռեր են ընկնել, ընկնանի, ընկած կամ ունկ-նել, ունկանի, ունկնաւոր, ունկնած։ Նոյն է նաև ունկ Շլ. «աղբիւրի խողովակը, որից ջուրն է վազում». 2. Երև. «պատրուակ, սուտ պատճառ»։
ՈՒՆԿՆ. οὗς սեռ. ὡτός auris ὡτίον auricula. գրի եւ ՈՒՆԳՆ. Ականջք. լսարան. լսելիք՝ ընդունակ ձայնի. անկաճ .... (լծ. եբր. օզէն. յն. ո՛ւս. օդի՛օն ).
Խոնարհեցո՛ առ իս զունկն քո։ Խոնարհեցուցից յառակումն զունկն իմ։ Եւ էր տեառն յայտնեալ յունկն սամուէլի։ Յաւել ինձ ունկն ի լսել։ Խօսել կամ լսել յունկանէ.եւ այլն։
Ի բաց եհան զունկն նորա։ Ի բաց առ զունկն նորա զաջոյ։ Բլթակ մի ունկան։ Ի վերայ բլթակի աջոյ ունկանն ահարոնի։ Ծակեսցես զունկն նորա. եւ այլն։
Առ յականէ տեսողացն, եւ առ յունկանէ լսողացն զտեսիլ իւր եւ զբան իւր լսեցուցանէր։ Եւ զի ընդ ունկնն եւայի եմուտ մահ, ընդ ունկն մարիամու մտին կեանք. (Եփր. համաբ.։)
Որք զողջոյն կենաց լուան եւայի ունկամբն. (Շար.։)
Կարումն ունկանցըն նոցին՝ մաքրեաց զխորհուրդըս չար օձին. (Տաղ.։)
ՈՒՆԿՈՒՆՔ. ὧτα ansae, ungula. Նմանական ականջք իրաց. ըմբռնետղ, կանթ, ճարմանդ. անկղ, ճանկ.
Կապեցին ի պարանոցի իմում ունկունս կժոց։ Գործեաց սփրիդս, եւ եդ նոցա ունկունս։ Գործեալ է իմ սփրիդս, եւ ունկունս ոչ ունիմ ... քակեաց զունկունս սփրիդոցն, եւ բերեալ ետ նմա. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ. ՟Ժ՟Է։)
ՈՒՆԿՆ ԴՆԵԼ. ἑνωτίζομαι, ἁκούω, ἑπακροάομαι, ὐπακούω auribus percipio, audio, ausculto, obedio (obaudio), subaudio . որ եւ ՈՒՆԿՆԴԻՐ ԼԻՆԵԼ. Ունկն մատուցանել ի լսել. ուշ ունել. լսօղ լինել. հնազանդիլ. անսալ. անկաճ դնել կամ տալ կամ կախել, մտիկ ընել.
Ո՛ւնկն դիր խօսից իմոց, կամ մեզ, կամ բարբառոյ բանից իմոց, կամ աղօթից իմոց։ Ո՛ւնկնդիր տէր։ Ունկն դիր բանից իմոց, կամ ինձ։ Ունկն դնէին նմա կալանաւորքն։ Սարրա ունկն դնէր առ դրան խորանին։ Մատեաւ աղախին մի՝ ունկն դնել.եւ այլն։
Իսկ (Առակ. ՟Ի՟Թ. 19։)
Թէպէտեւ իմանայցէ, չդնէ յոնկան». ա՛յլ ձ. ոչ հնազանդի։
(Ադամ ստունգանեաց) այսօր տէր ունկն արկ ընդ նորա. (Զքր. կթ.։)
ՈՒՆԿՆ ԵՒ ԲՈՒՆԿՆ. որպէս ռմկ. անկաճ մանկաճ.
Ինչ մի յանհաստատ լրոյ յունկն հասեալ. կրկտեալ ի լրոյ եւ ի մարմաջելոյ լսելեաց.
Վարդապետութիւն՝ ոչ յինքենէ ունկն եւ բունկն, եւ տարաձայն եւ հակառակ ճշմարտութեան, եւ անընդունելի եւ նորապաճոյճ բարբաջմունք. (Մխ. ապար.։)
the inner side;
bottom;
earth;
root;
յ— բերդին, under the castle walls;
յ— լերին, at the foot of the mountain;
ընդ — տանել զոք, to drag a person along the ground;
ընդ — տանել զլերինս, to raze the mountains to the ground, to level with the earth;
բրել զ—ս այգւոյ, պատառել զ—ս որթոյ, to dig about the roots of vines.
• (յետնաբար ո հլ.) «տակը, խորքը, յատակ» Վեցօր. էջ 17, 165. Բուզ. փիլ. յովն. 589, 603. «գետնի տակը» Բուզ. «խա-ղողի որթի հողի տակ եղած մասը» Բուզ. 99. Իսիւք. յոբ. 273. «հազար բոյսի թուփը» Անան. գիտ. 21. որից ընջովին «արմատաքի» Բուռ. 99. անունջ «անյատակ, խոր» ԱԲ. մաղունջ (գրուած է մաղունչ) «մաղի տակին մնացածը» Ոսկիփ.։-Տե՛ս և յաջորդը։
• ՆՀԲ լծ. թրք. uǰ «ծայր»։ Հիւնք. ունչ բառից։ Patrubány SA 1, 189 ուն ներ-կայացնում է գերմ. un-ter «տակը» բա-ռի առաջին մասը, իսկ ջ մասնիկ է՝ նմանութեամբ մէջ բառի։ Նոյն ՀԱ 1908, 151 լտ. inferus, սանս. adhamás, զնդ. aδarō «ստորին» բառերի հետ։ Karst, Յուշարձան 425 թթր. qon-maq «իջևա-նիլ», koyun «տակը»։
• «գանձ». նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Բուզ. էջ 208. Ի գեւղն ընջին արքունի, որում Արդ-եանսն կոչեն»։ (Նոյն գիւղը յիշուած է նաև Եղիշ. 60)։
• =Նոյն է վրաց. უნჯი ունջի «գանձ, հա-րըստութիւն», որից უნჯება ունջեբա «դիզել, հարստութիւն հաւաքել», ճիշտ ինչպէս հյ. գանձ-ել. հմմտ. Ամովս Գ. 10. Հռովմ. Բ. 5. որոնց մէջ վրացին ունի ունջեբա, իսկ հայը գանձել։ Զգիտեմ սակայն թէ բառը կապ ու-նի՞ նախորդ ունջ «խորք, յատակ» ձևի հետ. երկուսի միջին կապն է թերևս ներկայաց-նում Վեցօր. «Զցօղ մեղուն քաղեալ և ի խորս մոմակերտ գբոցն յունջս արկեալ համ-բարեալ դնէ». որի մէջ յունջս արկեալ նշա-նակում է «դիզել», բայց ձևով է նախդրիւ հյց. ունջ «խորք» բառի։-Աճ.
• Չուբինով համեմատում է հյ. ունջ բառի հետ, բայց անշուշտ հասևանում է ունջ «խորք»։
• «մուր, վառարանի մէջ մածուած ձուխը» Ոսկիփ. Մաղաք. աբ. 50. ուրիշ վը-կայութիւն չկայ։
• ԳՒՌ.-Շմ. ունջ, Գոր. Ղրբ. օնջ «մուր, երկաթի ժանգ, սարդոստայն», Հջղ. մունջ «սառռի ոստայն»։ Նոր բառեր են ունջաթա-թախ, ունջակալել, ունջաջուր, ունջոտ, ուն-ջոտացնել, ունջոտել, ունջոտուիլ։ Նոյնից են նաև մնջոտ Երև. «կեղտոտ», մունջկաթ, մուճկաթ Մրղ. Վն. «մուրկաթ, ունջաջուր»։
որպէս ռմկ. ունճ. Մուր. ծուխ մածեալ յորմս վառարանի.
Աղ, եւ ունջ խառնեալ՝ ածէին ընդ քիթսն. (Ոսկիփոր.։)
(լծ. թ. ուճ ). πυθμήν (որ ի սուրբ գիրս թարգմանի՝ փունջ, եւ ուռ) fundum, -us (լծ. ընդ փունջ) radix, ima pars եւ ramus, culmus. Ծայր. ծագ. մանաւանդ Ստորին կողմն. ստորոտ. յատակ. արմատ. փունճ, ծարը, տակը.
Զի՞նչ քան զունջ ծովու խորագոյն է։ Ի ձեռն ծովուն անկեալ դնէի յունջ։ Ունջ ծովուն ի ներքոյ կայր անդնդոցն. (Փիլ. յովն.։)
Զի՞նչ իցէ ունջ եւ սպառուած ամենայնի (ի ներքոյ ջուրց)։ Զցօղ մեղուն քաղեալ, եւ ի խորս մոմակերտ գբոցն յունջս արկեալ համբարեալ դնէ. (Վեցօր.։)
Երեսք ըստ ընջոյ աչացն նստոյ բնաւորեալ։ Սիրտն բազում անցս գնացից ունի, եւ զամենեսեան՝ որ յիւր փոթուածքն են, առ ունջ շնչաբեր երակին բերանաբացեալս ունի. (Նիւս. կազմ.։)
Զի էր հարեալ զխորանն ի ձոր՝ յունջ բերդին. (Բուզ. ՟Դ. 18։)
Է՛ ճանապարհ, որ թուի ի մարդկանէ՝ թէ ուղղակի է, բայց կատարումն նորա՝ ունջ դժոխոց. (Համամ առակ.։)
Է ճանապարհ, որ թուի մարդկան, թէ ուղիղ իցեն, բայց կատարած նոցա հայի յունջս դժոխոց. (Լմբ. առակ.։)
Զի՞նչ շահք են յայգւոյ, զորոյ զունջսն ոչ բրեն, եւ զորթն ոչ յատանեն, եւ զողկոյզսն ոչ ուղղեն. (Իսիւք.։)
Ապականէին զայգին, եւ բրէին, պատառէին բազում ունջս որթոյ։ Ո՞վ են լերինքն այն, զոր դուն ընդ ունջ տանէիր». այսինքն հիմնայատակ առնէիր. (Բուզ. ՟Դ. 8. 54։)
Մարգարիտն ո՞չ գաղտակուրն ծնեալ, ո՞չ իբրեւ ունջ (կամ ունչ) ձեւով յառաջ եկեալ երեւի. (Եպիփ. աւետար.։)
ՈՒՆՋԱՄԲ ԲԵՐԻԼ. Ի բուռն անկանիլ եւ ձգիլ. φέρομαι abripior, in manibus versor.
Գրէ՛ իսկ թէ զիս իբր ունջամբ բերեալ (կամ իբրու նջամբ) բերեալ հանդէպ բախելով զարթուցեր. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)
memory, remembrance;
attention;
intelligence, mind, sentiment, sense, instinct;
late;
cf. Յուշիկ;
— եւ ուրուշ, the senses;
— ի կուրծ, attentively, carefully, heedfully;
—ի —ով, with great attention, most attentively, more at leisure, diligently, carefully;
— առնել, առնուլ, ունել, դնել, to pay attention, to be attentive, to have in view, not to lose sight of;
to apply oneself to;
to mind, to take care, to be heedful or cautious, to take good heed, to be on one's guard;
to tend to, to aim at, to seek, to try, to endeavour, to strive;
յ— ածել, առնել, արկանել, to recall to mind, to remember, to remind;
cf. Յիշեցուցանեմ;
յ— գալ, լինել, զ—ով գալ, to bear in mind, to recollect, to call to mind, to remember;
յ—ի ունել, կապել, to preserve in one's memory, to have recollection of, never to forget;
— ի կուրծս առնել, to think, to meditate, to conceive or imagine the design of;
— ի կուրծս արկանել, to take a thing for serious, in earnest;
զ— եւ զուրուշ գրաւել, cf. Մոգեմ;
ընդոստուցանել զ—, to excite the attention;
— ունել յոք, to follow with the eyes;
յ— բերել, cf. Յիշեմ;
յ—ի բերել, to revive, to cause a person recover his breath, to quicken, to rouse;
— ունել, to wait;
բառնել յ—ոյ մտաց, to cause to forget, to put out of one's head;
պրծանիլ յ—ոյ յիշատակաց, to be forgotten;
յ— լինի ինձ, ինձ յ— անկանի, I do remember;
— ի կուրծս անկաւ գրել, the idea struck him to write, he conceived the idea of writing;
— ի կուրծս քաջալերէին զմիմեանս, they incessantly encouraged one another;
չէ ի յ— մտաց, he does not remember;
նմա ընդ յ—ի կապեալ, calling to his memory, reminding him;
— կալ, attention !.
• , ի, ո հլ. «միտք, խելք, մտադրու-թեւն, բանականութիւն» Ոսկ. եբր. Սեբեր. Մծբ. Վեցօր. աւելի յաճախ գործածւում է ուշ առնել, ուշ դնել, ուշ ունել, յու ածել ևն ոճերով. սրանից են ուշաբերիլ Ոսկ. մ. և ես-ուշի ուշով Մծբ. ուշակալ, ուշակալու Ոսկ. մ. ա. 17, բ. 26, 28. ուշարար Սեբեր. ուլեղ Իւս. քր. ուշիմ Բ. մկ. է. 17. Փարպ. ապուշ ՍԳր. Սեբեր. Վեցօր. ապշիլ Սղ. ձէ. 16, հգ 20. Ագաթ. Փարպ. ապշեցուցանել Յհ. ժբ. 40, Գծ. ը. 9, 11 (գրուած նաև ափշիլ, յափ-շիլ, ափշուցեալ Անկ. գիրք Նոր կտ. էջ 145). յնախդիրով յուշ Փարպ. որից յուլարար Վե-ցօր. Ոսկ. մ. ա. 1. յուշարարութիւն Ոսկ. մ. գ. 32, յհ. ա. 17, չարայուշ Ոսկ. եբր. Վե-ցօր. ամենայուշ Ոսկ. կող. ա. 529. մշտա-յուշ Պտմ. աղէքս. յերկարայուշ ԱԲ. (յիշել, յիշատակ և լամբուշ բառերի վրայ տե՛ս ա-ռանձին)։ Այստեղ է պատկանում նաև ուռ «անագան» Ագաթ.1 բառը, որ անցած է նախ «ուշառիր» առումից. հմմտ. յուշիկ «հան-դարտ, կամացուկ, յամր» Վրք. հց. Մխ. բժշ. յուշախաղաց «յամրաշարժ» Շիր. Արշ. յու-շահալ «ուշ հալուող» Մխ. բժշ. 125. յուշա-նալ «անագանիլ» Ոսկիփ. յուշ «ուշ» Ոսկիփ. Վստկ. 200. Վրդն. սղ. 310. յուշ յուշ Պի-տառ. (հմմտ. կամաց՝ կամք բառից)։ Նոր բառեր են ուշագնացութիւն, ուշադիր, անու-շադիր, յուշատետր, յուարձան, յուշագիրք ևն։-Արևելեան գրականի մէջ յաճախ զա-նառանութիւն դնելով գործածւում է ուշ «ա-նագան» և ուշք «միտք, ուշադրութիւն»։
• = Իրան. uš ձևից. հմմտ. զնդ. [arabic word] uš։ «ուշ, հասկացողութիւն, խելք, միտք», պհլ. [other alphabet] oš=hōs., մանիք. պհլ. [hebrew word] oš= boš (Salemann ЗАH 8, 51) «միտք, բան-իմացութիւն, զգացողութիւն», պազ. hōš «բանականութիւն», պրս. [arabic word] hōš կամ hūs «խելք, միտք, խոհականութիւն», քրդ. hiš «դատողութիւն, միտք». որոնցից կազ-մուած են պհլ. [other alphabet] =մանիք. պհլ. [hebrew word] abīhōs (Salemann ЗАН g 43)=պրս. [arabic word] bē-hos, bī-huš «ա-պուշ, անմիտ, տխմար», պազ. hōsyār «ի-մաստուն, մտացի», պրս. hōšyār «արթուն. սթափ», hōšmand «ուշիմ, մտացի», hōšba «ընդմտատար», քրդ. behiš «խոհեմ, հան-դարտ»։ Իրանեան բառի նախնական նշա-նակութիւնն է «ականջ». այսպէս զնդ. uš «երկու ականջները. 2. հասկացողութիւն, ըմ. բռնողութիւն» (Bartholomae, Altir, Wor-terb. 414, Horn § 1111). ըստ այսմ ուշ դնե բուն նշ. «ականջ դնել» և հյ. ուշ միանում է ռուս. уաи «ականջներ» ձևի հետ։ Աւելի ըն-դարձակ տես Ունկն բառի տակ։-Հիւբշ. 216։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ՝ իբր պրս. հիւշ։ ՆՀԲ ուշ «խելք»=պրս. հուջ, ուս (իմա թրօ. [arabic word] us «խոհեմութիւն») ուշ«անագան»=լծ. թրք. իւշէնմէք «տա-տամսիլ», եավաշ «կամաց»։ Bottich, Rudimentā 39, 84 զնդ. uši, պրս. hoš, եբր. [hebrew word] hōzia «գիտուն»։ Նոյն իրանեան ձևերի հետ են դնում Böttich Arica 12, 4, Lag. Urgesch. 54, Müller SWAW 41, 8, Justi. Zendsp. 70, Հիւբշ. KZ 23, 16, Arm. Stud. § 237 ևն։ Հիւնք. ուշ «միտք»=պրս. հուշ, հիւշ, հուս, հպրս. ուշի, թրք. ուս, իսկ յոզիկ (որից ուշ «անագան»)=յն. ησυ-χία «խաղաղութիւն»։ Քիւփէլճան, Բազմ. 1910, 153 երկու իմաստով էլ ոգ>ոյժ արմատից։ Karst, Յուշարձան 422 պրս. hōš բառից, բայց ազդուած թրք. us բա-ռից. 424 յուշ «անագան»=չաղաթ. ja-vaš, yuvaš, ալթայ. yaboš «կակուղ» ևն։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 341 ուշ «անագան» կցում է հյ. շուշել և թրք. իւշէնմէք «ծուլանալ» բառերի հետ։ Մարտիրոսեան ՀԱ 1924, 457 հաթ. uš. kinun «դիտել, լաւ նայիլ»։ Autran. Sumér. et ind. էջ 131 վերիններին և հյ. բառին է կցում սումեր. [other alphabet] uš «հաս-կացողութիւն»։
• ԳՒՌ.-Ուշ. «միտք» բառն ունին Գոր. Ղրբ. օշ, Ախց. Երև. Կր. ուշք, Ալշ. Մկ. Մշ. Տփ. ուշկ. որից կազմուած են ուշագնաց, ուշա-թափ, ուշաթափուիլ, ուշկալ.-ուշ «անագան» բառն ունին Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Հճ. Հմ». Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. Տփ. ուշ, Ասլ. Մրղ. Սլմ. իւշ, Զթ. օշ. որից են ուշանալ, ուշաց-նել, ուշկեկ, ուշկիկ, ուշհասուկ։
μνήμη memoria. պ. հուշ. ուս. Արմատ Յիշելոյ. Յիշողականն. յիշողութիւն, եւ Ուշադրութիւն. մտադրութիւն. դիտողութիւն. զգուշութիւն. ուշիմութիւն. միտք. խելք. զգալն անձին. զգայական ճանաչումն. յիշատակ. յիշատակութիւն.
Զորս խրատեցաւն եւ ուսաւ, ընկալաւ յուշի։ Զի մի՛ յոր ուշն կայր ի բանին թաղեալք՝ յայլ կամս զբանն ծախեսցուք. (Փիլ.։)
Ունիցիս զմեղսն հանապազ յուշի. (Ոսկ. եբր. ՟Լ՟Ա։)
Գործ արբեցութեան զուշն յապուշ առնէ։ Ո՛րչափ եւ արբենայք աստուածային բանիւն, զուշն ապուշ ի բաց մերժէք, եւ զաստուածեղէն յիշատակսն ի տեղւոջն տնկէք. (Սեբեր. ՟Թ։)
Ուշ եւ լայնութիւն սրտի։ Համբարձեալ առ արարիչն ամենայնի զուշն. (Փարպ.։)
Մի՛ անկցի յուշ յիշատակի, եւ մի՛ յիշեսցեն։ Մի՛ ինչ իցէ՝ որ պրծանիցի յուշոյ յիշատակաց. (Մծբ. ՟Ժ՟Դ։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Ոչ ուշ յիշատակի ունին ձկունք. (Վեցօր. ՟Ը։)
Անասնոց եւ գազանաց եւ թռչնոց ետ բարս եւ ուշ առ ի պէտս. որոց ուշն զբարսն շարժէ առ ի ներգործութիւն. (Յճխ. ՟Դ։)
Զուշին պարտութիւն։ Ուշիւ իմաստիցս։ Ի յուշոյս իմ տեսութենէ։ Անդր քան զկարծիս ուշոյ իմաստից. (եւ այլն. Նար.։)
Յիւրեանց ուշի պահել, եւ այլոց ծանօթս տալ. (Խոսր.։)
Յուշի ունիցիք զնշան կատարածին։ Ուշի նպատակ։ Որպէս աղեղնաւորք ուշի մտօք նկատեն ձգել զնետս, նոյնպէս պարտ է մեզ զամենայն ուշ մտաց եւ մարմնոյ ի նա ունել. (Շ. բարձր.։)
Ոչ գիտաց. կամ չէ՛ ի յուշի մտաց. (Մխ. երեմ.։)
Զանհնարին դառնութիւն դժոխոց տարտարոսի ընդ յուշի կապեալ». այսինքն յուշ արարեալ. (Յհ. կթ.։)
ՈՒՇ ԱՌՆԵԼ. ՈՒՇ ԱՌՆՈՒԼ. ՈՒՇ ՈՒՆԵԼ. ՈՒՇ ԴՆԵԼ. προσέχω (յորմէ պռօսխումէն). attendo σκοπέω speculor, observo σπουδάζω studeo ἁκριβόω diligentiam adhibeo συνέρχομαι congredior եւ այլն. Յառել զմիտս. միտ դնել. փոյթ ունել. գուն գործել. նկատել, եւ նկրտիլ. դէտակն ունել. դիտել. հայել զգուշութեամբ. զգոյշ լինել. խելք տալ, աղէկ նայիլ. ետեւէ ինկնալ, ջանալ, զգուշանալ.
Յաղթութեանցն ուշ առնել։ Որում ուշ արարեալ բաղձան։ Այնմ ուշ առնէր։ Ի փախստի ո՞ւշ առնիցես. (Եզնիկ.։ Փարպ.։ Բուզ. ՟Ե. 43։ Սեբեր. ՟Թ։)
Ուշ բլերն առնէր (դիմել ի բլուրն)։ Ուշ նմա արարեալ. (Զենոբ.։)
Ուշ առնէր, անձին հրամայէր. (՟Բ. Մակ. ՟Ծ՟Դ. 42։)
Ուշ առեալ կարգին ըստ եօթանասնիցն թարգմանութեանն մեկնեսցուք. (Ոսկ. ես.։)
Իրաւանց ուշ ունիցիք. (Յոբ. ՟Զ. 29։)
Պարտ է ի յերկրի ուշ ունել ե՛ւ զվերինսն խորհել։ Ամենեքին ուշ կալցին խնամելոյ. (Յճխ. ՟Զ։)
Երազոցն ուշ ունէր ի գլուխ ելանել. (Սեբեր. ՟Ը։)
Ամենայն ուրեք կամաց աղաչելեացն ուշ ունէր. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 1։)
Ի բացեայ կայր, եւ ուշ ունէր մրցելոյն եւ դուպարելոյն. (Ոսկ. ես.։)
Ուշ ունէր կատարածի ելիցն։ Ոչ ունէին ուշ, թէ ով է որ մխեաց ընդ նմա ձեռն. (Իգն.։)
Ո՛ւշ կալ. թէ տիմոթեայ պէտք էին գրոց, ո՞րչափ եւս առաւել մեզ. (Խոսր.։)
Առ քեզ ուշ ունել հաւատովք. (Նար. ՟Լ՟Ե։)
Ո՛ւշ կալ, եւ զգոյշ լեր յոյժ։ Բանից իմոց ու՛ւշ կալ սրտիւ քով. (Սիր. ՟Ժ՟Գ. 16։ ՟Ժ՟Զ. 24։)
Եւ դու ուշ կալ հեզութեան վարդապետին, զիա՛րդ ոչ թշնամանէ զնոսա. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)
Սիւքեմ ուշ եդեալ դինայի՝ սիրեաց զնա։ Ուշ եդեալ հայեսցին յիս։ Ուշ եդին խոնարհեցուցանել զիս յերկիր։ Զանձն ապրեցուցանել ո՛ւշ դիցուք։ Ուշ եդեալ ընթանամ ի կէտ կոչմանն աստուծոյ.եւ այլն։
Ուշ եդեալ քննեսցես զիմաստս սաղմոսաց՝ զոր երգես. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Պարտ է իւրոյ գործոյն ուշ դնել. (Բրս. հց.։)
Ուշ դնէր ուսման գրոց սրբոց. (Վրք. ոսկ.։)
Ուշ եդեալ մնային, կամ սպասէ. (Փարպ.։ Փիլ.։)
Եդ սատանայ ուշ ի վերայ՝ ո՛չ ի դաւիթ, այլ ի վերայ իսրայէլի. (Եփր. մն.։)
ՈՒՇ ԿԱԼ. իբր Ուշադիր կալ, կամ, ուշ կալուլ. միտ դնել.
Յորժամ ընթեռնուցու աւետարանն, մի՛ կալ ուշ երեւելի գրոյն կամ ընթերցողին, այլ յերկնից բարբառողին. (Ճ. ՟Գ.։)
ՈՒՇ Ի ԿՈՒՐԾՍ. իբր մ. Ուշ ունելով, քաջ խորհելով, յիշելով, ուշաբերեալ, կամ ջանալով.
Եթէ ոք միտ եդեալ մեղմով ուշ ի կուրծս (կայցէ), գտանէ։ Յայնպիսի նեղութեանց եւ խռովութեանց որպէս ի մէջ բազում խաղաղութեանց՝ ուշ ի կուրծս քաջալերէին. (Վեցօր. ՟Ե։ Ոսկ. ապաշխ.։)
Իսկ ՈՒՇ Ի ԿՈՒՐԾՍ ԱՆԿԱՆԻԼ, կամ ԱՌՆԵԼ. տե՛ս ի բառն ԿՈՒՐԾՔ։
ԶՈՒՇՈՎ կամ ՅՈՒՇ ԱԾԵԼ. Յիշել. խորհել. քաջ զմտաւ ածել. եւ Յիշեցուցանել.
Եւ իմ զայն ամենայն զուշով ածեալ՝ կամեցար եւս արձանագրով յօրինել։ Զուշով ածեալ զայն՝ որ ասէր. (Եպիփ. թաղմ.։)
ԶՈՒՇՈՎ կամ ՅՈՒՇ ԳԱԼ. Յինքն գալ. ուշաբերիլ. զգաստանալ. յիշել. ի միտ առնուլ.
Զուշով եկեալ առ ժամայն՝ ասաց. (Եպիփ. թաղմ.։)
Հայելովն (տեառն պետրոս) յուշ գայ ի հաւուն ձայնն. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
Զի յուշ եկեսցեն, եթէ եւ աստ զտանն տէր մեղմացուցանէ. (Երզն. մտթ.։)
ՅՈ՛ՒՇ. (առանց բայի) Տե՛ս ի տառն Յ։
ՅՈՒՇ ԱՌՆԵԼ. ՅՈՒՇ ԱՐԿԱՆԵԼ. ὐπομνάω, ὐπομιμνήσκω, -ομαι in memoriam revoco, commemoro, praemoneo. Յիշեցուցանել. ազդ առնել. յիշեցնել, միտքը ձգել. տե՛ս եւ ՅՈՒՇԻ ԿԱՊԵԼ ի բառն ՈՒՇ։
Յուշ արասջիր նոցա՝ իշխանութեանց եւ պետութեանց հնազանդ լինել. (Տիտ. ՟Դ. 1։)
Յո՛ւշ արարէք զայս ազգաց. (Երեմ. ՟Դ. 16։)
Յուշ առնէր զօրականացն։ Յուշ եւս առնէր նոցա։ Յուշ առնէր նմա զամենայն բանս ատենին։ (Եղիշ.։)
Զիւրեանց փրկութիւնն յուշ առնէ։ Յուշ առնէ նոցա սակս բազմապատիկ շնորհացն աստուծոյ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)
Զդատաստանէն յուշ արար, եւ զկտակէ յուշ առնէ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 24։)
Զքոյդ երախտիս յուշ քեզ արկանեմ։ Ի ձեռն սաստին երկուս իրս յուշ արկանէ։ Յուշ արկեալ լինէր ճշմարտութեան թշնամին՝ անօրէն թագաւորին՝ զազատագունդն հայոց. (Նար. ՟Լ՟Է։ Երզն. մտթ.։ Ճ. ՟Բ.։)
ՅՈՒՇ ԱՐԿԱՆԵԼ կամ ԱՌՆԵԼ ԱՆՁԻՆ. Յիշել. միտքը բերել.
Ոմանք յերիս աւուրս յուշ արկանեն կերակուրս. (Փիլ. տեսական.։)
Յուշ տայ առնել նոցա Էն անուամբ, թէ ի սկզբանէ աստուած հարց նոցա է. (Արշ.։)
ՅՈՒՇ ԲԵՐԵԼ. Յիշել. խորհել. միտքը բերել, մտմտալ.
Զհանդերձեալ սոսկալի դատաստանն յուշ բերիցէ։ Ի յուշ բերեալ զոր ի քեզ անճառելի բարեմասնութիւնք. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։ Նար. ՟Խ՟Ը։)
ՅՈ՛ՒՇ ԼԻՆԵԼ ՈՒՄԵՔ. μιμνήσκο, -μαι, μνημονεύω recordor, memini. Յիշել. յիշատակել.
Յուշ լիցին ձեզ կապեալքն. (Եբր. ՟Ժ՟Գ. 3։)
Յուշ լիցի քեզ որդեակ հոգէխառն սնունդն. յուշ լիցին քեզ հալածանք իմ եւ քո ի միասին. (Ագաթ.։)
Յուշ լիցի քեզ՝ որ գրեցաւն ի սաղմոսարանի անդ։ Յո՛ւշ լիցի քեզ եւ մարգարէն. (Կոչ. եւ այլն։)
ՈՒՇԻ ՈՒՇՈՎ. մ. Ամենայն ուշով. ուշադրութեամբ. արթուն հսկողութեամբ.
Հովիւք յականեսցես զհօտս իւրեանց ուշի ուշովն. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Իսկ յասելն (Տօնակ.)
Հայել արժան է ուշին մտօք յասացելոցս միտս». ընթերցի՛ր, ուշիմ մտօք. կամ իմա՛, ուշի ուշով։
Զամենայն զուշով ածեալ՝ ասէր, յիշեցի զաւուրսն զառաջինս։ Զուշով ածեալ զխրատ ամբարշտին՝ որ բերանով օձին. (Եպիփ. ծն.։)
որպէս ռմկ. cf. ՅՈՒՇ, ՅՈՒՇԻԿ.(լծ. թ. իւշէնմէք, եավաշ եավաշ ). Անագան. յամր. տակաւ տակաւ.
Զոր ու՛շ (կամ յուշ), պատմել դիւրին է ձեզ. (Ագաթ.։)
vine-branch;
branch;
cf. Ուռենի;
yew, yew-tree;
— վարսագեղ, vine-branch with foliage and fruit.
• , ո հլ. «ճիւղ, ընձիւղ» ՍԳր. Վեցօր. 94, 95, 97. Եղիշ. զ. էջ 89. «ուռի ծառը» Ես. խդ. 4. Եփր. հռ. 23. Օրբել. հրտր. Էմի-նի, էջ 101? «գեղձի ծառը» Երեմ. խզ. 14, (սրանք սրբագրելի են ուռի՝ ըստ Նորայր, Բառաքնն. 29.-նշանակութեանց զարգաց-ման համար հմմտ. Թթր. tal, որ նշանակում է «1. ճիւղ. 2. ուռի» ըստ Будaговъ 1, 335) որից ուռամիջակ «ուռենու պէս բարակ մէջ-քով» Նար. տաղ. (Նորայր, Հայկ. բառաք. 122), ուռենի Ոսկ. յհ. ա. 45. ուռի Սղ. ճւռ-2. Ղևտ. իգ. 40.-նոյն բառը պիտի լինի նաև ուոն «սրած փայտ, սեպ, երիթ» Եւս-պտմ. 158, Ագաթ. Գոր. և շմ. տող 406. Վե-ցօր. 97. հմմտ. երեքուռնի «եռոտանի, երեք բտոով» Վստկ. 183 (Պարտ է երեքուռնի բարձր սանդուղք շինել)։
• Հիւնք. ուռճանալ բայից է հանում ուռ, որից էլ ուռի, իբրև անպտուղ և միայն ուռ բերող ծառ։ Karolides, Γλωσ. συγϰρ. 78 կապադովկ. veria «խաղողի բարու-նակ, ուռ որթոյ»։ Մառ ЗВО 5, 318 զնդ. vaēti, պրս. bid հոմանիշների հետ։ Patrubánv ՀԱ 1903, 381 հնխ. osro, եռր երկրորդական ձև ozdo>ոստ բառի։ Karst, Յուշարձան 422 ուռնուլ բայի հետ՝ չաղաթ. ur «ուռոյցք», uruk «ծիլ»։ Petersson KZ 47, 256 հնխ. orso-ձե-ւից, որի հետ հմմտ. յն. ἂρριχος, ἂροιγος, άροιϰος «կողով». արմատն է ers։ ors-«փափուկ ճկուն ճիւղերով հիւսել», որի աճականից յառաջացած ձևեր են լիթ. rέzდis «կողով», rezgù «հիւսել», սանս ráǰǰu «չուան», լտ. restis «չուան» ևն։ նոյնը կրկնում է Pokorny 2, 374 հնխ. гezg-«հիւսել, ոլորել» արմատի տակ։ ճկուն ճիւղ»։ Նոր բառեր են ուռիկ «նորածիլ ճիւղ ուռենու», ուռխոտ, ուռուց «ուռենիների անտառ», ուռօրհնէք «ծառզարդար», ուռի «մի տեսակ խնձոր»։-Ղրբ. ունի նաև հե-տևեալ ձևերը. հօռ «խուրձ ևն կապելու հա-մար ուռենու ճիւղերը ոլորելով շինուած կապ. 2. ողնաշար», հօռ անէլ «ոլորել, ճըմ-լել», հօռ դառնալ «կոտրիլ», հօռացու «հռռ շինելու յարմար ճիւղ»։
• ԳՒՌ.-Խրբ. Կր. Մշ. Սլմ. Վն. ուռի, Մկ. ուռը՛, Զթ. ուռը՝, Հմշ. ուռընի, Սվեդ. ուռի-նա, Ալշ. Երև. Ախց. Մշ. ուռ, Գոր. հօ՜ռի, Ղրբ. Մժ. հօռէ, Ագլ. օռնի, բոլորն էլ նշա-նակում են «ուռի ծառը». միայն թէ Ալշ. Մշ. ուռ նշանակում են նաև «ուռենու ճիւղ, 2. հոշիի, նորքի ևն ճիւղ՝ կողով գործելու համար». նոյնպէս Ղզ. ուռ «ծառի երկար և
• «ուռած տեղը, ուռոյց, պալար» Բռս. մրկ. 118 (Այտուցեալ էի ուռովն). որից ուռ-նուլ կամ ուռչիլ «ուռիլ, այտնուլ» ՍԳր. Եւս. քր. Կիւրղ. թգ. Սեբեր. Ոսկ. մտթ. (ռամկա-ձև ուռենալ Մխ. բժշ.), ուռուցանել Թուոց ե 22, 27. ուռոյցք Փիլ. ուռեցկողմ Եւագր. 21 ուռուցիկ Գծ. իէ. 14. Ոսկ. եբր. հողմուռոյց Ճառընտ. փքոցուռոյց Ագաթ.-Նոյն բառն է անշուշտ ոռնացուցանել «ուռցնել» Ոսկ. կո-ղոս. 601 (վկայութիւնը տե՛ս ըմփորտել)։
• Lag. Urgesch. 268 սանս. nrnām։ «լցնել». իսկ Böttich. Horae aram 18 ուռոյց=ասոր. [hebrew word] airuz «գլխի մի տեսակ ուռեցք»։ Տէրվ. Նախալ. 107 ուռճանալ և սանս. ūrja «ուռած, պա-րարտ» բառերի հետ՝ հնխ. varg կամ var արմատից։ Հիւնք. յն. ούρίζω «ուռ-նուլ առագաստի նաւու»։ Karst, Յուշար-ձան 408 սումեր. ur «առատութիւն», 421 ալթայ. or, ur «վերևը», չաղաթ. ör, ur «բարձր», յն. ὄρνυμαι և հյ. յառնեմ, 422 չաղաթ. ur, urma «ուռոյցք», uruk «ընձիւղ, ծիլ»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Սչ. Վն. ուռել, Ախց. Կր. Մկ. Տիգ. ուռիլ, Ննխ. ուռէլ, Տփ. ո՛ւրիլ, Մրղ. ուռռէլ, Երև. ուռչէլ, Հմշ. ուռուշ, Շմ. ուռչիլ, Խրբ. Պլ. Ռ. Սեբ. ուռէնալ, Գոր. Ղրբ. օ՛ռչիլ, Զթ. ուռունօլ, ուռունոլ, Հճ. ու-րունօլ, Ասլ. էօռընալ, Ագլ. ըռռօ՛ նիլ, Սվեդ. ուդիցիլ։-Նոր բառեր են ուռեցւորիլ, ուռու-գեր, ուռնիկուռն, ուռուոլոր, ուռուիլ, ուռուց-ւարուկ։
• ՓՈԽ.-Չուբինով մեր բառին է կցում վը-րաց. ურნატი ուրնատի «տիկ», բայց սրա նմանութիւնը պէտք է պատահական համա-րել, որովհետև չկայ հայերէն *ուռնատ ձե-ւը։ Պատահական են նաև թրք. ❇ uր «ու-ռեցք»> քրդ. ur «գեղձ, ուռեցք, այտոյց», որի ցեղակիցներն են չաղաթ. ōr (կոկանդ ur, խիվա ur) «բարձրութիւն, բարձրը», urmel «փչել, ուռցնել», urma «բշտիկ», urúk «ու-ռած, մէջը պարապ, սին», hurmak «փչել. ուռցնել», եակուդ. ūr, uräbin «փչել, շան հագեւր», urū «փչումն, շան հաջիւն». ur «ու-ռեցք», ալթայ. ur «փչիւն», մոնգոլ. ur «ծա-ռերի վրայ գոյացած ուռեցք»։
• . անստոյգ նշանակութեամբ բառ. հա-ւանաբար նշանակում է «բարձ կամ սպասի վերաբերեալ մի բան». ունի միայն Կղնկտ. հրտր. Էմինի, էջ 81, Շահն. Ա. 204. «Եւ գործեալ ճաշ մեծապէս ամենայն մեծամե-ծաց... և ըստ գահու նախապատիւ արարեալ բաժակաւ և ուռով առաջի իւր՝ զամենայն ոք մեծարեալ ցուցանէր»։ Այստեղից առնելով Օրբել. հրտր. Էմինի, էջ 20՝ «Ըստ նախադա-սութեան նախապատիւ արարեալ բաժակօք և ուռովք առաջի իւր՝ զիւրաքանչիւր ոք նախա-մեծար ցուցանէ»։-
κλῆμα, κληματίς sarmentum, malleolus. (որպէս ուռ, եւ ուռն փոքրիկ). πυθμήν (որ եւ ունջ, փունջ) fundum, propago. Բարունակ որթոյ. շառաւիղ. ուղէշ. ընձիւղ. ոստ ո՛ր եւ է տնկոյ. ուռ, ճիւղ, ճղեկ.
Ես եմ որթ, եւ դուք ուռ։ Հատին անտի ուռ որթոյ, եւ ողկոյզ մի խաղողոյ ի նմա։ Զուռսն կտրիցէ։ Յորթն երեք ուռք. երեք ուռքն՝ երեք աւուրք են. եւ այլն։
Ուռք ողկուզաբերք ճշմարիտ որթոյն. (Շ. տաղ.։)
Հանդերձ ուռովքն եւ արմատն կորեաւ. (Իսիւք.։)
Մի մոռանայք զիւղն եւ զպսակն եւ զուռն. (Եղիշ. ՟Զ։)
Օրհնեսցէ զուռն։ Երկակի ուռ տեառնադրեալ ի գլուխ դիցեն (փոխանակ նարօտոյ)։ Իբրեւ երկակին ուռ տեառնագրեալ դիցեն ի գլուխ. (Կանոն.։)
ՈՒՌ. Փոխանակ գրելոյ Ուռի. ἱτέα salix.
Որպէս զուռ ի մէջ ջրոց գնացից. (Ես. ՟Խ՟Դ. 4։)
ՈՒՌ. որպէս Գեղձ ծառն. σμίλαξ taxus.
ՈՒՌ. որպէս Ուռն, ոռք. նստոյք. նստարան եւ նեցուկ ո՛ր եւ է իրաց. նիստ. վոռ, տակը.
Ի մէջ երկոցունց ուռոց բերանոցն (խռչափողի եւ շնչափողի) սիրտն մօտ ի ներքս անկեալ դնի. (Նիւս. կազմ. ՟Լ՟Բ։)
Իսկ ՈՒՌ, ռմկ. է Ուռոյցք՝ պալար. խաղաւարտ։
Իսկ ՈՒՌ, ռմկ. է Ուռոյցք՝ պալար. խաղաւարտ։
willow, osier;
վարսաւոր or վայրակախ —, weeping willow;
դնդագլուխ —, pollard-willow;
—ք, willow-plot, willow-hedge, osier bed.
• «հպարտ». ունի միայն Բռ. երեմ. էջ 104՝ զուռեաց «զհպարտից» ձևով։
ἱτέα salix. որ եւ ՈՒՌԵՆԻ. (որպէս թէ՝ լի ուռովք՝ ոստովք) Ծառ անպտուղ ջրարբի եւ յուռթի՝ բազմոստեան՝ վարսագեղ, որոյ պէսպէս են տեսակք. ուռի. ... եբր. ուռի, արավիմ.
Ի մէջ ուռեաց նոցա կախեցաք զկտակարանս մեր։ Ոստս ի տերեւախիտ ծառոց եւ յուռեաց. (Սղ. -ճլզ. 2։ Ղեւտ. ՟Ի՟Գ. 40։)
Առ գետովքն բաբելացւոց զուռեաց կախեցաք զգործարանս մեր. (Ղեւոնդ.։)
hammer;
cf. Սեպ;
oppressor;
հարուած ուռան, hammer blow;
կոփիւն ուռանց, hammering;
— հարկանել, to hammer;
— դարբնոցի, sledgehammer or forge hammer;
— մեծ, sledge;
— ճօճան, tilt hammer, tail hammer;
— ճակատաւոր, front hammer, largest forge hammer;
— վերացման, lift hammer;
— շոգեշարժական, steam hammer;
— ժայռահերձ, pounding hammer;
— ատամնաւոր, claw hammer or fid hammer;
— ձեռաց, hand hammer, up-hand hammer.
• , ն հլ. (-ռան, -ռունք. -ռանոն «մուրճ, կռան» ՍԳր. Վեցօր գ. էջ 48. Ագաթ. Վև. արև. 80. Ոսկ. պօղ. ա. 416. որից ուդ-նաձև Անան. եկեղ. ուռնաւոր Վրդն. ծն. Ոս-կիփ. ուռնացեալ Ոսկիփ. ուռնած «երկաթ ծեծող, մրճաւոր» (կազմուած է ածել բայով) Զենոբ. 46. սրանց ռամկականն է ըստ ՆՀԲ վուռ (աւանդուած է միայն գրծ. վռով ձևով) Ոսկիփ. Վստկ. 130, 149, 150, 153, 182։
• ՆՀԲ լծ. հյ. ուրագ, թրք. ur, vur «զա՛րկ, հա՛ր»։ Lag. Urgesch. 284 սանս. par արմատին է կցում։ Տէրվ. Altarm. 76 վէր, վիրաւոր ևն ձևերի հետ՝ սանս. vadh «զարնել, սպանել», vadha «հարուած, վիրաւորում», զնդ. vadarə «զէնք» ևն բառերին է կցում։ Մառ ЗВО 5, 318 զնդ. vaeδa հոմանիշի հետ։ Հեւնք. ուռի բառից։ Lidén, Arm. Stud 53 հիռլ. ordd, գաէլ. ord, կիմր. gordd, հկորն. հբրըտ. ord, նբրըտ. orz. horz «մուրճ» բառերի հետ. կելտաևան նա-ևաձևը դնում է *ordo-, հայկականը *urdn, որից՝ միջին բաղաձայնի անկու-մով ուռն։ Նոյնը Per Persson IF 35 *08. Կրկնում է Petersson KZ 47. 259. Karst, Յուշարձան 422 թթր. ur, vur «զարնել»։ Бepидзe, სიტლვის კონაGIl. 1912, էջ 43 վրաց. գւռ. (Իմեր. և Ռա-չին.) ურატა ուրատա «փոքր մուրճ» բա-ռի հետ։ կեն զիս ի քո տեսուն։ Թերևս թուռնայ կամ դուռնայ. որ է թրք. [arabic word] turna, [arabic word] turna «կռունկ» (Будaговъ, Cpaвн. cлов. 1, 746). հենց բնագիրն էլ ունի «Աչերդ ուռնայի նը-ման», ուր դ-ի անկումը կարող է յառաջա-ցած լինել նախորդ դ-ի պատճառովս
• ԳՒՌ.-Ղրբ. օ՛ռնը «մեծ մուրճ».-Նոր բառ է Խրբ. ուռնագ «դռան մուրճ»։-Ռմկ. վուռ ձևից պէտք է դնել Երև. Վն. վովիլ «մէ-ջը խրուիլ, ինչ. ցիցը հողի մէջ», որ և Երև լովէլ։
σφύρα malleus. (լծ. հյ. ուրագ. թ. ու՛ռ. վու՛ռ. այսինքն հա՛ր) Գործի երկաթի մեղեխաւոր՝ կոփիչ, տոփիչ, ջախիչ. որ եւ ԿՌԱՆ. տե՛ս եւ ՄՈՒՐՃ, եւ ՈՒՐԱԳ. չէքիճ, չաքուճ. իսկ փայտեղէնն՝ թօգմագ.
Կալաւ զուռնն ի ձեռին իւրում, եւ բախեաց զցիցն ընդ ծամելիս նորա։ Իբրեւ զեղէգն համարեցան նմա ուռունք։ Կռել կոփել, ուռն հարկանել։ Ուռամբք եւ բեւեռօք հաստատեցին զնոսա.եւ այլն։
Մանրեցաւ ուռնն ամենայն երկրի». իմա՛ գլխահար բռնաւոր։
Ձայն ուռան խլացուցանէ զականջս նորա (դարբնի). (Սիրաք. ՟Լ՟Ը. 30։)
Որ իցեն ի դարբնոցի, եւ յանդադար ձայնէ կռանին եւ ուռանին (այսինքն ուռանն) անդ դռնչին ականջք նորա. (Վեցօր. ՟Գ։)
Կարի յոյժ լաւէր (դրօշողաց զկուռս՝) երկաքանչիւր ձեռացն երկրպագութիւն մատուցանել, գոնէ ուռանց եւ սալից. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ըստ նմանութեան ուռանց ստէպ ստէպ (ի) միմեանց վերայ գային. (Իսիւք.։)
Ուռամբք ջարդեալ։ Ուռն մի մեծ ոսկի։ Սենեակս այս դարբնոց է. զմի ուռն դու հարցես, եւ զերկրորդն ես հարից. (Փարպ.։ Ագաթ.։ Վրք. հց. ՟Դ։)
Իսկ յասելն՝ (Ագաթ.)
Արկանել կապիճս երկաթի ի ծունկս նորա, եւ վարել ուռունս ստուարս». ըստ հյ. իմա՛, հարկանել ուռամբք. այլ ի յն. գրի՝ սֆինաս. լտ. գո՛ւնէօս, այսինքն սեպս. չիվի. վասն որոյ վերծանելի է արդեօք եւ ի հյ. ուռամբք սեպս կամ բեւեռս ստուարս։
shoulder;
back;
— շինուածոց, wing of a building;
ելանել ի յ— երիվարի, to ride, to mount, on horse-back;
զուսովք արկանել, to put on one's back;
— դնել, to become stiff-necked, obstinate;
բարձր ուսովք չափ ի վեր, taller by a head and shoulders;
cf. Ընդոստ.
• «սովորելը». արմատ առանձին ան-գործածական, որից կազմուած են՝ ուսանիլ «սովորիլ» ՍԳր. ուսած Ոսկ. յհ. բ. 12. ու-սումն ՍԳր. Եփր. ա. մն. ուսող Եւս. քր. ու-սումնական Սեբեր. ուսումնակից Բուզ. ա-սումնասէր Կոչ. Սեբեր. Ագաթ. Կորիւն. Ոսկ. ես. Կիւրղ. ել. ուսուցանել ՍԳր. Ոսկ. Կոչ. Սեբեր. մարտուսոյց Եզն. բազմուսումն Փիլ, լին. այլուսումն «օտարուսումն» (նորագիւտ բառ) Եփր. գծ. էջ 9. դիւրուսոյց Փիլ. լին, դժուարուսանելի Ոսկ. ղկ. ինքնուս Փիլ. լին. կնքնուսումն Ոսկ. ես. կանխուսեալ Լմբ. պտրգ. կենսուսոյց Վրք. հց. ճշմարտուսոյց Պիտառ. նորուսումն Նխ. գծ. Կանոն. նորուս Թէոդ. մայրագ. քաջուսացի Տիմոթ. կուզ. 31,-նոր բառեր են՝ անուսումնասիրութիւն, ուսանող, ուսանողուհի, ուսանողութիւն, ու-սանողական, թերուս, ուսումնածարաւ, ինք-նուսուցիչ, ուսումնասիրել, ուսումնարան, ու-սումնարանական, ուսումնաւարտ, ուսուզչա-կան, ուսուցչանոց, ուսուցչապետ, ուսուցչու-հի ևն։
• = Բնիկ հայ բառ, հնխ. euk-արմատի ստորին ձայնդարձի uk-ձևից, որի ռնգային տիպարն է unk-. ցեղակից լեզուներիր հմմա. սանս. učyati «ախորժիլ, վարժուիլ», սոգդ. yočat «ուսուցանէ», հսլ. vyknati «վարժուիլ, սովորիլ, ուսանիլ», ukú «ուսում, վարդա-պետութիւն», učiti «ուսուցանել», ռուս. прց-выкать, при-выкнуть «վարժուիլ, ընտելա-նալ», учить «ուսուցանել», уцeникъ «աշա-կերտ», учитeль «ուսուցիչ». հպրուս. jaukint «վարժեցնել, հրահանգել», լիթ. iunkti «սո-վորիլ, վարժուիլ», լեթթ. jūkt «վարժուիլ», գոթ. bi-ūhts «վարժ, սովոր» (Pokorny 1, ll1, Walde 865, Trautmann 335)։-Հիւբշ. 484,
• ՆՀԲ լծ. պրս. ուստա «վարպետ»։ Lag. Urgesch. 531 paç արմատից՝ իբր գոթ. fahan, կտր. fuic։ Պատկ. Изсльд. 5 պրս. āmoxtan «սովորիլ» ձևի հետս
• Հիւնք. ուշ բառից, հմմտ. նաև թրք. ուս «միտք», ուսլու «մտացի», պրս. իւսթա «վարպետ»։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Տէրվ. Նախալ. 67 (կաս-կածով), նոյնը նաև Müller, Armen. VI, թ. 69, Bugge, Etrusk. u. Arm. 163, Meillet, Esquisse 80։-Scheftelowitz BВ 28, 307 հնխ. ōk'-«սուր» արմա-տից։ Patrubány SA 2. 12 ուս «épaule»l բառի հետ։ Karst, Յուշարձ. 422 թթր. us «միտք», 429 թթր. oq, og, ong «միտք, ուսանիլ»։-Պատահական նմա-նութիւն ունի չին. hsúe «ուսանիլ»։
• ԳՒՌ.-Հճ. Սլմ. ուսնել, Մրղ. ուսնէլ, Խրբ. Սվեդ. ուսնիլ, Զթ. ուսնօլ, ուսնոլ «ուսանիլ», իսկ ուս արմատը ունինք ուս ու տես Տփ., տես ու ուս Ալշ. «տեսնել ու սովորիլ, փորձ» բառի մէջ։
• ՓՈԽ.-Մեզանից չի կարող փոխառեալ լի-նել թրք. ❇ us «ողջամտութիւն, խելք. զգօնութիւն» (որից uslu «խելօք, լուրջ, խո-հեմ», uslanmaq «խելօքանալ»), որովհետև բառը տարածուած է բոլոր Ալթայական լե-ռուների մէջ՝ այլևայլ առումներով. այսպէս՝ չաղաթ. ❇ us «ուսում, միտք», [arabic word] es «միտք», [arabic word] eslik «իմաստուն, խոհեմ», ❇ [arabic word] is «իմացականութիւն, հոտ, հոտառութիւն» ևն ևն (տե՛ս vámbery, Etym. Wört. էջ 62)։
(յորմէ թ. օմուզ. յն. օ՛մոս, օմի՛ա. լտ. հու՛մէրուս ). ὅμος, ὡμία humerus. Ողն յետուստ գլխոյ՝ հանդերձ ծոծրակաւ եւ իրանօք՝ իմամբք բազկաց. թիկունք, իրօք կամ նմանութեամբ. տե՛ս եւ ՆՈՒՍ. կռնակ.
Եդ յուս նորա զմանուկն։ Ունէր սափոր յուս իւր։ Ի վերայ ուսոց իւրեանց, կամ իւրոց։ Ի վերայ երկուց ուսոց իւրոց։ Եդ զուս իւր յաշխատել.եւ այլն։
Ի վերայ ուսոց վակասին։ Ի ներքոյ աջոյ ուսոյ տանն։ Ուսք նոցա ի ներքոյ աւազանացն։ Ուսք ձուլեալք հանգոյնք մարդոյ. եւ այլն։
Աղեղնաւոր ի վերայ ուսոյ ձիոյ բերեալ. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
Զվահանսն զուսովք արկանեն. (Իսիւք.։)
Թէ արդարեւ դու կենդանութեամբ զգլուխդ ի վերայ ուսոցդ ի հայս տանիս. (Փարպ.։)
Եհար եպիսկոպոսին զաջ ուսն։ Ելեալ ի յուս երիվարին՝ անցանէր ընդ մեծ գետն. (Եղիշ. ՟Ը. եւ ՟Գ։)
Ուս եդեալ ընդ ամենայն քաւարանս աղօթից՝ խոկային կործանել եւ շփոթել զսրբութիւն եկեղեցեաց քրիստոսի. (Ղեւոնդ.։)
Բնակեցուցանէ յարեւելեայ ուսոյ (կամ ուսոց) մեծի լերինն. (Խոր. ՟Ա. 29. կամ 30։)
heap, mass, pile, stock, hoard, accumulation;
— ցորենոյ, stack, rick;
— խոտոյ, hay-cock, mow;
— — or —ս —ս, cf. Շեղջաշեղջ;
— կուտել, կուտել —ս —ս, to heap up, to pile up.
• , ո հլ. (գրուած նաև շիղջ) «կոյտ, դէզ (յատկապես արմտիքների, ցորենի)» ՍԳր. Եփր. ել. Ագաթ. Բուզ. որից շեղջել «դի-զել, կուտել» Սեբեր. Եւագր. շեղջաշեղջ Իմ. ժը. 23. շեղջակոյտ Սիր. իա. 9. Եփր. ծն Եւս. պտմ. շեղջակուտել Բ. տիմ. գ. 6. Եւս. օր. ջրշեղջ կամ ջրլիղջ Ես. ժթ. 5. Եփր. ել. էջ 158. Վեցօր. ևն։ Յետնաբար գրուած է շեաղջ Նոր վկ. էջ 515 (Ժէ դար), սեղջ Զքր. սարկ. Ա. 68։
• Հիւնք. զեղչել բայից։ Աճառ. Հյ. նոր բառեր Տիմոթ. կուզի մէջ, էջ 94 իբր նո-րագիւտ բառ է դնում Տիմոթ. կուզ, էջ 222. գործածուած շեղջ բառը՝ «դագաղ» նշանակութեամբ։ Բայց Հ. Պ. Ֆ. (ՀԱ 1910, 30) ցոյց է տալիս, որ այս բանը թարգմանչի մէկ սխալն է, որ յառաջա-ցած է յն. σορός «դագաղ» բառը σωρός «շեղջ» կարդալով։ Սրանով նորագիւտ շեղջ «դագաղ» բառը ջնջւում է։ Peters-son, LDA 1915, 7։ 1916, 40 (ըստ Po-korny 1, 367) հնխ. k'eu-«ուռչիլ» ար-մատից է հանում. հմմտ. հիսլ. hvāll «կլոր բլուր», շվեդ. գւռ. hvālm «խոտի դէզ» ևն։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. լեխջ՝, Մկ. շէղճ, Վն. շեղք, Երև. սեխճ «շեղջ, դէզ». նոյն բառը Ղզ. «վա-ռարանի մէջ դիզուած կրակ» նշանակու-թեամբ. որից Ջղ. չխչել «դիզել, հաւաքել». նոր բառեր են շեղջանակ Վն. «շեղջի նման դիզուած», շեղջակոլոլ Ղզ. «կրակախառն. կիսավառ»։
ՇԵՂՋ σωρός, θημωνία acervus, cumulus χῶμα tumulus. գրի եւ ՇԻՂՋ. որ եւ ՇԵՂՋԱԿՈՅՏ. Դէղ, մանաւանդ արմտեաց. կոյտ. կուտակ. կարկառ. հաւաքումն. հողաբլուր. ... փիւզթէ, քիւմէ. (լծ. հյ. գումար. լտ. գու՛մուլուս, յն. խօ՛մա ).
Զպտուղ ցորենոյ, եւ զամենայն արմտեաց, զտասնորդս զուարակացն եւ ոչխարաց. եւ բերեալ կուտեցին շեղջս շեղջս ... հարցանէէ վասն շեղջոցն։ Իբրեւ զշեղջ ցորենոյ։ Իբրեւ զշեղջ կալոյ. եւ այլն։
Որ գործէ զերկիր, բարձրացուցանէ զշեղջ իւր. (Սիր. ՟Ի. 30։)
Որ բնաւ սակաւ ժողովեաց, տասն շեղջ. (ուր եբրայականն ասէ, տասնզ քոռ) (Եփր. ել.։)
Ըստ հաւաքման՝ հօտ, հրապարակ, շեղջ, պար։ Միաւորէ զնոսա՝ ոչ շե՛ղջս (յն. շեղջելով) ժողովեալ, այլ սիրողապէս շաղկապումն. (Մաքս. ի դիոն.։)
Թաղեալ կայի ի մէջ օձից իբրեւ ի շեղջի։ Շեղջք շեղջք (սպասուց) կուտեալ կային առ դուրս հնձանին. (Ագաթ.։)
Մէն մի բռնաքար առ այր հրամայէին, զի բերցեն ընկեսցեն՝ շեղջ կուտել. (Բուզ. ՟Գ. 7։)
Դիզեալ կուտէ ի վերայ մեր շեղջ շեղջք մեղացն. (Մանդ. ՟Ի՟Ա։)
cf. Շեամ.
• տե՛ս Սեամ։
ՇԵՄ կամ ՇԵԱՄ. cf. ՍԵԱՄ, սեմոյ.
Ի վերայ շեմոյն էր նստեալ. (Ոսկիփոր.։)
Վերանալ գրանդւոյն. ((ի լուսանցս, շեմոցն) Գէ. ես.։)
shrill voice;
accent, acute accent;
an Armenian note;
cf. Շեշտակի;
— ոլորիլ, to end in a point.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «սուր կերպով, խիստ, ուժգնու-թեամբ, դէպ ուղիղ» Խոր. Յհ. կթ. «սուր ձայն և սրա նշանը» Փիլ. այլաբ. Թր. քեր. որից շեշտել «սուր ձևով կտրել» Յհ. կթ. «ձայնը սուր հնչել» Քեր. շեշտակի Կաղանկտ. Յհ. կթ. շեշտումն Խոր. յանգաշեշտ Երզն. քեր. յարա-շեշտ Ոսկիփ. ևն։
• ՆՀԲ լծ. սաստ, սաստիկ, խիստ, աշ-տեայ, թրք. խըշտ, շիշ և լտ. seco, sec-tio «կտրել, կտուրք»։ Petersson IF 43
• (1925), 74 լետ բառից, որ է հնխ k'uedo=հբգ. hwaz «սուր» ևն։ Ղափան-ցեան, Տեղեկ. ինստ. 2, 85 շերտ բա-ռից։
ὁξύς, ὁξεία, ὁξύ acutus, -ta, -tum, accentus acutus. (լծ. Սաստ, սաստիկ, խիստ, եւ աշտեայ. թ. խըշտ, շիշ եւ լտ. սէ՛քօ, սէքցիօ. կտրել. կտուրք, եւ այլն) Հնչիւն սո՛ւր եւ բարկ կամ սաստիկ. եւ Ոլորակ սուսերաձեւ ի նշանակ սո՛ւր հնչման. (յն. օքսի՛ս, օքսի՛. որք իբր ածակ. թարգմանին ի մեզ սո՛ւր, բարկ, սաստիկ, արագ, եւ այլն. եւ իբր գոյակ. շեշտ)
Առոգանութիւնք են տասն. եւ այլն։ Եւ ի սոցանէ ոլորակք են երեք, շե՛շտ, բո՝ւթ, պարո՞յկ, երկա՜ր, սուղ՞ եւ այլն։ Եւ ի սոցանէ ոլորակք են երեք, շե՛շտ, բո՝ւթ, պարո՞յկ. (Թր. քեր.։)
Զբարբառոց սաստկութիւնս, ոլորմանցն ... շե՛շտ, բո՝ւթ, պարո՞յկ եւ այլն։ Փիլ. (այլաբ.։)
Ասի շե՛շտ, սո՝ւր, բութ՝ ծանր։ Ամենայն անուանք յորս ոչ են շեշտք եւ պարոյկք, ամենեքեան նոքա բութք են։ Որպէս շեշետ ի վեր հանելով՝ սրէ (զձայն), նոյնպէս բութն ի խոնարհ իջուցանելով՝ հարթէ, եւ յերկոցունց ծայրիցն ի շեշտէ եւ ի բթէ բաղկանայ պարոյկն. (Երզն. քեր.։)
ՇԵ՛ՇՏ մ. ὁξέως acute. որպէս Շեշտակի. սո՛ւր եւ խիստ ուժգնութեամբ. դէպուղիղ կշռակի եւ արագ մխելով սրութեամբ. յանկարծ ճեղքելով՝ հանգոյն սլաքի, իբրեւ ի սայր սուսերի, եւ այլն. ուժով շիփշիտակ.
Շեշտ ընդ մէջ թիկանցն թափանցիկ լեալ՝ յերկիր անկանէր սլաքն. (Խոր. ՟Ա. 10։)
Ըզլայնալիճն լի՛ քարշեալ, եւ շեշտ կրծիցն ըսթափանցեալ. (Շ. վիպ.։)
(Սուսերաւ) շեշտ ընդ մէջ ճեղքէր զամուր գլխանոցն. (Յհ. կթ.։)
steep, abrupt;
declivity, slope;
անկանել ի —, to fall in one's back, to fall supine.
• «շեղ, զառիվայր» Վեցօր. 148. «լե-ռան ափափայ» Գէ. Ես. «մէջքի վրայ պառ-կած» Վրք. հց. որից քարշեպ «անդունդ, վախք» Արիստ. գրչ. (ՆՀԲ չի յիշում առան-ձին. բայց տես վախ բառի տակ)։
• = Պհլ. *šēp ձևից, որ անկախ չէ աւանդ-ուած. բայց սրանից են պհլ. ni-sēp «վար. տակը», ni-šēp-itan «վայր իջնել, տակն եր-թալ», պրս. [arabic word] šēb, šīb «զառիվայր, խորտուբորտ գետին», nišeb «զառիվայր». բելուճ. šēp «զառիվայր, ձոր», աֆղան. šēw։ «զառիվայր», քրդ. šīw «ձոր», որոնց բոլորի հնագոյնն է զնդ. xšvaepā-«յետևը» (Horn § 799)։-Աճ.
• ՆՀԲ լծ. շեղ և սեպ, ռմկ. շէվ, շիվ, շիպ, շէվգ, լտ. supinus։ Աճառ. Արրտ. 1910, 180 պրս. šēb ձևի հետ։
• ԳՒՌ.-Ալշ. շեփ «գութանով հողը վարած ժամանակ շուռ տրուած հողը՝ երկար թըմ-բի ձևով դարսուած» (նոյնը և Բլ. Նբ. Վն.)։
ὔπτιος supinus, resupinus, in dorsum versus ἑπίφορος proclivis ἁπόκρημνον praeceps, decilvitas. (լծ. շեղ, եւ սեպ. ռմկ. շեվ, շիվ, շիպ, շեվգ. եւ լտ. սու՛փինուս ). Զառ ի վայր. յորսայս անկեալ. եւ Սեպացեալ ափափայք. ... եւ այլն.
Ասեն զհիւսիսային ծովէն, ծով մեծանիստ, ապալեպ, շեպ, անխորշ, անգոգ. (Վեցօր. ՟Է։)
Մռնչեալ ել ի յայրէն հանդէպ լերինն, եւ անկաւ ի շեպ. (Վրք. հց. ձ։)
Արձագանգք. ձայն ընդ շեպն դիպի, եւ յետ դառնայ. (Գէ. ես. ի լուսանցս։)
splinter of wood, chip, lath, strip, slip, part, morsel;
— պտղոց, slice, bit, piece;
— տակառաց, barrel-stave;
— կերպասու, strip of fine linen;
— ընդ — ստեղանցն, through the balustrade.
• , ի հլ. «փայտի ջարդած կտոր» Գ. թագ. ժը. 33-38. «պանրի կտոր» Ոսկիփ. Վրդն. առակ. 29. «որևէ բանի երկար կամ տափակ կանոնաւոր կտրուած կտոր (օր. հա-ցի, սեխի, պանրի ևն»), «խաւ (օր. հողի, կաւիճի, աւազի)» (այս երկուսը միայն արդի գրականում), «ցանկապատի ցից, ցանկ» ԱԲ, «տապար, կացին» (այս իմաստով երևում է միայն ածանցների մէջ)։ Սրանից են լերտել «շերտ շերտ կեղևել, գծել, ջարդել» Շնորհ. Բարձր. «ճեղքել» Յհ. կթ. 434. շերտակոտոր առնել (գրուած նաև շերդակոտոր) «տապա-րով ջարդել, կոտրատել» Պիտ. 408. շերտա-փակ «ցիցերով փակած՝ գոցած», շերտաւոր փակել «ցիցերով պատնէշ շինել» Եղիշ. ե. էջ 81 (ՆՀԲ չունի), լերտաւոր. «տապարաւոր զինւոր» Բուզ. Խոր. Յհ. կթ. (Հացունի Պատմ. տարազի 154 հասկանում է «շերտ շերտ զրահներ հագած» և ո՛չ թէ «վերտ կամ կողինաւոր»)։ Նոր բառեր են շերտա-արել, շերտաւորում, շերտաւորութիւն։
• Kiggs, Քերակ. էջ 61 անգլ. shred «մանրել, կտրտել» բառի հետ։-Տէրվ. նախալ. 112 հնխ. skard «ճեղքել» ար. մատից. հմմտ. գոթ. skreitan։ Հիւնք. շուրթն բառից։ Bugge KZ 32, 57 հա-մարում է շրջուած *շետր ձևից և կցում է յն. *σχέδη (որից լատ. scheda) σγεδαριον «գրքոյկ, թերթ, տախտակ». σϰεδάννυμι «ցրուել, ցանցնել» բառերին։ թէ շերտ ձևին նման ուրիշ մի խումբ բառերի համեմատութիւնը։ Այլսպէց՝ ❇) յն. σχέδη «տախտակ, թերթ», որ ա-ւանդուած է յետնաբար, փոխառեալ է ընդհակառակը լտ. scheda բառից. այս էլ յառաջանում է յն. σγίδη բառից, որ պատկանում է σχίζω բային (Pokornv 2, 558, Walde 684), որի համա-պատասխանն է հյ. զտել։ 2) յն. οϰεδάννυμι «ցրուել, σϰί́δναμαι «ցրուել, տարածել» նշանակութեամբ յարմար չեն շերտ բառին։ 2) Աւելի յարմար ևն նշանակութեամբ յն. σγίζω «ճեղ-քել», σγίζα «փայտի կտոր», šσγίδας «ճեղքուած փայտ», գերմ. Scheit «փալ-տի մեծ կտոր» ևն, բայց ձայնապէս ան. յարմար են (ծագում են հնխ. sk'hid ձևից, որ է հյ. ցտել)։ 4) Եթե ընդունինք թէ հյ. շ
• Նպաստ 18 և համեմատում է յն. σγίտ «ճեղքել» և σϰεδαννυμι «ցրւել» բառերի հետ, ենթադրելով թէ հնխ. sqheid-և sqhed-միևնոյն արմատի ձևափոխու-թիւններն են։ Patrubány SA 1, 195 լիթ. kertù «կտրել», յն. ϰρότος լտ. curtus ևն (որոնք սակայն կցւում են հյ. քերել ար.. մատին), Թիրեաքեան, Արիահաւ բռ. 3ՈՈ հյ. ըրտնում և սարտնում բայերին է միացնում։ Pokorny 2, 558 նորից է կր-ցում սանս. skhadatē «ճեղքել», պրս. škastan «կոտրել», յն. σϰεδάννυμι «ցրը-ուել», σxίδνημι «ցրուիլ», ալբան. tšan' tšai «ճեղքել, պատռել, հերկել», անգսք. scaterian «ցրուել», անգլ. shatter «ջար-դել, փշրել», լեթթ. škedens «ջարդած փոքր փայտ», լիթ. kedéti «ճաքիլ, ճաք-ճըքիլ», ռուս. шедрьи «առատաձեռն» ևն բառերին և բոլորը միասին հանում է հնխ. sq (h)ed-«ճեղքել, ցրուել» արմա-տից։-Այս բոլոր ձևերից ամենայար-մարն է Հիւբշմանի մատնանշած լիթ. škèdrá «տաշեղ», որ թէև պիտի տար հյ. 'ըէրտ, բայց այս էլ համաձայն հայերէնի ներքին ձայնական օրէնքներին՝ իսկոյն պիտի դառնար շերտ։ Անպատեհ է մի-այն այն հանգամանքը, որ լիթ. skêdra դրւում է հնխ. sqeid-արմատի տակ, որ տալիս է հյ. ցտել։ Ներկայ ենք թերևս ձայնաբանական մի առանձին օրէնքի, որի պայմանները անծանօթ են մեզ։-Petersson. Ar. u. Arm. Stud. 89 հսաքս. hvat, հբգ. hwaz «սուր, հատու», հհիւս. hváta «ծակել», հիռլ. cuit «մաս», կիմր. peth «իր, մաս», կորն. peth, բրըտ. pez «կտոր» բառերի հետ հնխ. k'ued-«ճեղ-քել» արմատից, որ աճել է -r-աճակա-նով։ Մառ, Яфeт. cбoр. 1, 124 յաբեթ. skor-«կտրել» արմատից։ -Պատահա-կան նմանութիւն ունին ասոր. [other alphabet] ։ šərat «պատառոտել» և արաբ. [arabic word] šart «մարմինը շառտել»։
• ԳՒՌ.-Մկ. շէրտ, շէրտիլ «մանր կոտորել». Ալշ. Մշ. շերդ, շերդել «շերտ շերտ կտրել». Սեբ. շէրդէլ «պատռել», Խրբ. շէրդ, Տիգ. շիրդ, Երև. շէրթ, Սվեդ. շիրթ, որից շիրթիլ «կացինով ճղրտել, քարով գլուխը ջարդել»։
σχίδαξ assula, segmentum e ligno scisso. Ջարդեալ մասն. կոտորակ փայտի պատառելոյ. հատուած. հատոր. պատառ.
Եդեզ զշերտսն (փայտի). եւ յօշեաց զողջակէզն, եւ եդեզ ի վերայ շերտիցն. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 33=38։)
Յիշոյ վերայ շերտսնլ եդեալ. (Առ որս. ՟Դ։)
Զշերտ փայտից ողջակիզին յուս իւր եբարձ իսահակ. (Երզն. մտթ.։)
Կռփիչ հանապազորդեան՝ գլխոյ գագաթան հպարտացեալ չարագործին՝ շերտս այս տաշեցեալ (խաչափայտն)։ Ի կշտամբանս յանդիմանութեան թերահաւատիցն կացուցանէր զշնորհեալ շերտին զգոյի հատուածս (մասն նոյեան տապանին). (Նար. ՟Ղ՟Բ. եւ Նար. մծբ.։)
Նըկարակերտ նըման նմին՝ կազմեն ըզշերտըն կիպարին. (Ներս. մոկ.։)
Մի շերտ պանիր ոչ կարացեր պահել. (Ոսկիփոր.։)
inhabited place;
village, hamlet;
inhabitation;
edifice;
peopled, inhabited;
in good state, prosperous;
fertile, fruitful;
happy, gay;
ոչ միայն —ս, այլեւ յանշէնս, not only in inhabited but also in desert places;
եւ որ —ն մնասցէ, and that which shall not be destroyed.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «շինուածք, շինութիւն լինելը» Ոսկ. յհ. ա-22. Նխ. ա. եզր. «աւան, գիւղ» Բուզ. Եւս-պտմ. «մարդաբնակ, բնակելի, արգաւանդ, ուրախ, զուարճալի» ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. Եփր. թգ. որից շինել ՍԳր. շինութիւն ՍԳր. Եղիշ. շինական Ագաթ. Ոսկ. մ. գ. 25. շինանանա-գոյն «կարի վայրենաբար»! Բ. մկ. ժդ. 30 շինականաշէն Բուզ. շինակեաց Ագաթ. շի-նամէջ Ոսկ. մ. ա. 15. Ագաթ. շինարար Եփր. ծն. անշէն ՍԳր. Ոսկ. նորաշէն Ոսկ. ես. և ա. տիմ. մարդաշէն Բ. մկ. թ. 17. բարեշէն Մա-ղաք. գ. 15. Ոսկ. ես. երդաշէն Ոսկ. եփես. խորանաշէն Ագաթ. հաստաշինած Բուզ. մե-հենաշէն Ագաթ. շինասէր «շինարար» (չունի ԱԲ) Սմբ. պտմ. 114. շինուածանիւթ, շինա-րարական (նոր բառեր). նաև բազմաթիւ տեղանունների ծայրին. ինչ. Հայկալէն, Հա-մամաշէն, Շակաշէն, Վարդաշէն, Արտաշէն, Վասակաշէն ևն։
• Canini, Et. etym. 87, 182 սանս. cué «փայլիլ», çuka «կարմիր» բառերի հետ։ Lidén, Յուշարձան 386 իբր բնիկ հայ՝ հնխ. k'uoito-ձևից՝ կ մասնիկով. հմմտ. սանս. çvit-«փայլիլ», çvetá «փայլուն. պայծառ, սպիտակ», զնդ. spaeta-«սպի-տակ», spiti-. «պայծառ», հսլ. svètú «լոյս, արշալոյս», լիթ. szvintù «ւուսա-նալ»։ (Կրկնում է Pokorny, 1, 470՝ հնխ. kueit-«փայլիլ, փայլուն, սպիտակ» ար-մատի տակ)։ Ղափանցեան ЗВО 23, 355 քրդ. šē «շէկ»։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ախց. Գոր. Կր. Ջղ. Վն. Տփ. շէկ, Մրղ. Սլմ. շէկ1, Ալշ. Երև. Հմշ. Մշ. Ննխ. 3ə-48
• = Պհլ. šēn ձևից, որ թէև չէ աւանդուած, բայց նոյնն է հաստատում նորագիւտ սոգդ. šēn «տեղի հանգստեան» (Gauthiot, Gram. sogd. 96)։ Այս բառը ծագում է իրան. ši «բնակիլ» արմատից. հմմտ. զնդ. siti-«բնա-կարան», -šayana «բնակութիւն, բնակառան» anašita-«անբնակ», šōiϑra-«բնակավայր». սանս. kšaya-, kšiti-«բնակարան», որոնց ցեղակից են յն. ϰτίζω «շինել, հիմնել», εύxτίμενος «բարեշէն», հռոդ. ϰτοίνα «բնա-ևաւռան. գաւառակ», լտ. situs «շինուած, հիմնւած, զետեղուած, դիրք»։ Բոլորի հնխ. արմատը k'bei-«բնակիլ, հաստատուն բնա-կութիւն հիմնել» (Walde 718, Pokorny 1, 504, Boisacq 526)։ Իրանեանից փոխառեալ է նաև ասոր. [syriac word] ︎ šainā «մշակեալ երկիր, ւաջողութիւն, երջանկութիւն, խաղաղութիւն, չէն, բարեբեր»։-Հիւբշ. 213։
• ՆՀԲ մեզանից է դնում յն. σϰηνή, լտ. šcena, իտալ. scena։ Gosche 13 սանս. či «հաւաքել» բայի հետ։ Եւրոպա 1849, 200 հպրս. շանա։ Lag. Urgesch-
• 166 սանս. kš̌i, յն. ϰει-(εύϰτἰμενος ձևի մէջ)։ Spiegel, Huzw. Gram. 190 զնդ. ši «բնակիլ» արմատից։ Pictet 2, 244 սանս. kši։ Müller SWAW 42, 254 զնռ. ši, յն. ϰτίζω։ Justi, Zendsp. 95 xši «բնա-կիլ» արմատի տակ։ Lag. Btrg. bktr. Lex. 63 զնդ. šayana, ինչպէս նաև բար. դութեանց վերջում, ինչ. Հայկաշէն, ճիշտ զնդ. Suγδōšayana։ Նոյնը նաև Müller SWAW 78, 431, Armeniaca IV 425 և Հիւբշ. KZ 23, 39։-Մորթման ZDMG 26, 565 բևեռ. šinidai կամ šini-dai «շինել տուի»։ Պատկ. Փորձ 1880 մարտ, էջ 93 շէն «գիւղ»=զնդ. šayana, իսկ շէն «ուրախ»=թրք. šen պատահա-կան է։ Justi, Kurd. Gr. 211 քրդ. niži nim «շինեմ»։ Տէրվ. Նախալ. 127 հնխ skaina ձևից։ Հիւնք. բոլորն էլ շէն «ու-րախ» բառից։ Հիւբշ. Arm. Gram. 213 դրած էր վերի ձևով՝ իբր իրանեան փո-խառութիւն. բայց Strassburger Eestsch. rift, էջ 70-71 ընդունելով որ ասորի բառը ըստ Nöldeke բնիկ սեմական է և պահլաւ բառը գոյութիւն չունի, հրա-ժարուեց նախորդ մեկնութիւնից և հայե-րէնը դրաւ բնիկ՝ իբր ցեղակից վերի բա-ռերի հետ, հնխ. kῥoinā-ձևից. միայն կասկածելի է համարում kի->շ ձայնա-փոխութիւնը, որ այլուր չի պատահում։ -Karst, Յուշարձան 415 մոնղոլ. čik, բուրեաթ. šike, seke, կալմուկ. tsekele, թունգուզ. tseke, seke, թրք. čun, čin կըրկըզ. šijn, šen «ուղիղ» բառերի հետ. Սանտալճեան, ՀԱ 1913, 409 խալդ. §i։ Վերի մեկնութիւնը հաստատեց Sale mann ИАН 1913, էջ 1130, հայերէնի հետ դնելով նորագիւտ սոգդ. sin ձևը։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 88 խալդ. -xinili։
• ԳՒՌ.-1. Շtն «գիւղ» ունին միայն՝ Գոր. Ղրբ. շէն, Շմ. շին ձևով.-2. ջէն «ուրախ» (նաև «հարուստ») իմաստով ունին՝ Ալշ. Ախց. Ասլ. Գոր. Երև. Զթ. Խրբ. Կր. Ղրբ. Հճ. Հմշ. Մկ. Մշ. Մրղ. Ննխ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սլմ. Սեբ. Վն. Տփ. Տիգ. շէն, Սչ. շէօն (միայն «Աստ-ուած շէն պահէ» ասացուածի մէջ).-3. շինել բայն ունին՝ Ալշ. Հճ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Սչ. Վն. շի-նել, Երև. Մրղ. Սեբ. Տիգ. շինէլ, Ախց. Կր. շի-նէլ, Զթ. Խրբ. Շմ. Սվեդ. շինիլ, Ագլ. Գոր. Ղրբ. Մկ. Տփ. շինիլ, Հմշ. շինոզ, Ակն. Պլ. Ռ շնէլ, Ասլ. լնէ՝լ, Մն. շունէլ.-այլ ձև է ստա ցած Ալշ. շիկել, Մշ. շիգ'ել բառերի մէջ (որ է շէնքել)։-Նոր բառեր են շէննալ «մարդա-շատ դառնալ», շէնքս «կազմ», ըէնք-շնորհք, շէնքով, անշէնք, շէնշող, շէնութիւն, շէնսիրտ, շինամէջ, շինահաւան, շինացի, շինծու, շի-նովի, շինոտել, շինուկ, շիքել, շիքուիլ, շի-քուկ։-էնկիւրիի թրքախօս հայոց մէջ շէնք-նիզ-շնօրքսուզ «անշնորհք» (Բիւր. 1898, 865)։-Ջղ. լինուիլ «կնոջ հագուիլ զարդար-ուիլը» (որի հին գործածութիւնն ունի Բրս. մրկ. 64. Շինուիլն զօտարսն կարէ խաբել և ոչ զիւրն... տգեղն որչափ շինուի, աւելի երևի տգեղութիւնն)։-Նէնշող կազմուած է ո՛չ թէ շող «ցոլք» բառից, այլ պրս. [arabic word] šūx «ու-րախ, զուարթ» ձևից, որ գործածական է նաև թրքական լեզուների մէջ. ինչ. Կազանի թթր. šux Kisi dur «ուրախ մարդ է» (Будaговъ 1, 674), օսմ. [arabic word] ︎ šen u šux «ուրախ զուարթ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 258)։
• ՓՈԽ.-Վրաց. შენი շենի «շինուած, բնակ-եալ, գիւղ», მენობა շենոբա «գիւղ, շէնք», ნამენი նաշենի «շէն, շէնք, շինուածք», აღმე-ნება աղշենեբա, ამენება աշենեբա «շինելի». შენება շենեբա «շինել, կառուցել, հարստաց-նել», დამენება դաշենեբա «հաստատել, գաղ-թեցնել, բնակեցնել» Սղ. ժդ. 1.დამენებული դաշենեբուլի «բնակեալ, շէն». მომენე մոշե-նե «բնակիչ», მომენება մոշենեբա «տակին կամ կողքին տուն շինել, տարածել, բազմա-պատկել», გარდამენებაգարդաշենեբա «բնա-կութիւնը փոխել տալ, ջնջել, աւերել», უშენი ուշենի «անմարդաբնակ, անշէն, անապատ», უმენობაուշենոբա «անշէնութիւն, անբնակու-թիւն», թուշ. მენობ շենոբ «շէնք, շինու-թիւն», (Վ'apaя, Объ отнощ. aбхазcк. яз. էջ 38 սրանց է կցում նաև ափխազ. sən «շի-նել, կառուցել»), քրդ.❇ [arabic word] šini «բնակուած տեղ, շէն գիւղեր» (Justi, Dict. Kurde, էջ 267), շէն «շէն» (օր. Օնա՛ղէդը շէն պի «0ջա-ղըդ շէն մնա՛» Շւոտ, Քրդերը Տաճկաց-Հա-յաստ. Ա. 89), տնշէնօ «տնաշէն» (Միրա-խորեան, Նկարագր. ուղև. Գ. 96), շէն պըն «քաջալերուեցէք» Գծ. իէ. 22, 25, 36. չա-ղաթ. [arabic word] šin «ուրախ, ոգևորեալ, շէն, մար-դաբնակ, մշակուած», šinlik «զուարճութիւն, ուրախութիւն, յաջողութիւն, շէն երկիր». ռամ. [arabic word] šen «ուրախ, զուարթ, շէն, մարդաբը-նակ, բազմամարդ», [arabic word] šenlik «ուրա-խութիւն, հանդէս, տօն», [arabic word] senlenmek «զւարճանալ, շէննալ, բազմամարդ դառնալ», [arabic word] šenletmek «զուարճացնել, շէնաց-նել, բազմամարդ դարձնել», գւռ. թրք. Ակն. šen «ուրախ, շէն» (օր. šen olasən «շէն մը-նաս»), նաև «շէնք՝ որ պարզ գետնի վրայ չէ շինուած, այլ տակին ուրիշ բնակութիւն կայ», թրք. գւռ. Տ. šenksiz «անշնռոհո» (Բիւր. 1899, 799).-թուրքերէնի միջոցով բառս անցել է նաև բալկանները. այսպէս՝ հին սլով. šeniligū, սերբ. šenli, šenlenk, senlok, šelmuk, šenlučiti, šemno, ռում. šenlik կամ šinlik։
Ունել քեւ շէն զմասն մնացեալ արեաց աշխարհիս. (Փարպ.։)
Զմասն յունաց՝ որ ի հայս, զոր շէն կալեալ՝ հարկեսցին նմա. (Խոր. ՟Գ. 49։)
Եկեղեցիք շէ՛ն մնացին, վկայարանք ի խաղաղութեան. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
κώμη (լծ. հյ. գոմք) vicus, pagus χώρα (լծ. գաւառ) regio, spatium. Արմատ բայիս Շինել. (յորմէ յն. լտ. եւ իտ. սքինի՛, սշէնա, զէնա ). Աւան, գիւղ. հաւաքումն հիւղից, եւ տաղաւարաց. բնակարան գեղջկաց. գեղ.
Ագցո՛ւք ի շէնս եւ ի պարտէզս։ Երթիցեն շուրջ ի շէնսն։ Եհան արտաքոյ շինին ... յորժամ ի շէնն մտանիցես, մի՛ ումեք ասիցես ի շինին։ Տէր արար զշէնս եւ զանշէնս, եւ այլն. ((իբր մարդաբնակ վայր. ռմկ)։)
Ի ժողովրդոց շինացս. (Եւս. պտմ. ՟Դ. 13։)
Քաղաքաց, շինից, դաստակերտաց. (Խոր. ՟Բ. 7։)
Թողոյր զքաղաքն, եւ եկեալ բնակէր ի մի ի շինացն. (Բուզ. ՟Դ. 7։)
Եօթանասուն մղոն մեկնեալ ի շինոյն ի բաց. (Կլիմաք.։)
Ամենայն աշխարհս լի է դիակամբք՝ շէնք եւ անշէնք. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)
ՇԷՆ. οἱκοδομή constructio, aedificium. Շինուած. շինութիւն. շէնք.
Հեթանոսք եւս օդնէին ի շէնն. (Նախ. ՟ա. եզր.։)
Ի քսան ամի ժամանակս աւարտեցաւ շէնն (տաճարի). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 22։)
ՇԷ՛Ն ա. εὕκοσμος, κατοπικουμένος bene ordinatus, habitabilis եւ βαθύγειος fertilis. Շինեալ, զարդարեալ բնակչօք. մարդաբնակ. բնակելի. զուարճալի. բարեզարդ. բարեկարգ. եւ Արգաւանդ. եւ Ուրախ.
Մինչդեռ շէն էր երուսաղէմ, եւ ի բարութեան. (Զաք. ՟Է. 7։)
Եւ որ շէնն մնասցէ, եղիցի իբրեւ զհօտ մակաղեալ. (Ես. ՟Ի՟Է. 20։)
Ի խորհուրդ մտանէին վասն զօրաց, զի զաշխարհն շէ՛ն կալցին. (՟Ա. Մակ. ՟Ը. 16։)
Ոչ միայն ի շէն երկրէ, այլեւ յանշէն անապատէ։ Ոչ միայն զշէնս, այլեւ զանշէնս. (Ոսկ. եբր. Ոսկ. մտթ.։)
Շէն երկիր, որ զբազում դարմանս ընդունէր, լիցի փշաբեր. (Ոսկ. ես.։)
Զշէն երկիրն ամենայն թափուր եւ աւերակ թողոյր. (Ագաթ.։)
Ոչ միայն շինաց, այլեւ աւերակաց։ Զիա՞րդ շէն կայցէ աշխարհս։ Մինդեռ շէն են եկեղեցիք. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Է։)
Եթէ երբէք շէն գտցէ զքաղաքս եւ զաւանս եւ զգեօղս։ Զշէն զապատ գաւառաց եւ աւանաց անապատ առնէին. (Յհ. կթ.։)
Ի շէն տեղւոյ անտի։ Ոչ մնաց տեղի շէն. (Եփր. թագ.։ Մխ. երեմ.։)
Զշէնն թողուլ, եւ յաւերն երթալ՝, վտանկ է. (Ոսկիփոր.։)
Շէ՛ն եւ ուրախ էին (որդիքն իսրայէլի). (Գէ. ես.։)
small drop, tear;
առ —, —ք —ք, drop by drop;
— ի բերանոյ, saliva, drivel, slaver, slabber, cf. Լորձն;
—ք բանից, few words.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «կաթիլ» ՍԳր. Վեցօր. 60. Մծբ. 294. «ռոզ, կրակի բոց» Վկ. գէ. 39 (Յնդեալ. ի նմանէն շիթս ի կանգունս հնգետասանս. այլ ձ. բոց), գրուած է նաև շիտ, որից բա-յական ձևով շթալ «ցայթիլ» Բռ. երեմ. էջ 245։
• ՆՀԲ լծ. թրք. sūd «կաթ» (տե՛ս կաթն բառի տակ), յն.σταγών, լտ. stilla, gutta «կաթիլ»։ Peterm. 20, 22 հմմտ. կաթ «կաթիլ»։ Տէրվ. Altarm. 12 լտ. gutta, հբգ. scutjan «թափել, հեղոււ». սանս. çčut «կաթկթիլ»։ Canini, Et. etym. 149 թրք. sūd «կաթ»։ Karolides, Γλ. συγϰρ. լտ. gutta ևն ձևերի հետ աւելացնում է նաև կպդովկ. šutrao «հոսիլ, ծորիլ», šotri «ջրորդան», պրս. šudan «լինել», հյ. շուտ։ Justi, Dict. Kurde, էջ 256 և Kurd. Gram. 91 քրդ. širte «կաթիլ» ձևի հետ։ Հիւնք. 285 հյ. շիթել «խայթել» բայից։ Մառ, տե՛ս կաթ բառի տակ։
• ԳՒՌ.-Ղրբ. շիթ «կաթիլ» (օր. Կովի ծը-ձումը շիթ չկայ «բոլորովին ցամաքել է»). Մշ. շիտ «կաթիլ», Տփ. շթի տալ «թափիլ» կամ շիթ տալ «հոսիլ» (օր. Բերնի ջուրը շիթ է տալիս). Շմ. շթռա «կաթիլ»։ Ունինք նաև շիթ Շմ. «համ» նշանակութեամբ՝ շիթը դուրս գալ «համը փախչիլ» ոճի մէջ, որին համա-պատասխան է գալիս Յոբ. իզ. 14՝ Զշիթս բանից նորա լուիցուք (յն. «զհիւթս»)։
σταγών stilla, gutta. (որ են լծ. ընդ հյ) σίελον saliva ἱκμάς humor ψεκάς guttula եւ այլն. գրի եւ ՇԻՏ. Կաթ. կաթիլ. կայլակ. դոյզն ինչ հիւթ. եւ Ոլոռնաձեւ կաթուած հիւթոց՝ որ եւ է օրինակաւ. պուտ
Թուեալ են նմա շիթք անձրեւի. (Յոբ. ՟Լ՟Զ. 27։)
Շիթ ի բերանոյ. յն. լորձունք. (Ես. ՟Խ. 15։)
Զշիթս բանից նորա լուիցուք. յն. զհիւթս. (Յոբ. ՟Ի՟Զ. 14։)
Շիթ բարկութեան. յն. մէտ, արկուած. (Սիր. ՟Ա. 28։)
Ամպ չափաւոր գոլով՝ կակղագոյն շիտք սերմանէ (շիթս ցօղէ)։ Տեղումն է, որ ունի քան զանձրեւ շիտք ջաղբագոյն. (Արիստ. աշխ.։)
Ջուրք բազումք զատանին մեկնին, լինին շիթք շիթք. (Վեցօր. ՟Գ։)
Ցանկանաս արդ շիթ մի ջրոյ, որ զովացուսցէ զշրթունս քո. (Ոսկ. ապաշխ.։)
Շիթ մի յարտասուաց քոց հեղ ի կոնքս։ Արտօսր հոսեցուցանէի, որ եւ յերկիր ծովացեալ ծորմանն՝ ծաւալէր շիթս. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ Մագ. ՟Ի՟Զ։)
Զշիթս իւրոց քրտանցն արժանաւոր վարկանիցի յաւելուած լինել խորոց ծովու։ Արձակէ զշիթս քրտանց ի յահէ նորա. (Նիւս. կուս.։ Նար. խրատ.։)
Ի վերայ քո հեղեալ շիթք անապական արեանն՝ զկողածնին ջնջեաց զմեղս. (Շար.։)
squint-eyed or goggle-eyed;
short-sighted or dim-sighted;
— ակնարկել, to goggle, to squint, to look askew.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց մկայութեան) «աչքը պակասաւոր, ծուռ» Ղևտ. իա. 20. Վանակ. հց. որից շլագոյն Ղևտ. ժգ. 4-56. Եւագր. շլամիտ Մծբ. 235. շլութիւն Կոչ. շլանալ «աչքր ծռիլ մթնիլ» Յոբ. ժէ. 7. Ես. խդ. 18. Ոսկ մ. գ. 26. Եւագր. «փայլը կորչիլ, խունանալ» Ողբ. դ. 1. «գու-լանալ, բթանալ կամ դանակի բերանը ծռեւ» Իւս. ատմ. 635. Լաստ. էջ 48. Ոսկ. լս. (Սո-փերք, Դ. 110). լլացութիւն ՍԳր. շլացուցա-նել Իմ. դ. 12. Ոսկ. ես. եփես. մտթ. Կոչ. 281.-վրիպակ պէտք է համարել Բառ. ե. րեմ. էջ 249 շօլիկ «շիլ»։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. sqel-«ծռել, կո-րացնել, շեղել» արմատից, ձայնդարձն է շեղ ձևի. ձայնական յարաբերութեանց համար հմմտ. ջիղ, ջեղ, ջիլ։ Ավելի ընդարձակ տե՛ս խեղ։-Աճ.
• ՆՀԲ գերմ. ևս շիլ, լծ. գուլ (տե՛ս շլա-նալ բառի տակ)։ Չուբինով, Բառ. վրաց. կցում է վրաց. շլէ, շլու «խենթ» բառի հետ։ Böttich. ZDMG 1850, 359, 189 սանս. čilla։ Մորթման ZDMG 26. 543 բևեռ. sulustibi «շլացութիւն»։ Հիւնք. նլոյլ բառից։ Մառ, ЗВО 16, 151 մեր-ժում է վրաց. շլու «խենթ»։ Karst, Յու-շարձան 426 շեղ բառի հետ՝ թթր. sol, čol «ձախ»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 300 պրս. [arabic word] sahlā «շիլ»։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Գոր. Երև. Զթ. Խրբ. Հմշ. Հն. Ղրբ. Մկ. Մշ. Մրղ. Շմ. Սեբ. Սչ. Սլմ. Վն Տիգ. Տփ. շիլ, Սվեդ. շէլ «աչքը ծուռ». նոյն ևն նաև Ղրբ. շիլ «սխալ» (որից շիլ ընկնել «սխալիլ»), Ջղ. շիլ «խենթ, գիժ» (հմմտ. Վն. ձուո «ևւենթ».-Բառ. երեմ. էջ 246 նոյնպէս դնում է շիլ «խենթ»)։ Նոր բառեր են շիլտի, շիլտիկ, շիլտի-շլոր «շիլ», շլտիկ «շիլ» (յի-շում է Բառ. երեմ. էջ 249), շլուիլ «աչքը շիլ դառնալ», շլիլ «դանակը գուլանալ» (հմմտ. Զթ. ըիլ՝ նաև «գուլ, բութ» նշանակութեամբ), շլթոփիլ «աչքերը շիլի նման շարժելով՝ աս-դին անդին նայիլ», շլանալ «ատամը հարուիլ, ակռան առնել», շլացնել «աչքերը խոլորել». շլել «խէթ նայիլ»։ սակ սև ու վատ ցորեն», շիլ Ղրբ. «եղէգնա-բոյսերի թաւուտ», շլել Սլմ. «ցորենի հետ աճող մի բոյս է, որ աւելի բարձր կլինի և «բարձրահասաև»։
ἕφηλος qui clavum habet in oculis, lippus. գերմ. եւս՝ շիլ. (յորմէ՝ Շլանալ) Պակասաւոր աչօք, իբր դժուարատես, կարճատես, վտտեալ, եւ Թիւրակն՝ որ առ ի շեղ հայի. աչքը սախատ, հաւկուր, կամ շիլ, շաշի.
Այր սապատողն, կամ շիլ, կամ պտղակն. (Ղեւտ. ՟Ի՟Ա։ 20։ Երեսն ի դուրս շրջին, ակներն խիթ եւ շիլ. Վանակ. հց.։)
Շիլք. պարանոցք. որպէս ռմկ. շլլիք, շլնիք. այլ ձ. շիշք)։
glass bottle, bottle, phial;
alabaster vase;
խցել զ—, to cork;
to put the stopper on;
բանալ զ—, to draw the cork, to uncork;
to take the stopper out of.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վր. կայութեան) «ապակուց շինուած աման» ՍԳր. Եզն. Շիր. յետնաբար կայ նաև շիշայ Կոստ. երզն. 118, 123, 170, շուշ, շուշայ Վստկ. Հայել. 178, 186, 187, Կոստ. երզն, 101։ Սրանի՛ց է նաև շշուկ «կօշ, սնամէջ դը. դում՝ որ իբր ջրաման է գործածւում» ԳԲ։
• = Պհլ. šīš «շիշ» ձևից, որի ներկայացու-ցիչն է պրս. [arabic word] šīš «շիշ»։ Աւելի սո-վորական է պրս. [arabic word] šīša «շիշ, սրուակ», որ ենթադրում է պհլ. *šīšak և որից փոխ-առեալ են վրաց. მუმა շոպա, քրդ. susa, ավար. šiša, թրք. šise, սերբ. sisa, šiše «շիշ», ինչպէս նաև յետին հյ. շիշայ, շուշայ ձևերը։ Բառս գտնւում է նաև սեմական լե-զուների մէջ, հմմտ. ասուր. šaššu, ասոր. [syriac word] šiša, եբր. [hebrew word] šēš կամ [hebrew word] šayis, եգիպտ. šs «սպիտակ մարմարիռն. ալաբաստր»։-Հիւբշ. 214։
• Նախ Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. էջ 142 և յետոյ ԳԴ դրին պրս. šiša ձևից։ ՆՀԲ այլազգ. լիշէ, շիշլէi Lag. Gesam Abhd. 83 պրս. šīša։ Հիւնք. պրս. շիյշ, թրք. շիշէ։ ԳԻՌ.-Կայ միայն Զթ. շիշ. միւսները նոր փոխառութեամբ ունին թրք. šiše և վռառ. šuša ձևերը։
• «ծոծրակ, վզի ետևը» Պտմ. աղէք. 17. Փիլ. լին. 106. երկուսն էլ գռռծածուած անեսաբար. ըստ այսմ Հին բռ. մեկնում է շիշք (այլ ձ. շիլք) «պարանոցք», Լծ. փիլ. շիշք «պարանոցի ջիլքն»։ (Տիրոյեան, Հան-րագրութ. 192 ունի և շուշակք ձևը)։
• «մի տեսակ ծառ է. թերևգ cerasus mahaleb» Վրդն. լս. 55 Բժշ.։
Ընկէց ի խորխորատ մի ի վայր, եւ յանկանելն առնու հարուածս սաստիկ ի պարանոցին ի շիշսն. (Պտմ. աղեքս.։)
ἁλάβαστρον (եբր. հալլախաթ ) πυξίον alabaster, vitrum, lagena, ampulla. (որ եւ այլազգ". շիշէ, շիշլէ, շիւճաճ ). Ապակի անօթ դիւրաբեկ, մանաւանդ՝ իւղոյ, եւ այն փոքրիկ, եւ առանց ունկան.
Ջնջեցից զերուսաղէմ որպէս շիշ մի ջնջեալ, որ կործանիցի ի վերայ երեսաց իւրոց։ Ունէր շիշ իւղոյ ծանրագնի. (՟Դ. Թագ. ՟Ի՟Ա. 13։ Մտթ. ՟Ի՟Զ. 7։)
Շիշ մի լցեալ արեամբ եւ արտասուօք։ Եդին զշիշն ի միւս այլ կողմն կշռոցն։ Գտեալ երկուս շիշս ապիկիս առ նոյն նշխարացն։ Շիշն՝ որ զանուշահոտ իւղ ունի յինքեան՝ մի՛ պարծեսցի։ Արկեալ կախարդանօք զդեւ ի շիշ. (Վրք. հց. ՟Դ։ Ճ. ՟Գ.։ Նար. յովէդ.։ Եզնիկ.։)
Եդին ի միում ապակեղէն շշի. (Կաղանկտ.։)
Բեսին (յն) բոլորակ ապակեղղէն, ունի կէս լիտր. եւ կոչի ըստ հայոց շիշ.
կամ ըստ այլ ձ.
Շիշ իւղոյն՝ որ յաւետարանին՝ բեսին է՝ բոլոր ապակեղէն, ունէր կէս լիտր. (Շիր. կշռ. չափ.։)
ՇԻՇՔ ἱνίον occipitium, occiput. Ծոծորակ. ուլն. ողն. միջավայրք ականջաց եւ ուսոց.
Ի լանջաց ի վերւոյս՝ յետկոյս յողնեալք, զօրէն այնոցիկ՝ որոց լարքն ցաւեն, եւ շիշք. (Փիլ. լին. ՟Բ. 24։)
Լարքն, (այսինքն) մսանքն. շիշք, (այսինքն) պարանոցի ջիլքն. (Լծ. փիլ.։)
Շիշք, պարանոցք. այլ ձ. շիլք. որպէս ռմկ. շլնիք, շըլլիք։
tomb, sepulchre, urn, monument;
—ք, cemetery;
մարմնածախ —, sarcophagus;
— հոյակապ, mausoleum;
— դատարկ, cenotaph.
• . ի-ա հլ. «գերեզման, գերեզմանա-քար» ՍԳր. Եւս. պտմ. որից շիրմակից Պր-դատ. օրին. շիրմաւոր Նար. մծբ.։
• Տաթև. հարց. 678 «շիրիմն ստուռա-ռանի թէ աստի շարժիմ կամ շինիմ ի յարութեան աւուրն»։ ՆՀԲ արաբ. սիրր, պրս. [arabic word] gor, ռմկ. կօռ, լծ. կոյր և խա-ւար։ Pictet 2, 280 սանս. sirā սեահ. փուշ siri «պտուկ», ռուս. sirena «կաթ-սայ», յն. σίρος, σειρός «փոս, խոռոչ»։ Pedersen KZ 38, 395 թերևս զնդ. šairimya և սրանով հսլ. chramu «տուն», սերբ. chrām, սանս. harmyám հհաստատուն բնակարան կամ շէնք» բառերի հետ։ Patrubány IF 14, 55 ար-մատը շէր (որից փոխառեալ հունգ. sir «գերեզման»). հմմտ. լն. ϰεῖμαι սանս. šetē «պառկիլ»։ Մառ, Oтчeтъ aнiи-cкaго музея 1917, էջ 40 խալդ. nir-ibi «շիրիմ», վրաց. širimi և հյ. շիրիմ դը-նում է *շիր-նիր «քար» արմատից -ibi=-իմ յոգնակերտ մասնիկով։ Բժշ.։ (Ըստ Բառ. երեմ. 246 շիւ «ճիւղ, ոստ»)։
• ՓՈԽ.-Վրաց. შირიმი շիրիմի «միզաքար» (ըստ Մառ, Иппoл. 67 «գերեզմանաքար»), მირიმის კუა շիրիմիս քուա «չեչաքար», թուշ. მირიმ շիրիմ «միզաքար», լազ. širimi «ծովի կամ գետի աւազ». այս բոլորը ցոյզ են տա-լիս որ հայերէնի նախնական նշանակութիւնն էր պարզապէս «քար» (տե՛ս Աճառ. Արրտ. 1911, էջ 419)։
(ար. սիրր. պ. կիւր, քէօր. ռմկ. կոռ. լծ. կոյր, եւ խաւար) μνημεῖον, τάφος monumentum, tumulus, sepulchrum στήλη cippus Գերեզման. դամբարան. տապան. յիշատականոց թաղման մեռելոյ. կոթող. արձան.
Կանգնեաց արձան ի վերայ շիրմին։ Ագարակն եւ այրն ի ստացուածս շիրմաց, կամ շիրմի։ Ի շիրմի անդ՝ զոր փորեցի ես ինձ։ Շինէք զշիրիմս մարգարէից.եւ այլն։
Շիրիմն նորա կայ առ կողմն տաճարին։ Շիրիմն նշանաւոր կայ առաջի դրանն յերուսաղէմ. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 23։ Խոր. ՟Բ. 32։)
Շիրիմ՝ յիշատականոց կոչեն։ Շիրիմ կոչէին նախնիքն զգերեզման մերկացեալ. (Փիլ. լին.։)
Շիրիմ զայն ասէ, ուր զբազում մեռեալս դնէին. (Մխ. երեմ.) իմա՛ որպէս յն. πολυάνδριον sepulchretum. ռմկ. գերեզմաննոց.
Շիրմացն ախեալ դրունք. (Պիտ.։)
Ի կնքելն զշիրմին փականս կենդանակիր քո գերեզմանին. (Նար. ՟Լ՟Զ։)
Գագաթն գողգոթայ՝ տեղի կառափելոյ, եւ շիրիմ առաջին մարդոյն յեբրայեցւոցն ասացեալ. (Անյաղթ բարձր.։)
Ե՛րուսաղէմ, թաղեա՛ զքո մեռեալս. ցո՛յց քոց փափագողաց զմիոյ որովայնի քո զբարեպարիշտ զշիրիմն. (Ածաբ. մակաբ.։)
Շիրիմ մեռելոյ (գերեզման փրկչին) եւ յարութիւն մեռելոց. (Մեկն. ղկ.։)
shadow, shade;
veil, head-cover;
honour, respect, consideration;
splendour, brilliancy, lustre, glory, magnificence;
pomp, parade;
protection;
— եւ ձեւք, ceremonial, etiquette;
— դնել, to honour, to pay honour, to respect, to consider, to compliment, to pay court to, to court;
զամենայն — եւ զպատիւ ունել, to give all the respect and honour due;
ի շքի եւ ի պատուի ունել, to hold in respect;
զանձն ծանր եւ ի շքի ունել, to be rave or serious;
— առնուլ, to be honoured or glorified;
շքով, with honour, gloriously, magnificently, pompously.
• . ո հլ. (ներգ. ի շքի Բուզ. ե. լէ) «ստուեր, հովանի» Վեցօր. Կիւրղ. ծն. «ծած-կոց, հովանի» Ա. կոր. ժա. 10. Մաշտ. Նար. «պատիւ, փառք, վեհութիւն» ՍԳր. Ոսկ. Եփր. ա. թես. Սեբեր. Բուզ. որից շքալ «պանծալ» Սիր. ժ. 29. շքեղ ՍԳր. Եփր. ղևտ. շքադիր Ագաթ. շքեղազարդ Կոչ. շքեղալուք Ագաթ. մեծաշուք բ. մկ. գ. 25. Եփր. թգ. Ոսե. Իւս քր. անշուք Ոսկ. ես. բարեշուք Ոսկ. ա. կոր. չարաշուք Բ. մկ. 29. Եփր. վկ. արև (ստէպ), սքանչելաշուք Բուզ. գեղաշուք Մագ. գեղեց-կաշուք Լաստ. գլխաշուք Նար. բազմաշուք Ճառընտ. նոր բառեր են ազնուաշուք, վեհա--շուք, շքախումբ, շքանշան, շքամուտ, շքեղա-փայլ, շքերթ ևն։-Հայերէնի մէջ իմաստի ռարգացման համար հմմտ. անգսք. scima «շուք, ստուեր. 2. փայլ» ևնι
• ՆՀԲ յն. σxιά «շուաք» բառի հետ։ Böttich. ZDMG 1850, 359 սանս. čhā̄yā «շուաք»։ Նոյն, Arica 72, 176 և Lag IIrgesch. 392 սրա հետ նաև աֆղան. soray, պրս. saya, յն. σϰια գոթ. scadus, ռուս. šveni։ Տէրվ. Altarm. 6 և Նա-խալ. 112 սանս. sku «ծածկել», յն. σxύτος «մորթի», լտ. scutum «վահան», ob-scurus «մութ», անգսք. scua «շուաք» և հյ. քիւ ձևերի հետ՝ հնխ. sku «ծած-կել, պատել» արմատից։ Canini, Et étym. 182 սանս. çuč «փայլիլ» արմա-տից։ Bugge KZ 32, 57 հբգ. scūwo. նաւնոսօ. scua «ստուեր» բառերի հետ։ Հիւբշ. 480 սրանց վրայ աւելացնում է նաև հիսլ. skugge «ստուեր», գոթ. skug-gva «հայելի», գոթ. skauns և գերմ. šchón «գեղեցիկ», schauen «նայիլ, դի-տել», որոնք բոլորն էլ դնելով հնխ. sku «նայիլ, տեսնել» արմատից, նոյն մեկ.
• նութիւնը անապահով է համարում։ Հիւնք. շուք «ստուեր» =յն. σxιά́, իսկ շուք «պատիւ» = պրս. šigūh «պատիւ»։ Karst, Յուշարձան 407 սումեր. suk «փայլուն», šug'us «փայլատակել, բոց», 426 թթր. sok, sog, sov «զով, ցուրտ»։ Petersson LUA 1915, 3 և 1916, 47 (ըստ Pokorny 1, 368) հյ. շող, նշոյլ, շանթ բառերի հետ հնխ. k'eu-«լուսաւորել, փայլել, պայծառ» արմատի տակ. հմմտ. սնս. çvah «վաղը», զնդ. sūrəm «վաղն առա-ւօտ կանուխ», սանս. çona «կարմիր» ևն։ L'anaя. Объ отнощ. aбхазcк. я3 էջ 46 ափխազ. açašə «մոմ», išeyt «լու-սացաւ», ašez «առաւօտ»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 302 զնդ. suka «փայլուն» և պրս. šigūh «պատիւ»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Զթ. Խրբ. Կր. Հմշ. Ննխ. Հճ. Մշ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. շուք, Մրղ. շուք, Սվեդ. շէօք, Ակն. շիւք, Վն. շիւք, Ասլ. շիւք, շիւ*, Ագլ. Գոր. Ղրբ. շօք, Երև. Շմ. Ջղ. Տփ. լվաք։ Նոր բառեր են շուքարան, շուքել, շուքաւոր, շքառուն։
• ՓՈԽ.-Վրաց. შუკი շուքի «ճառագայթ, լոյս, գեղեցկութիւն, վայելչութիւն», 9ზიხ მუკი մզիս շուքի «արևի շողը», მუკიანი շուրիանի «լուսաւոր, ճառագայթարձակ», ნამუკი նաշու. քի, ნამუკარი նաշուքարի «լուսափայլ», მუგა շուգա «արևի համար հովանոց»։ (Բայց ան-շուշտ պատահական նմանութիւն ունի չա-ղաթայ. [arabic word] šukur «հովանոց» Будaговъ 1. 670)։
Նոյն ընդ ռմկ. շուք. յն. սքիա՛. σκιά umbra. այսինքն Ստուեր, եւ Հովանի.
Շուք իւր անմեկնելի է ի մարդոյն. (Մանդ. ՟Զ։)
Ստուեր ասի, զոր մեք շուք կոչեմք, որ անկանի ի մարմնոյն. (Խոսր. պտրգ.։)
Փոքրկանան ստուերք տարերց երկրի, եւ կարճին շուքք հասակաց. (Վեցօր. ՟Զ։ եւ Շիր.։)
Խաւարն չէ՛ անձնաւոր, այլ յեկրէն՝ երկնից յետ լուսոյն մեկնելոյ՝ շուք. անկեալ եւ ստուերացեալ. (Կիւրղ. ծն.։)
Որ շուք ունի եւ ստուեր։ Զօրէն արեգական միտքս արթուն լինելով՝ շուք եւ ստուեր առնէ զգայութեանց։ Գունոց եւ ձեւոց եւ շքոց տեսիլք։ Եւ ոչ հետ կամ շուք. (Փիլ.։)
Մարդոյ որպէս խստոյ են աւուրք. (հանգոյն հովանւոյ եւ դիւրափոփոխ շքոյ անցանէ. Վրդն. օրին.։)
Շուք նետիցն շլացուցանէր զզօրսն։ Շուքք նետիցն զօդն խաւարեցուցանէին. (Մեսր. երէց.։)
Ըստ սովորըութեան հերձուածողացն որ քաղէն զշուք ճշմարտութեանն. (Բրսղ. մրկ.։)
Առնել ընդդէմ՝ շուք եւ ծածկոյթ ըստուերական. այսինքն քողարկել. (Երզն. ոտ. երկն.։)
Հոգին սուրբ եկն ի մարիամ, եւ զօրութիւն բարձրելոյն շուք արար ի վերայ նորա. (Իրեն. առ Լեհ.։)
Ծմակ, ստուգն (գաւառական հնչմամբ), կամ շուք. (Հին բռ.։)
ՇՈՒՔ. Քօղ. ծածկոյթ գլխոյ կամ երեսաց. գլխաշուք. կամ հովանի այլաբանական, ստուեր նմանութեան.
Պարտի կինն շուք դնել գլխոյն վասն հրեշտակաց. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Ա. 10 (ուր թարգ. մեր երեւի ընթերցեալ սքիա՛, այսինքն հովանի, այլք ընթեռնուն, այսինքն իշխանութիւն. զոր դժուարանան մեկնել)։)
Զայս հովանիս եւ ծածկոցս եւ կամ շուքս ի վերայ տապանակի յեկեղեցւոջ. (Մաշտ. ջահկ.։)
Զարկանելիս զգեստու արարչին ծնողի՝ ի շուք պատկառանաց պարտաւորի մեղօք եւայի։ (Իւղն օծութեան) ճառագայթ շնորհաց, շուք մերոց դիմաց, նկարագրութիւն երեսաց։ Զշուք շնորհին յիսուսի պատկեր իւր կերպաւորեաց. (Նար. խչ. եւ Նար. ՟Լ՟Գ. եւ Նար. մծբ. (որք հային ի յաջորդ նշ)։)
ՇՈՒՔ. τιμή honor δόξα gloria. Պատիւ. փառք.
Լա՛ւ է մարդոյ խոնըարհութեամբ ծառայել անձին, քան անձին շուք եդեալ՝ եւ հաց մուրանայցէ. (Առակ. ՟Ժ՟Բ. 9։)
Բռնադատիցէ առնել շուք թագաւորութեան. (լինել քահանայապետ. Եբր. ՟Ե. 15։)
յոտն կայեւր առաջի նորա, եւ շքով տայր զպատգամ թագաւորին. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 32։)
Այնչափ շքով եւ պատուով ճեմէր. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 28։)
կամի շուք դնել եպիսկոպոսին, զի ամենեքեան երկնչիցին։ Սպասաւոր զոք ունիցի, զի մի հթարկ լինիցի զանձին շուք արկանել (այսինքն անշքացուցանել զանձն). (Ոսկ. ՟ա. տիմ. եւ Ոսկ. փիլիպ.։)
Զանձինո ծանր եւ ի շքի ունել. (Եփր. ՟ա. թես.։)
Զի գէթ այնպիսի ինչ շքով ահագին համարեսցին զորբութիւնսն. (Սեբեր. ՟Գ։)
Ոչինչ շուքս դնէր նմա. (Բուզ. ՟Դ. 16։ Տե՛ս եւ Խոր. ՟Ա. 20։ ՟Բ. 57։)
Պայծառացան եկեղեցիք, շուք առին վկայանք սրբոց. (Փարպ.։)
Ձեւ եւ շուք թագաւորութեան նմա դնէր։ Դառնայ շքով ի տեղի իւր. (Յհ. կթ.։)
Շինուածոյն շուք անզարդեցաւ. (Նար. ՟Ի՟Է։)
confusion, broil, embarrassment, trouble, disorder, tumult, uproar;
confused, mixed, confounded, troubled, disordered, out of order;
deranged, complicated;
indistinct;
—ս յուզել, յարուցանել, to excite confusion, trouble, sedition;
աղմուկ —ի յարուցանել, to make a clatter, racket or uproar, to kick up a row;
յայն աղմուկ —ի, in that disorder;
cf. Աղմուկ.
• , ի, ո հլ. «խառնակութիւն, իրարան-ցում, տակնուվրայութիւն» Խոր. Պիտ. Յհ, կթ. «խառնակ» Լմբ. իմ. «կռիւ» Վրք. հց. բ. 108, 371. որից շփոթել ՍԳր. Եփր. ծն շփոթական Սեբեր. շփոթանք Եփր. ծն. էջ 26, շփոթումն Խոր. անշփոթ Պիտ. դիւրաշփոբ Թէոփ. խ. մկ. բազմաշփոթ Ճառընտ. հեշտա-շփոթ Թէոփ. խ. մկ. (սխալ հնչմամբ գըր-ուած ունինք անըշփոթ, շփոյթ, բազմաշը-փոյթ). նոր բառեր են շփոթութիւն, խառնա-շփոթ ևն։
• ՆՀԲ լծ. յն. σπουδή, վրաց. շփոթի, որ-պէս թէ ըփումն ընդ միմեանս կամ փոյթ յաղթասիրութեան, շտապ և խուճապ. արմատն է շիփ։ Այվազեան, Ուղղագր. էջ 38 արմատը դնում է շուփ։ Հիւնք կա՛մ փոթորիկ բառից և կամ պրս աշիւֆթէն, աշուպ։
• ԳՒՌ.-Կր. շփօթիլ, Երև. շփօթվէլ, Շմ. Տփ. չփօթվիլ, Սլմ. շփոտվել «շուարիլ, սխալիլ», իսկ Հմշ. շփօթիլ «բարկանալ, տակն ու վրա լինել»։ Այստեղ է պատկանում նաև Երև. Ղրբ. շփօթ «ալիւրով, ջրով, կաթով, շաքա-րով ու իւղով պատրաստուած հասարակ խիւս», որ յիշում է արդէն Բառ. երեմ. էջ 249 շփոթ «փոշեայ կերակուր կամ ջուրխը-մոր» ձևով։ Հմմտ. աւելի հնից՝ Մխ. ապար. «Յաղաւնոյ և յոչխարի մսոց լեսեալ և ըփո-թեալ քուֆ(տ)այն ո՛չ է աղաւնի պէսպէս ան-դամօք կամ ոչխար մի»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. მუოთი շփոթի «խռովութիւն. վէճ, կռիւ», მუოთიანი շփոթիանի «կռուող» მემუოთე մեշփոթե «խռովարար», ამუოთებ, աշփոթեբա, აღმუოთება աղշփոթեբա, գამუო-თება գաշփոթեբա, მუოთებაշփոթեբա «բար-կանալ, խռովիլ, յուզուիլ» (հմմտ. Հմշ. շփօ-թիլ «բարկանալ, տակնուվրայ լինել»), აღმამფოთებელი աղմալփոթեբելի «խռովա-րար», უმუოთველი ուշփոթվելի «անշփոթ», უმუოთველობა ուշփոթվելոբա «անդորրու-թիւն, խաղաղութիւն»։
σύγχυσις, ταραχή, στάσις (լծ. եւ σπουδή ). confusio, perturbatio, seditio, studium partium, factio. վր. շփո՛թի. (գրի եւ Շփոյթ. որպէս թէ շփումն ընդ միմեանս. կամ փոյթ յաղթասիրութեան, շտապ եւ խուճապ. արմատն եւ Շիփ) Շփոթութիւն. խառնակութիւն. խռովութիւն. աղմուկ. վրդով. պղտորումն. իրարանցում, տակնուվրայ ըլլալը.
Եղեւ շփոթ մեծ։ Արարից իրաւունս, եւ ելս շփոթոյն այնմիկ։ Ո՛չ փութով կամ շփոթով, այլ հանդարտ սրտիւ. (ՃՃ.։)
Զի մի՛ ի շփոթս արկցես զքեզ։ Ընդունայն շփոթիւք խարբալին. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Կասկած շփոթից։ Աղմուկ շփոթի կամ շփոթից. (Խոր. ստէպ։)
Շփոթ ամբոխից։ Շփոթ աղմկի։ Խառնումն ինչ շփոթից ընդ անարգութիւնս հեթանոսացն մեզ բերիցի. (Յհ. կթ.։)
Սաստիկ շփոթս կացուցանէին. (Պիտ.։)
Շփոթ մեծի տագնապի. (Իգն.։)
Զհամաշխարհական շփոթ ջրհեղեղին ասէ. (Գէ. ես.։)
Ի շփոթից սատանայի ոչ կարէ զդէմ ունել ստիպման ախտի. (Թէոփիլ. պհ.։)
Շփոթոց բազմացումն. (Կլիմաք.։)
Եթէ շփոթ առնիցէ, մեղաւ կրկին. ընթերցի՛ր կամ իմա՛, չփոյթ կամ անփոյթ առնիցէ. (յետին թարգ". թէ անցցէ ընդ երդումն)։
ՇՓՈԹ. ա. իբր Շփոթեալ. խառնակ. պղտոր.
Միաբանեցան շփո՛թ խորհրդով յաշտարակաշինութիւնն. (Լմբ. իմ.։)
hedge-hog;
— մեծ, porcupine;
— ծովու, echinus marinus, sea-urchin, sea-egg;
ձագ ոզնւոյ, hedge-pig.
• «ոզնի անասունը» ՍԳր. Վեցօր. 186. Մխ. առակ. Վրդն. լս. գրուած է ոզնիկ Ասկ. մ. գ. 6, էջ 24 (որ գտնում ենք նաև գաւառականներում), սրա կոզնի ձևի հին վկայութիւնն ունի Յովսիմ. (համառօտ խըմ-բագրութիւն), էջ 29։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. og'hinio->*'ոզինի ձևից. սրա դէմ քոյր լեզուներն ունին eg'hi-արմատաձևը. հմմտ. յն. ἐχῖνος, հհիւս. igull, անգսք. igil, igl, il, հբգ. igil, գերմ. lgel, հոլլ. egel, հսլ. jezi, ուկր. ǰiz, ǰizák, պո-լաբ. jes, լեհ, jež, հռուս. ожъ, ожикъ (նա-խաձայն օ՝ մեր բառի պէս), ռուս. εxτ, լիթ. ežys, լեթթ. ezis, փռիւգ. εζις (եմա՛ ἔι︎) «ոզնի». (Petersson, Ar. u. Armen. Stud. 63 սրանց հետ է կցում նաև օսս. uzun, uzjn «ոզնի»)։ Նախապէս այս բոլորի արմատի դնում էին հնխ. eg'h-«խայթել», բայց այժմ այս կարծիքը չի ընդունւում (Pokorny 1, 115, Walde 42, Kluge 228, Trautmann 73, Ber-neker 267, Boisacq 302)։-Հիւբշ. 481։
• ՆՀԲ յիշում է ռուս. և յն. ձևերը՝ ա-ռանց նմանութիւնը նշանակելու։ Böt-tich. ZDMG 1850, 367 և Arica 34, 22 փռիւգ. ἔ́έουανοῦν (մեկնուած է ἐχιναλωπης ոզնաղուէս) բառի առաջին կէսի և 7A. πανοί յատուկ անուան հետ։ Pictet KZ 6, 186 և Orig. ind. 1, 453, 454 իրար է կցում յն. ἐχῖνος, գերմ. lgel, սանս. a-hina «մեծ օձ» և միւս կողմից ոզնի= սանս. ahi «օձ»։ Պատկ. Изсльд. 20 յն. ἔχῖνος, ձևի հետ։ Հիւբշ. KZ 23, 25 ունի ուղիղ մեկնութիւնը և հանում է հնխ ag'hanya ձևից։ Justi, Dict. Kurde էջ 350 քրդ. kusi հոմանիշին է կցում հյ, կոզնի ձևը։ Հիւնք. յունարէնից է հանում. Karst, Յուշարձան 404 սումեր. eššu, issu «ցորենի հասկ»։ Պատահական նը-մանութիւն ունի չեչէն. zu «ոզնի»։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Հմշ. օզնի, Սեբ. վօզնի, Ռ. օզնի, օզնիգ, Երև. վօզնի, կուզնի, Ասլ. էօզնի, Տիգ. օզնիգ, Խրբ. օզնէգ, Վն. վոզնիկ, Սլմ. վօզնիկ1, Մրղ. վըիզնիկ', Գոր. Ղրբ. կօ՜զնի, Ագլ. կօ՜զնի, կո՛ւզնի, Ղզ. կուզ, Ալշ. Եծնի, Մշ. օձնի, Շտ. վոնձնի, Մկ. տնձնը՛, Ջղ. կոնձնի, Լ. կունձինա, Շմ. կուզնիգ՝.-սրանցից կոզնի ձևի մէջ կ նախաձայնը ծա-գած է շրջմամբ՝ ոզնիկ նուազականից, ինչ-պէս որ կոզնի ձևից էլ նոր նուազականով յառաջացել է Շմ. կուզնիգ'<կոզնիկ (նուա-զականի համար հմմտ. վերը սլաւական ձե-ւերը).-Բառ. երեմ. էջ 143 դնում է նաև խոզնի ձևը, որ սակայն վրիպակ պէտք չէ կարծել, որովհետև դրուած է խ բառաշարքի մէջ՝ իր պատշաճ տեղը։ Իսկ Կ. Սարաֆեան, Բանալի գիտութ. Սանկպետ. 1788, էջ 69 ունի կուզնի։-Նոր բառ է ոզնեղէն Վն. «ոզ-նիի մորթից շինուած»։
ἑχῖνος herinaceus, erinaceus. Կենդանի փոքրիկ՝ արտաքուստ լի փշովք, եւ ինքն փափկամիս. յն. էխինօս. Տե՛ս (Ես. ՟Ժ՟Գ. 22։ ՟Ժ՟Դ. 23։ ՟Լ՟Դ. 11. 15։ Սոփոն. ՟Բ. 14։)
Սպասեաց եգիտ ոզնի մի ցամաքային. (Վեցօր. ՟Թ։)
Թոբէկ թախանձէր զոզնի, թէ զորդիդ քո սան առից, եւ բարեկամք լիցուք. (Մխ. առակ.։)
Ի դարանս ոզնեաց. (Վրդն. լս.։)
wicker, osier;
osier-band, straw-band;
—ածեծ առնեմ, to strike with rods or osiers, to whip, to flog.
• «ճիւղ, ճպոտ». արմատ՝ որ հների մոտ առանձին գործածուած չէ. շատ յետին է Զքր. Բ. 119 (Բարակ ոզորով փոքր փոքր հարկանէր զնոսա). որից կազմուած ունինք հզորածեծ առնել (գրուած նաև ոզրածեծ և տգիտութեամբ՝ ոլորածեծ) «ճպոտով ծեծեւ գանահարել» Ագաթ. Յայսմ. (Նոր վկ. էջ 18), Երզն. լս. (Ներբ. յորդ. 32, 41), Ճառընտ. Լմբ. մատ. 381. ոզորած փայտ «մի կապոց փայտ՝ ոզորով կապուած» Կեչառ. աղէքս.։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. ozg'ho «ճիւղ» ձե-ւից, որի միւս ժառանգներն են յն. ὄσχος և պհլ. azg «ճիւղ» (սրանից է փոխառեալ հյ. ազգ). ձայնական յարաբերութիւնը ճիշտ այն է, ինչ յն. μόχος=հյ. մոգի<հնխ. mozg'ho-ոզոր բառի մեջ ր մասնիկ է (Pokorny, I. 185)։-Աճ.
• ՆՀԲ լծ. ոլոր, ոստ, յն. ὄζος «ոստ»։ Bugge, IF 1, 445 ոստ բառից -որ մաս-նիկով։ Scheftelovitz BВ 29, 69 փոխ-առեալl հֆրանս. osier «ուռի», անգլ-osier բառից։ (Սխալուած է ոզոր հաս-կանալով «weide, ուռի». բայց ինչպէ՛ս կարող է Ե դարու մի բառ ֆրանսերէնից առնուած լինել)։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. օզոր «ծառի ճիւղից շին, ուած կապ՝ խուրձ կապելու համար». նշա-նակում է նաև «ծուռ, գալարուն, ճամբի։ շեղուած, սխալ». որից օզրել «ծռել, ոլորել ճիւղերը իրար ոլորելով հիւսել, թեքուել, ճա-նապարհից շեղուել, միսը կսմթել (ՀՀԲ և ՋԲ)», ոզիր «կսմիթ» (ՓԲ), օզորտուկ «շիլ աչքերով» (Ազգ. հանդ. Ե. էջ 148), օզոր-մո-զոր «օձապտոյտ», օզրուկ «ոլորուած»ւ
(որ է ռմկ. Կապ խրձանց ի ճիւղից կամ յոստոց) Արմատ է յաջորդ բառից. որպէս լծորդ ընդ Ոլոր, եւ Ոստ. որպէս եւ յն. օ՛զօս է ոստ։
pea;
chick peas;
grain;
globule;
wood-worm, beetle;
— —, drop by drop;
պատիճ կամ կեղեւ ոլեռան, peascod, peashel;
նմանք են միմեանց իբր հատք ոլոռանց, they are as like as two peas.
• , ն հլ. (-ռան, -րան, -ռունք, -ռանց, -րանց, յետնաբար նաև ոլեռն, սեռ. ոլռանց) «բակլայի կամ մաշի նման մի ընդեղէն. pisum sativum L. (Տիրացուեան, Contributo § 267). փխբ. խոշոր կաթիլ (քրտինքի, ար-ցունքի)» ՍԳր. Եւս. քր. Վեցօր. 60. «կտրուած կաթի մէջ ձևացած գնտիկները» Սասն. 67. «կարկուտի մէկ հատիկը» Ոսկ. յհ. բ. 1 (ւե-տին). «մի տեսակ որդ փայտի» Գաղիան. որից ոլոռնացեալ «ոլոռի պէս կոլորացած (կաթիլ)» Նիւս. կազմ. Երզն. մտթ. ոլոռնա-ձև Շար.։
• ՆՀԲ յն. ὄλυρα «հաճար» և լտ. olus. oleris «բանջար». ի ձայնէս ոլոր, բոլոր. յն. ὄλος։ Peterm. 30 լտ. olus։ Lag. Ge-sam. Abhd. 59 կցում է ὄλύρα բառին։ Պատկ. Изсльд. էջ 35 լտ. olus, oleris։ Հիւնք. ոլոր բառից։
• ԳՒՌ.-Մշ. օլոռ, Ննխ. ուլէռ (գիւղերը) և շրջմամբ՝ ուռէլ (քաղաքում), Խտջ. օռէլ, Գոր. հի՛զէօռնը, Ղրբ. հի՛ւլէռնը «ոլոռ». որից իւլլէ՛օռնէգ՝ «մի տեսակ պալար». բացի ա-ռաջինից միւս ձևերը ծագում են ոլեռն ձևից. որի հին գործածութիւնը ունի Վրք. հց. ա-582։-(Նո՞յն է թէ տարբեր բառ է Ջղ. (գիւ-ղերը) հոռալ «ոլոռի նման մի բոյս»=պրս. holar)։
Որփեւս ոլոռն օրինագրեաց չուտել»։
ՈԼՈՌՆ կամ ՈԼԵՌՆ. ռմկ. ոլոռ, ոլեռ, ուլեռ. ὅχρος, ὡχρός ervilia, phaselus, cicera λαθύρος cicercula, genus leguminis πίσον, ὅσπρος pisum. իտ. pisello. θερμός lupinus. ըստ այլեւայլ հին գրոց թարգմանելոց. կամ ի սուրբ գիրս κύαμος faba. (իսկ յն. օլիրա է հանճար եւ լտ. օ՛լուս, օ՛լէրիս, է բանջար. ի ձայնէս ոլոր, բոլոր. յն. օլօս։ Հանրական անուն բոլորշի կամ գնդատեսիլ ընդոց, որք ի մի պարկ կամ պատեան մատնաձեւ՝ եւ եւս բարակ՝ կարգաւ շարին ի բնէ. զորօրինակ է մաշ ընտանի եւ վայրի, եւ որ ինչ նման է նմա. պուրչախ. եւ լովիաս, լուբիաս. ֆասուլ, ֆասուլիա.
Ի չափողէ զերծեալ ի ձեռանէ ոլեռն՝ գնդատեսակ գոլով ցնդի. եւ նորա զայրացեալ՝ ասէ. ե՛րթ կերակո՛ւր լեր թռչնոց. (Մխ. առակ. ՟Խ՟Գ։)
Իսկ յասելն.
Ետես ոլեռն (կամ ոլոռն) դալար փոքրիկ ի վերայ ճանապարհի. (Վրք. հց. ՟Ե.) մնայ նշանակութիւնն ընդհանուր եւ տարտամ։
Պետրոս սակաւ լումայիւքն ոլոռանցն (յն. լումայի ոլոռամբքն) կերակրեալ։ Նոյն ինքն պետրոս սակաւ ոլոռամբ շատացեալ լինէր յաւուրն. (Ածաբ. աղք.։ Շ. թղթ.։)
Վայրենի ցորեան եւ գարի, եւ ոսպն, եւ ոլոռն, եւ կնճիթ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ղաթուռոս. ոլոռն. ոլոռն. (Գաղիան.։)
ՈԼՈՌՆ. Ազգ բակլայի, որ մեծ, եւ որ փոքր. (յոր հային ըստ իմիք եւ ոմանք ի նախագրեալ բանից)
Ցորեան եւ գարի, ոլոռն եւ ոսպն։ Ոսպն եւ ոլոռն, եւ կորեակ եւ հաճար. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Է. 28։ Եզեկ. ՟Դ. 9։)
Կործանեա՛ ինձ զպիթագորայ զլռութիւն, եւ զոլոռունս զորփիականս. (Առ որս. ՟Ա.)
Թէանովն անկեալ ի բուռն սիկիլիացւոց բռնաւորին, եւ հարցեալ, թէ ընդէր ոչ ուտեն պիթագորականքն զմեծ ոլոռունս. (Սահմ. ՟Թ։)
Իբրեւ զպիթագորոսին, որ զմեծ ոլոռունսն ոչ ճաշակէր։ Կամ զթիովնայ, որ մեռանել յանձն առնոյր ի սիկիլիացւոց բռնաւորէն՝ սակս մեծ ոլռանցն ոչ ուտելոյ. (Մագ. ՟Ա. ՟Խ՟Գ։)
ՈԼՈՌՆ ասին նմանութեամբ՝ բոլորշի իրք եւ կաթուածք որպէս կայլակ կամ շիթ քրտան, արեան, ջրոյ, կաթին, սնդկի, կարկտի, եւ այլն. որպէս լտ. gutta, pila, globus, sphaera. ի յն. σφαῖρα . լծ. հյ. սփիւռ.
Հոսէին ի նմանէ քրտունք իբրեւ զկայլակս արեան՝ ոլոռն ոլոռն հեղեալ յերկիր». յն. լոկ՝ վայրիջեալ. (Ղկ. ՟Ի՟Բ. 44։)
Գայ իջանէ անտի խոնաւութիւնն, եւ սկսանի յօրինել լինել յոլոռն յոլոռն. (Վեցօր. ՟Գ։)
Հողմ սառնային զջուրն իբր ոլոռն ոլոռն սառոյց գնդէ, եւ այն է կարկուտ։ Շիթք անձրեւաց, եւ տեղատարափ ձեան եւ ոլոռն կարկտի յերկնից ի յերկիր իջեալ. (Շիր.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 1։)
Ոլոռունք (կամ ոլորունք) կաթինն պանրացեալ խնուցու զցնցուղ (կամ զցնցունս) ստեանն. (ՃՃ.։)
ՈԼՈՌՆ ասի եւ Որդն ինչ փայտի. որ եւ ԾԱՌՈՐԴՆ. յն. թրի՛փս, քրիփօ՛ս. θρίψ
Թրոպոս. ոլոռն. (մի ձ. առորդն) (Գաղիան.։)
twisting, contortion, tension;
intensity, force, stress;
tresses;
—ք բարեկամութեան, ties of friendship.
• «ոլորք, ոլորած բան, պնդութիւն, ամրութիւն» Ոսկ. ա. տիմ. ժե. և հռ. «փա-կագիծ» Լծ. նար. որից ոլորել «գալարել, պրկել, պնդել» Եւագր. Կիւրղ. թագ. ոլորակ «արկումն, ձգտում» Ոսկ. լհ. ը. 37. «առո-գանութեան մի նշան» Թր. և Երզն. քեր. ռլո-րակել «պրկել» Յայսմ. ոլորան «պրկոց, գե-լարան, մամուլ» Վանակ. հց. Վրդն. լս. 58 ոլորուտ Պղատ. տիմ. շեշտոլոր Թր. քեր. ոլորուն, ոլորապտոյտ (նոր բառեր)։ Նուն արմատից տ մասնիկով աճած է ՍԼՈՐՏ «պր-տոյտ, սաստիկ ոլորք» Իմ. ե. 11. «բոլոր-տիքը, չորս կողմը» Պիտ. Փիլ. որից ոլոր-տանալ Պիտ. Փիլ. Անան. եկեղ. քաջոլորտ Մագ. նոր բառ է մթնոլորտ. մասնիկի հա-մար հմմտ. բոլոր, բոլորտիք։
• ՆՀԲ լա՞ր բառից։ Տէրվ. Նախալ. 108 հոլովել, գիլ, գալարել, բոլորել, ինչպէս և յն. εἰλώω, լտ. volvo, գոթ. valyian ձև-ւերի հետ հնխ. varu, varv արմատից։ Հիւնք. օղ բառից։ Bugge IF 1, 445 -որ մասնիկով կազմուած է դնում։ 3. Արշէզ, Բազմ. 1897, 52 ոլ-որ, բոլ-որ, հոլ-ով, կոր կցում է սեմական gal, gul «կոլոր լինել» արմատին, ինչպէս նաև յն. ϰυλίνδω, լտ. collis ևն բառերին։ Scheftelowitz BВ 29 (1905), 51 ոլոռն «փայտի որդ» բառի հետ։ Petersson KZ 47 (1916), 261 -որ դնում է մասնիկ, իսկ էջ 284 աղխ բառի հետ միասին կը-ցում է սանս. arala «կորացած», alakā
• «խոպոպիք», ինչպէս և աղեղն բառե. րին. բոլորի արմատը հնխ. el-, -ol «ծը-ռել, կորացնել»։ Աճառ. Նորք 1925, μ 5 էջ 393 յիշում է Կամիս. hūlali «ոլորել»։ Scheftelowitz KZ 53 (1925), 248 ողն «կռնակ» բառի հետ՝ սանս. arāla «կո-րացած», սլով. olito «աղիք», զնդ. arəϑ. na «արշին»։
• ԳՒՌ.-Սչ. օլօրել, Պլ. օլօրէլ, օլըրէլ, Ալշ. Մշ. օլըրել, Ախց. Կր . Ռ. օլըրէլ, Խրբ. Տփ օլըրիլ, Ասլ. օլըրէ՝լ (բայց էօլէօ՞րք «ոլորք»). Հմշ. օլըրուշ, Սեբ. չօլըրէլ, Վն. էօլէօրել, Մկ. էօլէօրիլ, Մրղ. էօլէօրէլ, էօլիւրէլ, Սլմ. էօլրել, Երև. ըլօրէլ, Տիգ. օլ'րիլ, Ննխ. օլդըրէլ, օլդը-ռէլ, Ջղ. յուլորել, ալորել (բայց ուլոր «ոլոր»), Ագլ. ըլլm՛րիլ (բայց իւլլիւր «ոլորք»), Շմ. հիւլէօրիլ, Գոր. Ղրբ. հըլլէօ՝-րէլ, Բիւթ. օլլիլ, Հճ. իլլել, Զթ. Սվեդ. իլիլ։ Նոր բառեր են ոլոր «մանուածապատ». ուո-րով անցնիլ «գլորիլ», ոլորգերան «պողո-սակ», ոլոր-մոլոր, ոլորան, ոլորկծիկ, ոլոր-նուտ, ոլորուիլ, ոլորչան, ոլրծուն, ոլրով, և տ մասնիկով՝ ոլրտիլ, ոլրտալ «ման գալ» (Ննխ. օլդրիլ «ոլորել»), ոլրտկել, ոլրտկցնել, ոլրտուն։-Ատանայի թրքախօս հայոց մէջ կայ կէզէ կէզէ ըլօրքում սէօքիւլտիւ «շատ ման գալով ոլորքս քանդուեցաւ (յոգնեցայ)» դարձուածը, ուր ըլօրք պարզ է թէ հյ. ուռք բառն է (ինչպէս կարծում է. և Պէտէլեան Արևելք 1888 նոյ. 8-9), և ոչ թէ ոլորք հմմտ. Երև. օլօրք «ոլոքի ոսկորը»։
τόνος extensio, intensio. Ոլորեալ եւ բոլորեալ ինչ՝ իբրեւ զլար. ոլորումն. պրկումն. գելումն. կարկամ հիւսուած. ձիգ գոլն. պնդութիւն, կարկամութիւն, սերտութիւն. ... յն. դօ՛նօս. որ եւ ոլորակ. ոլորք հնչման ձայնի. լտ. դէ՛նօռ, ինդէ՛նսիօ.
Մի՛ մեղկէք զոլոր փութոյն ժամանակօք, այլ մանաւանդ աճեցուցէ՛ք։ Շրջեալ յարմարեալ առ ի պէտս զոլորսն. (Ոսկ. հռ.։ Նիւս. կազմ.։)
Կենդանական ոլոր լուծեալ՝ մարմին բերեալ լինի. (Բրս. արբեց.։)
Ոչ ինչ յայլոց ախտից այնպէս գիտէ քակել զոլոր սիրոյն աստուծոյ՝ որպէս զագահութիւնն։ Մի՛ պոռնկական երգոցն միտ դիցուք, զի մի՛ զոլոր ոգւոց մերոց մեղկիցեն։ Լուծանէ զոլոր մտացն, եւ զբարեկարգութիւն հոգւոյն. (Սարգ. յկ. ՟Զ։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Գ։ Սարգ. ՟բ. պ. ՟Գ։)
Հաստատեալ ընդ լուծ սամետէիւք, եւ ընդ ոլորս մտեալ ձգիցէ (յն. զլուծ տանելով ձգիցէ). (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Ե։)
Իսկ (Լծ. նար. ՟Կ՟Թ.)
Այսպէս ընթերցիր, որպէս գրեցի. զի ոլորով է բանն». իմա՛, իբր փակագծիւ, կամ շրջաբանութեամբ։