childless, heirless;
steril, barren;
— մեռանել, to die without children.
· Calfa
ἅτεκνος. carens liberis, orbus, ἅπαις, sine prole, vel puero. Անզաւակ, եւ անզաւակացեալ. որդի չունեցօղ, որդոցմէ զրկըւած. եվլատսըզ. տե՛ս (Ծն. ՟Ժ՟Ե. 2։ ՟Խ՟Բ. 36։ Ղեւտ. ՟Ի. 20. 21։ Երգ. ՟Դ. 2։ Երեմ. ՟Ժ՟Ը. 21։ Ովս. ՟Թ. 14։ Ղկ. ՟Ի. 28. 30։)
Զմեռելոյ ուրուք անորդւոյ։ Ի վախճանել անորդւոյն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)
Յետ վախճանելոյ անդրանկին անորդւոյ՝ առնուլ զկին նորա, եւ յարուցանել զաւակ եղբէրն. (Կիւրղ. թուոց.։ Յանորդի վախճանել. Եւս. քր. ՟Ա։)
Անորդի եղիցի մաչրն ձեր ի ձէնջ. (Վրք. հց. ՟Ը։)
Եւ ոչ զանորդեացն բնաւին հանել զժառանգութիւն. (Մխ. դտ.։)
Բազմորդիք են բազմուսմունքն, եւ անորդիք են անուսմունք. (Փիլ. ել.։)
Ոչ եթէ անորդի ոք էր յառաջ, եւ ապա խորհուրդ ի մտի եդեալ՝ հայր եղեւ. (Կոչ. ՟Է։)
to remain without children, to lose one's children.
· Calfa
ἁτεκνόομαι. liberis orbor. Անորդի մնալ. անզաւակիլ. զաւկէ զրկըւիլ. եվլատսըզ գալմագ.
Մի՛ գուցէ անորդեցայց յերկոցունց ի ձէնջ ի միում աւուր. (Փիլ. լին.։)
cf. Անզաւակութիւն.
· Calfa
գրի եւ ԱՆՈՐԴՒՈՒԹԻՒՆ. իբր ռմկ. անորդիութիւն. ἁτεκνία. sterilitas, liberis privatio. Անզաւակութիւն. չունելն զորդիս. որդի չունենալը, տղոց տէր չըլլալը.
Անարգեն զծնունդս մարդոյ, եւ յարգեն զանորդութիւն. (Եղիշ. ՟Բ։)
Յանորդութեան, եւ ի բազմորդութեան. (Իսիւք.։)
Յանորդութեան բազմորդի. (Գէ. ես.։)
Զանորդութիւնն աղօթեն իմում անձին. (Առ որս. ՟Ը։)
Զանորդութիւն իւր լցուցանելով սառայ ի ձեռն նաժշտին, ոչ իրաւացոյց զառն տուն անորդութեամբ բառնալ թողուլ։ Քան զանորդութիւն եւ զանսէրութիւն ոգւոց ոչինչ ոք այլ չար գուցէ. եւ այս է անուսումնութիւն եւ անխրատութիւն. (Փիլ. լին. եւ Փիլ. ել.։)
Յաճախ ի մէջ բերէ զամլութեան եւ զանորդութեան զպատմութիւն. (Կիւրղ. ղկ.։)
inseparable, indivisible.
· Calfa
ԱՆՈՐԻՇ ԱՆՈՒՆ. ἁόριστον ὅνομα. indefinitum nomen. Ըստ քերականց է Անորոշակի հարցականն, կամ վերբերականն.
ԱՆՈՐԻՇ ԲԱՅ. ἁόριστον ῤήμα. indefinitum verbum. ըստ հայումս, ἁπαρέμφατος. infinitivus. Աներեւոյթն անդէմ, եւ անամանակ. այլ առ յոյնս է եւ յայտարար անցեալ ժամանակի անորոշակի՝ դիմաւոր կամ անդէմ.
Յարաժամ անորիշ ի մէնջ՝ ընդ մեզ է. (Զքր. կթ.։)
Անհատք անբաւք եւ անորիշք են առ ի թուել. (Սահմ. ՟Ժ՟Ը։)
Անհուն ասէ զանորիշսն։ Զմիջինսն անորիշ եթող։ Մասնական ձայնք անորիշք են. (Անյաղթ պորփ.։)
Ձայն անորիշ եւ անզանազան ըստ ինքեան նշանակելումն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 210։)
Անորիշ բարուք գնայ ամենայն ուրեք. (Պտմ. աղեքս.։)
Անորիշ յիրերաց եւ անբաժանելի. (Պիտ.։)
Զանորիշ զանքակ երրորդութեանդ միութիւն. (Փարպ.։)
Անորիշ բաժանմամբ, համագոյ միութեամբ. (Շար.։)
Անորիշ հպմամբ։ Անորիշ սրտիցս շնչով. (Նար. կուս. եւ Նար. յիշ.։)
Ինձ համապատիւ միշտ անմեղութեամբն անորիշ յինէն. (Տօնակ.։)
ԱՆՈՐԻՇ որ եւ ԱՆՈՐՈՇ. յն. աօ՛րիսթօս. ἁόριστος. indefinitus, indecretus. Չորոշեալ. անսահման. եւ Անզանազան. անխտիր.
Եւ ἁχώριστος. inseparabilis. Չզատուցեալ. անբաժան. անմեկնելի. անքակ. այրըլմազ.
Պատսպարիմք մարմնով ի քրիստոսի խաչն՝ որպէս յանորիշ զօրութիւն անեղին. (Համամ առակ.։)
Բանն աստուած միացեալ ի մարմնի անորիշ եւ անփոլի. (Տօնակ.։)
Որք անարատ, ուղիղ եւ անորիշ հաւատ պահեցին առ նա. (Վրք. հց. ձ։)
Տարմացեալ է մարախոյն ազգ, եւ անորիշ ի միմեանց, եւ ոչ բնաւ զատանին. (Լմբ. յովէլ.։)
Անորիշ է, որ հարցականին հակառա ասի. ո՛րգոն, Որ ոք, որպիսի ոք, որչափ, որքան. (Թր. քեր.։)
Անորիշդ որպէս անունն իսկ յայտ առնէ, անորոշաբար զամենայն ժամանակս նշանակէ. (Մագ. եւ Երզն. քեր.։)
Անցեալն ունի զանազանակս չորս, յարաձգական, յարակայ, գերակատար, անորիշ. որոց բաղազանութիւնք են երեք. ներկային ընդ յարաձգին, յարակային (ընդ անցելոյն) գերակատարին, անորոշին ընդ ապառնւոյն. (Թր. քեր.։)
Անորոշաբար. առանց որոշելոյ. խառն. առ հասարակ. եւ անընտրողաբար.
Հասարակաբար եւ անորիշ առնէ զկշտամբանս. (Զքր. կթ. աւագ հինգշաբթի.։)
Եթէ հասարակ եւ անորիշ խառն ընդունէր զչարացն պարս. (Պիտ.։)
Անորիշ եդ զբանն ի միջի. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։)
Անորիշ յիշէ զնոսա, ոմանք ասէ. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Որոշմամբ (յն. ընտրողաբար) ողորմութեամբն վարի, եւ ոչ անորիշ (յն. անընտրողաբար) ողորմութեամբն, եւ ոչ անողորմ դարձեալ ողորմած ասէ, եւ արդար տէր. (Բրս. սհմ. Բրս. կրօն.։)
undetermined, indefinite, uncertain;
vague, indistinct, confused;
inarticulate;
contingent;
Անորոշաբար.
· Calfa
cf. ԱՆՈՐԻՇ ըստ ամենայն նշ. Որպէս անզանազան. անտարփեր.
Նշանակք բարւոյ եւ չարի եւ անորոշի. զանազանի սեմն՝ բարւոյ, եւ քամն՝ չարի, եւ յաբեթն՝ անորոշի. (Փիլ. լին.։)
Որպէս Անսահման. անհուն. չորոշեալ.
Անորոշիցն ոչ գոյ մակացութիւն. (Անյաղթ պորփ.։)
Որպէս Անորիշ բայ ըստ յն.
Բաղազանութիւն անորոշին ընդ ապառնւոյն. (Թր. քեր.։)
Որպէս Անմեկնելի. անանջատ.
Ոչ բաժանեմ զքեզ անբաժանելիդ, ոչ որոշեմ զքեզ անորոշդ. (Ոսկ. նոր կիր.։)
indefinitely;
confusedly, indistinctly;
implicitly.
· Calfa
ἁχωρίστως. indivise, inseparabiliter. Անբաժանաբար. անանջատաբար.
Խայթոց մահու մեղք, ո՛չ եթէ այս կամ այն, այլ անորոշաբար, յայտ է եթէ ամենայն մեղք. (Բրս. հց. ՟Ծ։)
Ոչ յայտնապէս, այլ անորոշաբար. (Անյաղթ պերիարմ.։)
Աստ անորոշաբար ասէ, այլուր յայտնապէս. (Առ որս. ՟Է։)
Ոչ մեծին եւ փոքուն, այլ անորոշաբար. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Է։)
Անորոշաբար կոչեաց զամենեսեան. (Լմբ. սղ.։)
ἁδιορίστως, ἁορίστως. indistincte, indefinite, ἁδιαφόρως. indifferenter. Առանց որոշելոյ. անորիշ. անխտիր. հասարակաբար. անյայտաբար. եւ Անխորհրդաբար կամ անպատճառ.
Անուանքս այսոքիկ ի գիրս անորոշաբար փոփոխեն զմիմեանս. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Խ՟Դ։)
Անորոշաբար շարադասին, կամ վկայեալ. (Լմբ. հանգ.։)
Անորոշաբար բաժանիլ (ի միաբանից) ո՛չ է պարտ. (Բրս. հց. ՟Լ՟Բ։)
Անորոշաբար արարչագործել զամենայն որդւոյ ըսն աստուծոյ (հօր). (Աթ. ՟Ը։)
Որդի անդստին ի բնութենէ հօրն անճառապէս եւ անորոշաբար։ Որ առ աստուծոյ եւ ընդ աստուծոյ է անորոշաբար, եւ ոչ արտաքոյ նորա. (Սարգ. ՟բ. պետ. յռջբ։ եւ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ա։)
Յերիս անձինս անորոշաբար բաժանեալ, եւ անխառնաբար միաւորեալ. (Տօնակ.։)
indecision, indetermination.
· Calfa
Անորոշ կամ անյայտն գոլ.
Անհուն ասին (անհատքն) վասն անորոշութեան (կամ անորիշութեան). (Անյաղթ պորփ.։)
Անորոշութեամբ նշանակի (այսինքն բառին) ամենայն ինչ ցուցեալ լինի մարդկայինն. (Նիւս. կազմ.։)
Եւ Անբաժանութիւն.
Զանորոշութիւնն եւ զմիակամութւնն իւր զհօր յայտ առնէ. (Նանայ.։)
Քրիստոս՝ աստուծոյ զօրութիւն ելով հօր, անորոշութեամբ՝ զամենայն զոր ինչ գործէ հայր, զնոյն գործէ եւ որդի. (Աթ. ՟Ը։)
in the shape of a wheel.
· Calfa
Անուաձեւ ծննդեամբ ի մտացն հոլովի, եւ ի լեզուն անկանի։ Յանուաձեւ ժամանակս. (Սարգ. յկ. ՟Ը. Սարգ. ՟ա. պճետ. ՟Ժ։)
Գործարանս չարչարանաց կազմել անուաձեւ. (Ճ. ՟Ա.։)
Բոլորակ անուին գիգղա (կամ գեղգեղ) կոչի ի հեբրայեցւոց լեզուն. արդ յանուաձեւէն եւ ի շուրջ պարուրելոյն զթլփատութիւնն գաղգաղա կոչէ. եւ անտի եւ անուն տեղւոյն։ Բոլորակն անուաձեւ իբրեւ զգլուխ երեւէր. (Կիւրղ. յես. եւ Կիւրղ. թագ.։)
Ոչ անիւք, ոչ անուաձեւք. (Ածաբ. մակաբ.։)
τροχοειδής. rotae seu orbis speciemhabens, rotundus. Որ ունի զձեւ կամ զնմանութիւն ինչ անուոյ.
ԱՆՈՒԱՁԵՒ. τροχαντήρ. genus tormenti circumactum. Ազգ տանջանարանի հոլովելի իբրեւ զանիւ.
that gives a name to, that names.
· Calfa
Դնօղ անուան. անուն դնօղ.
Թէպէտեւ տկար է զօրութեամբ քան զբազումս յանասնոց օմարդն), այլ տեսչութեամբ աստուծոյ հրամանատար եւ անուանադիր է նոցա. (Վեցօր. ՟Զ։)
to give a name to, to name.
· Calfa
Որոյ վահրամ անուանադրեալ. (Շ. վիպ.։)
ԱՆՈՒԱՆԱԴՐԵԼ ԱՆՈՒԱՆԱԴՐՈՂ. անուն դնել. յանունէ կոչել.
Այսօր ի կարգ բնութեան մարդկան՝ մտեալ կոչիս անուամբ Յիսուս. անուանադրւղ բոլոր գոյից՝ առնուս անուն ի ծառայից. (Տաղ.։)
nomenclature;
անուանադրութեամբ, cf. Յորջորջանօք.
· Calfa
ὁνομαθεσία. nominum impositio, nuncupatio. որ եւ ԱՆՈՒՆԱԴՐՈՒԹԻՒՆ. Դրութիւն անուան. կոչումն. յորջորջումն անուանելն, իլն. անուն դնելը՝ դրուիլը. թէսմիյէ.
Որպէս Յարմարումն անուան եւ օրինակի առ ի բացատրութիւն.
Զյովսէփ հաղորդ արար անուանադրութեան որդւոյն. (Շ. մտթ.։)
Յաւուր տօնիս այս տեառն անուանադրութեան. (Գանձ.։)
Գոյութիւն ունին, եւ ոչ հանդիպեցան անուանադրութեան առ ի մէնջ. (Սահմ. ՟Է։)
Ի գործոցն առեալ զանուանադրութիւնն. (Սարգ. վջ։ Լմբ. էր ընդ.։)
Մինչեւ ի չնչին դատարկաբանութիւն, եւ ի մորոսն անուանադրութիւն. (Լմբ. պտրգ.։)
Որպէս քացախ վիրի անօգուտ է. անուանադրութիւնս առնէ ստոյգ յայտ ածել զհին չարութիւնս, եւ զանօգտութենէ մերձակայիս. (Համամ առակ.։)
ԱՆՈՒԱՆԱԴՐՈՒԹԵԱՄԲ. καταχρηστικῶς. abusive. Յորջորջանօք. պիտակ կոչմամբ. դրութեամբ, եւ ոչ իրօք ի բնէ. պիտակաբար.
Տէր էր, ոչ եթէ անուանադրութեամբ, որպէս եւ մեք կոչիմք, այլ ի սկզբանէ տէր էր ի վերայ ամենայն արարածոց. (Կոչ. ՟Ժ։)
that bears the name of another.
· Calfa
գրի եւ ԱՆՈՒՆԱԿԻՐ. Կրօղ զնոյն անուն ուրուք. համանուն. անուանակից. հէմնամ, ատաշ.
Յեսու անուանակիր եղեալ յիսուսի։ (Մանուէլի կայեսր) թագաւորին երկնաւորի յերկրի անուանակրի. (Շ. բարձր. եւ Շ. թղթ.։)
Յատուկ անուանակիր յորջորջմամբ վիմին. (Անան. եկեղ։)
Ասի եւ զտեղւոյ, որ կրէ զանուն աստուծոյ կամ մարդոյ.
Զանուանակիրն շինեաց աստուծոյ՝ տաճար։ Զնսեմանուն վայրսն կեդարու՝ զանուանակիր կոչմանն իսմայէլի. (Նար. խչ. եւ Նար. առաք.։)
Կրօղ զանուն աստուծոյ յինքեան՝ ի քարոզել կամ ի պատմել զփառս նորա.
Անօթ ընտրութեան անուանեալ, անուանակիր յաշխրահի իւրոյ սքանչելի անուանն առնէ. (Կորիւն.։)
(Լուսինն) անուանակիր եղեալ անորակին ըստ իմացագունին պատուով զհուր եւ զլոյս (յերեւիլն արիւնագոյն). (Անյաղթ բարձր.։)
Ունօղ անուան իրիք պիտակաբար, կամ արդեամբք.
Երիցունց անուանակիր թագաւորաց. այսինքն թագաւոր կոչեցելոց. (Յհ. կթ.։)
Մարկոս անուանակիրն արութեան. (զի մա՛ս, մա՛րիս, է ապու ըստ լտ. որպէս եւ մո՛ւրուս, է պատուար) (Նար. առաք.։)
Թագաւոր տիրապէս աստուած է, եւ անուանակիր միայն մարդիկ, ոչ ճշմարիտք. (Մխ. դտ.։)
Եւ Անուանի. մեծանուն. որոյ կայցէ անուն եւ յիշատակ. նամտար.
Երկնաբերձ աշտարակ շինել՝ անուանակիր առ ի յիշատակ մշտնջենաւոր. (Ագաթ.։)
Ըստ հոյակապ անուանակիր հռչակութեանն. (Յհ. կթ.։)
of the same name;
homonymous.
· Calfa
ὀμώνυμος. idem nomen habens, ἑπώνυμος. sui nominis. Կցոր նոյն անուան. համանուն. հէմնամ ատտաշ.
Անուանակցին իւրոյ մարիամու. (Արշ.։)
Էին եւ այլք անուանակիցք սորա. (Սարգ. յկ. ՟Ա։)
Յայլոց անուանակցաց բաժանիցէ. (Մխ. երեմ.։)
Զի մի՛ լուեալ զյիսուսն անուն՝ անուանակից անուամբն (յեսուայ) մոլորիցիս։ Զի մի՛ անուանակցաւն մոլորիցիս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։ Շ. մտթ.։)
Ամենայն գիրք զողորմածն՝ աստուծոյ անուանակից ասեն. (Ոսկիփոր.։)
Զմովսիսի փոխանակէն յեսուայ՝ անուանակից գիրքն նշանակեն։ Իւր անուանակից թողոյր զգետն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
to name, to call.
· Calfa
(Ադամ) անուանակոչեաց զբոլոր կենդանիս։ Լեառն աստուծոյ անուանակոչէզսա բանն. (Զքր. կթ.։)
Ճանաչեմ ես զիս արքայորդի ի սերմանէ սանասարայ, որպէս եւ անուանակոչեալս եմ. (Խոր. ՟Գ. 55։)
Պահապա՛ն ի զգուշութենէ յարթունն գոլոյ յիրաւի անուանակոչի. (Սարկ. քհ.։)
ὁνομάζω, προσαγορεύω. apello. Անուանել. կոչել. կարդալ, եւ անուն դնել. անուն տալ, կանչել. ատ գօմագ. թեսմիյէ էթմէք.
Տեսանողք անուանակոչեալք։ Այսու պարգեւօք անուանակոչեալ ժառանգք. (Նար. ՟Լ՟Գ. եւ Նար. առաք.։)
denomination;
nomenclature.
· Calfa
προσηγορία, ὁνομασία. appellatio. Կոչումն կամ դրութիւն անուանն. անուն. մականուն.
Եղեւ ամենեցուն մի անուանակոչութիւն. (Բրս. ՟խ. մկ.։)
հրեշտակական, կամ սերովբէից անուանակոչութիւն. (Դիոն. երկն.։)
Տօն կատարի ծննդեանն, եւ անուանակոչութեանն. (Յճխ. ՟Ժ՟Բ։)
Կոչեցաւ սանատրուկ, ի դայակէն անուանակոչութիւնն առեալ։ Այս պատճառ է անուանակոչութեան դաստակերտին. (Խոր. ՟Բ. 35. 43։)
Զազիր եւ գարշ անուանակոչութիւն (պիղծ ախտից). (Բրս. թղթ.։)
Շինէ եկեղեցի մեծ՝ անուանակոչութեամբ սրբոյն գրիգորի. (Յհ. կթ.։ որպէս եւ Պիտ. ստէպ։ Անյաղթ պորփ.։ Շ. թղթ.։ ՃՃ.։)
Եւ Յանուանէ կոչելն, կամ ձայնելն.
Սոսկ ձայենլով (զղազար) անուանակոչութեամբ. (Մամբր.։)
(Ձի) առ անուանակոչութիւն համօրէն դառնայ. (Պիտ.։)
Ստէպ զանունն տալ վայրապար կամ երդմամբ.
Անուանակոչութեամբ սրբոցն մի՛ ճարտարեր (յն. մի՛ սովորեսցիս). (Սիր. ՟Ի՟Գ. 10։)
act of bearing the same name, homonymy.
· Calfa
Աանուանակիրն գոլ. անուանակցութիւն.
Զանուանակրութիւնն յինքեան բերեալ, եւ զհանդէս մարտին. (Շար.։)
Թագաւորքն զկնի նորա զանուանակրութիւն նորա պարծանս ինքեանց վարկանելով՝ կոչէին կեսարք. (Ոսկիփոր.։)
Ըստ անուանակրութեան սրբոյն գրիգորի. (Յհ. կթ.։)
to share the same name.
· Calfa
Անուանակից լինել.
Աստուծոյ անուանակցիլ արժանի եղեալ. (Կոչ. ՟Է։)
cf. Անուանակրութիւն.
· Calfa
ὀμονυμία, συνωνυμία, προσηγορία. homonymia, nominis communitas. Անուանակիրն լինել. կցորդութիւն նոյն անուան. համանունութիւն.
Որ անուանեցեր զմեզ անուանակցութեամբ միածնի քո. (Պտրգ.։)
Եղիցի ամենեցուն մի անուանակցութիւն. (Բրս. ՟Ք մկ։)
Ոչ միայն անուանակցութեան, այլեւ գործակցութեան ճշմարիտն էմմանուէլի արժանաւորիլ ձեզ։ Զանուանակցութիւնդ ոչ միայն օրինակաւ կոչել, այլեւ արդեամբք. (Շ. թղթ.։)
Զի՞նչ օգուտ է յանուանակցութենէն, եթէ զուգապատիւ ոչ ունիցիմք. (Առ որս. ՟Գ։)
Թէպէտեւ միանունութիւն ունի, այլ ոչ եթէ իբրեւ անուանակցութեան ինչ հաւասարութիւն պահէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 13։)
that has many names.
· Calfa
Ունօղ բազում եւ զանազան անուանց.
Բազում իրք անուանաշատք՝ յօրինեալ պէսպէս կերպարանօք. (Վեցօր. ՟Է։)
infamous, notorious;
shameful, scandalous, disgraceful, vile;
— առնել, to disgrace, to bring to shame, to dishonour.
· Calfa
Դատեցայց զքեզ պիղծդ եւ անուանարկ։ Որդիք անզգամաց եւ անուանարկաց. (Եզնիկ. ՟Ի՟Դ. 14։ Յոբ. լ. 8։)
Զհերեսիովտացն զորդիս ասեմ զանուանարկսն եւ զանաստուածս. (Կոչ. ՟Զ։)
ὁνομαστός, -η. famosus, -a. Ոյր անուն է արկեալ ի բերան բազմաց՝ ոչ գովութեամբ. անունը ելած, ձանձընած.
Եւ δυσώνυμος. infausti nominis. Ոյր անուն ի վայր է արկեալ, որպէս վատանուն. անունը աւրած. պէթնամ.
metonymy, change of name.
· Calfa
μετωνυμία, μεταθέσις τῆς προσηγορίας. nominis mutatio, vel translatio. Փոփոխումն անուան. եւ Փոխաբերութիւն.
Ասացեալ է մեր ի գիրսն, որ վասն անուանափոխութեան նորա է. (Ոսկ. գաղ.։)
Զի՞նչ ի զգացեալս յաստուածայինսն անուանափոխութիւնք. (Դիոն. ածայ.։)
Նշանակէ աստուածաբանութիւն, այսինքն ի զգացեալս յաստուածայինսն անուանափոխութիւն. (Ցանկ դիոն.։)
to name, to call, to denominate, to term.
· Calfa
ὁνομάζω, ἑπονομάζω, προσαγορεύω. nomino, cognomino, appello, nuncupo, καλέω, ἑπικαλέω, voco. Անուն դնելով յորջորջել. կոչել. կարդալ. ձայնել. մականուանել. անուն դնել՝ տալ, կանչել. ատ գօմագ. թէսմիյե էթմէք, չազըրմագ.
Անուանեաց զանուն նոցա ադամ։ Ամենայն շնչոյ կենդանւոյ զի՛նչ եւ անուանեաց ադամ Յիսուս, որ անուանեցաւ քրիստոս. եւ այլն։
Զի՞նչ զսոսա անուանեցից. (Յհ. իմ. ատ.։)
Ի՞բր անուանեցայց բանական. (Նար. ՟Ի՟Ա։)
Յանուն նորա անուանեցաւ վանանդ. (Խոր. ՟Բ. 6։)
Անուն արժանի չարութեանն անուանել ոչ գտանեմք. (սկ. յհ. ՟Ա. 2։)
Քո՛ անուանեցայց։ Հօ՛ր անուանեսցուք. (Նար. ՟Հ՟Ը. եւ ՟Ղ՟Գ։)
Յիշել զանունն. ի բերան առնուլ. կարդալ.
Ամենայն որ անուանէ զանուն տեառն. (՟Բ. Տիմ. ՟Բ. 19։)
Բնաւ եւ անուանի իսկ ի ձեզ ընդէ՞ր պոռնկութիւն. (՟Ա. Կոր. ՟Է. 1։)
Անուանի առնել. պատուասիրել. հռչակել. կարգել ի պատիւ.
Այն են տօնք տեառն, եւ նոքա անուանեալք են սուրբք, զորս անուան անուանիցէք ի տօնս նոցա. (Ղեւտ. ՟Ի՟Գ. 4։)
Զոր անուանեցին ի ժամուն իշխան տէրութեանն սիւնեաց։ Հռչակեալ անուանեցան ի զօրագլխէն եւ յամենայն գաւառին քաջք եւ զարմանալիք. (Փարպ.։)
Ի ժամանակի յորժամ անուանէր համբաւն որիգինէսի ընդ ամենայն աշխարհ։ Աբգար արքայ հեթանոսաց որ յերեւելից կողմանէ եւփրատու՝ անուանէր քաջութեամբ. (Եւս. պտմ.։)
Պիտակաբար կոչել. անուամբ եւեթ համարել.
Զանուանելով սուտ աստուածոց. (Ագաթ.։)
Ի ձեր անուանեալ սուտ վարդապետացդ։ Ի մէջ անուանեալ իշխանացն. (Փարպ.։)
Արդ է այսուհետեւ աստուած՝ անուանելով հայր բազմաց. (Կոչ. ՟Է։)
իբր Թարգմանութեամբ ասել.
Եկեղեսիա (յն., այսինքն եկեղեցի) կոչումն անուանի. (Եղիշ. յես.։)
Բեդղեէմ տուն հացի անուանի. (Կամրջ.։)
renowed, famous, illustrious;
— լինել, to become illustrious.
· Calfa
ὁνομαστός, περιώνυμος, ἑπίκλητος. famosus, nominatissimus, inclytus, celebris, celeberrimus. որ եւ ԱՆՈՒԱՆԱՒՈՐ. Ունակ երեւելի անուան կամ համբաւոյ. մեծանուն. փառաւոր. հռչակաւոր. հոյակապ. նամավեր, նամտար. ատլը շանլը, մեշհուր. տե՛ս (Ծն. ՟Զ. 4։ Թուոց. ՟Ա. 16։ ՟Ի՟Զ. 9։ Ես. ՟Ծ՟Զ. 5։ Երեմ. ՟Գ. 19։ Եզեկ. ՟Լ՟Թ. 13։)
Մեծի եւ անուանւոյ զնոյն գործեալ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 14։)
Արանց արդարոց եւ անուանեաց. (Փիլ. նախերգ.։)
Թագաւորաց, կամ սկայիցն անուանեաց. (Ոսկ. ես.։)
Այնչափ անուանի եղեալ քաջութեամբն. (Ագաթ.։)
Անուանիք դառնային։ Անուանի յիշատակ, կամ կատարաումն, մահ. (Փարպ.։)
Անուանի հանդէս. (Պիտ.։)
Յընտրելոցն թիւ անուանիք։ Անուան անուանին ի կոյտս բազմաց. (Նար. առաք. եւ Նար. մծբ.։)
nomination.
· Calfa
ԱՆՈՒԱՆՈՒԹԻՒՆ ԱՆՈՒԱՆՈՒՄՆ. ὁνομασία, ὁνόμασμα. nominatio, nuncupatio. Անուանելն, իլն. անուանակոչութիւն.
Իմաստասիրութիւն ունի յանուանութենէ, այսինքն ի ստուգաբանութենէ զսահմանն. (Սահմ. ՟Է. (այլ ձ. յանունութենէ, յանուանադրութենէ։))
Չարիքն ի դիպացն առնուն զանուանումն։ Ուստի եւ զանուանումն արուեստին առնու. (Եզնիկ.։)
that has wheels, wheely.
· Calfa
Ունօղ յինքեան զանիւ. հաստատեալ ի վերայ անուոց.
Գործի մեքենայից անուաւոր. (Խոր. ՟Գ. 28։)
Տուն անուաւոր. (Պտմ. աղեքս.։)
arm-pit.
· Calfa
, ի, ռ հլ. «թևի տակի փոսը, խօլթուխ» Բ. մկ. ժբ. 40. Երեմ. լը. 12. Բուզ. գ. 18. այս հին օրինակների վրայ կարելի է աւելացնել այժմ՝ «Խեցիս ջեռու-ցեալ յանթոն դնէին» Եփր. Վկ. արև. 30 «Գունդս կապարիս հրամայեալ է ջեռուցանել և դնել յանթս ձեր, մինչև ծակեսցի փոր ձեր» (Գոր. և Շմոն, էջ 70)։ Ածանցեալ ձևերն են՝ անթել «թևի տակն առնել» Կանոն. անթմէջ «անութի մէջտեղը» ԱԲ. ընդանթական «թևի տակի» Բժշ. անութքա, անութքայ «թևի կամ վզի տակ ուռեցք» Գաղիան. անթանոց «ու-սընդանութ կապուած ոսկու շարք կամ յան-ջագեղ կամար» Հին բռ. ընթանոց «ղենջակ» Ոսկ. ես. անթանոցիկ «թևի տակ դրած փոք-րիկ խուրձ ցորեն» Յոբ. իդ. 19. անթատակ «թևի տակը» Ոսկիփ. Աբր. կրետ. 84. նոյն բառը գրւում է անթ և անդ ձևերով (վերջին ձևով է Զքր. սարկ. բ. 52). Վարդանեան ՀԱ 1922, 280 սխալ գրչութիւն է համարում անթ, որ սակայն արդարանում է գւռ. ձևե-րով. նոր գրականում ընդունուած է միայն անութ, որից անթացուպ «խեղանդամի թևի տակ գաւազան», ուսընդանութ (իբր մէ՛կ բառ) «կրծքի վրայ խաչմերուկ»։
Bugge KZ 32, 2 դնում է հնագոյն ասնութ ձևից, որ կազմուած է հա-մարում ասն+ութ. առաջինը՝ ասն=յն։ ἄζων, սանս. ákša, լտ. axis, հսլ. osi հբգ. ahsa «առանցք»<հնխ. ak'sō̄n նշանակութեան փոփոխութեան համար հմմտ. լտ. axilla, հբգ. uohsana «ան-թատակ». երկրորդը՝ ութ, մասնիկ է. հմմտ. ագանութ (77 եբր. բառ է). ո-մօթ, անօթ, Հիւնք. խանութ-ից։ Պա-տահական նմանութիւն ունի արաբ. ❇ ibt «անութ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 454)։
ԳՒՌ (dialectal) Ակն. Հճ. Հմշ. օնթ, Մկ. Վն. հիւնթ. բառիս նշանակութիւնը գրաբարից մի քիչ տարբեր է. այսպէս՝ Ախց. Զթ. Հմշ. «գիրկը», Հճ. «կապոց, տրցակ», Մկ. Զն. Տր. «թևտակ, երկու բազուկների կամ մէկ թևի ու իրանի միջև առնուած մի բանի քա-նակութիւնը», Ակն. «մի կուրծք բեռ, լանջքի վրայ առած բեռան քանակութիւնը», Մրշ. «ուս, կռնակ», իսկ միայն Վն. «թևի տակը»։ Նոր ձևեր են Ալշ. յանտէտակ. Մշ. յանդ'է-տակ, Վն. ընթատակ, Մկ. հընթըտակ, Հմշ. օնթդագ «թևի տակը», Վն. հնթել «թևի տակ դնել», Հմշ. օնթուլ «տղան գիրկը նստեց-նել», Զթ. անթիլ «գրկել», Ակն. օնթիլ «յա-փըշտակել, մի բան ամբողջովին խլել ու փախչիլ, կրծքի վրայ բեռնաւորուիլ», Խտջ. անթել «անթով կամ գրկով չափել, ռմկ. խուլաճլամիշ ընել»։
Ուս ընդ անութ ունէին. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 40. (յն. ընդ պատմուճանօք)։)
Դի՛ր զհին կապերտսդ եւ զբուրդսդ ընդ անթովք ձեռաց քոց. (Երեմ. ՟Լ՟Ը. 12. (յն. ընդ չուանօք)։)
Դիպեցուցանէ յանութ աջակողմանն. (Խոր. ՟Բ. 82։)
Մախաղ ընդ անութ. (Պիտ.։)
Խոցէին նիզակաւ ընդ անութ. (Փարպ.։)
Մէն մի յանթի հարեալք. (Բուզ. ՟Գ. 18։)
Եհան յանթէ իւրմէ. (Վրք. հց. ձ։)
Այրեցին հրով եւ զանթս նոցա. (Հ=Յ. յունիս. ՟Ի.։)
Ի ներքոյ անթի (կամ անդի) իւրոյ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Դնել յանթս նորա, կամ յանթս կողից նորա. (ՃՃ.։)
Բազուկն զարկք առնու, եւ ուռենայ ի յանդքն. (Մխ. բժիշկ.։)
Հարկանէին զերկիւղս փայտիցն ի ներքոյ անթիցն. (Ղեւոնդ.։)
μασχάλη. axilla, subularis situs. Գրի եւ ԱՆԹ, կամ ԱՆԴ, ի, անթք, անդք, առաւել իբր ռմկ. Ներքոյ կողմն թեւոց կամ բազկաց մարդոյ. թեւին տակը. գօլթուգ, պաղալ.
crooked;
indirect.
· Calfa
Անկառչելի ղորկոտ գնացից անուղի. (Մագ. ՟Ի՟Բ։)
Ոչ ուղիղ. թիւր. ծուռ. ձախողակ. շեղեալ. եւ ըստ երկրաչափից՝ Սուր կամ բութ (անկիւն).
Անուղիղ դատաստան, կամ բարք, կամ նեղութիւն. (Մխ. դտ.։ Պտմ. աղեքս.։ Իսիւք.։)
Թիւր (քառանկիւն) այն, որ ունի կողս հաւասարս, եւ անկիւնս անուղիղս. (Եւկղիդ.։)
incorrigible, perverse.
· Calfa
Անուղիղ. թիւրեալ. խոտորեալ. անխրատ. (անձն)։ եւ թիւր, մոլար, վատթար (իրք). իսլահա կելմէզ. ազղըն. իմլասըզ. էյրի. եանզլըշ.
Պսակի արժանի զյոյժ լաւագոյնսն առնիցէք ի մարդկանէ, նովին ձեւով եւ զանուղղայսն պատժի. (Պիտ.։)
Անուղղայ իմն իրքն թուէին. (Ոսկ. եբր.։)
Անուղղայ գնացք (այսինքն վարք). (Եփր. աղ.։ Մեսր. երէց.։ Ճ. ՟Ժ.։)
Անուղղայ կարծիք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 9։)
Անուղղայ իմացուածք. (Սամ. երէց.։)
Անուղղայ կեանք։ Զանուղղայն գործողաց. (Պիտ.։)
Թշնամանք կնոջն՝ անուղղայ զարդարանքն. (Ոսկ. ես.։)
Զանուղղայս նոցա ուսուցանէր. (Սարգ. ՟գ. յհ.։)
Խորհեցան յանձինս իւրեանց զանուղղայս (յն. ո՛չ ուղղապէս). (Իմ. ՟Բ. 1։)
Զի՞նչ քան զան այլ ինչ անմտութիւն կայցէ, յորժամ անուղղայս հպարտանայցեն. (յն. ի հակառակաց). (Ոսկ. մ. ՟Գ. 5։)
name;
renown, glory, reputation, honour, title;
— բայի, nominative;
noun, substantive;
— շքոյ, title.
· Calfa
ՅԱՆՈՒԱՆԷ. որ եւ ՅԱԿԱՆԷ ՅԱՆՈՒԱՆԷ. ὁνομαστί. nominatim. Տալով կամ յիշելով զանունն։ անուամբ եւ դիմօք հանդերձ. գիտելով զանձն ըստ երեսաց եւ ըստ անուանն. որոշակի. յայտնապէս. յատկաբար. մի ըստ միոջէ. անունովը, տեղն ի տեղը. իսմի ճիսմի իլէ.
Քրիստոնեայ անուն. (Բուզ. ՟Դ. 9։)
ὅνομα. nomen. Բառ, կամ ձայն նշանական՝ յայտարար ուրուք կամ իրիք. կոչումն իւրաքանչիւր էակի եւ անհատի՝ հասարակ կամ յատու յորջորջմամբ։ Հայ մեկնիչք քերականի ստուգաբանեցին, իբր Անունելի, յասելն.
Ասի անունդ անըմբռնելի, վասն զի արդարեւ իսկ անտեղի եւ անժամանակ է. (Մագ.։ Երզն. եւ այլն։) Այլ ի զուր, զի յայլ լեզուս եւս է բառ նմանաձայն (պ. նամ. յն. օնօմա. լտ. նօմէն. եւ այլն. որ եւ թ. ատ, իսմ.)
Կոչեաց ադամ անուանս ամենայն անասնոց։ Անուանեաց զանուն նորա սէթ։ Անուն միւսումն փիսովն։ Եղիցի անուն տեառն օրհնեալ եւ այլն։
Անուամբ ճանաչի մեզ, յորժամ տեսանելով ինչ՝ ասեմք, զի՞նչ է. (Սահմ. յռջբ։)
Յիրմէ անտի անունն ճանաչի. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
(Աստուած) ո՛չ անուամբ չափեալ. (Նար. ՟Լ՟Դ։)
Թողու իւր որդի զհրաչեայ, ըստ արժանի անուանն եւ տեսակ դիտակին. (Յհ. կթ.։)
Գեղեցիկ անուն բարի սուրբդ սարգիս. (Շար.։)
ԱՆՈՒՆ. ըստ քերականաց եւ տրամաբանից՝ նոյն է ըստ բնիկ նշանակութեան ընդ առաջնոյն.
Անուն է ձայն նշանական ըստ շարադրութեան՝ առանց ամանակի, որոյ ոչինչ մասն է նշանական՝ զատեալ. (Արիստ. պերիարմ.։)
Անուն է մասն բանի հոլովական, մարմին կամ իր նշանակելով. (Թր. քեր.։)
Անուն՝ սահման է կարճառօտ, եւ սահման է անուն ծաւալեաել. (Վահր. երրորդ.։ եւ Կիր. ՟ը. խհ.։)
ԱՆՈՒՆ. իբր Համբաւ, եւ հռչակ անուան եւ գործոց. փառք եւ պարծանք. յիշատակ. նամ.
Արասցո՛ւք մեզ անուն։ Լաւ է անուն բարի քան զմեծութիւն բազում։ Արարի զքեզ անուանի ըստ անուանց մեծամեծաց՝ որ ի վերայ երկրի։ Դառնային անուամբ մեծաւ։ Երթայր անուն փառաւորութեան նորա մինչեւ ի ծագս երկրի։ Հանիցեն անուն չար որ յանուան իշխանքն են. եւ այլն։
Արար ասէ դաւիթ անուն, փոխանակ ասելոյ թէ արար իւր փառս, կամ յաճախութիւն նուիրելեաց. (Կիւրղ. թագ.։)
Դառնայր բարի անուամբ. (Ագաթ.։)
Անուն քաջութեան, կամ քաջ անուն ժառանգալ. (Եղիշ.։)
Յաղագս մեծի անուան համբաւոյ։ Զյաղթութեան ինչ անունն գտանել. (Փարպ.։)
Վա՛յ իցէ մարդոյն, որոյ անուն իւր քան զգործն մեծ իցէ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
Ստացի՛ր անուն քեզ. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
Կամէր՝ միայն անձամբ անուն առնուլ (յաղթութեան). (Բուզ. ՟Է. 42։) cf. ՔԱՋ, cf. ՎԱՏ, cf. ԿԵՂՏ, եւ այլն։
ԱՆՈՒՆ. իբր Անձն՝ ոյր անունն ոչ նշանակի.
Եւ էր անդ բազութիւն անուանց իբրեւ հարիւր եւ քսանից. (Գծ. ՟Ա. 15։)
Իշխանութեան եւ պետութեան եւ ամենայն անուան անուանելոյ. (Եփես. ՟Ա. 21։)
ԱՆՈՒՆ. իբր Անուամբ, կամ անուանեալ, կամ փոխանակ ասելոյ՝ Որոյ անունն էր այս.
Առաքէր զոմն վահրիճ անուն։ Հռուփանոս անուն։ Տիրայր անուն։ Վարդան անուն։ Վասակ անուն. եւ այլն. (Կորիւն.։ Եղիշ.։ Փարպ.։ Յհ. կթ. եւ այլն։)
Եղբարքս անուն՝ արդեամբք ոսոխս ընդդէմ իրերաց յառնեմք. (Լմբ. պտրգ.։)
ԱՅՍ ԱՆՈՒՆ, կամ ԱՅՆ ԱՆՈՒՆ, անուան. ὀ δεῖνος, ἠ δεῖνα, τὸ δεῖνος. ille, iste, talis;
illa, ista;
illud, istud, tale. Այս ոք, այն ոք, եւ այս ինչ, այն ինչ, կամ այս նիշ, այն նիշ. փեղմոնի, եղմոնի. իքը, ինքը. ֆալան, ֆիլան.
Երթա՛յք ի քաղաքն՝ առ այս անուն (ոմն), եւ ասացէ՛ք ցնա. (Մտթ. ՟Ի՟Զ.18։)
Սոկրատէս, եւ այս անուն, եւ այն անուն առաքինիք։ (Զծնունդս) ծնողացն, զայսր անուան կամ զայնր անուան. (Փիլ. նխ. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ես այս անուան (հօր զաւակ եմ), եւ այս անուն է իմ մայր. (Ածաբ. աղքատասիր.։)
Ո՛չ ասաց, եթէ այս անուն եւ այս անուն, այլ թէ ամենեքեան։ Զայսմ անուանէ ասէ, եւ զայնմ անուանէ չարախօսեսցուք։ Այս անուն չէ արժանի քահանայութեան, եւ միւսն չկայ պարկեշտութեամբ։ Այս անուն մարդոյ եմ ես։ Այս անուն առն շնորհք։ Այս անուն մարդոյ էին ապարանքս այս. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. եբր. եւ Ոսկ. յհ.։)
Երթիցո՛ւք յայս անուն քաղաք, (Յկ. ՟Դ. 13։)
Ենթակայ (ունի) զայս անուն փայտ. (Սահմ. ՟Է։)
Ընդ այս անուն ճանապարհ գնացէք։ Տեսեր յայս անուն ժամանակ, եւ յայն անուն. (Լմբ. սղ.։)
ԱՆՈՒԱՄԲ. ՅԱՆՈՒՆ. իբր Իշխանութեամբ, զօրութեամբ. կամ դիտաւորութեամբ եւ այլն.
Դու գաս ի վերայ իմ սրով, եւ ես գամ ի վերայ քո անուամբ տեառն զօրութեանց։ Օրհնեալ եկեալ անուամբ տեառն։ Զոր խօսիցի մարգարէն յանուն իմ։ Յանունքո զօրութիւնս բազումս արարաք։ Մկրտեցէ՛ք զնոսա յանուն հօր, եւ որդւոյ, եւ հոգւոյն սրբոյ։ Յանուն աստուծոյ։ Յանուն յիսուսի. եւ այլն։
Չարն եւ բարին՝ ձեռին անուամբ է գրեալ ի գիրս. (Համամ առակ.։)
Զգործս ադամայեցւոց յանուն աղաղակի առակեաց. (Եփր. ծն.։)
Տո՛ւք զայդ նուէր յանուն փրկութեան ձերոյ։ Յանուն զենման աղօթել։ Ի յիմ անուն յանցաւորապէս՝ բազումս մեռեալ։ Ի քո անուն զանարժանս զիս ընկալան. (Նար.։)
Կոչեաց աստուած յանուանէ զբեսելիէլ։ Առէ՛ք զհամար ըստ թուոց, յանուանէ ըստ գլխոցն նոցա։ Զամենեսեան զնոսա յանուանէ կոչէ։ Զիւր ոչխարսն յանուանէ կոչէ։ Ողջո՛յն տաջիք սիրելեաց մերոց իւրաքանչիւր յանուանէ. եւ այլն։
Յանուանէ հարցանել, կամ կարդալ զոք, կամ գրել, կամ յիշատակել զնոսա. (Կորիւն.։ Եղիշ.։ Նար. եւ այլն։)
Վասն հօր նահապետացն յականէ յանուանէ ինքնին տէր մեր յիսուս քրիստոս ասաց. աբրահամ հայր ձեր ցանկացաւ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 6։)
Զմի ոք ի նոցանէ առանձին յականէ յանուանէ ծանուցանէր. (Ագաթ.։)
Զոր յականէ յանուանէ գիտէր թագաւորն։ Հինգ հարիւրով չափ յականէ յանուանէ ճանաչեմ. (Եղիշ. ՟Զ. ՟Ը։)
cf. Անուանադրեմ.
· Calfa
Անուն դնել. անուանել. կոչել.
Անդ (յանտիոք) անունադրեալ եղեն քրիստոնեայքն. (Ճ. ՟Ա.։)
that does not contain, that has not;
poor, needy.
· Calfa
Զանունակս բարեաց հոգիս։ Զանունակն յանցմանց։ Անունակն նիւթոյ յանցանաց. (Նար. ՟Լ՟Զ եւ Նար. խչ. եւ Նար. մծբ.։)
Անունակ գոլով իմաստից. (Շ. հրեշտ.։)
Եւ Ոչ ունելի. իբր ոչ ստանալի. անհաղորդական. եւ իբր Անըմբռնելի. անպարտելի.
Ունել զանվայրափակ եւ զանունակ անուն ամենահաստչի. (Անան. եկեղ։)
Զսո՛ւր եւ զանունակ զատումն շարժողականացն սկզբանց եւ բովանդակութեանց. (Դիոն. երկն.։)
disobedience;
contumacy.
· Calfa
cf. ԱՆՈՒԱՆԱԴՐՈՒԹԻՒՆ. Ուստի ԱՆՈՒՆԱԴՐՈՒԹԵԱՄԲ. φερωνύμως. Որպէս բերանունապէս՝ ըստ քերականաց՝ յիրէ անտի եւ ի գործոյն առնլով զանուն. արդեամբք ստուգաբանեալ.
ԱՆՈՒՆԴ ԱՌՆԵԼ. Իբր անսերմն կացուցանել. անզաւակ՝ անճետ՝ բնաջինջ առնել։
Տայր հանել ընդ սուր, եւ անունդ առնել միահաղոյն զտոհմսն ռշտունեաց եւ արծրունեաց. (Բուզ. ՟Գ. 18։)
Յիսուս կոչեցաւ անունդրութեամբ վասն փրկութեանն (ըստ եբր), եւ բժշկութեանն (ըստ յն) եւ քաւութեանն մերոյ. (Կոչ. ՟Ժ։)
cf. Անունակ.
· Calfa
Լիցի օտարանոցք, եւ տեղի սննդեան անունողաց տածումն. (Խոր. ՟Գ. 20։)
sal ammoniac.
· Calfa
«պաղլեղի նման մի նիւթ է թրք. և ռմկ. նշադըր» Բժշ. ունին միայն ՋԲ և ԱԲ. գործածական է և արդի գրականում։
= Պհլ. *anōšāδur. այս բառը աւանդուած չէ պահլաւական գրականութեան մէջ, բայց նրա գոյութիւնը հաստատում է փոխառեալ ասոր. anōšāδur ձևը. հայերէն բառի հնա-գոյն ձևն էր ուրեմն *անուշադուր, որից սեռ. անուշադրի և սրանից էլ վերակազ-մուած ուղ. անուշադր։ Նոր պրս. ձևն է [arabic word] nusādir, որից փոխառեալ թրք [arabic word] nišader, վրաց. ნიმადური նիշադուրի, նյն. σισαντήρι, νισανδίρι. ռա մ. nišadir. բուլ-գար. nišadūr, ռուս. нашатырь։ Բառս հա-սել է մինչև Ֆրանսիա, ուր ըստ Marcel Devic, Diet. etym. գտնում ենք հֆրանս anotasiar, amizadir, almisadre «անուշադը». = Հիւբշ. 100։
Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, յետոյ Böttich. Horae 39, 85, Lagarde, Ges. Abhnd, 9, 19 և Arm. Stud. § 133։
sweet, agreeable to the taste, savoury, delicate;
benign, gracious.
· Calfa
տե՛ս Անոլ»։
Անոյշ. քաղցր. ախորժ. հաճելի. զուարժալի. ցանկալի. լէզիզ, լադիֆ, հալավէթլի.
Անուշակ ընթրեացն. (Փարպ.։)
Ո՞ւր Անուշաւան՝ անուշակացն կազմիչ. (Մագ. ՟Ի՟Ը։)
Յանուշակ արդեանց բուրումն ծխոյ. (Նար. մծբ.։)
Անուշակ ճաշակ հեշտալի բարեաց սեղանոյն. (Տօնակ.։)
Նմանութեամբ ասի.
Էր ի դրախտին ադամ յանուշակ եւ յերանալից կեանսն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Զանուշակ պարգեւսն. (Յճխ. ՟Բ. ՟Գ։)
Անուշակ, անմահ, ողորմած աստուած. յն. հզօր եւ այլն. (՟Գ. Մակ. ՟Զ. 10։)
Անուշակ կերակուր. (Իմ. ՟Ժ՟Թ. 20։) յն. մի բառ ամպրօսի՛ա, ἁμβροσία. ambrosia, cibus deorum.
sweet, savoury.
· Calfa
Անոյշ համով. համեղ. ախորժական. հաժելի. քաղցր. ազնիւ.
Գինի անուշահամ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21։) (Տօնակ.։) (Մխ. բժիշկ.։)
Հաց անուշահամ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Անուշահամ խորտկօք սպասաւորել. (Տօնակ.։)
Նմանութեամբ.
Զարմանալ ի վերայ բանից նորա, որ այնպէս անուշահամք էին՝ աստուածային աղիւն համեմեալք. (Վրք. ոսկ.։)
Անուշահամ արդարութեամբ. (Ագաթ.։)
sweet, odoriferous, delicate;
— առնել, to perfume, to scent.
· Calfa
Իւղ, կամ պտուղ անուշահոտ. (Ագաթ.։)
Անուշահոտ ընթրիք, կամ քաղցրութիւն, կամ ճաշակ. (Փարպ.։)
εὑώδης, εὕοσμος. odoris suavis, boni odoris, fragrans, bene olens. Անոյշ հոտով. ունօղ կամ բուրօղ զհոտ անուշութեան. կիւզել գօգուլու, խօշպույ.
Գինի անուշահամ եւ անուշահո՛տ. (Մխ. բժիշկ.։)
Անուշահոտ նիւթք, կամ շոգոլիք. (Փիլ. այլաբ.։)
Ի մարգս բազմածաղիկս եւ յանուշահոտս. (Ածաբ. աղքատասիր.։)
Մեռոնին կատարողականն օծումն անուշահոտ առնէ զկատարեալն. (Դիոն. եկեղ. ՟Բ։)
Անուշահոտ բուրմամբ. (Շար.։)
Անուշահոտ պատարագաց. (Յհ. կթ.։)
Խնկօք, կամ ծաղկօք անուշահոտիւք, կամ անուշահոտօք. (ՃՃ.։)
Նմանութեամբ.
Իմ որդին լուսաւոր է, եւ անուշահոտ. (Եղիշ.։ Եզնիկ.։)
Անուշահոտ ոգիքն։ Անուշահոտ արդարութեամբ. (Ագաթ.։)
Անուշահոտ սրբութեան. (Նար. կուս.։)
Աղօթիցն անուշահոտից. (Երզն. լուս.։)
Իսկ ԱՆՈՒՇԱՀՈՏ, ոյ. իբր Անուշահոտութիւն.
Ի յայս անուշահոտոյս անմահանայի. (Ոսկիփոր.։)
"cf. Անուշահոտ առնեմ."
· Calfa
ԱՆՈՒՇԱՀՈՏԱՑՈՒՑԱՆԵՄ ԱՆՈՒՇԱՀՈՏԵՄ. Անուշահոտ առնել. լնուլ հոտովք անուշից. եւ Խնկել.
Զմարդատունկ բուրաստանս անուշահոտացոյց. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Բ։)
Ցայտումն արեանցն անուշահոտացուցեալ զամենեսեան. (Ճ. ՟Ա.։)
Անուշահոտեաց զկաթղիկէ սուրբ եկեղեցի հաւատով եւ ճգնութեամբ. (Ճ. ՟Գ.։)
Իմանա՞ս, զո՛վ անուշահոտես. որ զանգին անուշահոտութիւն յիւրմէ եհեղ, եւ զաշխարհս սրբեաց. (ՃՃ.։)
Զոգիս արդարոց եւ տղայացելոց ի մեղաց անուշահոտէ։ Որ յանուշահոտ մերձենայ, անուշահոտի. (Նար. երգ.։)
Ոչ ի նիւթոյն անուշահոտեալ, այլ ի հոգւոյն սրբոյ. (Լմբ. ատ.։)
sweetness of smell, perfume.
· Calfa
εὑωδία, τὸ εὑωδές. suaveolentia, fragrantia. Անուշութիւն հոտոյ. հոտ անոյշ. եւ ունելն կամ բուրելն զհոտ անուշից. եւ իրք անուշահոտք (իրօք կամ նմանութեամբ).
Ծնօտք նորա բուրեն զանուշահոտութիւն. (Երգ. ՟Է. 13։)
Պահեցելոցս, ոչինչ նուազ եւ ոչ ծխեցելոց, լինի ինչ անուշահոտութիւն։ Ըստ հոտոյ՝ յանուշահոտութիւն գոլորշեաց. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. իմաստն.։)
Անուշահոտութեան բաշխման ընդունակութիւն. (Դիոն. երկն.։)
Իւղ անուշահոտութեան (այսինքն մեռոն). (Յհ. իմ. կան.։)
Իւղոցն անուշահոտութիւն. (Առ որս. ՟Ա։)
Բուրումն անուշահոտութեան. (Յհ. իմ. եկեղ.։) (Պիտ.։)
Բուրեալ զանուշահոտութիւն սաղմոսաց։ Զանուշահոտութիւն հոգեւոր տնգոց. (Խոր. հռիփս.։)
Քրիստոսի անուշահոտութիւնք եղեն. (Սարգ. պ. ՟Թ։)
Բուսուցանէր զհոգէծաղիկ անուշահոտութիւնս. (Յհ. կթ.։)
Խունկ անուշահոտ՝ առաւել յայնժամ բուրէ զանուշահոտութիւնն, յորժամ ի հուրն մերձենայ. (Անան. զղջ.։)
Եւ Առնուլն զհոտ անոյշ, հոտոտելն զանոյշս.
Եւ ոչ յանուշահոտութիւն հոտոտելեաց երթան. (Պիտ.։)
Անուշահոտութեամբ ըռնգանցն դատապարտեաց զմարդն. (Արշ.։)
cf. Անուշահամ.
· Calfa
Անուշահամ. քաղցրաճաշակ.
Ո՛վ ապաշխարութիւն, համեղ պտուղ անուշաճաշակ եւ դիւրագիւտ. (Բրս. ապաշխ.։)
Ես եմ աղբիւրն կենաց, որ քաղցրաբուխ է եւ անուշաճաշակ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
mirth, gaiety, joy.
· Calfa
Անուշանալն կամ ախորժելն մտաց եւ սրտի. հաճութիւն. հեշտութիւն.
Եթէ յաղագս անուշամտութեան զհետ երթայցես այնմ իրաց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 31. յն.)
that makes sweet;
confectioner.
· Calfa
Գինի անուշարար կուսից. (Զաք. ՟Թ. 17։)
Յանուշարար ուրախութիւն ոգւոցն. (Փարպ.։)
Նուագս անուշարարս սաղմոսաց. (Վրդն. սղ.։)
Եւ Կազմիչ անուշակաց, կամ քաղցրաւենեաց. հէլվաճը. շէքէրճի.
Ոչ գոյր նոցա խախամոքք անուշարարք առանձինն, եւ ոչ հացարարք. (Եղիշ. ՟Ը։)
εὑωδίαζων. bene olens. Տուօղ զհամ եւ զհոտ անոյշ. ախորժ. հաճելի. զուարճացուցիչ.
snowy;
cold.
· Calfa
Ուր իցէ ձիւն բազում. ցուրտ եւ զով.
Բնակիչք ձիւնեղէն լերանց՝ եղեն բնակիչք խորշակահար դաշտաց. (Եղիշ. ՟Ը։)
to grub up, to break up.
· Calfa
ՁԼԵԼ. Իբր Ցելուլ. պատառել. ակօսաբեկ առնել. (լծ. եւ լտ. սո՛ւլգօ ). յն. γήν ἁνατεμεῖν terram sulcare.
Չի՛ք անդ արօր, ո՛չ զկորդ ձլել. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ։)
small fish, fry;
young fish.
· Calfa
ἱχθύδιον pisciculus. Ձուկն փոքրիկ. պզտիկ կամ պզտըտիկ ձուկ.
Զի՞նչ առաւել իցէ մարդ աղքատ քան զձկնիկն փոքրիկ առ մեծատանն։ Ձկնիկն մի փոքրիկ. (Վեցօր. ՟Է։)
fishing, fishery;
fisher's calling.
· Calfa
Որսորդութիւն կամ որս ձկանց. ձկնորսականն արուեստ.
Կոչէր զնոսա ի ձկնորսութենէ անտի. (Ագաթ.։)
Վերակոչէ զաշակերտսն ի ձկնորսութենէ՝ զմարդիկ որսալ ի կեանս. (Զքր. կթ.։)
Ի ձկնորսութեան լինել (այսինքն պարապել)։ Հրաժարել ի ձկնորսութենէ։ Արուեստ ձկնորսութեան։ Մարդկային ձկնորսութիւն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 41։ Նանայ.։ Շ. մտթ.։ Նիւս. երգ.։)
house or place serving to winter in;
winter quarters, barracks.
· Calfa
χειμάδιον hibernaculum. Տեղի ձմերելոյ, ուր լինի անցուցանել զձմեռն. ձմերանոց. եւ Ձմերելն. ձմռնոց.
Յուտի գաւառ ի խաղխաղ քաղաքի ի ձմերոցս արքայութեան հայոց. (Ագաթ.։)
Ի գնալ մօր իւրոյ ի ձմերոց յայրարատ. (Խոր. ՟Բ. 62։)
Ձմերոցի տեղ զդժնեայ վայրսն հրամայէին նոցա։ Հանդէպ խաղխաղ քաղաքի, որ ձմերոց էր թագաւորութեան աղուանից. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Գ։)
Ծիծռան յառաջ քան զաշունն ի ջերին ի ձմերոց երթալոյ. (Եզնիկ.։)
to err, to stray.
· Calfa
ՁՈԽԻԼ. Իբր Շեղիլ. խոտորիլ ի ձախակողմն. կամ Ժողխիլ. զեղխիլ.
Միտք՝ որ ի բազում փորձութեանց պաշարեալ էին, եւ ի հաւատոց եւս ձոխէին. (Ոսկ. եբր.։)
railings, posts and rails, palings, palisade.
· Calfa
χάραξ vallum. Ձողք շարադասեալք ի ծածկոյթ կամ ի պատնէշ. խարձ. խաշար.
Ձողիս կանգնել ի վերայ գլխոյդ՝ սակաւ մի զհովանոցակն գործել. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 16։)
mean vest, bit of cloth;
shabby coat.
· Calfa
ἰματίδιον vesticula, palliolum. Ձորձ աղքատին կամ անշուք. լաթիկ, զգեստիկ.
Քրիստոս եւ ոչ զկարեւոր ձորձիկն ունէր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 1։)
to be fit for making clothes.
· Calfa
Ոստայնք նոցա ոչ ձորձեցան. (Ես. ՟Ծ՟Դ. 6։)
Ձորձ լինել, որպէս դնի ի յն. կամ ըստ լտ. ի ձորձ լինել. նիւթ լինել զգեստու.
clothing and boots or shoes.
· Calfa
ՁՈՐՁՄՈՅԿ ՁՈՐՁՈՅԿ. Կամ է նոյն ընդ Ձորձիկ. կամ Ձորձ եւ մոյկ. անշուք ագանելիք անձին եւ ոտից.
Մերկեաց զգեստն իւր, եւ զգեցաւ բաճկոն. ագաւ եւ զձորձմոյկսն (կամ ձորձոյկսն) հովուութեանն ... եւ յայս գձձութեան շաւուղ ոչ գիտաց զնա. (Եփր. թագ.։)
cf. Ձուլող.
· Calfa
χωνευτής conflator. Որ ձուլէ. թափօղ.
Ետ զայն ցձուլիչ, եւ արար զայն դրօշեալ. (Դտ. ՟Ժ՟Է. 4։)
Ձուլիչս անուանէ. (Նչ. եզեկ.։)
casting.
· Calfa
Քաջապինդ ի հաստատութեան ըստ կարծրութեան ձուլման արծաթոյ. (Նար. առաք.։)
to give gratis, to make a present of.
· Calfa
ՁՐԵՄ որ եւ ՁԻՐԵԼ. Ձիրս տալ. ձրի շնորհել. պարգեւել.
Աննիազ ձրես։ Աննախանձ ձրես հայցողին. (Սկեւռ. աղ.։)
gratuitousness;
gratuitous, voluntary;
for nothing, gratis, free of cost, scot free, gratuitously;
—ք, gifts, presents.
· Calfa
Ի սեռականէ բառիս Ձիր. (լծորդ եւ ընդ Զուր. ռմկ. զուրի. որպէս եւ ընդ յն. լտ) δωρεάν gratis, immerito. Իբր ձիր իմն կամ պարգեւ կամ շնորհս առնելով. առանց փոխարինի. անվարձ. անպարտ.
ՁՐԻ. իբր Ի զուր. զուր տարապարտուց.
Ձրի վաճառեցայք։ Վարեցաւ ժողովուրդն իմ ձրի. (Ես. ՟Ծ՟Բ. 3. եւ 5։)
Ոչ ծառայեսցես ինձ ձրի։ Միթէ ձրի՞ պաշտիցէ զտէր։ Գնասցէ ազատ. ձրի իսկ ելցէ առանց արծաթոյ։ Ոչ մատուցից տեառն աստուծոյ իմոյ ողջակէզս ձրի։ Գործղ նմա գործ ձրի, եւ զվարձս իւր ոչ հատուցանէ նմա։ Ձրի առէք, եւ ձրի տուք. եւ այլն։
Որպէս յինէն ձրի առէք, նոյնպէս եւ դուք ձրի տուք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 7։)
Ձրի շնորհել, կամ պարգեւել. (Եզնիկ.։ Նար. ՟Ժ՟Դ։)
Սատանայ ձրի եհար եւ վիրաւորեաց զմեզ, զի ոչինչ վնասեցաք նմա. (Իգն.։)
ՁՐԻ. ա. իբր Ձրիական.
Զորս բարձրացոյց ձրի արդարութեամբն։ Ձրի դեղօք բժշկեաց զմեզ. (Իգն.։)
Եւ որպէս Ընդունայն, տարապարտ. վայրապար.
Զմիտս ի տունս եւ ի շահս եւ յայլ ձրի բանս շրջելով. (Մանդ. ՟Ժ՟Ը։)
ՁՐԻ, ձրւոյ կամ ձրոյ. ձրիք, ձրեաց. գ. Ձրի գոլն, եւ ձրի պարգեւք. ձիրք.
Մեծ է պահպանութիւնդ (խաչի) ձրի ... արդ մի՛ վասն ձրոյն արհամարհեր դու զդրոշմնն. այլ վասն այսորիկ առաւել եւս մեծարեա՛ դու զբարերարն. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
Քրիստոսի ձրեաց շնորհողին փառք. (Շիր. յղ. կենաց իւրոց.։)
to snatch away, to pluck off;
to tear in pieces, to rend, to devour.
· Calfa
σπαράσσω, -ττω lacero, dilanio, carpo, vellico. Կորզել. շորթել. կեղեքել. գզել. քաշել փրցընել, բզըքտել.
Զայլսն լափատեն, եւ ձրձելով կիսակեր թողուն. (Փիլ. տեսական.։)
Որ ոչ զինչ ուրուք ձրձեաց առ ի լրումն կարօտութեան. (Պիտ.։)
rapacious, lacerating.
· Calfa
σταράκτης lacerator. Որ ձրձէ. յափշտակիչ. գիշատիչ. պատառօղ. բզըքտօղ.
Դիք ձրձիտք մուտ եւ ել առնէին ի փոր նորա։ Վատթարագոյն քան զերամակ ձրձիտ աղուեսուց. (Եղիշ. դտ.։)
Թափեսցէ զգիշատեալ դիակս տանն ադամայ ի ձրձիտ փաղանգէ առիւծուց. (Վրդն. ծն.։)
to give, to present, to offer, to dedicate, to devote, to consecrate;
to sacrifice;
to initiate.
· Calfa
ՁՕՆԵՄ ἁνατίθημι, τελέω dedico, consecro, offero, initio θεσπίζω vaticinor, sancio, statuo. որ եւ ՁՈՆԵԼ. ՁՈՒՆԵԼ. թ. ... Մատուցանել. նուիրել. ընծայել. պատարագել. կատարել. կատարողապետել. հմայել. սահմանել.
Բազում հմտութեամբ փորձեալ զտեսակս արհեստին՝ այնպէս ձօնէինի զնոսա նորին արհեստի. (Սահմ. ՟Ժ՟Բ։)
Ժանդ եւ անաստուած աղանդ կամեցաւ (նեստոր) տիեզերաց ձօնել. (Կիւրղ. ի կոյսն.։)
Ձօնեսցէ զայս մեհենի. (Պտմ. աղեքս.։)
Ձօնել դիւաց։ Նուէրք ձօնեալ։ Ձօնեալ էր ըստ պաշտամանց ի սօսիսն։ Ողջակիզաց ձօնեցելոյ ի դիւանուէր քրմացն. (Զենոբ.։ Ագաթ.։ Խոր.։ Ճ. ՟Ա.։)
Ի ձօնելն զքգզ ահաւոր։ Ձօնեսցուք աստուածեա խաչի՝ ձայն մաքուր ընծայից. (Նար. ՟Ե. եւ Նար. խչ.։)
offering;
consecrating.
· Calfa
Որ ձօնէ. նուիրօղ. մատուցանօղ. քուրմ, եւ քահանայ.
Ձօնիչք մօր աստուածոցն։ Զձօնիչս դիւացն։ Կորուսանել զձօնիչսն եւ զձօնեալսն։ Ձօնեալն ի տարակուսանս, եւ ձօնիչն մերձ լեալ։ Վերապատուեցէ՛ք որովայլամոլք զպարկեշտութիւնն, պարկեշտք զձօնիչն. (Ածաբ. յայտն.։ Նչ. եզեկ.։ Խոսր.։ Ճ. ՟Բ.։ Սկեւռ. լմբ.։)
offering, gift;
dedication, sacrifice.
· Calfa
Ամենայն զոպիցն եւ ձօնմանցն։ Զոհս ձօնմանց կատարել. (Ճ. ՟Ա.։)
Ի սկսանելն եւ յաւարտելն զձօնմունսն ի տօնին դիոնիսեայ, նոխազօք մեծարեալ լինէր. (Երզն. քեր.։)
Ձօնմունս ոմանք ի բաց կատարելով. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
to push strongly, to shake, to move.
· Calfa
Ի դժնդակաց մտղեալ, եւ խաբեալ զանհաստատ ոգիսն. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
παρασαλεύω concutio, demoveo, deflecto. Ուժգին մղել. բախել. շարժլել.
berry, small fruit.
· Calfa
Զվայրենի մրգիկն առնեն զբօսանս. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 16։)
ἁκρόδρυον bacca. Միրգ վայրի եւ դուզնաքեայ.
smoky, sooty, fuliginous.
· Calfa
Մրով սեւացեալ. մրոտած, էրած մրկած. եւ այրեցածն պուտան.
Եւ ոչ մրեալ զարտեւանունսն իբրեւ զմրճոտ (կամ զմրճճոտ) պուտան. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 5։)
to smoke, to blacken with soot, to soil, to dirty.
· Calfa
Մրել մրոտել, մրիլ մրոտիլ. ի մուր եւ ի ճենճերս թաթաւիլ. ճենճոտիլ, կեղտոտիլ, աղտոտիլ, սեւնալ.
Մի՛ մրճոտել. ((զայս մատեան), մի՛ բաց բերան եւ մերկ ընկենուլ. Սարգ. յիշատ.։)
Արդ ի ճենճերս զոհից եւ ի շարաւս աղտեղի՞ս մրճոտիցիք. (Եղիշ. ՟Գ։)
Մրճոտեալ աղտեղեալ գունով զազրութեան իբր զպաշտօնատար մեհենի։ Մաքրիմ, եւ այլ մրճոտիմ. (Նար. ՟Ի՟Ա. ՟Հ՟Ա։)
to blacken with smoke or soot.
· Calfa
Մրել մրոտել, մրիլ մրոտիլ. ի մուր եւ ի ճենճերս թաթաւիլ. ճենճոտիլ կեղտոտիլ, աղտոտիլ, սեւնալ.
Մի՛ մրճոտել. ((զայս մատեան), մի՛ բաց բերան եւ մերկ ընկենուլ. Սարգ. յիշատ.։)
Արդ ի ճենճերս զոհից եւ ի շարաւս աղտեղի՞ս մրճոտիցիք. (Եղիշ. ՟Գ։)
Մրճոտեալ աղտեղեալ գունով զազրութեան իբր զպաշտօնատար մեհենի։ Մաքրիմ, եւ այլ մրճոտիմ. (Նար. ՟Ի՟Ա. ՟Հ՟Ա։)
to murmur, to mutter, to mumble, to speak through the teeth;
to sing low, to hum, to murmur gently;
to grumble, to whine, to moan.
· Calfa
եւ ն. μελετάω mussito, murmuro ἑπᾴδω, κωμῳδέω , ἑκτραγωδέω cano, recanto ἁποκλαίω defleo եւ այլն. Մրմունջ առնել. մռմռալ ընդ ունչս կամ իբրեւ զմունջ. յերգ առնուլ եւ հենգնել. հծծել. հեծեծել. ողբալ. մեղմաձայն հնչել. մնչել. շշնջել. եւ Քրթմնջել, տրտնջել.
Մրմնջեսցեն ի միասին, որպէս մրմնջեն ի միտս իւրեանց։ Եւ ոչ այնպէս՝ որպէս ողբան ի մովաբ. մրմնջեսցես, եւ պատկառեսցես։ Մրմնջեսցէ իբրեւ զլալիւնն յազերայ։ Այս ամենայն է՝ զոր մրմնջէին զքէն առակօք. (Ովս. ՟Է. 2։ Ես. ՟Ժ՟Զ. 7։ Երեմ. ՟Խ՟Ը. 32։ Եզեկ. ՟Ժ՟Զ. 44։)
Զվիշտսն աղերսիւ մրմնջօր։ Զայս զերկոսեան խորհուրդս յամենայն վիշտս յանձինս մրմնջեալ՝ ցածուսցուք զտրտմութիւնն։ Զի՞նչ քան զայն բերան ցանկալի կայցէ, որ զգիտիցէ թշնամանել, այլ զօրհնութիւնսն մրմնջել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 13. եւ 10։ ՟Գ. 25։)
Զայս եւ յարտաքնոցն ոմն յերգ արկեալ մրմնջէ զիւր ոսոխ. (Ոսկ. ես.։)
Այսպէս մրմնջեն (այսինքն քաջ վերծանեն) հռետորացն մանկունք. (Մագ. լ։)
Որպիսիս ձայնս մրմնջեցից վհատեցուցիչս. (Նար. ՟Լ՟Թ։)
Առ մարդկօրէն խորհուրդսն, որ մրմնջեն մեզ, եթէ ոչ յօգուտ է հակառակ կալ ամենեւին ընդ դեւս. (Եւագր. ՟Ի՟Գ։)
murmur, whisper;
low utterance, humming;
moan, groan.
· Calfa
Որ երբեմն յերգս մրմնջոցն, այժմ աստուածաբանէ. (Ոսկ. ղկ.։)
Սաղմոսք էին նոցա մրմունջք երգոց։ Սաղմոսք էին մշտնջենաւոր մրմունջք ի բերանս նոցա. (Եղիշ. ՟Է. ՟Ը։)
ψιθυρισμός susurratio. որպէս եւ μελέτη (յորմէ մեղեդի). declamatio եւ այլն. Մռմռումն ընդ ունչս կամ որպէս զմունջ. մրմնջելն. երգ մեղմաձայն. մեղմ ձայն երգոց. հեծութիւն, ողբոց եւ այլն. մռլտոց, քթին տակէն երգելը, թրմնջալը.
(Լալական կանայք) ձայնիւք մրմնջոցն ի վերայ սպանելոյն ի մէջ կոծոյն բարբառէին. (Բուզ. ՟Դ. 15։)
Եթէ (սատանայ զկնի) գուսանօք եւ մրմնջօք, մեք սաղմոսիւք եւ օրհնութեամբ. (Նար. խրատ.։)
Պուետէս, որ զծովական մրմունջսն ստեղծ։ Որ եւ զծովականն ստեղծանէ մրմունջս. (Եւս. քր. ՟Բ։ Մագ. լ։)
Տաղ ի տէր ներսիսէ, մրմո՛ւնջ ասա՛ (այսինքն իբրեւ զմրմունջ, կամ մեղմաձաչն). Նոր ծաղիկ այսօր բղխէ յարմատոյն յեսսեայ. (Տաղ.։)
cf. Մրջիւն.
· Calfa
Մրջիմն, եւ աղաւնին։ Աղաւնին տերեւ ետ մրջմանն, որ ոչ խեղդէր ի ջուրն։ Եւ մրջիմն եհար զերանս որսորդին, յորմէ զերծաւ աղաւնին. (Ոսկիփոր.։)
Ե՛րթ առ մրջիւնն ո՛վ վատ։ Մրջիւն՝ որոյ ոչ գոյ զօրութիւն, եւ պատրաստէ ամարայնոյ զկերակուր իւր. (Առակ. ՟Զ. 6։ լ. 25։)
Եւ ո՛չ մրջիւն նախահոգական ոք կալցի։ Ի մրջմունս կամ ի լուս. (Փիլ.։)
Եւ մրջեան յամարայնոյն պատրաստելոյ զկերակուր, եւ ընդ երկուս զհատս կարելոյ, զի մի՛ բուսանիցի. (Եզնիկ.։)
Մրջեանց բազմութիւն. (Ճ. ՟Գ.։)
Նմանեսցո՛ւք գոնէ մրջեանն. (Վեցօր. ՟Թ։)
Բազմութիւն մրջմանց. (Վրք. հց. ՟Ը։)
Որպէս զմրմունջս գետնագնացս։ Ի մրջենէ առնուցումք օրինակ։ Երկանն երագէ քան զընթացս մրջեանն. (Շիր.։)
Ի բազում ոսկի՞դ հպարտանաս. հնդիկ մրջիւնն ոսկի լերունս է կուտեալ։ Լինի ի հնդիկս մրջմունք մեծամեծք։ Ուր ոսկին է ազնիւն, որ բուսմամբ է, զոր պահեն մրջմունք մեծամեծք. (Ոսկ. փիլիպ.։ Խոր. աշխարհ.։ Վրդն. ծն.։)
ՄՐՋԻՄՆ ՄՐՋԻՒՆ. μύρμηξ formica. ռմկ. մրջուն. (պ. մուր, մուրջէ, մուրխանէ. յն. մի՛րմիքս. լտ. ֆօ՛րմիգա ). Միջատ փոքրիկ՝ սեաւ, արագաքայլ, գործասէր անխոնջ՝ խմբովին.
ant, emmet, pismire.
· Calfa
ՄՐՋԻՄՆ ՄՐՋԻՒՆ. μύρμηξ formica. ռմկ. մրջուն. (պ. մուր, մուրջէ, մուրխանէ. յն. մի՛րմիքս. լտ. ֆօ՛րմիգա ). Միջատ փոքրիկ՝ սեաւ, արագաքայլ, գործասէր անխոնջ՝ խմբովին.
Մրջիմն, եւ աղաւնին։ Աղաւնին տերեւ ետ մրջմանն, որ ոչ խեղդէր ի ջուրն։ Եւ մրջիմն եհար զերանս որսորդին, յորմէ զերծաւ աղաւնին. (Ոսկիփոր.։)
Ե՛րթ առ մրջիւնն ո՛վ վատ։ Մրջիւն՝ որոյ ոչ գոյ զօրութիւն, եւ պատրաստէ ամարայնոյ զկերակուր իւր. (Առակ. ՟Զ. 6։ լ. 25։)
Եւ ո՛չ մրջիւն նախահոգական ոք կալցի։ Ի մրջմունս կամ ի լուս. (Փիլ.։)
Եւ մրջեան յամարայնոյն պատրաստելոյ զկերակուր, եւ ընդ երկուս զհատս կարելոյ, զի մի՛ բուսանիցի. (Եզնիկ.։)
Մրջեանց բազմութիւն. (Ճ. ՟Գ.։)
Նմանեսցո՛ւք գոնէ մրջեանն. (Վեցօր. ՟Թ։)
Բազմութիւն մրջմանց. (Վրք. հց. ՟Ը։)
Որպէս զմրմունջս գետնագնացս։ Ի մրջենէ առնուցումք օրինակ։ Երկանն երագէ քան զընթացս մրջեանն. (Շիր.։)
Ի բազում ոսկի՞դ հպարտանաս. հնդիկ մրջիւնն ոսկի լերունս է կուտեալ։ Լինի ի հնդիկս մրջմունք մեծամեծք։ Ուր ոսկին է ազնիւն, որ բուսմամբ է, զոր պահեն մրջմունք մեծամեծք. (Ոսկ. փիլիպ.։ Խոր. աշխարհ.։ Վրդն. ծն.։)
ant-nest, ant-hole.
· Calfa
ՄՐՋԻՒՆՈՑ ՄՐՋՄՆՈՑ. μυρμηκία formicarum domicilium, cubile, nidus. Բոյն մրջեանց. մրջունի բուն.
Նմանութեամբ՝ Կեղ ինչ, որոյ սպիքն են իբր հետք խածուածոյ մրջմանց, կամ նման բունոյ նոցա։ Ասի եւ որպէս ռմկ. մրջիբոյն. μυρμηκία formicans vel formicaria veruca, formicatio
Եթէ խոնաւասցին հատքն, հանէ առ եզերբ մրջիւնոցին, արկանէ տարածոց, եւ ցամաքեցուցանէ. (Վեցօր. ՟Ը։)
Պիսակութեան, մրջմնոցի, եւ կամ այլ ինչ խաղաւարտաց. (Փիլ. քհ. ՟Ա։)
Զմրջիբոյնն քացախով եւ բորակաւ շփէ՛, եւ զաւելուկն մանր ի վերայ ցանէ՛. (Բժշկարան.։)
s. med. pricking like the stinging of ants, formication;
cf. Մրջիւնոց.
· Calfa
ՄՐՋԻՒՆՈՑ ՄՐՋՄՆՈՑ. Բոյն մրջեանց. մրջունի բուն.
Եթէ խոնաւասցին հատքն, հանէ առ եզերբ մրջիւնոցին, արկանէ տարածոց, եւ ցամաքեցուցանէ. (Վեցօր. ՟Ը։)
Նմանութեամբ՝ Կեղ ինչ, որոյ սպիքն են իբր հետք խածուածոյ մրջմանց, կամ նման բունոյ նոցա։ Ասի եւ որպէս ռմկ. մրջիբոյն.
Պիսակութեան, մրջմնոցի, եւ կամ այլ ինչ խաղաւարտաց. (Փիլ. քհ. ՟Ա։)
Զմրջիբոյնն քացախով եւ բորակաւ շփէ՛, եւ զաւելուկն մանր ի վերայ ցանէ՛. (Բժշկարան.։)
cf. Մսիմ.
· Calfa
Զի մի՛ մրսեալ եւ փոշիացեալ երկիր, եւ ի հեղեղաց ապականեսցի. (Ոսկիփոր.։)
to settle, to form a sediment.
· Calfa
Լինել իբրեւ զմրուր. սեւանալ.
Զթանձրունսն եւ զծանունսն, այսինքն զմըրեալսն եւ զպղտորեալսն անդէն թողու։ Թանձրունքն եւ ծանունքն, այսինքն մրրեալքն եւ պղտորեալքն. (Վեցօր. ՟Գ։ Շիր.։ եւ Վրդն. ծն.։)
Որ զծիծառունսն շրջեցուցանեն՝ մրրեալս եւ օծեալս. ընթերցի՛ր, մրեալք, այսինքն մրոտեալք, ծխոտք։
to tempest, to produce a tempest, to trouble, to ruffle, to agitate violently.
· Calfa
Սրտաթափս անդէն եւ անդէն մրրկեալ ընդ միմեանս պողէր պղտորէր. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 22։)
Իսկ (Ածազգ. ՟Ժ՟Ա.)
Անհանդարտ գազանն՝ որ բնակեալ է ի նոսա, յամենայն ժամ մրրկէ եւ հարկանէ զիս. ընթերցի՛ր, մտրկէ կամ մտրակէ. յն. խթանել. խթել։
to be tempest-tost or tempest-tossed, to be driven, or whirled about, to be very agitated, rough;
մրրկէր ծուշ ընդ երկիր, curling clouds of smoke ascended to the skies.
· Calfa
συστρέφομαι convertor, contorqueor. իսկ մրրկել, καταιγιδώδης procellosus. Ծփիլ մրրկաւ. յուզիլ. խռովիլ. փոթորկիլ. պտոյտքիլ. ոլորտանալ.
Բարկութիւն մրրկել։ Ի մրրկեալ նեղսրտութենէ։ Իբրեւ զփոշի անուոյ ի փոթորկէ մրրկեալ. (Երեմ. ՟Ի՟Գ. 19։ լ. 23։ Սղ. ՟Ծ՟Դ. 9։ Ես. ՟Ժ՟Ե. 13։)
Յորոց մրրկեցան զօրութեանցն. (Փիլ. ել. ՟Ա. 10։)
Մրրկեցաւ ծովն ալեօք իւրովք. (Ոսկ. գծ.։)
Ծովածուփ եռացումն մրրկիցի. (Պիտ.։)
Մրրկեալ ալիք թշնամին ինձ յարուցանէ. (Շար.։)
Ամբարձան ի ծովու աշխարհի մրրկեալ սատանայական ալիքն. (Իգն.։)
cf. Մրուր.
· Calfa
Ոչ ելանէ ջուր ի վերայ երկրի, որ պարզէ զմրրութիւն նորա եւ զպղտորութիւն. վասն այնորիկ է դառն եւ աղի (ասեն՝ ծով). (Շիր.։)
Ճշմարտութեամբն ոչ դարձեալքն արբցեն զմրրուկ դառնութեան գեհենին. (Արշ. ՟Ի՟Ա։)
cf. Մրուր.
· Calfa
Ոչ ելանէ ջուր ի վերայ երկրի, որ պարզէ զմրրութիւն նորա եւ զպղտորութիւն. վասն այնորիկ է դառն եւ աղի (ասեն՝ ծով). (Շիր.։)
Ճշմարտութեամբն ոչ դարձեալքն արբցեն զմրրուկ դառնութեան գեհենին. (Արշ. ՟Ի՟Ա։)
to box, to come to blows, to fight, to combat;
to rival, to vie with, to compete;
մրցելով իմն, with emulation, vying.
· Calfa
Յաղթէր ի ստադին. զի զայն եւեթ մրցէին մինչեւ ցերեքտասաներորդ ողոմպիադն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Կարծելով ընդ ահեակն մրցիլ՝ յաջն գթեցի. (Նար. ՟Ծ՟Ե։)
Իմովս ընդ իս անդուլ մրցին. (Յիսուս որդի.։)
Ուժգնապէս մրցի ընդդէմ հակառակամարտին. (Լմբ. առակ.։)
Գայ ի վերայ քո բէլ սկայիւք մրցողօք. (Խոր. ՟Ա. 10։)
Մրցեալ դիմօք. ընթերցի՛ր, մրեալ դիմօք։
πυτεύω pugilor, pugilatu certo, dimico ἁγωνίζομαι, ἁθλέω certo. ի բառէս Մուրց. Մուրցացի կռուիլ. բռնամարտիկ կռփամարտիկ լինել. գօտէմարտիլ. եւ Քաջապէս մենամարտիլ. մարտնչել. պատերազմել. կպուր կպուրի գալ, ծեծկուիլ, կիւլէշ բռնել, կռուիլ.
cf. Մրցումն.
· Calfa
Ի մէջ ըմբշական մրցմանցն մատչելով ի մարզումն. (Պիտ.։)
Եկեսցեն առաջի ձեր ընդ մեզ ի մրցումն։ Ի մրցումն գան ի վերայ պարսպեալ աշտարակի սրբութեան. (Լմբ. առ լեւոն. եւ Լմբ. իմաստ.։)
Ի ձեռն անպարտելի մրցողութեան. (Գր. սքանչ. ի ստեփ.։)
Վասն ադոնին դնելոյ, որ են մրցութեան հրահանգք։ Յայնժամ ստադին միայն մրցութիւն էր։ Փանդռնահարացն մրցութիւն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Մերկամարտիկն մրցութեամբ. (Նար. ՟Լ՟Ա։)
Ըմբշական մրցութեանն ոչ յաղթիցէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 13։)
Յորժամ ճշդիւ մրցութիւնք լինիցին (բանից), դիւրաւ զյայտնութիւն ճառիցն յանդիման կացուցանեն. (Եզնիկ.։)
ՄՐՑՈՂՈՒԹԻՒՆ ՄՐՑՈՒԹԻՒՆ ՄՐՑՈՒՄՆ. ἁγών, ἇθλος , ἅθλησις, πύκτευσις certamen, pugilatus, dimicatio. Մրցիլն. մրցանք. մրցկանութիւն. ընթացք եւ պէսպէս հանդէս ասպարիզի. ճգնութիւն. մենամարտութիւն. ըմբշամարտութիւն. մարտ. մաքառումն. պայքար.
Ի մրցմունս գազանաց, սրոյ եւ հրոյ՝ մենամարտեալք. (Շար.։)
Աբէլ առ սակաւ ինչ կալաւ զճգնութիւն, եւ զմրցմունս համառօտս։ Խնդրէ զնա առ ի մրցումն ընդ ինքեան։ Ո՛րչափ համբերութիւն եցոյց ճգնողն մրցմամբքն. (Իսիւք.։)
combat, fight, wrestling;
competition, concurrence, rivalry.
· Calfa
ՄՐՑՈՂՈՒԹԻՒՆ ՄՐՑՈՒԹԻՒՆ ՄՐՑՈՒՄՆ. ἁγών, ἇθλος , ἅθλησις, πύκτευσις certamen, pugilatus, dimicatio. Մրցիլն. մրցանք. մրցկանութիւն. ընթացք եւ պէսպէս հանդէս ասպարիզի. ճգնութիւն. մենամարտութիւն. ըմբշամարտութիւն. մարտ. մաքառումն. պայքար.
Ի ձեռն անպարտելի մրցողութեան. (Գր. սքանչ. ի ստեփ.։)
Վասն ադոնին դնելոյ, որ են մրցութեան հրահանգք։ Յայնժամ ստադին միայն մրցութիւն էր։ Փանդռնահարացն մրցութիւն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Մերկամարտիկն մրցութեամբ. (Նար. ՟Լ՟Ա։)
Ըմբշական մրցութեանն ոչ յաղթիցէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 13։)
Յորժամ ճշդիւ մրցութիւնք լինիցին (բանից), դիւրաւ զյայտնութիւն ճառիցն յանդիման կացուցանեն. (Եզնիկ.։)
Եկեսցեն առաջի ձեր ընդ մեզ ի մրցումն։ Ի մրցումն գան ի վերայ պարսպեալ աշտարակի սրբութեան. (Լմբ. առ լեւոն. եւ Լմբ. իմաստ.։)
Ի մէջ ըմբշական մրցմանցն մատչելով ի մարզումն. (Պիտ.։)
Ի մրցմունս գազանաց, սրոյ եւ հրոյ՝ մենամարտեալք. (Շար.։)
Աբէլ առ սակաւ ինչ կալաւ զճգնութիւն, եւ զմրցմունս համառօտս։ Խնդրէ զնա առ ի մրցումն ընդ ինքեան։ Ո՛րչափ համբերութիւն եցոյց ճգնողն մրցմամբքն. (Իսիւք.։)
to gorge, glut or cram oneself, to stuff and swill.
· Calfa
ՄՑՌԵԼ. Անյագ ուտել ցյափրութիւն. խճողել զորովայն ցպայթումն.
Մինչ մեք ուռուցանիցեմք զորովայնս որկորստութեամբ, շուայտանայցեմք, մցռիցեմք, (յն. լոկ, պայթիցիմք յորկորստութենէ). նոքա օրհնութեամբքն զմայլիցին. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ։)
to approach, to approximate, to come, go or draw near, to be near.
· Calfa
Հեռացեալք, եւ մօտեալք. (Իմ. ՟Ժ՟Ա. 12։)
Մովսէս միայն մօտեսցի առ աստուած, եւ նոքա ոչ մօտեսցին. (Փիլ. ել. ՟Բ. 29։)
Ի ձեռն սիրոյ մօտիմ, եւ յուսով մերձենամ. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
Այլք մօտեցան առ մեզ յեգիպտոսէ. (Եւս. պտմ. ՟Է. 11։)
Մօտեցի՛ր ի բերանն, եւ ուսանիս ի նմանէ. (Ճ. ՟Ժ.։)
Մօտեալք ի միմեանս ձիգ ասպարիզօք միջոցացն։ Հեռանալ ի նոցանէ, եւ մօտել ի մեզ. (Խոր. ՟Բ. 4։ ՟Գ. 19։)
πάρειμι, σύνειμι, ἑγγίζω adsum, propinquo, accedo. Մերձենալ. մերձիլ. մատչիլ. յարիլ. մօտենալ, մօտիկնալ.
cousin, mother's brother's son.
· Calfa
Որդի մօրեղբօր, այսինքն քեռւոյ.
Պարտ է ժողովել զազգականսն իւր մինչեւ ցհօրեղբօրորդւոց եւ մօրեղբօրորդւոց, եւ ծննդոցն սոցունց. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Ա։)
bearded, long-bearded or thick-bearded.
· Calfa
Ունօղ զմօրուս՝ մանաւանդ զերկայն. մօրուքւոր.
Մակավազեանն հրաշունչ մօրուեղ յոքնայածուկ իդովրացի տովար (այսինքն այծեղջիւր). (Մագ. ՟Խ՟Թ։)
cf. Մօր.
· Calfa
ՄՕՐՏ կամ ՄՕՐՈՒՏ, մօրտի. Սաստիկ մօր. ո՛ր եւ ՄՕՐԱՏ ասի.
Ի քուն եղեալ ի մէջ մօրտին եւ աղբին. (Բրսղ. մրկ.։)
the twenty first letter of the alphabet, and the sixteenth of the consonants;
three hundred, three hundredth.
· Calfa
Տառ երկձայն, երբեմն բաղաձայն համարեալ՝ որպէս հ թոյլ եւ անհագագ. եւ երբեմն ձայնաւոր դատեալ՝ որպէս սկզբնաւորութիւն հնչմանցս ե՛, եւ ի՛. ուստի եւ անուն նորա Յի։
Ըստ առաջնոյն ի սկիզբն բառից հնչէ կիսաձայն հ, կամ ը...հ. զոր օրինակ՝ յագ. յածիմ. յամեմ. յանկարծ. յետ. յիսուս. յուզիմ, եւ այլն. այլ ի վերջն մնայ անձայն. զոր օրինակ՝ գայ. տայ. արքայ. գոյ. երեկոյ, եւ այլն։ Բաց ի քանի մի բառից՝ յորոց ի վերջն հնչէ որպէս ե, թերատ. զոր օրինակ, վայ՝, հայ՝. ըստ ոմանց նաեւ բայ՝, մակբայ՝, խոյ՝։
Իսկ ըստ երկրորդին ի մէջ բառից հնչէ որպէս ե՛, կամ որպէս արաբ. եէ՛. լատ. երկայն ի, j. յասելն մեր այո՛. այս, այդ, այն. գայի, գայիր, գայր. արքայից, արքայութիւն. գոյք, գոյից, եւ այլն։
Յ. Դնի ի սկիզբն յատուկ անուանց ուր ուրեք յայլ լեզուս իցէ ի ՝ յառաջ քան զայլ ձայնաւոր. զոր օրինակ Յակոբ յեսու, յովբ, եւ այլն։ Ուստի ի Քեր. երզն. յովհաննէս՝ գրի նաեւ իովհաննէս, զի յայլ լեզուս ասի իօհաննէս, կամ եօաննէս։
Յ. Երբեմն եւ ի մէջ յատուկ անուանց, իմա՛ ընդ երկուց ձայնաւորաց՝ մտանէ զօրութեամբ առ քաղցրութեան հնչմանց. զոր եւ ոմանք ներգործութեամբ գրեն, այն է ասելն Արիստակեայ գրչի.
Եսայի՝ որ էառ զմիջին յիդ, վասն զի բերանն ի լարման կայ, յայն մէջն վասն այնր յի պիտի, որ թերատ չգայ. են եւ այլ անուանխ՝ որ ունին ի միջին յի, բեթսայիդա, միքայէլ, նաթանայէլ։
Յ. Յերկբարբառդ ոյ, լծորդ է ընդ ո՛ւյ. կամ ի յոլովիլն փոխի ստէպ ի ու. զոր օրինակ գրի յոմանց Թողոյի, Թողոյիր, Թողոյր. իմա՛ հնչելով՝ Թողույի, Թողույիր, Թողույր. այլ նովին հնչմամբ առաւել սովորական է գրել, Թողուի, Թողուիր, Թողոյր. որպէս եւ գոյն, կոյս, լոյս եւ այլն, հնչեն՝ գո՛ւյն, կո՛ւյս, լո՛ւյս, վասն որոյ եւ հոլովին՝ գունոյ, կուսի, լուսոյ. եւ այլն։
Յ. կամ ՟յ. որպէս նշան թուոյ՝ է Երեքհարիւր, զի է երրորդ տառ զկնի Ճ տառի, որ է հարիւր։
Յին, Յինէն ասէ մանուկ ընկա՛լ, զայս բան խըրատ՝ յաշխարհի սըգալ. ունայնութեանց ըզքեզ մի՛ տալ, սնոտի խաղօք անըմտանալ. այլ իմաստնոց դրունս գընալ, եւ յուսմանէ ոչ ձանձրանալ. զի մի անձին տաս զղջանալ, յորժամ հընար չէ յետ դառնալ. (Շ. այբուբ.։)
Յ. Նախդիր՝ որպէս Ի. տր. բացառ. եւ ներգոյ. ի սկիզբն բառից սկսելոց ձայնաւորաւ.
Չոգաւ յանդ. գայր յանդէ. գործէր յանդի. յայլ, յայլմէ կամ յայլոց, յայլում կամ յայլս. յանձինս, եւ յանձանց, եւ այլն։
Յամենայն ժամ. յայնժամ, յորժամ. յ՝ոյժ. եւ այլն։
Ի յ՝առնել զկամս նորա. առ ի յ՝օգուտ նոցա. եւ այլն։
Ի վերին ի յ՝օգնականութենէն ծագեցաւ մեզ հանդէս բարեպաշտութեան. (Քերթ. տաղ ի տրդատ.։)
Ի յ՝անմահարար ծառոյն՝ նախատունկ յայտնեալ արմատ. (Շ. տաղ ի ստեփ.։)
Ի ծնանել ձայնին ի յամլոյն՝ ծնաւ զբարբառ զաքարիաս. (Գանձ.։ (ուր անսովոր է գրելն, յի ծնաննելն)։)
Յ. Դնի եւ ի սկիզբն բաղաձայնի, որ զօրութեամբ ունիցի զձայնաւոր ը. զոր օրինակ.
Ետ յ՝ղեւտացիսն. բաց յ՝ղեւտացւոցն. (Նախ. ել. Նախ. օրին.։ Ղեւտ.։ Թուոց.։ ՟Ա. Մնաց.։)
Ոչ եթէ յ՝ղեւտացւոց անտի էր. (Եփր. եբր.։)
Ոչ ի շմաւոն եւ յ՝ղեւի կատարեցաւ, այլ յազգն նոցա. (Ոսկ. ես.։)
Զորոյ զօրինակն յ՝ղազարէ եւ ի մեծատանէն առցես. (Մեկն. ղկ.։)
Գողացաւ զանձն իւր յ՝ղբանայ. (Եփր. ծն.։)
Ի յ՝ղուկասու աւետարանս յստոյգ, յսկիզբն, յնթացս, յնտանեաց, յռնգացն, եւ այլն։
Լոկ դնի ստէպ, փոխանակ գրելոյ ի յ. զի եւ անմարթ էր գրել կրկին յյ.
Յունական բարբառոյն ի հայերէն դարձուցեալ. (Կորիւն.։)
Յաւիտենական մահուանէն ապրեսցուք։ Ոչ յաւիտեանս, եւ ոչ յաւիտեանս յաւիտենից. (Եղիշ. ՟Բ։)
Պահեսցէ զմեզ յարձակմանէ չար գազանին. (Փարպ.։)
Յոյնս չոքաւ ինքն։ Տուեալ էր (զանի քաղաք) յոյնս. (Մագ. ՟Ի՟Զ։)
Մինչեւ յարկն լուսոյ ածեր։ Որ յաճախն ընձեռել՝ բազումս փառաւորիս։ Ոչ է այլայլեալ յարմարութենէ. (Նար.։)
Յիմարութենէ հրաժարեա՛։ Յառաջագոյն յայտ իսկ էր, եթէ յուդայ ծագելոց իսկ էր տէր մեր յիսուս Քրիստոս. (Եփր. եբր.։)
Ոչինչ օգտին յետնում աւուրն։ Յաճախ կերակուրսն եւ յըմպելիսն տաղտկալ. (Լծ. ածաբ.։)
Մինչեւ յետին շունչն՝ եթէ յանցանս ինչ հասանիցէ անկանել։ Մարթի, մինչ աստէն եմք, յարդէ ի ցորեան փոխել, որպէս ի ցորենոյ բազումք ի յարդ. (Ոսկ. մտթ.։)
Զքրիստոս թագաւորն յիշատակի սորա բա՛րձր արարէք. (Շար.։)
Յիշատակի քո գոհաբանեմք զքրիստոս. (Գանձ.։)
Երբեմն գրիչք ի բաց թողնուն զգիրդ յ ՝ զկնի նախդրիս զ. անխտիր գրելով՝ զյորձանս կամ զորձանս. զյօդ ակմ զօդ. զյանձնառութիւն կամ զանձնառութիւն. զյաւանակ զաւանակ. զյատակ, զատակս. զյոլովութիւն, զոլովութիւն. զյստակութիւն, զստակութիւն. եւ այլն։
Յ. Որպէս թարմատար՝ կամ ի վայելչութեան եւ կամ ի սաստկութեան սակս դնի ի սկիզբն բառից սկսելոց ձայնաւորաւ, պահելով զնոյն նշանակութիւն. զոր օրինակ նոյն են Աջող, Յաջող. Անկանել, Յանկանել. Ապահով, Յապահով. Եղանակ, Յեղանակ։ Թո՛ղ զզանազանեալս նշանակութեամբ. Ածիմ, Յածիմ. Առնեմ, Յառնեմ. Եղանակեմ, Յեղանակեմ. Հեղում, զեղում, Յեղում. եւ այլն։
Յ. Ի մէջն դերանուանց ընդմտանէ ի քաղցրացուցանել զհնչիւն առընթեր յօդիցս ս, դ, ն. զոր օրինակ՝ քո կամ քոյ, քոյդ, նայն, սորայս, նորայն, նոցայն, եւ այլն։
Իսկ ի վերջն բայից յարի յոմանց, զի մի՛ յանգեսցի բայ ինչ ի պարզ ձայնաւոր, եւ կամ երկարեսցի եւ ե՛ւս ձայնն. զոր օրինակ գրեն՝ արայ՝, սրբեայ՝, կեցոյ՝, լցոյ՝, եւս եւ ո՞յ. իբր արա՛, սրբեա՛, կեցո՛, լցո՛, ո՞. եւ այլն. այլ խափանեալ է առ մեօք այդպիսի գրչութիւն։
cf. Յետին;
behind, hinder.
· Calfa
Եւ յետի նաքարակիտն խնդրեսցի. (Մանդ. ՟Ժ՟Դ։)
Ունէր ի վերայ սաղաւարտին պատկեր գայլոյ յառաջի կոյսն, եւ յետի կոյսն՝ առիւծու. (Վրդն. պտմ.։)
to be in arrears, behindhand;
to stop, to tarry, to stay or lag behind;
to want, to deprive oneself of;
to be in a state of privation, to be destitute.
· Calfa
ὐστερέω, ὐστερίζω posterior sum, deficio, indigeo, careo ἑσχατίζω moror, tardo. Յետին լինել. մնալ որպէս յետին. անագանիլ. վերջանալ. կասիլ. պակասիլ. նուազիլ. կարօտիլ. զրկիլ. տկար կամ անպիտան գտանիլ.
Մի՛ յետնեսցուք ի մատուցանելոյ պատարագ Տեառն ի ժամանակի իւրում։ Գուցէ ոք յետնել գտանիցի ի շնորհացն Աստուծոյ։ Յետնեցան կառք նորա ի գալոյ.եւ այլն։
lowest rank;
extremity;
posteriority.
· Calfa
Անլուայ խորհրդով (աղօթելն՝) այն է ամենայն յետնութիւն չարեացն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 27։)
Յամենայն յետնութենէ անշեղաբար վերաբնակեալ։ Անկեալ՝ առ հակառակն յետնութիւն ածաւ. (Դիոն.։)
Ըստ իւրեանց յետնութեան կորուսին յաշխարհէս հայոց զքաջութիւն եւ զանուն բարի. (Փարպ.։)
ἑσχατία, τὸ ἕσχατον extremitas եւ humilitas, vilitas. Յետին՝ յետնեալն գոլ. վերջին ծագ. նուաստութիւն.