Entries' title containing ա : 10000 results

Արժանեմ, եցի

va.

— արժան, to coin, to mint;
to stamp, to impress.

· Calfa

NBHL (2)

ԱՐԺԱՆԵԼ ԶԱՐԺԱՆՍՆ. Կնքել զկնիք ի դրամս, եւ զարժողութիւն նոցին որոշել նովին.

Ջնջեա՛ զգիրն, մանաւանդ զարժանսն զոր արժանեաց յոգիսդ սատանայ. (Ոսկ. մ. ՟Ա 11. յն. զդրոշմս, զորս տպաւորեաց։)


Արժանընդունակ

adj.

that is worthy of being received or granted, agreeable.

· Calfa

NBHL (3)

ԱՐԺԱՆԸՆԴՈՒՆԱԿ ԱՐԺԱՆԸՆԿԱԼ. Արժանի ընդունելութեան. հաճոյական. ընդունելի.

Քո Սուրբ եւ արժանընդունակ աղօթիւք. (Շար.։)

Արժանընկալ գլուխք (կանոնաց)։ Խնդրուածս հաշտարարս, եւ գոհութիւնս արժանաընկալս. (Յհ. կթ.։)


Արժանի, նւոյ, նեաց

adj. adv.

worthy, that deserves something;
just, convenient, suitable, decent, proper;
— համարել, to deign;
գնալ —, to go worthily, conformably;
— ըստ արժանւոյն, յարժանի, worthily, justly, suitably, cf. Արժանապէս;
— լինել, to be worthy, to deserve;
— առնել, cf. Արժանաւորեմ.

· Calfa

NBHL (49)

Խոտորեցայ յարժանին ինձ մասն. (Նար.։)

Մի՛ ոտնահար լիցիս ումեք ի նեղութեան ժամու, յարժանի կամ յանարժանի. (Վանակ. յոբ.։)

Զորոյ զպախարականս ոչ կամեմ ըստ արժանոյն արտադրել. (Պիտ.։)

Յամենեցունց եղեւ պատուեալ ըստ արժանւոյ. (Յիշատ.։)

ἅξιος dignus Նա՝ կամ այն՝ որում արժան է ընծայել ինչ ի պատիւ կամ յանարգանս. արժանաւոր. յարմար. եւ Հաճոյ. ընտրեալ. ընտիր. պիտանի. ... Զանձանց ասի.

Եղէց արժանի աթոռոյ հօր իմոյ։ Բարեաց յիշատակաց արժանի։ Արժանի ողջունի։ Եւ ոչ թաղելոյ արժանի առնել։ Եղբարցն արժանի եղեալ։ Արժանի իմոյ ծերութեանս երեւեցայց։ Արժանի ես դու լինել մեզ բարեկամ։ Արժանի լիցի ինձ (դուստր քո), եւ ես քեզ եղէց արժանի փեսայութեան։ Արժանի իսկ են բաժանակից նմա լինելոյ։ Արժանի իսկ էին նոքա վրիպելոյ ի լուսոյ։ Փորձեաց զնոսա, եւ եգիտ իւր արժանիս։ Տայ զյաղթութիւն արժանեաց իւրոց.եւ այլն։

Աստուածութիւնն արժանեաց լսէ. (Փիլ. լին.։)

Զգիտութիւն ճշմարտութեան իւրոյ ցուցանէր սրբոց եւ արժանեացն ամենեցուն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 1։)

Մատուցանելով մահու արժանոյս (այսինքն արժանւոյս)։ Զոչ արժանիս լուսոյ. (Նար. ՟Ժ. ՟Կ՟Ը։)

Զարժանիսն զրկելով. (Խոսր.։ Մահու արժանեացս. Լմբ. սղ.։)

Եւ զիրաց ասի.

Արժանի զարմանալոյ.

Քահանայապետութեան ինչ արժանի գործ ոչ գործէր։ Գեղեցիկ խորհուրդս զարժանի հասակին։ Երազ պատմել արժանի ժամանակին։ Ոչինչ արժանի մահու կամ կապանաց ունէր վնաս.եւ այլն։

Արժանի ծաղու. (Փարպ.։)

Գործել զարժանին եւ զիրաւն։ Արժանի ընծայիւք, կամ պատարագօք։ Արժանի ամրութիւն։ Արժանի գործոցն հատուցումն։ Առանց սոցա անկար է լինել ինչ յարժանեաց. (Յճխ.։ Խոր։ Պիտ.։)

Իսկ սոցա պատրաստեցան տեղիք բնակութեան, եւ արժանի եղեալ շիրիմք հանգստեան. (Բուզ. ՟Գ 2։)

Զի արժանի գերութեան ընկալցի ծառայից Աստուծոյ ... պատուական երկիրն. (Իմ. ՟Ժ՟Բ 7.) իմա՛, գաղթականութիւն կամ օտարութիւն պատուաւոր։

իբր Յանկաւոր. սեպհական.

Տեառն մերոյ արժանի է լինել նաւահանգիստ ամենայն բարեաց. (Եփր. համաբ.։)

Որ արժէ, արժող.

Յառաջ քան զթագաւորին ձեռնագիրն արկանելոյ՝ քարտէզ է, թերեւս տասն լումայի արժանի. եւ յորժամ թագաւորն ձեռն արկանցիէ եւ հաստատիցէ, բազում կշռոց ոսկւոյ արժանի եւ մեծագնի փոքրագինն լինի. (Սեբեր. ՟Գ։)

Քանւո՞յ արժանի քեզ երեւեսցի բանն այն յաւուր դատաստանին. (Բրս. ապաշխ.։)

ԱՐԺԱՆԻՔ. Արժանավորութիւն. յարգ, եւ Արգասիք. վաստակք. եւ Իրաւունք.

Թէեւ ես յաւէտ թափուր իցեմ յարժանեաց. (Նար. ՟Ձ՟Գ։)

Արտաքոյ արժանեաց իմոց պարապեցի քննել զգիրս. (Սարգ. յկ. յռջբ։ Ուստի)

ԸՍՏ ԱՐԺԱՆԵԱՑ. իբր Ըստ արդեանց վաստակոց, եւ Իրաւամբք. օրինօք. արժանապէս.

Ի գթոյ հարկիս նայել յամենեսեան, թէ եւ ոչ ունիցին արժանիս. Ոչ ըստ արժանեաց, այլ շնորհօք. (Խոսր.։)

Ըստ արժանեացն ընկալցին զհատուցումն։ Ըստ արժանեացն էհատուցումն առ բարեգործսն եւ արդարս. (Յճխ. էբ. ՟Ի։)

Արգարապէս կշռէ ըստ իւրաքանչիւր արժանեաց զշնորհն. (Լմբ. պտրգ.։)

Զնոյն արիւն արասցէ նոցա ի կորուստ ըստ իւրեանց արժանեաց. (Ագաթ.։)

Ըստ արժանեաց թագաւորաց։ Ոչ ըստ արժանեաց իւրոց եղեւ ընկալեալ. (Խոր. ՟Գ 23. 57։)

Ըստ վայելուչն արժանեաց եւ ոչ զարմանալ անգամ կարասցէ։ Ըստ արժանեացն եւ ոչ բնաւ ընդ ումեք համեմատեսցի. (Պիտ.։)

կամ նիս, նեօք. իբր մ. Արժանապէս, եւ արժանաւորապէս.

Եւ ոչ արժանի ըստ որոց մեղայն՝ պատժեաց զիս. (Յոբ. ՟Լ՟Գ 27։)

Արժանի՛ չար խորհրդոցն նմա հատուցեալ. (Յհ. կթ.։)

Ընկալջիք զնա ի Տէր արժանի Սրբոց։ Արժանի գնալ կոչմանն։ Արժանի աւետարանին գնայ ցէք։ Գնալ ձեզ արժանի տեարն. (Հռ. ՟Ժ՟Զ 2։ Եփես. ՟Դ 1։ Փիլիպ. ՟Ա 27։ Կող. ՟Ա 10։)

Որոց բարիս արարեալ յուղարկես արժանիս Աստուծոյ. (՟Գ. Յհ. 6։)

Թէ ըմպիցէք զնա արժանեօք, այրեսցէ զմեղս ձեր. (Ագաթ.։)

Որ այնչափ բարերարութեամբ չեղեւ պիտանի, յարժանի զանհնարին վրէժս տայցէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա 12։)

Յարժանի եւ ըստ պտշաճի եմուտ արարած ջերմութեան յաշխարհ։ Նոյնպէս եւ ջուրցն բազմութիւնք եւ յորդութիւնք տուան յարժանի եւ յիրաւի. (Վեցօր. ՟Գ։)

Յարժանի կրեմ եղկելիս զանզովանալի զկիզումն. (Նար. ՟Ժ՟Թ։)

Բարւոք եւ յարժանի ցասեաւ ընդ նմամարգարէն. (Եփր. թագ.։)

Ամենայն ինչ ծածկեալ է ըստ արժանումն՝ այնոցիկ, որ տեսանել ոչ կարեն. (Փիլ. լին. ՟Դ 21։)

Ոչ պատանաց եւ ոչ թաղելոյ արժանի առնել. (՟Բ. Մակ. ՟Թ 15։)

Արժանի՛ արա եւ այլն. (Ժմ. եւ այլն։)

Այլ որպէս արժանի առնեն, զօրութեամբ զամենայն ունել զընդինքեամբն զանազանութիւնս. (Պորփ.։)

ԱՐԺԱՆԻ ԼԻՆԵԼ. καταξίομαι Արժանանալ. արժանաւորիլ. Տե՛ս (Ղկ. ՟Ի 25։ ՟Ի՟Ա 36։ Գծ. ՟Ե 41։ ՟Բ. Թես. ՟Ա 5։)

ՅԱՐԺԱՆԻ. եւ ԸՍՏ ԱՐԺԱՆՒՈՅՆ. մ. δικαίως juste, jure, merito Արժանապէս, արդարապէս, յիրաւի. օրինօք, իրաւամբք.

ԱՐԺԱՆԻ ԱՌՆԵԼ. καταξίω Արժանացուցանել. արժանաւորել. եւ արժանի կամ արժան համարել.


Արժանիք, նեաց

adv.

s. pl. dignity, merit, importance;
ըստ արժանեաց, worthily, meritoriously.

· Calfa


Արժանք

s. pl. dignity, merit;
coin, stamp.

· Calfa

NBHL (3)

Իբր Արժանաւորութիւն.

Ներէր թէպէտ եւ մեղացն արժանք յայնմհետէ իսկ պահանջէին զպարտիսն. (Ոսկ. ես.։) cf. Արժան։ Եւ իբր Արժեցուցիչ կնիք դրամոյ. տե՛ս ի բայն ԱՐԺԱՆԵԼ։

Ոչ յոլովագոյն գին հատանել ջանասցեն, այլ իբրու պարզագոյն ի նոյն արժանսն հրամայիցէ տալ այնմ՝ որ պայմանեալ իցէ. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Ա։)


Արժեմ, եցի

vn.

to cost, to amount, to stand in;
to be worth;
հաւասար —, to be equivalent.

· Calfa

NBHL (9)

Ամենայն ինչ՝ որ պատուական է, չարժէ զնա. (Առկա. ՟Գ 15։ ՟Ը 11։)

Զորս ոչ արժէ աշխարհս. (Եբր. ՟Ժ՟Ա 38։)

Ի վայր ջանան արկանել քան զի՞նչ (զոր ինչ) արժէ վաճառն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ 14։)

Որ զամենայն արժէր, յաղագս ամենեցունցն մեռեալ։ Ոչ ուրեմն արժէր զամենեսին, եթէ էր մարդ սոսկ. (Պրպմ. լ.։)

Զոր ոչ երկինք եւ ոչ երկիր արժել ոչ կարեն. (Փարպ.։)

Ոչ արժեն աստի չարչարանքս զհանդերձեալ փառսն. (Իգն.։)

Ամենայն որ ի վերայ երկրի եւ ներքոյ սորա է ոսկի, զառաքինութիւնն ոչ արժէ. (Պղատ. օրին. ՟Ե։)

Ճշմարտութեամբ՝ Աստուած (միայն) իմաստուն ... մարդկային իմաստութիւնս՝ սուղ ինչ եւ ո՛չ մի ինչ արժէ. (Պղատ. ոսկ։) cf. ԱՐԺԱՆ Է։

ἅξιος, ἁνθάξιος εἱμι valeo, pretium exaequo Ըստ արժանւոյն կամ արժողութեամբ լնուլ զտեղի գնոյն. հաւասարիլ ըստ կամ ըստ յարգի. աժել. պ. էրզիդէն


Արժեցուցանեմ, ուցի

va.

to estimate, to price, to value.

· Calfa


Արժէգին

s.

prime cost, cost price.

· Calfa


Արժէք, էից, ժեօք

s.

value, price.

· Calfa

NBHL (3)

Առաւել ռմկ. որ եւ ԱՐԺՈՂՈՒԹԻՒՆ ասի. Գին. յարդ.

Լիցի դրօշս ծանր արժեքօք յաղթող եւ ահարկու. (Մաշտ. ջահկ.։)

Եթէ ագաւ եւ մաշեաց, առնու զարժեքն՝ մինչնոր էր, ըստ որում ասեն վաճառականքն. (Մխ. դտ.։)


Արժողութիւն, ութեան

s.

cf. Արժէք.

· Calfa


Արի, րեաց

adj.

valiant, valorous, courageous, manly, strong, bold, intrepid, brave;
Արիք, the Persians.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«կապիճ». ունի միայն Բառ. երեմ. էչ 37։

«քաջ ևն»։

NBHL (12)

(լծ. ընդ այր, արու, եւ առաքինի. եւ յառնել, արի՛, թ. է՛ր, էրփէկ. եւ յն. ա՛րիս, արէս չԱստուած մարտի. իսկ ա՛րի. ա՛րիստօս. լաւ, ամենալաւ, եւ քաջ). ἁνδρεῖος fortis, ἅριστος optimus vel egregius (sicut Mars), strenuus, γενναῖος generosus Քաջ. հզօր. անմեղկելի. կորովի. իբր կանգուն յոտս, եւ տոկուն իբրեւ զայր. քաջասիրտ.

Երկչոտն սաքրեաց ընդ արեաւն. (Փիլ. այլաբ.։)

Յարւոյն արամազդայ. (Ագաթ.։)

Զմեծ արին սամփսովն. (Բրս. պհ.։)

Այնպիսին ի հարկէ եւ արի գոյ՝ զախտսն ստորադասելով. (Սահմ. ՟Ժ։)

Առ նկունս, եւ առ արիս։ Արանց արեանց. (Նար. ՟Գ. ՟Թ։)

Զարեանց եւ զքաջացն զառաքինութիւնս ճառել. (Մագ. ՟Ի՟Է։)

Արի՛ կացցես ի մարտի քում. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)

Եւ իբր Արիական.

Արի զօրութիւն։ Արի վաստակ. (Նար. ՟Ծ՟Ը. ՟Ձ՟Ե։)

Նիզակն արի. (Խոր. ՟Ա 10. կամ ըստ Մագ. ՟Ծ՟Ը.)

Նիզակն անարի։ ԱՐԻՔ, արեաց. Այսպէս կոչէին զինքեանս պարսիկք եւ մարք, իսկ զօտարազգիս՝ (Անարիս. Եւս. քր.։ Խոր.։ Եղիշ.։ Փարպ.։)


Արիաբար

adv.

valiantly, valorously, courageously, manly, bravely, strongly, vigorously;
resolutely, generously, magnanimously.

· Calfa

NBHL (6)

Քաջաբար. քաջութեամբ.

Արիաբար ընդդէմ կալ, վարժիլ, կամ յաղթել, շահատակել, ելանել. (Պիտ.։ Յհ. կթ.։ Նար. ՟Ձ՟Բ։)

Արիաբար մրցմամբ. (Յհ. կթ.։)

Տիրեցին սմա արիաբար մարտիւք ընդ պարսս. (Խոր. ՟Գ 41։)

արիաբար, րք, րաց. ա. Արի բարուք. առաքինի.

Վատն եւ դանդաղն բնակեալ ի մէջ վատացն եւ խօթիցն. (Հց. աթ. կիւրղ. ստէպ։)


Արիական, ի, աց

adj.

masculine, manly, strong;
valiant, courageous;
— ազդ, the Persian nation.

· Calfa

NBHL (8)

արիական քաջութիւն, կամ մրցմունք, ընթացք, մահ. (Յհ. կթ.։ Նար. ՟Հ՟Ա։ Շար.։)

Արիական արք, կամ քաջ սպառազէնք։ Քաջապինդ արիական. (Մագ. ՟Ժ՟Է։ Շար.։ Տօնակ.։)

իբր Պարսկական.

Հայեցեալ յազգն արիական, թէ իգասէր էր. (Եզնիկ.։)

ԱՐԻԱԿԱՆՆ. գ. իբր Արիութիւն, կամ արիական մասն հոգւոյ. իբր նոյն եւ ոչ նոյն ընդ ցասմնականին կամ սրտմտականին.

Որ են պէսպէս խորհուրդք ցանկականին եւ արիականին. (Լմբ. սղ.։)

Իսկ ըստ արիականին մասին այսպէս միաւորի արդարութիւն։ Առաքինութիւն արիական մասին հոգւոյ։ Ի դիմի հարեալ արիականն սրտմտականին. (Տօնակ.։)

ἁνδρικός, νεανικός virilis, generosus, strenuus Սեպհական եւ մեծ փութով։ Պիտոյ է քաջ եւ արիական անձն ունել. (Ոսկ. յհ. ՟Բ 8։)


Արիանամ, ացայ

vn.

to have courage, energy, to be strong, to be notable for courage.

· Calfa

NBHL (5)

որ գրի եւ ԱՐԻԱՆԱԼ, ԱՐԱՆԱԼ. Արի լինել. զօրանալ. քաջանալ. անվեհեր բուռն հարկանել.

Արիացի՛ր ե՛ղբայր։ Արիանալ (ընդդէմ) փորձանաց սատանայի. (Վրք. հց. ՟Ե. ՟Ժբ։)

Ուստի նաւաստի արիացեալ՝ զնաւն ձգէ։ Արիացեալ յերկս. (Պիտ.)

Արիանամ զօրապէս, եւ վատթարագոյն ընկրկիմ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)

Արիացեալք առ հակառակ. (Շար.։)


Արիանոս, աց

s.

Arian.

· Calfa

NBHL (2)

որ եւ ԱՐԻՈՍԱԿԱՆ. Հետեւօղ արիոսի աղանդոյն.

Սաբելիանոսացն պարտ էր երիս խոստովանել պատկերս, իսկ արիանոսացն՝ մի աստուածութիւն երրորդութեան. (Լծ. ածաբ.։)


Արիացուցանեմ, ուցի

va.

to encourage, to embolden, to strengthen.

· Calfa

NBHL (5)

Տալ արիանալ. զօրացուցանել. սրտապնդել. քաջալերել. սիրտ տալ.

Արիացո՛ զհեղգս առ բարին. (Յիսուսի որդի։)

Փոխանակ արիացուցանելոյ հատեր զյոյս նորա. (Վրք. հց. ՟Զ։)

Ի գուպարս ատենիցն արիացուցանելով։ Պսակեն զյաղթողս, եւ առաւել արիացուցանեն. (Պիտ.։)

Յանդիմանելովն արիացուցանել. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։)


Արիութիւն, ութեան

s.

valour, courage, bravery, boldness, firmness, steadiness.

· Calfa

NBHL (13)

Յաղագս արիութեան եւ զանգիտութեան։ Ի ձեռն ամենայն չորիցն նոյն հանդիպի, արիութեամբ եւ ողջախոհութեամբ եւ արդարութեամբ եւ խոհեմութեամբ. (Պղատ. օրին. ՟Ա եւ ՟Ժ՟Բ։)

Արիութիւն է առաքինութիւն ցասմնատեսակին։ Արիութիւն (կամ արութեան) է հեղգ գոլ առ զարհուրանսն երկեղիցն, որ մահ սպառնայ. (Արիստ. առաք.։)

Առաքինութիւն ցասմնականին՝ արիութիւն. (Գր. հր.։)

Յաղագս համբերութեան եւ արիութեան ասէ տէր, եղիցին գօտիք ձեր պնդեալք ընդ մէջս. եւ առաքեալն, առէ՛ք զզրահս հոդւոյն, եւ կացէ՛ք հաստատունս եւ անշարժս. (Վրք. հց. ՟Ա։)

Զարդարեալ գոյ բարկութիւն արիութեամբ. (Սահմ. ՟Ժ։)

Պիտոյ բազում իմաստութիւն եւ արիութիւն։ Ընդդէմ կալ գազանին արիուըեամբ (յն. (արիաբար). Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)

Կամ Քաջութիւն. զօրութիւն. եւ Գործ քաջութեան.

Գործով արիութեան զհանդէս գեղեցիկն իրի կատարեն. (Պիտ.։)

Սպառազէն արիութեամբ։ Զառանց օրինի արիութիւնսն. Բազկի նոցա արիութիւն. (Նար. ՟Լ՟Ա. ՟Խ՟Զ. եւ Նար. խչ.։)

Արիութեանց պարառական, նախնեաց քաջացըն գոլ նկման. (Շ. առ ապիրատ.։)

Մերթ՝ որպէս Այրութիւն. երիտասարդութիւն.

Մինչեւ հասեալ էր յարիութեան հասակն. (Եղիշ. ՟Ե։)

ἁνδρεία fortitudo, γενναιότης enerositas որ գրի եւ ԱՐՒՈՒԹԻՒՆ, ԱՐՈՒԹԻՒՆ. (քանզի եւ ըստ յն. է այրութիւն). Քաջասրտութիւն. անվեհեր ոգի.


Արիւն, րեանց

s.

blood, kin;
— խաղողոյ, unpressed wine, must, wine;
արեամբ ներկել՝ շաղախել, to imbrue with blood, to spot with blood;
— հեղուլ, to shed blood, to kill, to wound;
— հանել, to bleed;
հոսումն արեան, hemorrhage;
կցորդ արեան, who sheds blood with another, consanguineous, of the same blood, related;
cf. Ապաժոյժ.

· Calfa

NBHL (38)

αἶμα sanguis, cruor Հիւթ կենդանական կարմրորակ՝ սփռեալ երակօք յամենայն մասունս մարմնոյ կենդանւոյն. արուն.

Շունչ ամենայն մարմնոյ արիւն իւր է։ Զմիս արեամբ շնչոյ մի՛ ուտիցէք։ Ձագք նորա թաթաւին արեամբք.եւ այլն։

Փոխարկին կերակուրք յարիւն, եւ արիւն ի մարմին, եւ յայլ մասունս մարմնոյն. (Նիւս. բն.։)

Զոր էր արեամբ զեռնոց մխեալ. (Խոր. ՟Բ 8։)

Ներկաւ յարեանց մերոց. (Լաստ. ՟Ի՟Ա։)

Արեան արտասուք. (Նար. ՟Ի՟Թ։)

Թէ ոք ՛տ վերայ մեռելոյ կոծ դնէ, եւ արիւն հանէ. (Կանոն.։)

ԱՐԻՒՆ, իբրեւ Սպանութիւն, կոտորած, պէսպէս ոճով ըստ յարակից բայից եւ բառից.

Մի՛ հեղցուք արիւն։ Որ հեղու զարիւն։ Մեղանչել յարիւն արդար։ Չգալ յարիւն արդար։ Չերթալ յարիւն։ Մի՛ անկցի արիւն իմ յերկիր։ Թաքուցանիցեմք զարիւն նորա։ Արիւն նորա խնդրի Յարիւն ընկերի մի յօժարիցիս։ Յարիւն համարեսցի մարդոյն այնմիկ։ Կցորդ արեան։ Պարտական արեան։ Այր արեանց։ Արեամբ չափ (այսինքն մինչեւ ցմահ).եւ այլն։

Որ զրկէն զնոսա, այր արեանց է. այսինքն արիւնահեղ եւ մահապարտ. (Սիր. ՟Լ՟Ա 25։)

Այրս մահու ի յարեանց գնդից. (Նար. ՟Կ՟Է։)

Եղէք պատճառք բազում արեանց։ Հեղան անթիւ արիւնք. (Փարպ.։)

Առանց արեան եւ կոտորածոյ. (Ագաթ.։)

Արեան ճապաղիս հանէին. (Փարպ.։)

Զարեանցն պատրաստէ յարուցանել ուխս. (Պիտ.։)

Վասն եղբարց յարուցանել ուխս. (Պիտ.։)

Վասն եղբարից իւրեանց գրգռութեանն, զի արիւն մեծ անկեալ է ի վերայ. այսինքն արիւնհեղութիւն բազում է լեալ. (Բուզ. ՟Ե 37։)

ԱՐԻՒՆ. իբր ազգականութիւն. համարիւն մերձաւորք.

Արիւն եւ հարազատութիւն արտաշիսի։ Արիւն վաղարշակայ են, այսինքն զարմ արշակայ մեծի։ Որպէս մտերմաց եւ արեանց կցորդաց. (Խոր. ՟Բ 26. 27. 35. 39։)

Արիւն ձեր եմք. (Փարպ.։)

Հարազատութեան արեան զարմին եսաւայ։ ի յարենէ արքայից։ Ընտանի արեանն երջանկի. (Նար. խչ. եւ Նար. մծբ.։)

Որք ազգասէրք եւս ի յարենէցն (այսինքն յարեանց) էին։ Որք հարազատ առ ի յարենէցն ազգականութենէ էին մարդիկ. (Պիտ.։)

ԱՐԻՒՆ ՀԱՆԵԼ, կամ ԹԱՓԵԼ, կամ ՀԱՏԱՆԵԼ, կամ ԹՈՂՈՒԼ, է Արիւն առնուլ հաամամբ երկի. արուն առնել.

Յորժամ մաղձադեղս տայ, կամ արիւն հանէ. (Սահմ. ՟Ի՟Ա։)

Գործ բժշկի այս է, խարել, կարել, եւ արիւն թափել. (Մանդ. ՟Ի՟Զ։)

Ի գարունն արիւն հատանեն, եւ դեղ առնուն. (Ոսկիփոր.։)

Պատճառն այն լինի, որ ի պատեհի ժամն արիւն չթողու. (Մխ. բժիշկ.։)

ԱՐԻՒՆ ԽԱՂՈՂՈՅ կամ ՈՐԹՈՅ. Քաղցու, մանաւանդ գինի.

Լուասցէ արեամբ խաղողոյ զհանդերձս իւր։ Զարիւն խաղողոյ ըմպէին գինի։ Զփիզսն ճաշակեցուցին յարիւն խաղողոյ. (Ծն. ՟Խ՟Թ 11։ Օր. ՟Լ՟Բ 14։ ՟Ա. Մակ. ՟Զ 34։)

Արիւն խաղողոյ, եւ ձէթ. (Սիր. ՟Լ՟Թ 31։)

Կայլակ կողիդ զաքիւն խաղողոյ. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)

Կանխագոյն է ծաղիկն հինգ ամսովք քան սկիզբն լինել արեանն որթոյ. (Եփր. համաբ.։)

ԸՆԴ ԱՐԻՒՆ ԳԱԼ. Մեռանիլ կամ շաղախիլ արեամբ.

Ժամանակ է այս նահատակելոյ . (.. ընդ արիւն գալոյ. Ոսկ. եբր. ՟Ե։ տե՛ս եւ ԱՊԱԺՈՅԺ։)

ՅԱՐԵԱՆ ԱՌՆԵԼ. որպէս Արեամբ շաղախել. արունոտել.

Զփուշսն ուստի՛ եւ ունիցի ոք, յարեան առնեն զձեռս ունելեացն. (Ոսկ. մ. ՟Բ 19։)

ԱՐԻՒՆ ՅԱՐՆԷ. որպէս Արենակից. ազգական.

Կարե՞ս զօտարն սիրել իբր զյարենէ. (Վրք. հց. ձ։)


Արիւնագոյն

adj.

of a blood colour, red, sanguine.

· Calfa

NBHL (6)

որ եւ ԱՐԻՒՆԵՐԱՆԳ. ունակ կարմրութեան արեան. կարմրորակ. արունի գունով, կաս կարմիր.

Տեսեալ զլուսնոյն արիւնագոյն լինելոյ զկերպարանսն. (Եզնիկ.։)

Ձի արիւնագոյն. (Մագ. ՟Հ՟Գ։)

Արիւնագոյն լեալ. (Շ. բարձր.։)

Արիւնագոյն իբրեւ զորդան կարմիր. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)

Արիւնագոյն երեւէր երկնայնոցն Քրիստոսի, զի յայտ արասցէ թէ ի պատերազմէ եկն ... զոր տեսեալ երկնայինքն արիւնագոյն մարմնով. (Վահր. յար.։)


Արիւնազանգ

adj.

bloody

· Calfa

NBHL (3)

ԱՐԻՒՆԱԶԱՆԳ կամ ԱՐԻՒՆԱԶԱՆԿ. որ եւ ԱՐԵՆԱԶԱՆԳ. Արեամբ զանգեալ. արիւնաշաղախ.

Տեսանեմ զծաղկատարփակս պատմուճան արիւնազանգ ոռոգմամբ. (Պիտ.։)

Որ դիմեալ գայ յեդոմայ արիւնազանկ կարմրութեամբն ի բոսորայ. (Լմբ. հանգ.։)


Արիւնաթաթաւ

adj.

bloody, dyed, stained with blood.

· Calfa

NBHL (4)

Հանդերձ արիւնաթաթաւ. (Բրսղ. մրկ.։)

Արիւնաթաթաւ զսպիսն բա՛ց ցուցանէր. (Ոսկիփոր.։)

Գանալից եւ արիւնաթաթաւ առնեն. (Վրք. ոսկ.։)

Մերկ յարմրութենէ, եւ արիւնաթաթաւ խայտառակեալ. (Լմբ. ովս.։)


Արիւնալից

adj.

full of blood.

· Calfa

NBHL (2)

Արիւնալից արիւնապարտ մարմինն. (Արծր. ՟Դ. 8։)

Լցեալ արեամբ.


Արիւնախանձ

adj.

bloody, bloodthirsty, sanguinary, cruel, that delights in shedding human blood;
that loves blood.

· Calfa

NBHL (3)

ԱՐԻՒՆԱԽԱՆՁ կամ ԱՐԻՒՆԱԽԱՆԾ. Խանձեալ մոլեալ ի հեղումն եւ յարբումն արեան. արուն ծծօղ՝ խմօղ, արունկզակ.

Իբրեւ զգազանս վայրենիս արիւնախանձս։ Չեմ գազան արիւնախանձ. (Եղիշ. ՟Ը։)

Արիւնախանձ վիրագ. (Պիտ.։)


Արիւնախառն

adj.

bloody, mixed with blood.

· Calfa

NBHL (5)

ὔφαιμος subcruentus Խառն ընդ արեան. արունոտ.

Արիւնախառա միս, կամ ջուր, կամ մարմինն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ. ՟Ի՟Զ։ ՃՃ.։)

Աչք բարկացողի հանապազ պղտոր եւ արիւնախառն լինի. (՟Ը. խհ։)

Արիւնախառն հուր. (Թէոդոր. խչ.։)

Դէմք խոժոռք, աչք արիւնխառն. (Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Է։)


Արիւնակալ, աց

s.

vessel to hold blood, cup of libation.

· Calfa

NBHL (2)

Արար զկահ սեղանոյն, եւ զարիւնակալս նորա. (Ել. ՟Լ՟Է 16։)

θυΐσκη mortriolum կամ ըստ եբր. քաֆ acerra Անօթ զոհից, որպէս ընդունարան արեան ի ձեւ սանդի կամ անկանի. ըստ այլոց՝ տուփ կամ խնկաման.


Արիւնահան

adj. s. sanguinary;
murderous, bloodshedder.

· Calfa

NBHL (3)

Որ հանէ զարիւն յանձնէ՝ կամ յայլոց՝ վիրաւորելով, սպանանելով. արուն հանօղ.

Այդպիսի ողբովք, եւ զազրալի խայտառականօք արիւնահան եւ արիւնահեղ լինիք։ Հալածեցէ՛ք զարիւնահանսն. (Մանդ. ՟Ի՟Գ։)

Եթէ արիւահան ոք իցէ։ Ամենայն գողք եւ աւազակք արիւնահանք. (Բուզ. ՟Դ 12։)


Արիւնահեղ

cf. Արիւնահան.

· Calfa

NBHL (4)

Ամենայն որ նենգութիւն ունի առ ընկերն, արիւնահեղ է. (իսկ ոչ եհեղ զարիւնն վասն ոչ լինելոյ ձեռնհաս. Լմբ. սղ.։)

Առաջնոց արիւնահեղիցն. (Երզն. մտթ.։)

Մինչեւ ցե՞րբ իցեմք յահի եւ ի դողման արիւնհեղ թագաւորիս. (Կաղանկտ.։)

ἑκχέων αἶμα sanguinm fundens, ἁνήρ αἶματων vir sanguinum Որ հեղու զարիւն մարդոյ յանիրաւի. մարդասպան. որպէս յն. հեղօղ զարիւն. (Եզեկ. ՟Ժ՟Զ 38։ ՟Ժ՟Ը 10։) եւ որպէս Այր արեանց. (Սղ. ՟Ե 7։ ՟Ի՟Ե 9։ ՟Ծ՟Դ 24։ ՟Ծ՟Ը 3։)


Արիւնահեղութիւն, ութեան

s.

bloodshed, slaughter, massacre, carnage, bloodiness.

· Calfa

NBHL (1)

Աւազակն զամենայն վարս իւր յարիւնահեղութեան ծախեաց. (Ճ. ՟Ժ.։)


Արիւնահոս

adj.

bleeding, bloody.

· Calfa

NBHL (3)

Ուր իցէ հոսումն արեան իւիք օրինակաւ.

Յարիւնահոսն յարուցանեն քրտունս։ Ծիւրական ախտիւք պաշարեալ, դեղոց եւ արիւնահոսն օշոտելոց կարօտանայ. (Պիտ.։)

Պատառեալ արիւնահոս. (Սիսիան.։)


Արիւնայեղցութիւն, ութեան

s.

abundance of blood.

· Calfa

NBHL (2)

Առատութիւն կամ լիութիւն արեան.

Արիւնայեղութեամբն զբոլորն լնլով կենդանիս ուժեղագոյնս գործէ. (Պիտ.։)


Արիւնային

adj.

sanguine, that abounds in blood, sanguineous.

· Calfa


Արիւնանամ, ացայ

vn.

to be turned or changed into blood;
to become rod.

· Calfa

NBHL (5)

Զիա՞րդ կերակուրքն՝ կէսքն արիւնանան. (Կոչ. ՟Թ։)

Ընկալեալ մասն արեան ինչ ի լերդէն՝ արիւնանայ. (Մագ. ՟Ծ՟Է։)

Հանին զհացն սրբութեան, եւ զգինին արիւնանալ պատարագին՝ ի վերայ սեղանոյն. (Բուզ. ՟Ե 28։)

Բիբք աչացն արիւնանան. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 25։)

ἑξαιματούμαι in sanguinem convertor Յարիւն դառնալ, փոխիլ. եւ Արիւնիլ. արուն փոխուիլ՝ կտրիլ, արիւնոտիլ.


Արիւնաներկ

adj.

coloured with blood.

· Calfa

NBHL (7)

Ներկեալ կամ գունեալ արեամբ. արիւնազանգ, եւ արիւնագոյն.

Տեսեալ զնա արիւնաներկ մարմնով. (Վահր. յար.։)

Արիւնաներկ սուսեր (խաչի). (Բենիկ.։)

Մասն ի կենաց փայտէն արիւնաներկ. (Վրդն. աշխարհ.)

Արիւնաներկ շրթամբք, կամ հանդերձիւք. (Խոր. հռիփս.։ Գանձրն.։)

Յարիւնաներկ ծաղկաց ծիրանացեալ։ Արիւնաներկ մանուշակագոյն. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)

Արիւնաներկ ձեր պատմուճանի. (Գանձ.։)


Արիւնանշան

adj.

marked with blood.

· Calfa

NBHL (1)

Լուսաւոր խաւարամած արիւնանշան. (Ագաթ.։)


Արիւնաշատ

adj.

who has much blood, sanguine.

· Calfa

NBHL (3)

Ոյր արիւնն է առատ՝ յառոյգ հասակի.

Ի ձեռն ջերմեռանդն եւ արիւնաշատ կուսին. (Եփր. թագ.։)

Պիտոյ եղեւ աղջիկ մի կոյս եւ արիւնաշատ, զի ջեռուսցէ զնա. (Տօնակ.։)


Արիւնապարտ

adj.

responsible for blood shed.

· Calfa

NBHL (4)

որ եւ ԱՐԵՆԱՊԱՐՏ. Պարտական արեան. արիւնահեղ.

Փախստականք յաշխարհէն՝ արիւնապարտք. (Փարպ.։)

Արիւնալից արիւնապարտ մարմինն. (Արծր. ՟Դ 8։)

Արիւնապարտք լինին ըստ մարգարէին ի ծուլանալն. (Խոսր.։)


Արիւնասակաւ

adj.

who has little blood.

· Calfa

NBHL (2)

Ոյր սակաւ է արիւնն, կամ նուզեալ.

Արիւնասակաւ ծերութիւն. (Եփր. թագ.։)


Արիւնասէր

adj.

that loves blood, sanguinary.

· Calfa

NBHL (4)

Սիրօղ արեան այսինքն արիւնհեղութեան, այր արեանց.

ներկաւ մարմին նորա ի գոյն արեան, արիւնասէր գոլով. (Վրդն. դան.։)

Թէպէտ յեղանակաւ ոք գազանանման եւ արիւնասէր ունիցի զձեռս. (Մեկն. ղեւտ.։)

Եւ էր այր բռնաւոր եւ արիւնասէր. (Պտմ. վր.։)


Արիւնարբու

adj.

blood-sucking, bloody, sanguinary, bloodthirsty.

· Calfa

NBHL (8)

Ըմպօղ արեան. արիւնահեղ. որպէս գազան, եւ գազանաբարոյ. արուն խմօղ, արունկզակ.

Իբրեւ զգազանս շաղղակերս եւ արիւնաբուս. (Եղիշ. ՟Ը։)

Որոց տեսեալ զարիւնարբուս ի կենդանեցադ. (Յհ. իմ. պաւլ.։)

Կորիւն արիւնարբու. (Գր. հր.։)

Զանյագ բերանս առիւծոյն սանձեաց, եւ զարիւնարբու զլեզուն կարճեաց. (Ոսկ. ես.։)

Որոց զօրագլուխ էր տիւնարբու եւ այսակիրն մահմատ. (Ղեւոնդ. ՟Զ։)

Արիւնարբուք գաղանցեալ. (Շ. վիպ.։)

Ըստ իւրեանց արիւնարբու բարուցն. (Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)


Արիւնացայտ

adj.

who emits blood, bloody.

· Calfa

NBHL (3)

Երբեմն վառեալ, եւ երբեմն արիւնացայթ երեւեսցի. (Ոսկ. ես.։)

Զվերամբարձ բագնին արիւնացայտ լինել. (Անան. եկեղ։)

ԱՐԻՒՆԱՑԱՅԹ ԱՐԻՒՆԱՑԱՅՏ. ἠμάγμενος cruore aspersus Որ ցայտէ կամ երեւի ցայտել յիւրմէ զարիւն. արիւնազանգ.


Արիւնեմ, եցի

va.

to bleed.

· Calfa

NBHL (3)

Արեամբ շաղախել՝ ներկել. արունոտել.

Զհերն խզել, կամ զճակատն հարկանել, զերեսն արիւնել. (Երզն. խրատ.։)

Ծառայից չարաց վասն ի զրկօղսն յարենալ. (Սիր. ՟Խ՟Բ 6.) ըստ յն. գրելի է, զկողսն արիւնել։


Արիւներանգ

adj.

colour of blood, red, bloody.

· Calfa

NBHL (3)

Ունօղ ղերանգ արեան.

Արիւներանգ ներկուած։ Զարիւներանգն կարմիր. (Նար. ՟Ժ՟Դ. եւ Նար. խչ.։)

Արիւներանգ մարմնով ունի զգեցեալ պատմուճան գղեցիկ. (Վահր. յար.։)


Արիւնընծայ

adj.

offered with the blood.

· Calfa

NBHL (2)

Արեամբ հանդերձ ընծայեալ. խառն ընդ արեան նուիրական.

Արիւնընծայ ... աղերսիցն յարգմամբ. (Նար. ՟Ձ՟Բ։)


Արիւնհեղութիւն, ութեան

s.

cf. Արիւնահեղութիւն.

· Calfa

NBHL (5)

Հեղուլն զարիւն այլոց. մարդասպանութիւն. կոտորած. արեան ճապաղիք.

Բազում ոճիրս արիւնհեղւթեան գործեաց։ Առնուլ վրէժս զսաստիկ արիւնհեղութեանցն զքրիստոնէից. (Արծր. ՟Բ 2։)

Ուր բազում արիւնհեղութիւնք եղեն. (Լաստ. ՟Ի։)

Ոչ սուր սրեալ, ոչ արիւնհեղութիւնք. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)

Արիւնհեղութիւն արդարեւ ոչ մարմնոյ արեան, այլ հոգւոյ. (Լմբ. սղ.։)


Արիւնհոսութիւն, ութեան

s.

homorrhagy.

· Calfa


Արիւնոռոգ

adj.

watered with blood.

· Calfa

NBHL (2)

Արեամբ ոռոգիչ, եւ ոռոգեալ. արիւնաշաղախ.

Առ իմէ՞ շախես զընդհանրատարած բնակութիւն արիւնոռոգդ ոռոգմամբ. (Պիտ.։)


Արիւնոտ

adj.

sanguine, full of blood.

· Calfa

NBHL (8)

Նոյն եւ ռմկ. Արիւնազանգ. արիւնաթաթախ.

Հանդերձ արիւնոտ. (Լմբ. համբ.։)

Խնդրեաց զտէգն արիւնոտ, եւ համբուրեաց. (Վրդն.)

Ոչ զշրթունսն արիւոտ տեսանես. (Ոսկ. մ. ՟Բ 5։)

Յետոյ լուանային զարիւնն (սրսկեալ), եւ ոչ եթէ արիւնոտ մնային. (Ոսկ. եբր.։)

Ոչ եթէ արիւնոտ շրջէր հանապազ. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ը։)

Եւ Արիւնաւոր.

Դառնամազձքն բարկացկոտք լինին, եւ արիւնոտքն ցանկասէրք. (Լմբ. առակ.։)


Արիւնորակ

adj.

having the colour of blood, sanguine, red.

· Calfa

NBHL (1)

Արիւնորակ ձորձ. (Նար. խչ.։)


Արիւնռուշտ

adj.

bloody, full of blood;
sanguinary, bloodthirsty.

· Calfa

NBHL (10)

ԱՐԻՒՆԸՌՈՒՇՏ կամ ԱՐԻՒՆՌՈՒՇՏ. ὔφαιμος sanguine suffusus, rubescens, sanguineus Շառագոյն. արիւներանգ. մթագոյն. տժգոյն արեամբ ներկեալ.

(Աչք ի բարկութե) շառագոյն արիւըռուշտ լինին։ Արիւնըռուշտ աչօք հայելով (շան ի թշնամին՝) փրփրով բերանն լի. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. լիւս.։)

Զոմանց աչս (տեսանէր) արիւնռուշտս եւ կարմիրս։ Ոմանց սեւ լեալ դէմք, ոմանց արիւնռուշտ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)

Արիւնռուշտ ակն. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)

Կամ Արիւնաշաղախ.

Եղնգամբք իբրեւ երկաթի քերչօք արիւնռուշտ առնէին. (Վրք. ոսկ.։)

Իբր յառապարի փշալից եւ արիւնռուշտ շրջիմ. (Ի գիրս խոսր.։)

Զարիւնռուշտ մամոնայսն անդր ի ներքս խճողէր. (ՃՃ.) իմա՛, զարեամբ այլոց շաղախեալս յանիրաւութենէ։

ԱՐԻՒՆԸՌՈՒՇՏ. իբր Արիւնախանձ, կամ արիւնաշաղախ, ներկեալ յարենէ այլոց.

Արիւնըռուշտ գազան։ Արիւնըռուշտ առիւծ. (Յհ. կթ.։ Մաշտ.։ Ճ. ՟Ա.։)


Արծաթ, ոյ

s.

silver;
coin, money, species;
—ոյ տալ, վաճառել, to sell for ready money;
քերել զ—, to take or wear the silver off;
անօթ —ոյ, a silver vase.

· Calfa

NBHL (11)

Ոչ էր համարեալ արծաթ յաւուրս սաղովմոնի՝ թէ իցէ ինչ։ Զի է տեղի արծաթոյ, ուստի լինի։ Իբրեւ զարծաթ զտեալ։ Անփորձ արծաթ։ Արծաթ խոտան։ Անօթս արծաթոյ (այսինքն արծաթեղէն).եւ այլն։

ԱՐԾԱԹ. Սպաս արծաթի.

Ետոն յուդիթայ զամենայն արծաթ խորանին եւ զգահոյսն։ Զիա՞րդ գողանայք ի տանէ տեառն քո արծաթ կամ ոսկի։ Գործել զոսկին եւ զարծաթ։ Զգարշելիս նոցա եւ զկուռս՝ զփայտն եւ զքար եւ զարծաթ.եւ այլն։

ԱՐԾԱԹ. Դրամ արծաթի. ճերմակ ստակ.

Տաց քեզ արծաթ ընդ ադարակին։ Չորեքհարիւր սատեր արծաթոյ։ Երեսուն կրկին սատեր արծաթ։ Տուժեսցի արծաթ։ Կշռեցի նմա արծաթ եօթն սիկղ, եւ տասն արծաթոյ։ Արծաթ քո ընդ քեզ լիցի ի կորուստ.եւ այլն։

ԱՐԾԱԹ. Ինչք. մեծութիւն. ըստակ.

Որ սիրէ զարծաթ, ոչ յագեսցի արծաթով։ Արծաթոյ լուիցէ ամենայն ինչ, (այսինքն արծծաթով վճարի) Ժղ. (՟Ե 9։ ՟Ժ 16։)

Վանեաց արծաթն ծառայեցուցիչ. (Նար. ՟Խ՟Ը։)

Օրինակ քաջապէս հնազանդութեանն կենդանի արծաթն մեզ լինիցի, որ ի ներքոյ ամենեցուն գլորի, եւ յամենայն աղտոյ մարմնոյ անկցորդ. (Կլիմաք.։)

ἁργύριον argentum Մետաղ սպիտակափայլ՝ պատուականագոյն յետ ոսկւոյն.( նոյն է եւ յն. լտ. արղի՛ռիօն, արճէնդում.

ԱՐԾԱԹ ԿԵՆԴԱՆԻ. cf. ՍՆԴԻԿ. argentum vivum որ եւ է ըստ յն. ջրարծաթ. ὐδράργυρος


Definitions containing the research ա : 5914 results

Գելում, ելի, ելայ

va.

to tighten. fo press, to close;
to wring, to distress.

· Calfa

NBHL (11)

Գելուլ ի կոճեղ զոտս։ Գելուլ երկաթեօք զձեռս. (ՃՃ.։)

Ի ձեռն ուժգնագոյն գելլով (այսինքն գելլոյ) զջուրն ի հանդերձէն ի բաց ճնշեալ հանեն. (Նիւս. կազմ.։)

Եգէլ զաղիս նորա. (Դատ. ՟Ե. 30։)

Աղիսս գելու (այսինքն գելանի). (Պտմ. աղեքս. ձ։)

Սիրտ իմ գելու։ Սիրտ իմ գելաւ յիս. (Երեմ. ՟Դ. 19։ Ողբ. ՟Ա. 20։)

Զսիրտ իմ գելու, եւ զորովայն իմ գալարէ. (Եփր. խոստով.։)

Յաջ կողմն զպարանոցն գելեալ թիւրէր. (Փիլ. լիւս.։)

Գելոյր եւ տապալէր երկդիմի մտօք (որպէս օձ գալարեալ). (Եղիշ. ՟Բ։)

Սրով գելուլ զպարանոց. (որպէս ՟Թ. չէլմէք). (Արծր. ՟Ե. 6։)

Խանդաղական ձայնիւ գորովեն (զտղայս), եւ զխոսն գելուն. իբր բեկբեկեն ոլորմամբ ձայնի եւ ողոքանօք. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)

ԳԵԼՈՒՄ գելի, Գելանիմ, գելայ. στρεβλόω Torqueo, contorqueo, distorqueo, στρέφω flecto, σπαράσσω lactero Արգելուլ եւ գալարել ի կապանս. պրկել. ոլորել. ճնշել. ճնլել զմարմինն կամ զսիրտն։ տրորել, ճզմել, սըխմել. գըսգըվրագ պաղլամագ, սըգմագ, ինճիթմեք.


Գելումն, ման

s.

distortion, contortion, sprain, sfrain, wrench, twist;
commotion.

· Calfa

NBHL (1)

Գելումն սրտին խոնարհեցուցանէ ի կարեկցութիւն. (Խոսր.։ Սարգ.։)


Գեղգեղեմ, եցի

va.

to trill, to modulate, to quaver, to shake, to sing agreeably.

· Calfa

NBHL (9)

Գեղգեղեալ գովեն զքեզ. (Շար.։)

Մարթ իբր Գեղազարդել.

Զարմանալ պարտիմք ընդ քաղցրանուանդ բարբառ, զոր գեղգեղեալ յօրինէ ճպուռն։ Անդադար գեղգեղէ զբարբառն առաւել քանզերգս արուեստականաց. (Վեցօր. ՟Ը։)

Ընդ եղանակս արկեալ գեղգեղեն (դպիրք). (Լմբ. պտրգ.։)

Մատամբք յօրինէ եւ գեղգեղէ զնուագսն. (Սեբեր. է։)

Գեղգեղեսցէ զաստուածային երգն։ Ճռուողումն գեղգեղեալ բարբառոյ. (Վրդն. սղ. եւ Վրդն. ծն.։)

Զեռահիւսակն գեղգեղեն սրբասացութիւն. (Նանայ.։)

Անդաստան ծաղկաց ցցունազարդ գեղգեղեալ բազմագունակ երանգօք եւ յարազուարճ առատացօղովք. (Թէոդոր. ի կոյսն.։)

μελῳδέω modulor, laudo carmine Բեկբեկ կամ խաղուն ձայնիւ երգել. եղանակել.


Գեղեր

s. pl. villages.

· Calfa

NBHL (1)

Արուարձանեայք՝ շինանիստք գեղեր. (Վրդն. թուոց.։)


Գեղերեսեմ, եցի

vn.

to polish;
to paint, to plaster;
to paint one's self.

· Calfa

NBHL (2)

Գեղազարդել զերեսս. պաճուճել, արծնել.

Փորագրեցին, գեղերեսեցին ... արձան պատմաբանական. (Նար. խչ.։)


Գեղերփնեմ, եցի

va.

to embellish, to adorn with good colour.

· Calfa

NBHL (2)

ԳԵՂԵՐՓՆԵԼ. Գեղեցիկ երփնիւ կամ գունով զարդարել. վայելուչ նկարել, ներկել.

Ի քոյդ նշան գեղերփնեալ զուղէշ սիգնոնի. (Նար. խչ.։)


Գեղեցիկ, ցկի, ցկաց

adj. adv.

handsome, pretty, genteel, gallant, agreeable, smiling, graceful, cheerful;
polite, becoming, proper, decent, light, elegant, happy, good;
—, —ս, — իմն, well, very well, prettily, politely, decently;
bravely, excellently, gallantly;
— դպրութիւնք, fine letters.

· Calfa

NBHL (18)

Կոյս գեղեցիկ։ Երինջք գեղեցիկ։ Քաղաքս կամ տունս գեղեցիկս։ Գեղեցիկ ամղան, յօշուած, վէմ, դաշտ, արտօք։ Ծառ գեղեցիկ ի տեսանելի։ Գեղեցիկ էր երեսօք։ Գեղեցիկ տեսլեամբ յոյժ, կամ տեսանելով, եւ այլն։

Զգեղեցիկ բանին աստուծոյ ճաշակսն ճաշակեցին. (Եբր. ՟Ե. 14։)

Բեկումն մեծ եղիցի գեղեցկին եւ փափկացելոյն. (Երեմ. ՟Բ. 2։)

Դարձո՛ զակնդ քո ի կնոջէ գեղեցկէ. (Սիր. ՟Թ. 8։)

Միթէ եւ թագաւորաց մարմինք խո՞տ իցեն, կամ կանանց գեղեցկաց, կամ սկայիցն անուանեաց. այո՛, ասէ. (Ոսկ. ես.։)

Առաջնորդ գեղեցկացն, եւ վերնայնոյն առիթ. (Ածաբ. աղք.։)

Ի ծերութեանն գեղեցկի. այսինքն ի բարւոք ծերութեան. (Փիլ.։)

Օրիորդին գեղեցկի։ Իսկ գեղեցկումն մասին երկրի։ Ի ձեռն գեղեցիկ խնդրոյս։ Գեղեցիկ մտածութեամբ։ Գեղեցիկ եւ չափաւոր մոլութեամբ. (Խոր.։)

Գեղեցիկ վարուք. (Յճխ.։)

Գեղեցիկ խորհրդովք։ Զգեղեցիկ հոգ յանձին ունիս շինութեան աշխարհի. (Եղիշ.։)

Տուր ինձ հրաման՝ գեղեցիկ յանդգնութեամբս լինել եզր ի միջի ձերում. (Լմբ. ատ.։)

Հատանել զգեղեցիկ գեղեցիկ ատաղձս ի լեռնէն. (Եւս. քր. ՟Ա. յն. զամենագեղեցիկ նիւթ։)

ԳԵՂԵՑԻԿ. մ. καλῶς bene optime Գեղեցկաբար. վայելչապէս. բարւոք. ի դէպ. քաջ.

Իւրովք պատուիրանօք վառէ գեղեցիկ զմարդիկ։ (Եզնիկ.։)

Գեղեցիկ իմն անդ կարգելով զերկիրն։ Գեղեցիկ բարբառեցար։ Յոյժ գեղեցիկ երգէր ձեռամբ. (Խոր. ՟Բ. 6. 12. 60։)

Գեղեցիկ յանդիմանիմք ի ձէնջ. (Լմբ. ատ.։)

Կարի քաջ գեղեցիկ եպիմարքոս ասէ, եւ այլն. (Փիլ. լին.։)

καλός, -λή, -λόν pulcher, -chra, -chrum;
formosus, καλλίον, κάλλιστος pulchrior, pulcherrimus, ὠραῖος tempestivus, speciosus, decorus, venustus Գեղաւոր. գեղանի. գեղաղէշ. չքնաղ. բարետեսիլ. համեմատ մասամբք՝ հանդերձ լաւութեամբ գունոյ. եւ լայնաբար՝ Վայելուչ, վայելչական, հաճոյական, լաւ, ընտիր. ազնիւ, անոյշ, ախորժելի, գովելի, զարմանալի, քաջ, եւ այլն. աղուոր, սիրուն, աղէկ, ըռինտ, աղէկուկ, տեսքով.


Գեղեցկոտն

adj.

that has good feet or legs.

· Calfa

NBHL (2)

Գեղեցիկ ոտիւք, եւ քաջընթաց.

Առոյգաբարձն, եւ գեղեցկոտն. (Խոր. ՟Ա. 23։)


Գեղեցկութիւն, ութեան

s.

beauty, charms, graces, delicacy, gentility, decency, neatness, elegance;
ornament, enamel, flower, embellishment, bloom;
— տեղւոյ, amenity.

· Calfa

NBHL (8)

Բարեչափութիւն անդամոց հանդերձ վայելուչ գունով գեղեցկութիւն առնէ մարմնոյ. (Նիւս. բն.։)

Գեղեցկութիւն՝ չափակցութիւն մասանց մարմնոյ՝ հանդերձ բարւոք գունով. (Ոսկիփոր.։)

Գեղեցկութիւն մարդոյ, նոճի, նաւաց, տան, վայրի, արարածոյն։ Գեղեցկութեան արարչապետն։ Թագ գեղեցկութեան.եւ այլն։

Եւ ետ բարձրեալն շնորհս եւ գեղեցկութիւն առաջի նեմեսարայ. (Տոբ. ՟Ա. 23։) յն. տեսք, իբր կերպարան հաճոյական։

Գեղեցկութիւն հասակի, դիմաց, երկրի, քայռամանեկի. (Խոր.։ Եղիշ.։ Յհ. իմ.։)

Գեղեցկութիւն վարդապետութեան, կամ մտաւորաց։ Գեղեցկութիւնք ի վանս. իբր լաւութիւն, բարեկարգութիւնք. (Իգն.։ Եզնիկ.։ Վրք. հց. ՟Բ։) (Յն. գալլօս, է նոյն ընդ հյ. ձայնիս գեղ. այլ ոմանք ի յունաց ստուգաբանութեամբ իմա հանեն ի ձայնէս գալէօ, որ է կոչել, ըստ առածի արիսպագացւոյն.

Աստուած որպէս զամենայն առ ինքն կոչեցեալ. ուստի եւ գեղեցկութիւն ասի)։

κάλλος, καλλωνή pulchritudo, εὑμορφία formositas Գեղ. վայելչութիւն. բարեչափութիւն եւ պայծառութիւն. լաւութիւն. պատուականութիւն.


Գեղձումն, ման

s.

strong or intense desire, eagerness, wish, longing.

· Calfa

NBHL (6)

ԳԵՂՁՈՒՄՆ ὅρεξις desiderium, appetentia որ եւ ԳԵՂՁ. Ուժգին ըղձումն, ձկտումն. տենչ. փափաք. եւ Գորովումն, գելումն սրտի, փղձկումն. գութ աղեաց.

Շարժեսցէ զկենդանին առ գեղձումն ցանկութեան (կերակրոյ). (Նիւս. կազմ. ՟Լ՟Բ։)

Գեղձումն ախտի (գութ աբրահամու առ ագար). (Փիլ. լին. ՟Գ. 24։)

Արտօսրահոս գեղձումն։ Ըստ բնութեան շարժեցեալք դիւրաւ ի գեղձումն. (Պիտ.։)

Բարեկամացս գեղձումն այսքան փղձկի ի դորա ողորմելիսդ՝ որ վասն իմ, կերպարանք. (Լմբ. պտրգ.։)

Հրեշտակականին կենաց գեղձմամբ զամենայնի զանց արարեալ զստորնայնովք եւ զժամանակէիւք. (Տօնակ.։)


Գեղմն, ղման

s.

fleece, wool.

· Calfa

NBHL (6)

Իջցէ որպէս զանձրեւ ի վերայ գեղման. (Սղ. ՟Հ՟Ա. 6։)

Ի կթոց արօտականաց, եւ ի գեղմանց. (Խոր. ՟Գ. 20։)

Գեղմն իմանալի, զոր ետես գեդէովն։ Գառինքն օրինականք ... ետուն մեզ զգեղմն ընդունիչ զցօղն երկնային. (Շար.։)

Գեղմնն ասու, զոր խնդրեաց տեղալ ի վերայ նորայ միայն անձրեւ. (Եփր. դտ.։)

Զարանցն արեամբ ներկելոցն յեղանակել ի պատահումն գեղման. իբրեւ ասր սուրբ եւ սպիտակ առնել. (Նար. ՟Ծ՟Բ։)

πόκος vellus, lana Գզաթ. բուրդ. ասր.


Գեղջերէց, րիցու

s.

country priest.

· Calfa

NBHL (1)

Նման ես դու գեղջերիցու ի գեօղդ որ առ ձեզ մօտ է ... բախել սկսաւ, եկն արտաքս գեղջերէցն. (Վրք. հց. ձ։)


Գեղջուկ, ջկաց

s. adj.

peasant, villager, countryman, boor, plebeian;
rustic, unpolite, uncivil, vulgar, low.

· Calfa

NBHL (8)

Գեղջուկք եւ թագաւորք։ Յելլենացւոց ոչ միայն գեղջկաց, այլ եւ թագւորք։ Իշխանաց եւ գեղջկաց։ Զգեղջուկս, եւ զազատս։ Տգէտ համարելի է եւ գեղջուկ. (Փիլ.։)

Գեղջկաց պատուել զքաղաքիս՝ որպէս զիշխանս, եւ քաղաքացեաց մի՛ կարի առ գեղջկօքն պերճանալ. (Խոր. ՟Բ. 7։)

Քաղաքականաց, եւ գեղջկաց. (Նար. ՟Գ։)

Ոչ ըստ գեղջկաց անարուեստից երկրորդել. (Յհ. կթ.։)

Ի գեղջկաց հեռագոյնս դնել նուաստ բանից. (Իգն.։)

Իբր Ռամկական. անշուք.

Գեղջուկ բանիւ, կամ բանիւք։ Գեղջուկ զգեստ. (Յհ. կթ.։ Սարգ.։ յկ. ՟Ա։ Անյաղթ ստորոգ.։)

χωρίτης rusticus, rusticanus, ἱδιώτης privatus, plebejus, unus e vulgo որ եւ ԳԵՂՋԵԱՅ, ԳԵՂՋԱՅԻՆ. Գեղական. շինական. եւ Գռեհիկ. ռամիկ. սոսկական. անկիրթ. տգէտ.


Գեղցեմ, եցի

vn.

to modulate the voice.

· Calfa

NBHL (2)

ԳԵՂՑԵՄ կամ ԳԵՂՁԵՄ (կամ ներկայն է Գեղուլ, եւ գեղցէ՝ է ապառնի). որպէս թէ Կարի գելուլ, գալարել. թեքել. խոնարհեցուցանել. ծեքծեքել. ցածուցանել.

Ի վերայ ընչից մերձաւորին գեղցէ զձայն. յն. խոնարհեցուսցէ. (Սիր. ՟Ի՟Թ. 5։)


Գեղօն, ից

s.

dancing music;
dancing with singing;
pomp, show.

· Calfa

NBHL (3)

Զամենայն զերգսն վնասակարս, եւ զաղտեղութեան գեղօնս, ուր ... եւ պարք են. (Ոսկ. եփես. ՟Ի։)

Միթէ ի գեղօ՞ն (կամ ի գեղաւ) յառնիցես, եւ ի ցոյց շպարիցի. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ը.) յն. մի բառ, իբր պաճուճանք հանդիսի։

Իբր Գեղգեղանք. եւ Գեղազարդութիւն. ᾡδή եւ πομπή


Գետնխշտիմ, եցայ

vn.

cf. Գետնախշտի.

· Calfa


Գետօրէն

adv.

like a river.

· Calfa

NBHL (3)

Լիպարք (կզղիք) եւ ետնէ (լեառն) հոսեն բազում անգամ զհուրն գետօրէն. (Արիստ.։)

Գետօրէն յառաջ խաղայ (շնորհն). (Սարգ. յկ. ՟Թ։)

Վտակք որ գետօրէն ընթանան. (Վրդն. օրին.։)


Երկծով

adj.

enclosed or placed between two seas.

· Calfa

NBHL (3)

Անկեալ ի տեղի մի երկծով՝ թիւրեցին զնաւն. (Գծ. ՟Ի՟Է. 41։)

Եւ էր յայնժամ անձն հերովդի իբրեւ յերկծովու նաւ ըմբռնեալ. (բաղիշ. յհ. մկ։)

διθάλασσος, -ττος bimaris, qui utrinque mari adluitur Ուր են կրկին անցք կամ կիրճք ծովու. ... իքի տէնիզ կամ պօղազ արասը. որպէս ընդ մելիտենէ եւ ընդ գոդդոս, այսինքն ընդ մալթա կղզին, եւ ընդ կօցցօ կղզեակն.


Երկկերպի

cf. Երկկերպ.

· Calfa

NBHL (3)

Իժն գայ ի հակառակութիւն՝ իբր երկբոյս, եւ երկկերպ եղեալ. ( կէս գնտաձեւ, կէս բարձրագլուխ ). (Փիլ. լիւս.։)

Չորքն երկկերպիք ի ծովէ ի ցամաք դիմեցին. (իբր երկակենցաղք, կամ մարդախառն գազանք). (Եւս. քր. ՟Ա։)

cf. ԵՐԿԿԵՐՊԵԱՆ. մանաւանդ որպէս διφυής երկբոյս, որոյ կրկին են բնաւորութիւնք.


Երկկին, կնոջ

s.

bigamist.

· Calfa

NBHL (3)

Որ միակինքն իցեն, զերկկանայսն մի՛ բամբասեալ խոտիցեն. (Կոչ. ՟Դ։)

Երկկանայք ... զերկկանայս։ Եղիցի ապաշխարութիւն նորա՝ երկկնոյ. (Կանոն.։)

ԵՐԿԿԻՆ որ եւ ԵՐԿԱԿԻՆ. δίγαμος bigamus, qui secundo jungitur matrimonio Այր կրկին անգամ ամուսնացեալ.


Երկձի, ոց

adj. s.

two horsed;
carriage, equipage.

· Calfa

NBHL (4)

συνωρίς biga Ունակ երկուց ձիոց, (կառք, եւ կառապետ, կամ ձիաւոր)

Գայր նոյն հեծեալ երկձի». յն. երկձիոյ. եբր. զոյգ ձիոց. (Եւս. ՟Ի՟Ա. 9։)

ԵՐԿՁԻ. գ. Խաղ ընթացից երկձի կառօք.

Յաւելաւ յովանակական երկձին, եւ յաղթէր փիղիստիաքոս. (Եւս. քր. ՟Ա։)


Երկճիղ

adj.

forked;
cleft;
separated in two, of two branches;
cf. Երկժանի.

· Calfa


Երկճիւղ

cf. Երկճիղ.

· Calfa

NBHL (8)

Կախեաց զերկճիւղ փայտէ». ա՛յլ ձ. զերկճիւղ, կամ զերկճեղ. (Յես. ՟Ը. 9։)

Կախեաց ի յերկճեղն. (Կամրջ.։)

Թերեւս զի միաբուն էր, եւ երկճիղ. (Կիւրղ. յես.։)

Ոմանք յերկճղի փայտս կախեալ զմինն մասնեաց թարգմանի, կամ երկճիւղի. (Վրդն. ծն.։)

Թէ ամենայն խաչաձեւ պաշտելի է, պաշտեսցի եւ երկճղին յէոյ (գուցէ ի բնէ). (Ոսկիփոր.։)

Խորշ երկճղի՝ կարմիր ծովուն». իբր երկծով, կամ յերկուս առաջս. (Խոր. աշխարհ.։)

Երջանիկ արաբիա, որ կայ ի մէջ երկճեղ կացմիր ծովուն. (Սանահն.։)

ԵՐԿՃԵՂ կամ ԵՐԿՃԻՂ, կամ ԵՐԿՃԻՒՂ ԵՐԿՃՂԻ. δίκροος, δίκρους biceps, bifidus, bifariam, bifarius Որոյ են ճիւղք կամ մասունք երկու. երկու ճղով.


Երկմիտ, մտաց

adj.

irresolute, perplexed, wavering, distrustful, suspicions, doubtful;
— յերկմիտս լինել cf. Երկմտեմ.

· Calfa

NBHL (9)

Զի որ երկմիտն է, նման է հողմակոծեալ եւ տատանեալ ալեաց ծովու։ Այր երկմիտ առանց հաստատութեան է յամենայն ճանապարհս իւր. (Յկ. ՟Ա. 6. 8։)

Ուր ոչ գոյ երկմիտ, դադարէ կռիւ». յն. երկսիրտ, իբր անմիաբան, կամ խարդախ. (Առակ. ՟Ի՟Զ. 20։)

Գանձուց ոստիկան երկմիտ. պատգամաւոր բանսարկու. (Նար. ՟Ժ՟Զ.) իբր անհաւատարիմ, ո՛չ միամիտ։

Եւ եթէ յերկմիտս ոք իցէ, ոչ հաճեսցի ընդ նա անձն իմ. (Եբր. ՟Ժ. 38։)

Եթէ զսիրելին վասն մեր ետ, է՞ր վասն այլոցն յերկմիտս լինիք. (Ոսկ. հռ. ՟Ը. 32։)

Այլ յերկմիտս եմ, գուցէ ոչ ընդունիցի զիս։ Յերկմիտ եղեալ՝ զուղիղ ճանապարհն ոչ գիտեմ. (Ճ. ՟Ա.։)

Լուաւ, թէ գողացեալ է. յերկմիտս եղեւ իբրեւ զմարդ, եւ տրտմեցաւ. (Բրսղ. մրկ.։)

δίθυμος, διακρινόμενος, ἅπορων discors, haesitans, ddubius Որ է յերկուս միտս, որպէս երկբայութեամբ վարանեալ. թերահաւատ. տարակուսեալ. խարդախ մտօք.

ՅԵՐԿՄԻՏՍ կամ ՅԵՐԿՄԻՏ ԼԻՆԵԼ. ὐποστέλλομαι reformido, subtraho me Տարակուսիլ. վարանիլ. խիթալ. վախվըխել, կասկածիլ.


Երկմտութիւն, ութեան

s.

irresolution, vacillation, doubt, distrust.

· Calfa

NBHL (9)

Բառնայցեն զսուրբ ձեռս ի վեր առանց բարկութեան եւ երկմտութեան. (՟Ա. Տիմ. ՟Բ. 8։)

Ընդէ՞ր երկմտեաց, եւ եղեւ երկմտութեամբն պատճառ ծննդեան արհմենի. (Եզնիկ.։)

Երկմտութիւն գոյ զնոցանէն. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 24։)

Չի՛ք երկմտութիւն աւետարանացն ընդ միմեանս. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 24։)

Ստուգեալ գիտաց զբազմաց այլոց եւս երկմտութիւն. (Եղիշ. ՟Ե։)

Դուք թէ միամտութեամբ վարիք, եւ կամ երկմտութեամբ. (Փարպ.։)

Յերկմտութենէ փախերո՛ւք, որպէս ի գլխոյ չարեաց։ Ուր երկմտութիւն եւ բարկութիւն գոյ, անդ ոչ բնակէ աստուած. (Ածազգ. ՟Ա. եւ ՟Զ։)

διαλογισμός, διχόνια, ἁμφισβήτησις dubitatio, haesitatio եւ այլն. Հակառակն միամտութեան ի հաւատալ, ի յուսալ, եւ ի պահել զհաւատարմութիւն. որպէս երկբայութիւն, կասկածոտութիւն, թերահաւատութիւն.

Եւ δίστασις, διαφωνία, μερισμός dissensio, divisio եւ այլն. Երկբանութիւն. անմիաբանութիւն. երկպառակութիւն. օցտումն. բաժանումն.


Երկնեմ, եցի

va.

to be in labour, to bring forth a child;
to suffer;
to be pained or grieved;
to think, to contemplate, to ponder over;
to elaborate.

· Calfa

NBHL (18)

Ընդէ՞ր երկնեցեր զիս։ Եւ ի սառա, որ երկնեացն զմեզ։ Ոչ երկնեցի, եւ ոչ ծնայ։ Որպէս որ երկնիցէն մերձ ի ծնանել. (Ես. ՟Խ՟Ե. ՟Ծ՟Ա. եւ ՟Ի՟Գ. ՟Ի՟Զ. եւ այլն։)

Որդեա՛կք իմ, զորս դարձեալ վերստին երկնեմ. (Գաղ. ՟Դ. 19։)

ԵՐԿՆԵԼ. Ցաւագնիլ. վշտանալ. հեծել. եւ Սպասել կարօտանօք.

Տեսցեն զքեզ ազդք, եւ երկնեսցեն. (Ամբ. ՟Գ. 10։)

Ամենայն արարածք հեծեն եւ երկնեն մինչեւ ցայժմ. (Հռ. ՟Ը. 22։)

Տրտմեսցին, եւ երկնեսցեն հառաչմամբ. (Վրք. հց. ՟Բ։)

Վշտագին երկնեմ, զի ոչ ամենեքեան զայսպիսի այր գիտեն. (Ոսկ. հռ.։)

Երկնէին եւ այսմ, գիտել զօր գալստեան նորա. (Երզն. մտթ.։)

Առաւել երկնեսցի ծարաւ իմ, եւ առաւել վարձս առից յաստուծոյ». իմա՛, սաստկասցի տ վշտագնել զիս. (Վրք. հց. ՟Ե։)

Երկնեաց զանօրէնութիւն. (Սղ. ՟Է. 15։)

Յամենայն ժամ երկնէին զմահաբեր չարիսն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 18։)

Ի վերայ մեր զմերտն երկնելով. (Նիւս. թէոդոր.։)

Բայց կարծեմ զայլ ինչ երկնել մտաց ձերոց այսպէս կեղծաւորելովդ. (Յհ. իմ. երեւ.։)

Զօրհանապազ երկնեցաք եւ երկնեմք առ միմեանս զչարութիւն. (Լմբ. ատ.։)

Կամ Առթել, յառաջ բերել ինչ ճգամբք.

Կրկին ինձ երկնէ մարտից յարուցմունս։ Պաղատանս բազմադիմիս ընդ իմս երկնեսցի։ Եւ ոչ արեան արտասուս երկնեաց. (Նար. ՟Ա. ՟Գ. ՟Ի՟Թ։)

եւ չ. ὡδίνω parturio, in partu doleo Երկամբք ծնանել, եւ կրել զցաւ ի ծնանելն. տղաբերքի ցաւ քաշել.

ԵՐԿՆԵԼ. ὡδίνω, μηχανάομαι, πειράομαι molior, niteor Խորհել եւ նիւթել ինչ. մեքենայել. հնարել.


Երկնուղէշ

adj.

having branches very high or reaching to heaven.

· Calfa

NBHL (2)

Ունօղ զուղէշ երկնաբերձ կամ երկնային.

Եւ ծառ երկնուղէշ անթարշամ խնծորին. (Նար. կուս.։)


Երկնուստ, յերկնուստ

adv.

from heaven, from on high.

· Calfa

NBHL (5)

Երկնուստ էր հասեալ վտանգն, եւ աստուածառաք էր բարկութիւնն. (Արծր. ՟Դ. 8։)

Ծագեաց յերկնուստ լոյս. (Խոր. ՟Գ. 66։)

Յաղագս յերկնուստ իջանելոյ. (Մամբր.։)

Ի յերկնուստ հայեցող ի վերայ նորա. (Ոսկ. համբ.։)

Զառ ի յերկնուստ ընծայեալ զդեղդ կենաց։ Հոսեալ ի յերկնուստ. (Նար. ՟Ծ՟Գ։)


Երկնչիմ, եայ, երկի՛ր, կերո՛ւք, կի՛ք

vn.

to fear, to be afraid of, to dread, to apprehend, to be frightened, to tremble;
to distrust;
մի երկնչիք, don't be afraid, never fear.

· Calfa

NBHL (4)

Լուայ զձայն քո, եւ երկեայ։ Մի՛ երկնչիր։ Յահէդ ձերմէ երկիցեն. յորոց երկնչէիքն՝ երկիցեն ի ձէնջ։ Երկեան երկիւղ մեծ։ Երկեան արքն երկիւղ մեծ ի տեառնէ։ Ի զարհուրանաց սրտի քո՝ զոր (այսինքն որով) երկնչիցիս։ Երկիցէ յերեսաց նորա ամենայն երկիր։ Անդ երկիցեն զերկիւղ։ Երկերուք, եւ այլն։

Երկի՛ր յօրինակէս ասէ. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)

Գտանի եւ Երկեալ, կամ Երկնչեալ, իբր ռամկական։

φοβέομαι, δηλιάω, εὑλαβέομαι timeo, metuo, paveo, vereor, reveror Կրել զերկիւղ. յահի յերկիւղի լինել. զանգիտել. խիթալ. ակն ածել. պատկառել. վախնալ. վախել.


Երկնչոտ

cf. Երկչոտ.

· Calfa

NBHL (4)

Փոխանակ զանձինս աներկիւղս ունելոյ՝ զնա եւս երկնչոտ ուսուցանէին. (Մամբր.։)

Զարին երկնչոտ ցուցանէ։ Վա՛յ սրտի երկնչոտի եւ ծանրաշարժի. (Բրս. արբեց. եւ Բրս. ապաշխ.։)

Վշտակիր եւ երկնչոտ մարմնովս չարչարակից եղեն քրիստոսի. (Լծ. կոչ.։)

Միթէ վա՞տ իցեմք եւ երկնչոտ. (Հ=Յ. ապր. ՟Թ.։)


Երկնօրէն

adv.

like heaven.

· Calfa

NBHL (2)

Իբր Երկնանման.

Երկնօրէն լայնութեամբ. (Նար. խչ.։)


Երկչոտ, աց

adj.

timid, fearful, pusill-animous, cowardly.

· Calfa

NBHL (5)

Երկչոտին առանձին իմն չարութիւն ինքեամբ վկայէ դատապարտեալ. (Իմ. ՟Ժ՟Է. 10։)

Ռոբովամ էր մանուկ, եւ երկչոտ սրտիւ. (՟Բ. Մնաց. ՟Ժ՟Գ. 7։)

Երկչոտ՝ եղջերու եւ նապաստակ են. (Փիլ. լիւս.։)

Զփանաքիս եւ զերկչոտսն. (Պիտ.։)

δειλός timidus որ եւ ԵՐԿՆՉՈՏ. Որ դիւրաւ եւ ստէպ երկնչի. վատասիրտ. անարի. վախկոտ


Երկչոտիմ, եցայ

vn.

to feel intimidated, to get frightened.

· Calfa

NBHL (1)

Վատասրտիլ. զանգիտել. վախվըխել.


Երկչոտութիւն, ութեան

s.

timidity, pusillanimity, cowardice.

· Calfa

NBHL (5)

Երկչոտն լինել. վատասրտութիւն. վախկոտութիւն.

Նուաստ է երկչոտութիւն. իսկ արութիւն՝ նուաստութեան եւ երկչոտութեան թշնամի եւ հակառակ է։ Սրտմտականին, որ ըստ արութեան, եւ ըստ երկչոտութեան է. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. լին.։)

Յաղթեսցէ՛ երկչոտութեանն՝ գութ, աստուծոյ երկիւղն՝ մեղկութեն. (Ածաբ. աղք.։)

Մտրակեաց զիւրաւացի հեղգ երկչոտութիւն մտաց իմոց. (Արշ.։)

Երկչոտութիւնն թովմայի տեղեակ առնէ զմեզ. (Մամբր.։)


Երկրորդումն, ման

s.

cf. Երկրորդութիւն.

· Calfa

NBHL (2)

Երկրորդումն օրինաց։ Գրեսցես նմա զերկրորդումն օրինացս այսոցիկ ի մատենի. (Օրին. ՟Ա. 1։ ՟Ժ՟Է. 18։ Յես. ՟Ը. 32։)

δευτέρωμα secundus actus Երկրորդելն, իլն. կրկնումն. իսկ Երկրորդումն օրինաց, իմա՛ կրկնումն օրինաց տուելոց. Δευτερονόμιον Deuteronomium


Երկրորդուստ

s.

list, roll.

· Calfa

NBHL (2)

cf. ԵՐԿՐՈՐԴՈՒՄՆ. որպէս Ցուցակ, քաղուած.

Եօթանասուն աշակերտացն երկրորդուստ անուան նոցա ուրեք չէ՛ յայտ. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 12։)


Երկփեղկեմ, եցի

va.

to divide in two, to cleave.

· Calfa

NBHL (3)

Իբրու Յերկու փեղկս կամ ի ծուէնս պատառել. զմիութիւնն բաժանել. քակել, խզել.

Զուխտ եկեղեցւոյդ թերեւս կարացից երկփեղկել. (Եղիշ. ՟Գ։)

Երկփեղկեաց ի բաց զդաշինս ուխտին. (Յհ. կթ.։)


Երրորդ

adj. s. adv. third;
third part;
thirdly.

· Calfa

NBHL (21)

Օր երրորդ։ Գետն երրորդ։ Յաւուրն երրորդի։ Մինչեւ յերրորդ ազգ։ Երրորդ մասն։ Յասին երրորդում։ Ի կառսն երրորդս.եւ այլն։

Զերրորդն թիւ պատուեցին՝ պատարուն զնա գտեալ. (Մագ ՟Ե։)

Երկրորդքն երրորդիցն առաջնորդեն. (Շ. հրեշտ.։)

Իսկ (Գիւտ թղթ.) առ վաչէ.

Զերրորդն աստուած յերկնից յերկիր ածեր քեզ յօգնականութիւն». իմա՛ զերրորդութիւնն, կամ զերեակն եւ զմին։

ԵՐՐՈՐԴ. գ. Երրիր մասն.

Երրորդ դորակին լիցի ռ խոյ մի. (Թուոց. ՟Ի՟Ը. 14։)

Երկրորդիւ դորակին։ Զերկրորդ դորակին»։

Երրորդ մնասցէ ի նմա. եւ անցուցից զերրորդ մասն (յն. զերրորդն) ընդ հուր. (Զքր. ՟Ժ՟Գ. 8։)

τρίτος tertius Վերջինն յերից՝ յո՛ր եւ է կարգի.

Եղիցի երրորդ իսրայէլ ի մէջ եգիպտացւոցն եւ ի մէջ ասորեստանեայցն». եբր. երրորդ մասն. (Ես. ՟Ժ՟Գ. 24։)

Փոխանակ երրորդաց սերմանն (զատուցելոց ի բաժ հարկաց). (՟Ա. Մակ. ՟Ժ. 29։)

ԵՐՐՈՐԴ. որպէս Այն՝ որ է յերրորդ կարգի զկնի թագաւորի. կամ փոխանորդ փոխանորդի. եւ Որ ինչ ըստ կարգի լինիցին երրորդ.

Երրորդ ի թագաւորութեան իմում տիրեսցէ, կամ տիրեսցես, կամ լինել իշխան. (Դան. ՟Ե. 7. 18. 31։)

Երրորդք չուեսցեն (ի կարգի բանակին). (Թուոց. ՟Բ. 24։)

ԵՐՐՈՐԴՔ ասին եւ Ամուսնացեալքն երրորդ անգամ։ (Կանոն.։)

Նախ զառաքեալս. երկրորդ՝ զմարգարէս, երրորդ՝ զվարդապետս. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Բ. 28։)

Գայ երրորդ անգամ։ Գնաց կաց յաղօթս երրորդ անգամ. (Մկր. ՟Ժ՟Դ. 41։ Մտթ. ՟Ի՟Զ. 44։)

Երրորդ անգամ ... չորրորդ անգամ. եւ այլն. (Ոսկ. մտթ. ստէպ։)

ԵՐՐՈՐԴ. մ. τρίτον, τρίτως tertium, tertio, tertio loco Յերորդ կարգի. երիր. երրորդաբար.

ԵՐՐՈՐԴ ԱՆԳԱՄ. մ. τρίτον, ἑκ τρίτου tertia vice, tertio Յերորդում նուագի. երիցս անգամ. զայս երիցս.


Երրորդեմ, եցի

va.

to treble, to triple, to repeat three times.

· Calfa

NBHL (3)

Մտեալ երկրորդէր եւ երրորդէր զբանսն. (Ղեւոնդ. ՟Բ. եւ ՟Է։)

Զնոյն եւ այժմ երրորդէ։ Երրորդեաց զխրատ գոհութեանն։ Այս ուխտս յաստուծոյ՝ որ առ աբրահամ եւ իսահակ, երրորդեցաւ առ յակովբ. (Լմբ. սղ.։)

τρισσόω triplico Երեքկնել. երիցս կրկնել զնոյն բան.


Երրորդութիւն, ութեան

s.

Trinity;
triplicity.

· Calfa

NBHL (8)

Միութիւն օրհնաբանեալ՝ եւ երրորդութիւն։ Մի պատճառ ամենայն էիցս՝ երրորդութիւնն. յորմէ գոլն եւ բարի գոլն է ամենայն էիցս. (Դիոն.։)

Երրորդութիւն անբաժանելի։ Համագոյ երրորդութիւն։ Երրորդութեան եւ մի աստուածութեան. (Շար.։)

Մի յերրորդութենէն։ Միդ յիսկութենէ երրորդութեանդ, եւ այլն. (Նար.։)

τριάς, τριάδος trinitas, trias Յաստուածայինս է Երրեակն գոլ անձնաւորութեանց ի միում անբաժանելի աստուածութեան. թէսլիս.

Ի սոյն յարմարեալ ... զպսակօղ եւ զնորոգօղ անուան էութեան ամենազօր սուրբ Երրորդութեանն ... Հայր, Որդի, Հոգի, ի մի շար դասեալ՝ զթիւն պատուեալ եւ օրհնաբանեալ երիցն ազգակցաց՝ երկոտասան վերանկարէ. (Նար. առաք.։)

ԵՐՐՈՐԴՈՒԹԻՒՆ, կոչի նիւթապէս Ուր կայցեն երեք թիւք. որպէս, Փիլոն երրորդութիւն ձայնէ զանուանս ենովսայ, ենովքայ, նոյի. եւ դարձեալ աբրահամու, իսահակայ, յակոբայ. եւ զերիս հրեշտակս երեւեալս աբրահամու։ (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. լին.։)

Ի քո իսկ անձն (այսինքն ի միտս), եւ ի մարմին եւ ի հոգի. զի յարժամ քում երրորդութեամբդ այդմիկ զմիաբանութիւն հաստատեսցես խաղաղութեամբ, յայնմ ժամանակի իբրեւ յաստուածութեանն երրորդութեան պատուիրանի հաստատեալ՝ լուիցես. (Եւագր. ՟Ժ։)

Երրորդութեանս մերում խաղաղութիւն առնելով՝ զճմարիտ խաղաղութիւնն խաղաղանայցեմք. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Է։)


Երփն երփն

adj. s. adv.

speckled, variegated, diversified with colours;
diversity of colours;
in several colours or manners;
— հարկանիլ, հատանիլ, shine with many colours;
— երանդօք, of a thousand colours, party-coloured.

· Calfa


Եւղ

cf. Իւղ.

· Calfa

NBHL (1)

cf. Իւղ, եւ զածանցս նորա։


Եփիչ

s.

cook.

· Calfa

NBHL (2)

Մի՛ ոք զենցէ ուլ եւ եփեսցէ զնա ի կաթն մօր իւրոյ. կա՛մ զի մի՛ եփեսցեն զուլ եւ զմայր ի միասին, կամ զի կաթն սնուցիչ նորա մի՛ եղիցի եփիչ նորա. (Եփր. ել.։)

Մի՛ եփեսցես զգառն ի կաթն մօր իւրոյ, զի մի՛ սնուցիչ նորա՝ լիցի եփիչ նորա. (Վրդն. ել.։)


Եփոյ, ից

s.

cooked meat;
cooling draught, decoction.

· Calfa

NBHL (3)

ԵՓՈՅ ԵՓՈՑ. ἔψημα coctile Եփելի կամ եփուած ինչ. եփոց. յն. է՛փսիմա. եբր. նազիտ. որ թարգմանի ստէպ ի մեզ՝ Թան.

Կառո՛ դու զսանն մեծ, եւ եփեա՛ եփոյ որդւոցդ մարգարէից ... Եկն եւ արկ ի սան եփոյին (զազոխն) ... եւ եղեւ յուտելն նոցա յեփոյէ անտի՝ աղաղակեցին. (՟Դ. Թագ. ՟Դ. 38=40։)

Եփոցք եւ խորովոյք եւ ծախք ի վաճառաց. (Մանդ. ՟Դ։)


Եփոց, աց

cf. Եփոյ.

· Calfa

NBHL (3)

ԵՓՈՅ ԵՓՈՑ. ἔψημα coctile Եփելի կամ եփուած ինչ. եփոց. յն. է՛փսիմա. եբր. նազիտ. որ թարգմանի ստէպ ի մեզ՝ Թան.

Կառո՛ դու զսանն մեծ, եւ եփեա՛ եփոյ որդւոցդ մարգարէից ... Եկն եւ արկ ի սան եփոյին (զազոխն) ... եւ եղեւ յուտելն նոցա յեփոյէ անտի՝ աղաղակեցին. (՟Դ. Թագ. ՟Դ. 38=40։)

Եփոցք եւ խորովոյք եւ ծախք ի վաճառաց. (Մանդ. ՟Դ։)


Եփումն, ման

s.

cf. Եփ;
— մետաղաց, ապակւոյ, annealing of metals or glass.

· Calfa


Եօթնեկին

adv.

seven times.

· Calfa

NBHL (12)

ԵՕԹՆԵԿԻ ԵՕԹՆԵԿԻՆ. Եօթնակի. եօթնեակ. եօթնպատիկ. եւ Եօթն անգամ. եօթը խաթ, օխտը կերպով.

Եօթնեկի շնորհօք։ Զեօթնեկի շնորհս հոգւոյն. (Լմբ. առակ.։ Վրդն. ղեւտ.։)

Թուեսցես ... եօթն ամ՝ եօթնեկին ... քառասուն եւ ինն ամ. (Ղեւտ. ՟Ի՟Ե. 8։ զի եօթնիցս եօթն է քառասունիննը։)

Զեօթնեկին պսակքս ստացաւ ի գիշերիս յայսմիկ. (Վրք. հց. ՟Ը։)

Եւ ո՛չ եօթնեկի ըստ յանցմանն պատժեցեր. (Երզն. աղ.։)

Եւ լնոյր ի նոսա եօթնեկինն հատուցանել. (Կիւրղ. թագ.։)

ԵՕԹՆԵԿԻ ԵՕԹՆԵԿԻՆ. Եօթնակի. եօթնեակ. եօթնպատիկ. եւ Եօթն անգամ. եօթը խաթ, օխտը կերպով.

Եօթնեկի շնորհօք։ Զեօթնեկի շնորհս հոգւոյն. (Լմբ. առակ.։ Վրդն. ղեւտ.։)

Թուեսցես ... եօթն ամ՝ եօթնեկին ... քառասուն եւ ինն ամ. (Ղեւտ. ՟Ի՟Ե. 8։ զի եօթնիցս եօթն է քառասունիննը։)

Զեօթնեկին պսակքս ստացաւ ի գիշերիս յայսմիկ. (Վրք. հց. ՟Ը։)

Եւ ո՛չ եօթնեկի ըստ յանցմանն պատժեցեր. (Երզն. աղ.։)

Եւ լնոյր ի նոսա եօթնեկինն հատուցանել. (Կիւրղ. թագ.։)


Եօթներորդ, աց

adj. s. adv. seventh;
week;
seventhly.

· Calfa

NBHL (5)

Հանգեան յաւուրն եօթներորդի. օրհնեաց աստուած զօրն եօթներորդ։ Յամի կամ յամսեանն եօթներորդի։ Յերեսներորդի եւ յեօթներորդի ամի. եւ այլն։

Էի ի սուգ երիս եօթներորդս աւուրց. (Դան. ՟Ժ. 2։)

Տօն եօթներորդաց։ Եօթն եօթներորդս. Եօթն եօթներորդքն ամաց՝ քառասուն եւ ինն ամ. (Ել. ՟Լ՟Դ. 22։ Ղեւտ. ՟Ի՟Գ. 15։ եւ ՟Ի՟Ե. 8։ Օր. ՟Ժ՟Զ. 9. եւ այլն։)

Եօթանասուն եօթներորդք համառօտեցան ի վերայ ժողովրդեան քո. եւ այլն. (Դան. ՟Թ. 24։ (այն են ամք 490, յաւուրց դանիէլի ցՔրիստոս։))

ԵՕԹՆԵՐՈՐԴ. գ. ἐβδομάς hebdomas, septimana Եօթնեակ մի. շաբաթ մի. եօթն աւուրք, եւ ամիսք, եւ ամք.


Եօթներորդեմ, եցի

va.

to repeat seven times.

· Calfa

NBHL (3)

զի պէսպէս է մեկնութիւն բանիս (Եզեկ. ՟Ի՟Ա. 23.)

Որպէս հմայիցէ ոք հմայս առաջի նոցա, եւ եօթներորդիցէ նոցա եօթներորդս»։

ἐβδομίζω Եօթնիցս կրկնեալ զիմն, կամ առնուլ զեօթներորդ մասն. կամ առաջի առնել այսչափ եօթնեակս, այսինքն շաբաթս.


Եօթնեքին

cf. Եօթանեքեան.

· Calfa