copious.
Յորդ յոյժ. բազմապատիկ.
Լուծանէ զղամեքայ զբազմայորդ անմտութիւն. (Եփր. աւետար.։)
active, very diligent.
Կարի յորդորամիտ, բարեյօժար, փոյթ.
Յայնժամ երկրագործք մեր բազմայորդոր էին ի վաստակս ձեռաց. (Յհ. կթ.։)
Բազմայորդոր փութով հաւանեցարո՛ւք ի շնորհավաճառութիւն այսր աւուր. (Թէոդոր. ի կոյսն.։)
who has many husbands;
populous (town).
πολύανδρος femina, quae saepius nupsit Մակդիր կնոջ՝ որ լեալ է բազում արանց հետ զհետէ. որ եւ ասի ԲԱԶՄԱՆԿՈՂԻՆ. շատ մարդու կնիկ եղած.
Զբազմայրն կինն բերելով (սադուկեցւոց) յօրինակ. (Արշ.։)
ԲԱԶՄԱՅՐ. որպէս Բազմամարդ. πολύανδρος viris frequens
Ի բաց փախչին գազանք իբրեւ ի բուն իշխանէ ի մարդկանէ. վասն որոյ յորժամ բազմայր լինին՝ ոչ գան ի քաղաքսն։ Մեղուք եթէ առաւելեալ լիցին զօրէն բազմայր քաղաքի՝ գաղթեալք յայլ վայր փոխին. (Փիլ. ել. եւ Փիլ. լիւս.։)
that has many joints;
false;
Piecemeal.
Ուր իցեն բազում յօդք կամ յօդուածք, եւ զօդմունք. որոյ բազում են խաղալիք անդամոց. բազմամասն. խաղերը կամ կապը շատ.
Զի չէ՛ մարդ, թէ մի գնացք լինիցին բազմայօդ յօդուածոց նոցա։ Բազմայօդքն լքեալք անկանէին, եւ յօդակոտոր ի միմեանց յօդքն քակտէին. (Վեցօր. ՟Ա. եւ ՟Թ։)
Բնութիւնս մեր նոյնպիսի է բազմայօդ եւ կցկցելով. (Վրդն. ծն.։)
Որով խորտակի բազմայօդ՝ ի վերայ շրջեալ մարդկային բնութեանս չարութիւն, զոր նաւս թարսշայ մարգարէն անուանէ. (Նիւս. երգ.) յն. բազմահե՛րձ. πολυσχιδῶς
ԲԱԶՄԱՅՕԴ. ա. որպէս Ստայօղ, պաճուճեալ. ...
Զբազմայօդս զայս եւ զշնչականս ստորին խաբէութիւնս. (Սարկ. լս.։)
to increase, to grow in great numbers, to shoot, to multiply, to enlarge;
to abound, to overflow.
ποληθύνομαι, πολυπληθέω multiplicor Բազում լինել, աճել թուով կամ սերնդեամբ. շատնալ.
Աճեցէք եւ բազմացարո՛ւք եւ լցէ՛ք զերկիր ... եւ թռչունքն բազմասցի՛ն ի վերայ երկրի։ Բազմանայ յոյժ ժողովուրդն յերկրիս։ Բազմանայր թիւ աշակերտելոցն։ Ի բազմանալ աշակերտացն.եւ այլն։
Եւ բազմացաւ ձայն կանչողին՝ փոխան սրբոյ ժամահարին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
ԲԱԶՄԱՆԱԼ. Առատանալ. առաւելուլ. լիանալ.
Բազմացաւ ջուրն։ Բազմանայր յոյժ յոյժ։ Բազմացան չարիք մարդկան ի վերայ երկրի։ Վասն բազմանալոյ անօրէնութեանն։ Ողորմութիւն ձեզ, խաղաղութիւն եւ սէր բազմասցի։ Եկեղեցին՝ մխիթարութեամբ հոգւոյն սրբոյ բազմանայր. եւ այլն։ Որպէս եւ յայլ գիրս ասի.
Բազմանալ բանից, ողջունի, դիականց, մեղաց, կառաց, փրկութեան, քահանայութեան, (այսինքն քահանայից,) գոչման, աղաղակի.եւ այլն։
that has many members;
polynomial
polyhedron.
that abounds in materials;
that contrives in several ways.
πολύυλος materiosus Որոյ բազում են նիւթբ. ի բազում նիւթոց յօրինեալ.
Ոչ ի բլուր բադնեաց բազմանիւթ բարձրաբերձ ... սեղանոց. (Նար. խչ.։)
Իբրեւ զիւղն քահանայական բազմանիւթ. (Վրդն. ել.։)
ԲԱԶՄԱՆԻՒԹ. πολύπλοκος valde implicatus, versatus Որ նիւթէ զբազում ինչ. բազմահնար. նենգաւոր. չարարուեստ.
Զխորհուրդս բազմանիւթաց յիմարեցոյց. (Յոբ. ՟Է. 15։)
provided with many pictures;
various
Պէսպէս նկարուք. բազմերանգ. գունագոյն. գունզգուն.
Անճառ փառօք փառաւորիք, բազմանըկար գոյն պաճուճիք. (Շ. եդես.։)
Ծառ զանազան պտղովք լցեալ, եւ կամ բազմանկար պատկեր. (Հին քեր.։)
polygonal.
ԲԱԶՄԱՆԿԻՒՆ որ եւ ԲԱԶՄԱՆԿԻՒՆԻ, նւոյ, նեաց. πολύγωνος, πολυγωνίος multangulus, angulosus
Ունի յինքեան տասնեակն եւ զերեքանկիւնիցն եւ զչորեքանկիւնիցն եւ զայլոց բազմանկիւնիցն երեւելի յատուկ առանձնաւորութիւնն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
prostituted, whoremonger;
prostitute;
cf. Բազմայր.
πολύγαμος quae pluribus nupsit Բազմայր. կին եղեալ արանց բազմաց. շատ հեղ կարգըւած կնիկ.
Որոյ բազում են անկուածք.բազմամանուած. բազմահիւս. բազմապատիկ.
Ձմեռն ասի յաղագս բազմանկ չարութեանն նշանակաց. (Նիւս. երգ.։)
Զբազմանկողին կինն զայն, որ եօթանցն եղեւ եղբարց, յառաջ մատուցանէին. (Նիւս. բն.։)
Թէ ո՛րպէս իցէ յարուի կնոջն բազմանկողնոյ. (Կիւրղ. ղկ.։)
Զոր ընդդէմ սադուկեցւոցն ասաց յաղագս բազմանկողին կնոջն. (Շ. մտթ.։)
Ստեղծանեն զբազմանկողին զոմն կին, որոյ էութիւն բնաւ ուրեք ոչ է. (Իգն.։)
very affectionate, enamoured.
Լի բազում անձկանօք, գթով, սիրով. կարօտով.
Զի բազմաձուկն զգութն յատելութիւն դարձուսցեն. (Եւագր. ՟Ժ՟Բ։)
that has many significations, equivocal, ambiguous;
that has many marks.
ԲԱԶՄԱՆՇԱՆ ԲԱԶՄԱՆՇԱՆԱԿ. πολύσιμος multa significans Որ ինչ ունի զբազում նշանակութիւն. շատ բան ցցնօղ.
Լոյս, կեանք, ճանապարհ, հովիւ, բազմանշան եւ այլատարազ տեսութեամբ։
Մի խաբեսցէ ոք զքեզ բազմանշան բանիւ. (Տօնակ.։)
Ոչ ըստ միում օրինակի ... կարելն, եւ ոչ կարելն, այլ՝ բազմանշանակ է. (Առ որս. ՟Է։)
cf. Բազմանշան.
ԲԱԶՄԱՆՇԱՆ ԲԱԶՄԱՆՇԱՆԱԿ. πολύσιμος multa significans Որ ինչ ունի զբազում նշանակութիւն. շատ բան ցցնօղ.
Լոյս, կեանք, ճանապարհ, հովիւ, բազմանշան եւ այլատարազ տեսութեամբ։
Մի խաբեսցէ ոք զքեզ բազմանշան բանիւ. (Տօնակ.։)
Ոչ ըստ միում օրինակի ... կարելն, եւ ոչ կարելն, այլ՝ բազմանշանակ է. (Առ որս. ՟Է։)
cf. Բազմաճաճանչ.
Որոյ բազում են նշոյլք. բազմալոյս. առատ լուսով, շողշողուն.
Ի նորոգել զարարածս բազմանշոյլ շնորհօք եւ լուսաւոր աւազանաւն. (Յճխ. ՟Զ։)
Երկանունն, եւ բազմանշոյլն՝ յաւազանէ, եւ ի կոչմանէ (Ստեփաննոս պսակ՝ եպիսկոպոս). (Նար. խչ.։)
that is composed of, or has many tunes;
harmonious, melodious.
Ուր բազում են նուագք կամ եղանակք.
Բազմանուագ ձայնիւք (կենդանիք) զերաժշտականացն վերաթուեն նուագ. (Սհկ. արմաւ.։)
that has many names.
πολυώνυμος mlta nomina habens, multorum nominum Որոյ բազում են անուանք. այլ եւ այլ անուամբք կոչեցեալ. շատ կերպ անուն ունեցօղ.
Մի գոլով (Աստուած) բազմանուն է ըստ կրիցն. (Արիստ. աշխ.։)
Իսկ բազմանուն , ասելով, ես եմ որ էն , կեանք, լոյս, Աստուած, ճշմարտութիւն. (Դիոն. ածայ.։)
Զբազմանուն զամենազօրն (Աստուած,) զմիադիմի հաստատութիւնն ... (որ) կոչի բարերար, արդար, ամենակալ եւ այլն. (Կոչ. ՟Զ։)
Բազմանուն՝ Քրիստոս, եւ մի որդի. մի, եւ բազմանուն։ Մարմին եղեալ՝ բազմանուն եղեւ։ Ըստ տնօրէնութեանն բազմանուն է (Քրիստոս). (ՃՃ.։ Ոսկիփոր.։ Լմբ. յայտն.։)
Յորժամ քննեմք ըզբազմանուն խաչիս նշան. (Շ. ոտ. բարձր.։)
Բազմանուն ասէ զչարն՝ ըստ զանազան գործոցն անուանելով. (Նիւս. երգ.։)
Բազմանունք են (կամ բազմանուն կոչին) որք սահմանաւ հաղորդին, եւ անուամբ տարբերին. (Դամասկ.։)
very useful, profitable;
բազմաշահ լինել, cf. Շահել, cf. Ճոխանալ, cf. Հարստանալ.
πολυκερδής multum quaestuosus, multum lucri adferens Որ ինչ բազում շահս ունի կամ բերէ. շահաւէտ. խիստ շահաւոր.
Ի սիրոյ բազմաշահ երախտիք բարեաց։ Բազմաշահ օգուտք. (Յճխ. ՟Ժ. ՟Ժ՟Ը։)
Ելին ի գլուխ վաստակք նոցա, եւ առին զբազմաշահ կատարումն. (Ոսկ. եբր.։)
Պարարտ եւ բազմաշահ երկիր. (Վրդն. պտմ.։)
Բամբակ՝ թէպէտ փանաքի եւ տկար, այլ բազմաշահ. (Մխ. առակ.։)
Բազմաշահ վաճառաւ շահաւորեա՛ զորդիդ քո իբրեւ իմաստուն վաճառական. (Եփր. պհ.։)
Նաւ բարձեալ բերիցէ զբազմաշահ վաճառասն, կամ զբազմաշահն վաճառս. (Վեցօր. ՟Զ. յորմէ եւ Շիր.) յն. լոկ՝ բիւրաբեր. μυριόφορος
ԲԱԶՄԱՇԱՀ ԼԻՆԵԼ. εὑπορέω abundo Շահել բազում ինչ. ճոխանալ.
Բազմաշահ եղեալք առատութեամբ կեցցեն. (Փիլ. քհ.։)
cf. Բազմաճիւղ.
Որոյ են բազում շառաւիղք կամ բարունակք.
Բազմաշառաւիղ որթ. (Վրդն. յանթառամ.։)
trembling;
mutable.
πολυκίνητος qui multiplici motu agitatur, volubilis Որ ստէպ շարժի կամ փոփոխի. դիւրափոփոխ.
Իշխելն (առ մարդիկ) ե՛ւ բազմաշարժ, եւ բազմացնոր. իսկ նորայն (այսինքն Աստուծոյ՝) անաշխատ ... անշարժ ... զամենայն շարժէ. (Արիստ. աշխ.։)
Առ ի յախտից (այսինքն ի կրից) բազմաշարժից վտանգեալք. (Դիոն. ածայ.)
Ի տեղւոյ ի տեղի շրջին բազմաշարժ աչօք՝ շուրջ հայեցուածովք խնդրեն զտենչալին. (Ոսկ. ի զաքէոս.։)
thas has many tracks or turns;
tortuous.
Որ գնայ ընդ այլ եւ այլ շաւիղս.
Բազմահետք եւ բազմաշաւիղք եղաք. (Յհ. իմ. ատ.։)
laborious, that loves work, that has worked much;
laborious, painful, heavy, difficult, hard;
laboriously, with much difficulty and work.
Ուր իցէ աշխատութիւն շատ. բազմավաստակ. շատ աշխատանքով.
Բազմաշխատ քրտամբք փայլէր։ Բազմաշխատ քրտամբք երկոց զհարկաւոր պէտս մարմնոցնվճարէին. (Յհ. կթ.։)
Բազմաշխատ պաղատանք. (Ճ. ՟Զ.։)
Որպէս այն առաջին շինուածն անմտութեան բազմաշխատն եւ դիւրակործանն. (Լաստ. ՟Ի՟Դ։)
that does many favours, that gives bountifully;
that abounds in favours.
Որ բազում ինչ շնորհէ. բազմապարգեւ. շատ պախշիշ տւօղ.
Բազմաշնորհ ես առ ամենեսեան. (Խոսր.։)
Որ երկայնամիտ՝ բազմաշնորհ՝ ամենակեցոյց. (Նար. ՟Հ՟Գ։)
ԲԱԶՄԱՇՆՈՐՀ. Բազում շնորհօք ճոխացեալ. շնորհալի. պէսպէս շնորհաց ընդունօղ կամ պարունակիչ.
Եւ ես ի զանազան եւ ի բազմաշնորհ բառացութեամբ տեղւոջ միջակացեալ. (Պիտ.։)
Բազմաշնորհ ի գիտութիւնս գրոց սրբոց. (Ասող. ՟Գ. 7։)
rover, roamer, vagabond.
state of a vagabond.
very wicked.
κάκιστος, κακοήθης pessimus, malignus Բազում չարեաց առիթ կամ գործօղ. կարի յոյժ չար. լի չարեօք. շատ գէշ. չարիքը շատ, չարին չարը.
Բազմաչար է պոռնկութիւն. (Յճխ. ՟Ը։)
Զտեղի թատերցն զժողովն բազմաչար։ Ի մի՛տ առ զբազմաչար հնարս թշնամոյն։ Հեռանալ ի բազմաչար ախտից. (Մանդ.։)
Եկեալ ի միտսն՝ յիշեաց զբազմաչար մեղս իւր. (Հ. յունիս. ՟Ժ.։)
Կարապետ բազմաչարպատրողյին. (Բենիկ.։)
that has suffered much.
πολυπαθής multis malis vexatus, multa passus Բազմօք չարչարեալ. բազում չարչարանս յանձնառօղ.
Բազմաչարչար նահատակ, կամ վկայ. (Շար.։ Յայսմաւ.։)
immense, vasty.
Մեծ ըստ քանակին, կամ ըստ տարածութեան, եւ ըստ թուոյ. եւ Ունօղ զնմանութիւն բազում գրուաց.
Խմոր եղեւ նա հաւատոյ քարոզութեանն, եւ միացոյց ի հացն կենաց զբազմաչափ բնութիւնս մարդկան. (Պրոկղ. ոսկ.։)
furnished with many eyes.
πολυοφθάλματος, πολύομμα, -ατος pluribus oculis praeditus Բազում աչս ունօղ. լի աչօք.
Բազմաչեայ քերովբէք. (Շար.։ Դիոն.։)
Երեւի անտեսանելի՝ որ արար զբազմաչեայս. (Եպիփ. թաղմ.։)
Կոյր է բազմաչեայն, որ ի սնոտիսն բազում աչօք հայի. (Նիւս. երգ.։)
cf. Բազմաչեայ.
Յաճախք ի գիտութիւն իմաստալից ըստ բազմաչեան գոլոյ։ Բազմաչեան գոլ, եւ ի թիկանց կուսէ ունել զաչս. (Շ. հրեշտ.։)
Աթոռք անքընին, քրովբէք բազմաչին, սրովբէք սրբային. (Գանձ.։)
cf. Բազմաչեայ.
well adorned, embellished.
Բազում իրօք պաճուճեալ. ուր իցեն բազում պաճուճանաք եւ զարդք եւ յօրինուածք. խիստ զարդարուն.
Բազմապաճոյճ զարդարանօք պճնեալ զինքն կազմեաց որոգայթ. (Պիտ.։)
Բազմապաճոյճ զգեստ. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ի՟Զ։)
Բազմապաճոյճ բանք, կամ առակագրութիւնք. (Ճ. ՟Ա.։ Նար. ՟Խ՟Ը։)
very clear, brilliant, most illustrious.
λαμπρότατος, εὑφεγγής splendidissimus, lucidus Յոյժ պայծառ, լուսաւոր, մեծապայծառ. յստակ. մաքրափայլ. փայլուն՝ սիրուն.
Ցուցանելով զբազմապայծառ նմա պատրաստեալ պսակ։ Բազմապայծառ կուսութեամբ. (Խոր. հռիփս.։)
Բազմապայծառ հանդերձ. (Ճ. ՟Ա.։)
Բազմապայծառ վայելչութեամբ. (Լաստ. ՟Ի՟Գ։)
Բազմապայծառ գնդիւք՝ վերին զօրականօք. (Ոսկ. ի նեռն.։)
Իբրեւ զարեգակն բազմապայծառ. (Վրդն. օրին.։)
Կամ πολυτελής sumtuosus Մեծաշուք, հոյակապ, շքեղ, բազմածախ. փառաւոր, մեծաշէն, շատ ծախքով.
Բազմապայծառ յարկ տանն Աստուծոյ, կամ քաւարան, տաճար. (Յհ. կթ.։)
Զբազմապայծառ կեանս աշխարհի սիրեցին. Գովել զկազմութիւն եւ զհացտուն՝ վասն բազմապայծառ պատրաստութեանն. (Փիլ. ել. եւ Փիլ. տեսական.։)
multiple;
diverse, much, several;
magnificent;
— առնել, to multiply, cf. Բազմացուցանեմ, cf. Բազմապատկացուցանեմ, cf. Բազմապակեմ;
— լինել, to multiply, cf. Բազմանամ, cf. Շատանամ, cf. Բազմապատկանամ;
more, moreover
πολλαπλάσιος, πλάσιος, πολύπλοκος, ποικίλος, πολλάπολυς multiplex, multifarius, varius Բազմապիսի, ազգի ազգի. բազմադիմի. բազում. բազմազան, կամ յոլով.
Տեսի առաջի իմ խորտիկս բազմապատիկս. (Տոբ. ՟Բ. 2։)
Այր երկայնամիտ՝ բազմապատիկ է խորհրդով. (Առակ. ՟Ժ՟Դ. 29։)
Մթերանոցս բազմապատիկս շինեաց. (Խոր. ՟Գ. 59։)
Ընդ բազմապատիկ ախտի (հակառակի՛) բազմապատիկ առաքինութիւն. (Փիլ. այլաբ.։ Այսպէս ասի յամենայն գիրս.)
Բազմապատիկ բարիք, բարութիւնք, չարիք, թշուառութիւնք, հիւանդութիւն, պարէնք, վայելմունք, երկչոտութիւն, ընթացք, տանջանարանք.եւ այլն։
Վասն արուեստից ազգի ազգեաց եւ բազմապատկացն ի վերայ այոցն՝ ի ներքս արկելոց. (Նիւս. կազմ.։)
ԲԱԶՄԱՊԱՏԻԿ. իբր Բազմապատիւ. պատուական, ընտիր, ազնիւ. մեծածախ. մեծագին. πλουτελής, πολυτελέστατος sumtuosus, sumptuosissimus, pretiosus
Դնեմ ի հիմունս սիոնի վէմ բազմապատիկ. (Ես. ՟Ի՟Ը. 16. (որ ի ՟Ա. Պետր. ՟Բ. 6. գնի՝ ընտիր)։)
Որ է առաջի Աստուծոյ բազմապատիկ. (՟Ա. Պետ. ՟Գ. 4։)
Առ կրծիւքն երկոտասան ակունքն բազմապատիկ։ Ծիրանեօք եւ ոսկւով, եւ այլովք բազմապատիկ զանազանութեամբք։ Կերակրին ոչ բազմապատիկ խտհիւք, այլ՝ հաց անպաճոյճ, եւ աղ՝ խորտիկ։ Ոչ արդեօք բազմապատիկ պայծառութիւն ունին. (Փիլ.։)
Իւղովք անուշահոտագունիւքն եւ բազմապատկօք. (Ածաբ. աղքատասիր.։)
ԲԱԶՄԱՊԱՏԻԿ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ. πολυπλασιάζω, -ζομαι multiplico, -or Բազմացուցանել, բազմանալ. շատցնել, շատնալ.
Երկիր բարի զսերմն բարի ընկալեալ՝ բազմապատիկ առնէ զարդիւնս արմտեացն. (Յճխ. ՟Ժ։)
Զի կեցցէք, եւ բազմապատիկ լինիցիք. (Օրին. ՟Ը. 1։ ՟Ժ՟Ա. 8։)
Կամ Բազմապատկել թուաբանօրէն զթիւ ինչ այլով.
Ի միեկէն մինչեւ ի տասնեակն բազմապատիկ արարեալ՝ շարադրեսցես զարարեալ թիւն։ Վեցակ իմն բազմապատիկ յինքեան եղեալ ... ծնանի զերեսուն եւ զվեց. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
ԲԱԶՄԱՊԱՏԻԿ. մ. πολυπλασίως, -σία, πολλαχῶς, ἑπί πολύ multipliciter եւ այլն. Բազմապատկաբար. եւ բազմամասնաբար. բազմօրինակ. պէսպէս օրինակաւ. եւ Առաւելագոյն. բազումս. յոյժ, մեծապէս.
Բազմապատիկ անդրէն դարձուցանել (զառեալն). (՟Բ. Մակ. ՟Թ. 16։)
Զի բազմապատիկ թողցէ զանօրէնութիւնս մեր. (Ես. ՟Ժ՟Է. 7։)
Բազմապատիկ պոռնկեցար. (Եզեկ. ՟Ժ՟Զ. 26. 30։)
Բազմապատիկ ... զԱստուած ի վեր օրհնէին. (՟Գ. Մակ. ՟Զ. 24։)
Մի դու ընդ իս բազմապատիկ տանջիր, եւ ոչ ես ընդ քեզ սակաւագոյն. (Եղիշ. ՟Բ։)
Անդրստին իսկ յօրինացն բազմապատիկ մահապարտ գտանի. (Եզնիկ.։)
Աստուած զմարդն միայն բազմապատիկ փառաւորեաց. (Ագաթ.։)
Բազմապատիկ զաննաւապետ հոգին հեղձուցանեն. (Մաշկ.։)
Հատուցանել ի վերայ նոցա (զվրէժս մահու) ե՛ւս բազմապատիկ քան զմահապարտացն. (Պիտ.։)
Այն՝ որ յետոյն, լինի բազմապատիկ քան զայն՝ որ ի սկզբանէն էր, լի. (Փիլ. լին.։)
that deceives much, very cunning.
Յոքնապատիր. լի պատրանօք. բազմախաբ. խաբեբայ յոյժ. խիստ խաբօղ.
Ըստ բազմապատիր նենգութեան բարոյից դաւող աղուեսուց. (Նար. կթ։)
Բազմապատիր փառք յաւիտենիս. (Կիւրղ. խչ.։)
Ի բազմապատիր կենացս զերծեալք. (Մագ.։)
Թակարդք բազմապատիր հնարից. (Ճ. ՟Ա.։)
Բազմապատիրք են որոգայթագիրքն յերկիր. (Լմբ. ժղ.։)
much honoured, very honourable, respectful.
Սուրբ եւ բազմապատիւ արեամբն իւրով. (Մաշկ.։)
πολύτιμος, πολυτελής sumtuosus, pretiossus Մեծապատիւ, մեծաշուք. եւ Պատուական. մեծագին. բազում յարգի եւ պատուոյ արժանի.
Բազմապատիւ պատուով արժանի.
Բազմապատիւ պատուով մեծարեալ զնա. (Յհ. կթ.։)
Այնպէս բազմապատիւ ճանապարհ լեալ նոցա՝ գնային հասանէին ի քաղաքն. (Կաղանկտ.։)
Որքան սակաւու գնոյ զբազմապատիւն դնէ, այնքան խնդայ։ Հանդերձիւ բազմապատուով ոչ զգեցուցանես զքեզ. (Բրս. ապաշխ.։)
Հանդերձս զգեցեալ բազմապատիւս. (Ոսկ. մրգր.։)
very bashful.
Պատկառեալ յոյժ. ամօթով լի. ամօթապարտ.
Զիա՞րդ յաւելից զնոյն գովութիւն՝ աղաչաւորս բազմապատկառ. (Նար. կ.։)
to multiply;
to repeat.
ԲԱԶՄԱՊԱՏԿԱՑՈՒՑԱՆԵՄ ԲԱԶՄԱՊԱՏԿԵՄ. որ եւ ԲԱԶՄԱՊԱՏԿԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. πολλαπλασιάζω multiplico Բազմապատիկ առնել. բազմացուցանել իւրք օրինակաւ. առաւելուլ. յաճախել. շատցնել, էւելցնել, վրայ դնել.
Առ ինքն բոլոր միանայ, եւ ոչ յինքն՝ մտեալ, եւ բազմապատկացուցեալ զինքն նուազէ զիւրն միութիւն. (Դիոն. ածայ.։)
Քրիստոս վէմ բազմապատիկ, որ բազմապատկեաց զինքն՝ վէմ կոչելով զՍիմոն, եւ նա զամենայն հաւատացեալսն. (Տօնակ.։)
Հատուցանէ բազմապատկելով։ Զբազմապատկեալ չարութիւն նոցա. (Վրդն. ծն.։)
Հազարս հազարաց ասեն, եւ բիւրս բիւրոց գոլ, զառ ի մէնջ ծանրագոյնս թիւս զինքեամբ շուրջ պատեալ եւ բազմապատկեալ. (Դիոն. երկն.։)
Կամ Բազում անգամ կրկնել, երկրորդել, յեղյեղել. ստէպ ասել եւ յիշատակել.
Բազմապատկեն զ՝ի բով արկանելն. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ի՟Դ։)
Մոռացա՞ւ Աստուած զանուն քո, եւ յիմ բազմապատկելո՞յն կարօտի վերստին յիշել. (Լմբ. պտրգ.։)
ԲԱԶՄԱՊԱՏԿԵԼ. Ըստ թուաբանութեան Բազմացուցանել զթիւ թուով.
Ամենայն թիւ բազմապատկելով՝ մեծ թիւ բացակատարէ, քան զշարադրելով (գումարմամբ). ո՛րդոն, երիցս երեք՝ ինն, եւ երեք եւ երեք՝ վեց. ահաւադիկ բազմապատկելով՝ մեծ թիւ արար՝ ինն. քան թէ զշարադրելով՝ որ է վեց։ Իսկ երկեակդ ո՛չ այդպէս. քանզի բազմապատկելով եւ շարադրելով՝ զնոյն թիւ բացակատարէ զչորս. երկիցս երկու՝ չորք. երկու եւ երկու՝ չորք. (Սահմ. ՟Ժ՟Դ։)
multiplicand.
cf. Բազմանկար.
πολυπρόσωπος multas habens facies, multiformis Իբրու Բազմադիմակ. բազմադիմի. բազմադէմ. բազմօրինակ. շատ երեսով՝ կերպարանքով, շատ կերպ.
Բազմապատկերք են, զի այսպէս ասասցուք, արիոսի եւ եւնոմիոսի աղանդոցն մոլորութիւնք. (Կիւրղ. գանձ.։)
Եւ Երկրպագու բազում պատկերաց կռոց.
Զի ի դէմս բազմած բազմասեզեխն րահաբու ... նկարագրեսցի խորհուրդ բազմապատկեր եկեղեցւոյ ... որ հանդերձեալ էր օտարանալ յամենայն կռոց. (Եփր. յես.։)
multiplicator.
cf. Բազմապատկիչ.
multiplication
πολυπλασιασμός multiplicatio Բազմապատիկն գոլ կամ բազմապատիկն առնել որ է եւ օրինակաւ.
Զմիեղէն նորա բազմապատկութիւն. այսինքն զօրութեամբ բազմապատիկն լինել. (Դիոն. ածայ.։)
Կամ Յաւելուած. աճեցուցանելն զգին իրաց, եւ այլն. շատնալը, շատցնելը.
Ոմն վաշխիւք եւ բազմապատկութեամբ զերկիր պղծեաց. (Ածաբ. կարկտ.։)
Վաշխից եւ տոկոսեաց օրէնք եդան, եւ ցորենոյ բազմապատկութիւն. (Լաստ. ՟Ժ՟Բ։)
Կամ Առաւելութիւն. առատութիւն. լիութիւն. շատութիւն. πλεονασμός cumulatio, abundantia
Զի առնուցուս զայն բազմապատկութեամբ յարքայութեան. (Նար. հւտ.։)
Յերիկեանն բազմապատկութենէն (խորտկաց) փոքր ինչ վարելով առից նշխարս. (Առ որս. ՟Դ։)
ԲԱԶՄԱՊԱՏԿՈՒԹԻՒՆ. Բազմապատկելն ըստ թուաբանից. πολλαπλασιασμός multiplicatio
Երկուք ծնանին զչորս ի ձեռն բազմապատկութեան, եւ երեքն զինն. իսկ չորք ծնանին յերկուց, եւ ծնանին զութն ըստ երկուց բազմապատկութեանց ... իսկ ինն ծնանի յերից՝ ըստ երից բազմապատկութեանց. եւ այլն. (Սահմ. ՟Ժ՟Դ։)
ԲԱԶՄԱՊԱՏԿՈՒԹԻՒՆ. որպէս Բազմապատիւն գոլ, եւ մեծագին. պատուականութիւն. ազնուութիւն. πολυτέλεια sumtuositas, lautitia
Զքարանցն բազմապատկութիւնս եւ զպայծառութիւնս. (Առ որս. ՟Է։)
that gives or is given abundantly.
Տուիչ զանազան պարգեւաց. առատ ի պարգեւս.
Ապաշնորհս առ բազմապարգեւդ։ Բազմապարգեւ թագաւոր. (Նար. ՟Է. ՟Ժ՟Դ. ՟Ձ՟Բ։)
Եւ Առատապէս պարգեւեալ. առատ.
Բազմապարգեւ բարութիւնս նմա խոստանայր. (Յհ. կթ.։)
Զամենալից շնորհս բազմապարգեւ քո ողորմութեան. (Նար. ՟Լ՟Դ։)
that contains much;
multitudinous, much.
Որ բազում ինչ պարունակէ. բազմապատիկ.
Եւ սա (Կայէն) առաջնորդ բազմապարունակս չարեաց եղանի. (Պիտ.։)
that owes much;
much obliged.
Որ ունի զբազում պարտիս. պարտապան բազմօք. բազմամեղ. շատ պարտքի տէր.
Կինն մեղաւոր բազմապարտն. (Մծբ.։)
Բազմապարտ յանցաւոր։ Բազումողորմ առ բազմապարտ դարձեալսն. (Վրդն. երգ. եւ Վրդն. ել.։)
polyarchy.
ὁχλοκρατία turbae popularis regimen Պետութիւն որ ի ձեռս բազմութեան ժողովրդեան. իշխանութիւն ամբոխին կամ ռամկին. յն. ամբոխապետութիւն. (որ առ մեօք կոչի եւ ՌԱՄԿԱՊԵՏՈՒԹԻՒՆ)
Առաջինն՝ յաղագս միայնապետութեան ... իսկ սակաւապետութիւն եւ բազմապետութիւն՝ ի վնաս քաղաքավարութեան բուսան ի մարդկանէ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
of many forms or fashions, diverse, various, many.
Բազմազան, զանազան. պէսպէս.բազմապատիկ. շատ կերպ.
Բաշխմամբ ի մասունս բազմապիսիս. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
that abounds in fruit, that produces much, fruitful.
πολύκαρπος fructuosus, faecundus Որ բերէ պտուղ բազում. բերրի. պտղալից. պտուղը շատ.
Զնորատունկ հոգեւորական այգին ցուցանելով՝ բազմապտուղ զնոյն գործեցեր. (Ոսկ. լս.։)
Տունկ բազմապտուղ. (Ճ. ՟Գ.։)
Ծառ բազմապտուղ տնկեաց, զի այնու ազդք կերակրեսցին. (Սկեւռ. լմբ.։)
Ցորենահատն անկեալ մեռաւ, եւ բազմապտուղ հասկ եղեւ. (Վրդն. յաւետար.։)
Ծառ մի ձիթենի ... որոյ բերն էր բազմապտուղ եւ ատոք. (Փարպ.։)
painful, fatiguing;
laborious, busy, diligent, careful;
diligently.
Ուր լինիցի բազում ջան եւ վաստակ. բազմաշխատ. յոյժ աշխատալի.
Բազմաջան տաժանմունք, կամ հնարք. (Պիտ.։)
Բազմաջան աշխատութիւն. (ՃՃ.։)
Բազմաջան քրտամբք. (Շար.։)
ԲԱԶՄԱՋԱՆ. մ. Բազում ջանիւք.
Աշխատեա՛ց բազմաջանս. (ա՛յլ ձ. բազում ջանս). (Վրք. հց. ՟Զ։)
mosque.
• , ի-ա հլ. «մահմեդականների ա-ռօթատեղին» Լաստ. ժէ. տպ. 1844, էջ 76. Բրս. մրկ. 142. որ և մզգիթ, մանաւանդ մոքիթ Շնորհ. եդես. Ուռհ. Ճառընտ. Նեսս. մոկ. նոր գրականում ընդունուած ձևն է մզկիթ։
• = Պրս. [arabic word] mazgit, որ ծագած է ա-րաբ. [arabic word] masǰid հոմանիշից, իսկ այս էլ գալիս է [arabic word] sǰd «երկրպագել» արմա-
• Նախ ՆՀԲ և յետոյ Peterm. 18 դրին առաբերէնից։
Ի յաղօթելն ի մըսքըթին. (Շ. եդես.։)
ՄԶԿԻԹ կամ ՄԶԳԻԹ, մանաւանդ ՄՍՔԻԹ. Բառ արաբ. մէսչիտ. Աղօթատեղի հագարացւոց՝ փոքր. զի մեծն կոչի ճամի, ժողովարան.
Զմեծ եկեղեցին անւոյ՝ զսուրբ կաթուղիկէն, զոր մսքիթ էին արարեալ, օրհնեաց. (Ուռհ.։)
Եբեր (կայսրն նիկիփոռ) զզարդ մսքթաց նոցա ի պատիւ սրբոյն սոփիայ. (Ճ. ՟Ժ.։)
Զզարդ եւ զըսպասք սուրբ տաճարաց՝ անդ մըսգըթացըն ձօնէին. (Ներս. մոկ.։)
urine, water, piss;
stale;
մրուր միզոյ, urinary sediment.
• «շեռ, ջրվաթ» Դ. թագ. ժը. 27, Իս լզ. 12. որից միզել ՍԳր. միզուկ «առնի» Բժշ. Ոսկիփ. միզարձակ Մագ. միզագրաւ Սոկր. մէզմուղ «միզեցնող խոտ» Բժշ. ոժուարա-մէզ ԱԲ. միզաւառ Ոսկ. կողոս. Ա. հտ. էջ 603 (տե՛ս և աւառ), միզանցք, միզանցքա-յին, միզափամփուշտ (նոր բառեր) ևն. գըր-ուած է միզ Յայսմ.։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. meig'h-արմա-տից, որի միւս ժառանգներն են՝ սանս. [other alphabet] meha-«մէզ», [other alphabet] mē̄hati «միզում է», զնդ. ❇ maēza-«մէզ» (որ և massmanl, ❇ maezaiti «մի-զում է», պրս. [arabic word] mextan (ներկ, [arabic word] mezem) «միզել», պհլ. mēzītan «մի-զել», քրդ. mīztin, mistin «միզել», mīz «մէզ», աֆղան. mītal, օսս. mēzun, mīzjn, բելուճ. mīžaγ, mezaγ «միզել», թոխար. mi-ço «մէզ», յն. ὄμιχέω «միզել», ὄμιχμα «մէզ», լտ. mingo, mēǰo, լիթ. mēzú, miszti, լեթթ. mīzt, սերբ. mizam, հիսլ. miga, անգսք. migan «միզել», migoδ «մէզ», գոթ. maihstus, հբգ. mist «աղբ, կու» ևն (Pokor-ny 2, 245, Boisacq 700, Trautmann 185 Walde 486, Ernout-Meillet 584-5, Horn § 1006)։ Հայերէնը հաւասարապէս կարող՝ է գալ թէ՛ հնդևրոպականից և թէ փոխառեալ լինիլ իրանեանից, որի հետ տառացի համա-ձայն է։-Հիւբշ. 474։
• նախ Windisch. 21 համեմատեց սնս. mih, լտ. mingo ձևերի հետ։ Նման հա-մեմատութիւններ ունին Böttich. ZDMG 1850, 358, Lag., Müller ևն։ Canini, Et. étym. 55 պրս. maz։ Հիւնք. գումէզ բառից։ Tomaschek, Die alten Thrak. II. 27 թրակ. μόζουλα «ծոթրին» բառի հետ! Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] maδ' (օսմ. արտասանու-
• թեամբ mez) «միզել» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 671)։
• ԳՒՌ.-Կալ միայն Նբ. միզուկ «գոմէշի. ոչխարի, եզան կամ ձիու արական անդամ»։
οὗρον, οὕρημα urina. որ եւ ԳՈՒՄԻԶ. պ. կիմիյզ, շիմիյզ. Յաւելուած ջրեղէն հիւթոյ արտաքսեալ ի բնութենէ իւրեանց. ջրվաթ. սիտիք, իտրար (ի յն. ի՛տօռ. ջուր).
Ըմպել զմէզ, կամ զմէզս իւրեանց. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 27։ Ես. ՟Լ՟Զ. 12։)
Հոտ միզին։ Մրուր միզոյ. (Հ=Յ. յունիս. ՟Ի՟Ա.։ Գաղիան.։)
one, only, sole;
alone;
only, solely;
— մի, each, every one, each one.
• տե՛ս Մնաս։
• ՆՀԲ լծ. յն. μόνος «միակ»։ Հիւնք. պրս. man «ես» բառից. միւսները տե՛ս մի։
Զիս մէն թողուս ի յայն տեղին. (Մագ. ոտ. մանուչ.։)
Մի՛ գնար մէն ընդ առն բարկացողի. (Սիր. ՟Ը. 19։)
Մին. միայնն. (լծ. յն. մօնօս ). μόνος solus, unicus.
Վասն միոյն մէնի ճշմարտին աստուծոյ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 13։)
Եւ իւրաքանչիւր. մի մի. որպէս մէն մի (յամենայն հոլովս).
Մէն չորս արձանս սեամս կանգնէր. (այսինքն միոյ միոյ չորս։) Բազմութեան զօրացն մէն սակաւ սատարեալ՝ շինեցին տալ, եւ եզինս իւրաքանչիւր ումեք մէն՝ վեց. (Պտմ. աղեքս.։)
Լցցուք մէն սափոր ջուր։ Մէն քսեստ ձիթոյ. (Վրք. հց. ձ։)
ՄԷՆ. մ. μόνον, μονούχι solum, tantum. Միա՛յն. միայնակ. միայնիկ. եւեթ. մինակ, առանձին, սոսկ.
Մէն իբրեւ ոչ զայս եւեթ ասէ. (Կոչ. ՟Ժ՟Ա։)
Բարւոյն՝ հանդերձ գիտութեամբն վայելել ի գործն. եւ զչարին՝ գիտել մէն զգործն։ Յեբրայեցին աստ մէն կայ, թէ զմտա՛ւ ած. (Կիւրղ. ծն.։)
Կիսոց չըկայր ոք՝ որ լային, այլ մէնըս մէնըս թաղէին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
ՄԷՆ ՄԻ. ա.գ. (անհոլով իբր յամենայն հոլովս) Իւրաքանչիւր. մի մի, զմի մի, միոյ միոյ. ըստ մարդաթուի. ամմէն մէկը՝ մէյմէկ, մէկիկ մէկիկ, ամմէն մէկուն, մարդ գլուխ .... յն. եւ լտ. պէսպէս ոճով.
Առին մէն մի դահեկան։ Ետուն նմա իւրաքանչիւր մէն մի որոջ։ Տալ ռոճիկ արքայի եւ տան նորա մէն մի ամիս ի տարւոջ. (Մտթ. ՟Ի. 9. 10։ Յոբ. ՟Խ՟Բ. 11։ ՟Գ. Թագ. ՟Դ. 7։)
Մէն մի իւրաքանչիւր (ի սրբոցն) տապան գործել. (Ագաթ.։)
Մէն մի բռնաքար առ այր՝ հրամայէին, զի բերցեն ընկերեսցեն՝ շեղջ կուտել. (Բուզ. ՟Գ. 7։)
Մէն մի ջահ լուցեալ՝ եդ ի մէջ ձետոց նոցա. (Եղիշ. դտ.։)
ՄԷՆ ՄԻ. Միա՛յն մի. մի միայն. միանգամ եւեթ. մէյ մը.
Բե՛ր ինձ արտասուս. եթէ մէն մի կաթեսցէ, բաւական է մկրտել զքեզ երկրորդ անգամ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
cf. Մժղուկ.
• , ի-ա հլ. «մոծակ» Սղ. ճդ. 31. Ոսկ. յհ. բ. 30. Վեցօր. 183, որ և մժիխ (ի-ա հլ.) Ոսկ. ա. տիմ. ժէ, (ո հլ.) Եզն. Վեցօր. 121, 136. Նխ. իմ. Յհ. իմ. պաւլ. մժիղ, ո հլ. Վե-ցօր. 183, 195. մժիկ Սեբեր. Սոկր. 357. մժոուկ Մտթ. իգ. 24. Վեցօր. 183. Ճառընտ. Վրք. հց. եփր. ծն. էջ 6. յոգնակին՝ մժղունք Վրդն. սղ. սրանցից դուրս ՆՀԲ տալիս է նաև մժեղ, մժեղն, մժղիկ ձևերը՝ առանց վկա-յութեան՝ Բառ. երեմ. էջ 211 ունի մժղեխկ. կայ նաև մեջեխ, մնչեխ Վստկ. 79, մնճղեի Ոսկիփ. (ՆՀԲ Բ. 1057)= Անկ. գիրք նոր կտ. 169. մնճղուկ Բար. 167։
• Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 22 հանում է ժ ոնաձայնից։ Peterm. 22, 29 լտ. mus-ca, սանս. makšikā, որ է «ճանճ»։ Lag Urgesch. 783 -եխ համարելով մասնիկ՝ մժ կցում է սանս. makšikā, պրս. ma-nas լտ. musca, յն. μυῖα «ճանճ» բա-ռերին։ Müller SWAW 38, 592 և 595 սանս makš̌ikā։ Pott Kurdische Stud. ZKM 4, 36 աֆղան. mičan «ճանճ», քրդ. meš, պրս. magas, magaz, բու-խար. mekes, սանս. maksika, լտ. mus-ca ևն։ Նոյնը Justi, Zendsp. 222 զնդ. maxši ձևի տակ։ Lag. Arm. St. § 1498 -եխ մասնիկով մժ
• ԳՒՌ.-Ջղ. մժեխ, Ակն. մժէխ, Ալշ. Մշ. Ջղ. մժեղ, Ախց. Երև. Կր. Հմշ. Շմ. Սեբ. մժէղ, Ասլ. մժէ՛ղ, Տփ. մժիղ, Խրբ. մրժէխ, Ռ. մրժէղ, Հմշ. մջէղ, Ղրբ. մնջէղ, Զթ. մըջ-ղեխ, Մկ. Վն. մժիկ, Սլմ. մժիկ', Մրղ. մի-ժիկ', Մշ. Տիգ. մժիգ. սրանցից Ախց. Կր. մը-ժէղ նշ. «մոռն, փոքրիկ ճանճ», որից և Ախռ. մանր-մժէղ «մանր-մունը», Շմ. և Ղրբ. մը. ժէղ և մնջէղ գործածւում են միայն իբրև կրկնական՝ ճանճ բառի հետ, Տիգ. մժիգ նշ. «մրջիւն», մինչդեռ Մրղ. Սլմ. «ճանճ» և Դվ. Վն. «մոծակ»։ Թրքախօս հայոց մէջ ունին Ատն. մուջուխ «մժեղ», Սեբ. մժեղ «մրջիւն»։ Նոր բառ է մարդամժեխ։
ՄԺԵԽ կամ ՄԺԵՂ ՄԺԵՂՆ, ՄԺԻԽ կամ ՄԺԻՂ, ՄԺԻԿ կամ ՄԺՂԻԿ, ՄԺՂՈՒԿ. κώνωψ, κνίψ, ἑμπίς culex, musca parva. Փոքրիկ ի ճանճիկս՝ խայթոցաւոր, ծծօղ արեան, եւ ի թռիչս ձայնատու թեւօք. որպէս եւ մանրագոյն տեսակն իբր անվնաս. մոծակ, մժէխ.
Զճանճից եւ զմժեխաց. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 30։)
Շանաճանճ եւ մժիխ (կամ մժեղ). (Սղ. ՟Ճ՟Դ. 31։)
Լցին մժեխիւ։ Հարեալ ի մժեխացն թունից. (Վրք. հց. ՟Ը. ՟Ժ՟Ա։)
Մժիխքն արեան ծարաւիք. (Նար. ՟Կ՟Ը։)
Ճանճիւ եւ մժխով եւ գոռեխով. (Եզնիկ.։)
Գորտամբ եւ մժըխով եւ մարախով. (Նախ. իմ.։)
Զտզրուկս, զճանճս եւ զմժիխս. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Զանց արարի եւ զգորտովքն եւ զմժխաւն. (Ածաբ. կարկտ.։)
Մրջեան եւ մժխի գործ է. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Է։)
Զմժղուկս քամէք. (Մտթ. ՟Ի՟Գ. 24։)
Մժղուկքն անարգագոյնք. (Նար. ՟Կ՟Ը։)
Ճմլեաց անդէն զմժղուկն. ետես զարիւն մժղկին. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Ամենայն աստուածք քո զմժղկի մի զօրութիւն ոչ ունին. (Ճ. ՟Ա.։)
Զի՞նչ նման է մրջիւն գաբրիէլի, կամ մժիկ միքայէլի. (Սեբեր. ՟Դ։)
Որ քան զմժղունս եւ զմժղուկս եւ զգորտս անարգ են. (Վրդն. սղ.։)
Ճանճք եւ մժիխք։ Մկան եւ մժղոյ։ Մժեխ, եւ մժղուկ։ Մժղոյ, եւ մժղկի. (Վեցօր. ՟Զ. ՟Է. ՟Թ։)
Խոստանայ ի վեր քան զմարդ, եւ քան զմժիխ ազդել ոչ կարէ. (Եփր. աւետ.։)
cf. Մզնիք.
• (ըստ ՆՀԲ հոլովւում է մզին, մզնի, մզնիք, մզնեաց, բայց ունի վկայութիւն. ըստ Ակինեանի՝ սեռ. մզան ձևով է Զենոն իմաստ. «Իսկ բժշկութիւն է ըստ մզան և ըստ ուղղոյ». մզնեաց ձևն ունի Մոլութ. էջ 49 բ. «Ի մէջ երկուց մզնեաց, որք աատեն զուղեղն, է կարմիր իմն ջուր»), «պարուտակ բարակ մաշկ (ուղեղի, քարաճիկի, ձուի ևն)» Նիւս. կազմ. Երզն. երկն. գ. Վստկ. 220. Տի-մոթ կուզ, էջ 324. որից մզանք «նորածնի շապիկ, փառ, տղընկերք» Ոսկ. մ. ա. 4, բ. 24. մզնաձև Մագ. թղ. 224. Առ. որս. մզնատեսակ Նեմես. էջ 110. Մագ. մզնար-հեստ Նար. 262. գաւառական ձև է մզղին (յիշում է միայն ՀՀԲ), որից ձևացած են մզղնաձև կամ մղզնաձև, մզղնատեսակ Տա-թև. հարց. 181, 239, Տաթև. ձմ. կ. ճլդ. Յայսմ. մրտ. 18, Սարգ. յկ. դ. էջ 52։
• ԳՒՌ.-ՆՀԲ իբր գւռ. յիշում է մզղին, որ գիտէ նաև ՋԲ։
լծ. յն. լտ. μήνιγξ meninx ὐμήν hymen, membrana. ուստի Գաղիան. յն. հյ. ւմէն. միզն։ որ եւ ՄԶՆԱՔ. Պարուտակ. նուրբ պատիչ. թաղանթ. մաշկ բարակ. մզզին, փառ, շապիկ.
Որ զխելսն շուրջ ունի ջլուտ միզնն։ Որ զնովաւ միզնն իցէ։ Ի նմանէ ի վեր շնչմունք օծեալ մարզէ զպարունակն խելացն զմիզն. (Նիւս. կազմ. ՟Ղ՟Բ։)
Ձուոյ միզն բարակ՝ որ հետ սպիտակին, այն ջրեղէն կամարն է. (Երզն. երկն.։)
Թէ ոք առնու զհաւու քարճիկն, միզն՝ զայն որ կեղեւեն եւ չորցնեն, խախացի բան առնէ. (Վստկ. ՟Յ՟Լ՟Բ։)
is it ? can it be ? is it possible ? perhaps ? is it that ?.
• «արդեօք» ՍԳր. «թերևս, գուցէ, կարելի է որ» Վրք. հց. Զքր. կթ. Գնձ. Սր-բել. ասւում է նաև մի՞ եթէ կամ պարզապէս մի՞ «մի՞թէ» Փիլ. Մագ. իսիւք. (համաձայն յունարէնի). ըստ Միսքճեանի՝ Իսիք. յոբ. գործածուած է 61 անգամ մի՛ եթէ (տե՛ս իր սեփական տպագիր օրինակի մէջ կատար-ուած վիճակագրութիւնը, որ հիմայ գտնւում է Երևանի հանրային գրադարանը)։
• = Կազմուած է մի՛ արգելականից և թէ շաղկապից, իբր «չլինի թէ». հմմտ. յն. μή, աήτι, τήτις, μήτινος, μήποτε հոմանիշները, որոնք նոյնպէս կազմուած են μή արգելա-կանից՝ զանազան միջակ անուններով։ Նոյն կազմութիւնն ունի նաև պհլ. al-hat «մի՛-թէ» (ըստ Թիրեաքեան, Կարնամակ, ծանօթ. 51)։-Աճ.
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ*, որ կցում է նաև յն. մի՛դի։ Հիւնք. հանում է յն. բήτι բառից։ Գազանճեան, Տարեցոյց Պապիկ. 1905, էջ 128 միացնում է թրք. մի՞ հարցական մասնիկի հետ։
• ԳՒՌ.-Երև. Տփ. միթամ, Լ. Ղզ. մթամ «իբր թէ» կապ չունին սրա հետ և փոխառ-եալ են վրաց. მითამ միթամ հոմանիշիզ։
ՄԻ՛ԹԷ կամ ՄԻԹԷ՞.յն. եւս մի՛դի.։ տե՛ս եւ ՄԻ՞ ԹԷ. Ասի եւ ըստ հյ. եւ յն. Մի՞. եթէ՞. μητι; εἱ; μη; num? an? si? Արդեօ՛ք. զիա՞րդ թուի քեզ. ա՛ճապա, ... ( կըլլա՞յ մի, կըսէ՞ մի գէլի՞ր մի ... ).
Միթէ քա՞ր տայցէ նմա ... միթէ օ՞ձ տայցէ նմա։ Միթէ քաղիցե՞ն ի փշոց խաղող։ Միթէ կարօտացա՞յք իմիք։ Միթէ անիրաւութի՞ւն իցէ աստուծոյ։ Միթէ սա՞ իցէ քրիստոսն։ Միթէ ե՞ս իցեմ.եւ այլն։
ՄԻԹԷ μήποτε ne forte ἵσως forte τάχα, τυχόν forsitan, fortassis. Հելլենական ոճով, որպէս Թերեւս. գուցէ. մի՛ գուցէ. իցէ՛ թէ. դէպ լիցի. կարելի է որ, չըլլայ թէ.
Երանի է նմա. միթէ մեղս ոչ ունի, վասն այնորիկ խնդայ։ Այլ միթէ ասցիէ ոք ի ձէնջ։ Միթէ եւ զայն եւս արարեալ՝ մոռացար։ Եթէ մնամ առ վաղիւն, միթէ վախճանի ծերն։ Գնասցուք առ նա, միթէ հասցուք ծերոյն. (Վրք. հց. ձ. (տպ. գուցէ. իցէ՛ թէ։))
Երկնչէին ի նմանէ, միթէ իջանէ ի խաչէն. (Զքր. կթ.։)
Միթէ կարացից զկենաց ծառն՝ չարի գիտութիւն ուսուցանել. (Լմբ. ատ.։)
Ապա տարեալ՝ եդին ի բանտին, միթէ դառնայ ի կամս չարին. (Գանձ.։)
Ածէ՛ք առ իս զտեսողըն հին, միթէ ողբան ըստ պատշաճին՝ զահեղ կորուստ իմոյ զարմին։ Յուսահատիլ չէ պարտ բնաւին, միթէ կարճէ ըզչափ չարին։ (Ուռպ. ողբ.։)
Պնդագո՛յն աղաղակեցէք, միթէ ի քուն իցէ աստուած. (Վահր. երրորդ.։)
Մարգարէս արաքեաց՝ միթէ ուսցին մարդիկ, եւ այլն. (Ոսկիփոր.։)
mitre, tiara, infula.
• «լատին ոճով եպիսկոպոսական կամ քահանայական թագ» Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 314, Մաշտ. ջահկ. Թղթ. դաշ. 27. Տաթև ամ. էջ 442. գրուած է նաև միդր Սմբ. դատ. 68. ուղիղ տառադարձութեամբ է միտր «պը-սակ, խոյր» Ոսկ. ես. 458. «Իբրև փեսայի եդ ինձ միտր ... միտրն պսակ ինչ բոլորեալ նարօտ ականակուռ, զոր ղնեն ի գլուխ փե-սայք ի հարսանիս»։
• = Յն. μίτρα «արևելեան խոյր, փաթթոց. ւալմա». բուն նշանակում է «գօտի, կապ». սովորաբար կցում են μἰτος «թել», μιτάω «ոստայնի թելերը լարել» բառերին. բայց չէ ստոյգ. և հաւանաբար Փոքր-Ասիականից փոխառութիւն է (Boisacq 641)։ Սրանից են փոխառեալ նաև լտ. mitra, ֆրանս. mitre «եպիսկոպոսական թագ»։-
ՄԻԹՐ գրի ՄԱԴՐ. Բառ յն. մի՛դրա. μίτρα mitra, diadema;
fascia, qua caput obligatur. Խոյր. թագ.
Զվակասն իմ պատուական, եւ զմիթրն իմ սատակ եւ սպիտակ, որ է փակեղն յիսուսի. (Թղթ. դաշ.։)
Եպիսկոպոսն նստեալ մթրովն. (Մաշտ. ջահկ.։)
mile.
• «երկանաքար, meule». գիտէ միայն Նորայր, Բառ. ֆր. 808 ա. աղբիւրը չի յի-շած, բայց դնում է իբրև հին բառ։ Կայ յիշ-ուած 1036 թուի և 1215 թուի մի մի արձա-նագրութեան մէջ (տե՛ս Վիմ. տարեգ. էջ 19 և 59), սակայն նշանակութիւնը պարզ չէ։-Ամատ. Հայոց բառ ու բան, էջ 408բ ունի նոյն արմատից մլաւոր «միլ կամ իլ ու-նեցող (ջրաղաց)»՝ հանելով Ջամբռից 189-190. երևի այս վերջինը միլ «ճաղ» բառն է. այս դէպքում տարբեր է *միլ կամ *մուլ, որից մլաղաց (տե՛ս մալ)։ Մառ մեկնում է «փողրակ, ագուգայ» (Անիի արձանագրու-թյան մէջ) կցելով վրաց. მილი միլի հո-մանիշին։ Մսերեանց, Kъ интeрпpeт. դնում է իբր խալդ. pilé որ ուրիշներ սխալ են մեկ. նում «յիշատակարան»։
• = Յն. μόλος «երկանաքար, ջաղացքի քար»։-Աճ.
ՄԻԼ կամ ՄԻԼՈՆ. cf. ՄՂՈՆ. Չորս միլ յաւելացոյց ի շինուած քաղաքին, եւ կոչեաց յանուն իւր կոստանդնուպօլիս. Հ. սեպտ. ՟Է.։
Միլ. եւ է միլն ՟Ժ՟Բ ոճ, դարձ եզանցն հերկողաց։ Բնակեալ էր յերուսաղէմ հեռագոյն ի քաղաքէն հնգետասան միլ. (Միխ. ասոր.։)
Մոլորեալ ուղին էր իբր ՟Ժ՟Բ միլոն։ Եւ էր հեռի սենեակ նորա ի սկիտոյ երկոտասան միլոնս։ Հեռի ի նմանղ տասն միլոն ... մի՛ աշխատեցուցից զնա տասն մղոն. (Վրք. հց. ՟Է. ՟Ը. ՟Ժ՟Ը։)
mud, mire, dirt;
puddle.
• «ցեխ, հոտած տիղմ» Փիլ. լիւս. 133. Նիւս. կազմ. Անյ. հց. իմ. որից մծեալ «կեղ-տօտ, մութ» ԱԲ. մձութիւն «մթութիւն, թխութիւն» Գիւտ. թղթ. սաստկական զ նախ-a-4вa դիրով՝ զմծեալ «ապականեալ» Նորագիւտ բ. մնաց. իէ. 2. Ոսկ. եփես. 909 (Հին բռ. և Բառ. երեմ. էջ 102 սխալ են մեկնում «տրտմեալ». տե՛ս իմ Նոր բառեր Մնաց. գրոց մէջ, էջ 14)։
• Scheftelowitz BВ 28, 300 հայ. մէզ բառը դնելով իրանական փոխառութիւն, բնիկ է համարում մձութիւն. իսկ BВ 29, 30 կցում է անգսք. smitta «կեղտ, ա-րատ», հբգ. smiz «բիծ, արատ» ևն բա-ռերին. և դարձեալ BВ 29, 46 սանս. mih «մէգ», meha «մէզ», զնդ. miz, լիթ. mižu, լտ. mingere, գոթ. maihstus, գերմ. mist ձևերին։ Pokornv 2 685 այս երեքից ընդունելով երկրորդը, միծ դնում է հնխ. smeid-«քսել, կեղտոտել» արմատի տակ։ Պատահական նմանու-թիւն պէտք է ունենայ վրաց. მიწი միծի «հող, աճիւն, արտ, նկարի մէջ ստուեր». მიწური միծուրի «գետնատուն, խըր-ճիթ», შემიწება շեմիծեբա «լաճիւն դառնալ», სამიწო սամիծո «հողային»։
βόρβυρος coenum, limus, lutum (յորմէ Մծղնեայ). Գայռ. տիղմ. աղտեղութիւն կաւոյ. ցիխ. խոհերք. (յն. վօ՛րվօրօս. յորմէ բորբորիտ).
Ծիծառն հանճարեղ հանճարեղ է, ի մըծէ եւ ի կաւոյ, եւ յայնցանէ՝ որ ինչ դէպ լիցի պատահել նմա, բոյնս գործէ. (Փիլ. լիւս.։)
Ո՞ ի ժանտահոտ միծն գէջ խառնակութեան անկաւ, եթէ ոչ զհեշտ ցանկութիւնն բարի եւ տենչալի կարծեաց. (Նիւս. կազմ. ՟Ի՟Բ։)
Ցանկութիւն ժանտատեսակ իսրեւ զգորտն, եւ տղմուտ միծն՝ մածեալ արեամբ, եւ ամենայն գարշ աղտեղութիւնք. քանզի խոզակերպ չարին է ծնունդ. (Անյաղթ հց. իմ.։)
mime, mimic, clown, zani, buffoon, merry Andrew, pantaloon.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «ծաղրածու, կատակող» Վրք. հց. բ. 373. սրա հետ նոյն են նաև միմ Ոսկ. մտթ. Ա. 107 (տե՛ս վերը) և մոմոս, ի-ա հլ. «խեղկատակ» Ոսկ. մ. բ. 23, յհ. բ. 36. Կա-նոնք սահ. 75. (ուր և գրուած մոմոշ). ար-դի գրականի ընդունած ձևն է միմոս, որից և միմոսութիւն, միմոսական։
• = Յն. μϊμος «ծաղրածու, խեղկատակ». ծագում է μιμέομαι «նմանեցնել, մէկի ձայ-նը կամ ձևերը կեղծել» բայից. սրանից են փոխառեալ նաև վրաց. მიმოხი միմոսի, მიმ-მოხი միմմոսի «աճպարար, ձեռնածու», լտ. mimus, ֆրանս. mime և հյ. միմ «միմոս»։ Սւրիշ է յն. μωμος «ծաղը, ծաղրական քըն-նադատութիւն», Νῶμος «Ծաղրի՝ Հեգնու-թեան աստուածը». գալիս է μωμέω, μωμάομαι «ծաղրել, հեգնել» բայից. սրանից են փո-խառեալ հրէարէն [hebrew word] momos, գերմ. Momus (և հայ. մոմոս) «խեղկատակ, ծաղ-րական անձնաւորութիւն՝ յետին յունական կատակախաղերի մէջ»։-Հիւռշ. 365։
Բառ յն. մի՛մօս. μῖμος mimus, imitator, histrio. Նմանօղ. նմանեցուցիչ որպէս զկապիկ խեղկատակ. ծաղրածու. կատակօղ. կատակերգակ.
Ահա պճնօղք եւ միմոսք։ Միմոս ոմն գնայր զճանապարհ իւր. (Վրք. հց. ՟Բ. ՟Ժ՟Ը։)
always, at all times, continually, at every turn, incessantly, for ever, for ever and ever, perpetually, eternally;
eternal;
որպէս —ն, as usual, as before, as formerly.
• «ամէն անգամ, շարունակ» ՍԳր. որից մշտաբուղխ Եզն. Ագաթ. մշտագնաց Վեցօր. մշտակաթ Եփր. կողոս. Ոսկ. տիտ. մշտակատար Բուզ. մշտակենագործակ (նո-րագիւտ բառ) Արիստիդ. 20. -նջեան մաս-նիկով (հմմտ. տունջեան)՝ մշտնջեան Գ. մակ. գ. 17. մշտնջենական Ագաթ. Ոսկ. ես. մշտնջենակաց Վեցօր. մշտնջենանալ Եփր. կողոս. 165. Եւս. պտմ. մշտնջենաւոր Ագաթ. Եզն. Եւս. պտմ. առանց սղման, յետնաբար՝ միշտերգելի Փիլ. միշտամեղ Պիտառ. նոր բառեր են՝ մշտադալար, մշտարծարծ, մշտա-ծիծաղ ևն։
• = Իրանեան փոխառութիւն է. հմմտ. զնդ. mušti «շարունակ, մշտապէս». ուրիշ իրա-նական լեզուի մէջ աւանդուած չէ։
• Klaproth, As. polygl. 102 գերմ. meist «մեծ մասը» ձևի հետ։ Peterm. § 249 մի շատ ձևից։ Justi, Dict. Kurde էջ 399 քրդ. mišt «առատ», պոս. mašt «ամբոխ, բազմութիւն»։ Հիւնք. 226 պրս. hamīša «միշտ», լաւ ևս թրք. šimdi «այժմ»։ Հիւբշ. 194 անապահով է գըտ. նում համեմատել զնդ. mišti բառի հետ. որովհետև ըստ Geldner բառս նշանա-կում է «մէզ, ցօղ», ըստ Justi «հե-ղումն», ըստ Bartholomae, Altir. Wört, 1187 «խառնիխուռն, միասին» (հանե-լով myas «խառնել» արմատից, որ է նաև=լտ. miscere, գերմ. mischen ռուս. мъшать «խառնել». նոյնը տե՛ս Trautmann, էջ 175)։ Բայց ըստ աւան-դութեան նշանակում է «միշտ», ինչպէս ունի Զենդ-Աւեստայի պհլ. թարգմանու-թիւնը, որ և ընդունում են Darmesteter, Etud. iran. 2, 303, Zend-Avesta 2, 394, Meillet MSL 17, 247։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ախց. Երև. Կր. Ջղ. Տփ. միշտ, Տիգ. միշդ. յատկապէս Ախց. Կր. կրկնու-թեամբ միշտ և հանապազ։
ἁεί semper, jugiter διαπαντός omni tempore եւ այլն. Հանապազ. յաւէտ. յաւէժ. յար. յամենայն ժամ կամ ժամանակի. անդադար. անընդհատ. ցանգ. ի ժիր. ... պ. էտէր. ռմկ. իժիր.
Միշտ մոլորեալ են։ Երկնչէիր միշտ զամենայն աւուրս։ Միշտ ի մահ մատնիմք։ Ելից եւ արարից, որպէս միշտն.եւ այլն։
Այժմ, եւ միշտ, եւ յաւիտեանս յաւիտենից. (Ժմ. եւ այլն։)
Զարեգակն միշտ տեսանելով՝ միշտ սքանչանամք. (Բրս. գորդ.։)
ՄԻՇՏ, մշտի. ա. Մշտնջենաւոր. յաւիտենական. եւ Հանապազորդեան. անդադարելի. անընդհատ.
Միշտ ի մշտէ, մշտնջենաւոր ի մշտնջենաւորէ, որդի ի հօրէ. (Զքր. կթ.։)
Եթէ գոյր բան վերագոյն քան զբանն, զիա՞րդ էր միշտ ի մշտին. (Լծ. ածաբ.։)
Միշտ կոյս. (զմիշտ կոյսն. միշտ կուսին. ի միշտ կուսէ. Շար. եւ այլն։)
Որ եւ սպանին իսկ զմիշտ կենդանին. (Նար. յովէդ.։)
Փայլեալ իւրովքն միշտ խրատաբանութեամբ. (Պիտ.։)
Ընդդէմ (դրախտին) բնակեցաւ, եւ ի միշտ նախանձէն մաշեցաւ. (Վանակ. հց.։)
fruit;
cf. Պտուղ.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև ի, ի-ա հլ.) «պտուղ» Երեմ. խ. 12, 20. խը. 32. Կոչ. որից մրգապահ «պարտէզի պահապան» ՍԳր. մրգաբեր ՍԳր. Ագաթ. մրգիկ Ոսկ. մ. գ. 16. մրգաւէտ Ագաթ. մրգաթափ Եղիշ. չրչր. 277. Վրդն. սղ. հաւամրգի Մխ. առակ. Գաղիան. մաշկամիրգ Խոր. աշխ. նոր բա-ռեր են մրգավաճառ, մրգավաճառանոց, մըր-գաստան, մրգասիսեռ «բոված սիսեռ, լաբ-լաբու, լէպլէպի» (որ և ոմանք գրում են-մրկասիսեռ. առաջինը իբր միրգ-սիսեռ, երկ-րորդը իբր մրկած սիսեռ)։
• Տէրվ. Altarm. 58 կցում է հյ. ամո-քել, մաքուր, սանս. marǰ «քերթել. փրցնել, մաքրել», յն. αμέλγω, լտ. mul-geo, գերմ. melke «կթել», Milch «կաթ» ևն բառերի հետ։
• ԳՒՌ-Երև. Հմշ. Տփ. միրք, որից մրգե-ղէն, մրգաջուր (>Զթ. մարքաջ'ուր).-Հմշ. մաշմուրք «շագանակ» ներկայացնում է հնե-րի մաշկամիրգ բառը. -ըստ ՀԲուս. § 3276 խտջ. կայ ամրկենի թուփը՝ որից ցախաւել են շինում և այս է հների հաւամրգի բառը՝ ըստ Նորայր ՀԱ 1921, 615։
ὁπώρα fructus arboris, poma. Պտուղ. բերք ծառոց եւ տնկոց.
Ժողովեցէ՛ք զգինի եւ զմիրգ։ Ժողովեցէ՛ք գինի եւ միրգ բազում յոյժ. (Երեմ. խ. 20. 1։)
Ի վերայ մրգոց (կամ մրգաց) քոց, եւ ի վերայ կթոց քոց. (անդ. ՟Խ՟Ը. 2։)
Մրգաց հաղորդութիւն պարտ է առնել ամենեցուն։ Արդ եղիցի յաղագս մրգաց այս ինչ օրէն կարգեալ։ Յայլոց մրգիցն ճաշակել ... որպէս եւ մրգոցն եւ այլն. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
Եթէ ի դրախտ մի լի մրգով մտանեմք, թէ զամենայն միրգն ուտել ոչ կարեմք, կամի՞ս թէ քաղցեալ եւս գնացից ի նմանէն. (Կոչ. ՟Զ։)
Ի պտղոց երախայրիս, եւ ի մրգոց կողովով։ Հուսկ յետոյ մրգոցն ի ներքս մուծեալ (յընթրիսն). (Փիլ. ել. եւ Փիլ. լիւս.։)
Ամենայն ազգ մրգաց։ Յամենայն մրգաց բերէ՛ք ինձ։ (Վրք.հց. ՟Դ. ՟Է։)
Կերակրեցի զքեզ նախ պտղովք դրախտին, փոխանակ մրգոցն քոց՝ որովք դու զմեզ. (Արշ.։)
Զդրախտն՝ ի հատանել մրգին՝ անխնամ թողուն. (Վրդն. սղ.։)
ՄՐԳԵՐ կամ ՄՐԳԱՆՔ. Որպէս Միրգք։ Վստկ. ՟Ծ՟Գ. եւ այլն։
muraena, sea-eel.
• «մի տեսակ ձուկ» Ղևոնդ, էջ 93. որ և մուռունէս, մեռինէս, միւռենէս Վեցօր. 141, 151։
• = Յն, μύραινα, μύρινος, որից փոխառեալ ևն նաև ւտ. muraena, mуrinus, ֆրանս. mu-rène, նոյն նշ. այս ձկան արուն կոչւում է յն. μῦρος որից լտ. mуrus.-Հիւբշ. 518։
Բառ յն. մի՛ռինօս. μυρίνος myrinus. Անուն ձկան.
Ասեն զօձէ, եթէ ընդ միւռինէս զեռնոյ՝ որ ի ծովու է, ի խառնակումն մերձաւորութեան. (Ղեւոնդ.։)
mosaic.
• «մանրախիճ քարերով զարդա-րանք, մոզայիկա» Ոսկ. յհ. բ. 36. «Ոսկեղէն միւսիոնս ժողովելով արկանէ շուրջ զորմով-քըն» (էջ 884)։
• = Յն. μουσῖον, μουσεῖον, μουσαῖον «մո-զայիկ, լտ. musivum» (Sophocles, էջ 770բ)։ -Աճ.
• ՆՀԲ լտ. musivum բառից. անծանօթ է յոյն ձևին, որ իրօք էլ չկայ հին յու-նարէնում։ Հայերէն ձևը թերևս ուղղելի է *մուսիոն։
ՄԻՒՍԻՈՆ. Բառ լտ. musivum. իտ. musaico, -ca ψῆφος lapillus որ եւ ՄԱՆՐԱՄԱՍՆ ասի. Մանրախիճ քար կամ ապակի ոսկէզօծ՝ յեռեալ ի զարդ որմոց եւ այլն. ... (ա՛յլ է եւ յն. լտ. մուսի՛օն, մուզէ՛ում. իբրու ճեմարան մուսայից եւ այլն)
Ոսկեղէն միւսիոնս ժողովելով՝ արկանէ շուրջ զորմովքն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 36։)
Pentecost.
• , ի հլ. (որ և պենտակոստէ Եփր. յար. 61, պենտակոս, պենդակոստեայ, պենդակոստէ) «Հրէից Եգիպտոսից դուրս գալու յիսուներորդ օրը, յիսնօրեակ» Բ. մկ, ժբ. 32. «Հոգեգալուստ՝ որ Զատկից 50 օր յետոյ է գալիս» Ա. կոր. ժզ. 8. Գծ. ի. 12. Կոչ. 298. «Ջատկից մինչև Հոգեգալուստ եղած 50 օրուայ միջոցը» Գծ. բ. 1. Սեբեր. Եփր. եփես. 147.-գրուած է պենտեկոստ Կանոն. 38, պենտէկոստէ Ոսկ. գծ. 44։
• = Յն. πεντηϰοστή «Հոգեգալուստ». բուն նշանակում է «յիսուներորդ», սրանից են փոխառեալ նաև լտ. pentecoste, ֆրանս. pentecóte, թրք. [arabic word] pinqust (Будa-говь, Cpaв. cлов. 1, 320)։-Հիւբշ. 372։
• Հներից մեկնում են Ոսկ. գծ. 44 «Պենտէկոստէն ըստ յունաց յիսներեակ ասի».-Տաթև. ձմ. ճխէ. «Ասորիք և յոյնք պենտէկոստ կոչեն, որ է հինդ ռասն»։ Աւելի ընդարձակ՝ անդ, էջ ճծե։ «Պենտակոստն ի յասորոց լեզուն հինղ-երորդ թարդմանի, որ նշանակէ զհինգ տօնն ազգին Իսրայէլի... և ոմանք զայն ասեն թէ պենտն հինգ լսի և կոստն դը-լուխ. իբր թէ հինգ գլխաւոր տօն էր նո-ցա զբոլոր ամն... այլ որ ստուգիր թարգմանեն ի հոռոմ լեզուն, պենտաւն յիսուն լսի և կոստն յիսներեակ»։ Նորե-րից ուղիղ մեկնեցին նախ ՀՀԲ և ՆՀԲ։
the entire history of the Persian religion.
• «զրադաշտական մի աղանդ՝ ար-տաքոյ մոգական հինգ վարդապետութեանց և անսուրբ ու հերձուածական ըստ Պարսիդ»։ Մէկ անգամ ունի Եղիշ. «Այս հինգ կեղտք են, որ գրաւեալ ունին զամենայն օռէնս մա-գութեանն. բայց արտաքոյ սոցա է միւս ևս այլ վեցերորդ, զոր պետմոգն կոչեն»։ Բառս սովորաբար գրուած է նաև մոգպետ, որ ինչ-պէս յայտնի է՝ պաշտօնի անուն է և ո՛չ դա-ւանանքի. ուստի լաւագոյն է ուրիշ ձեռա-գիրների հետ ընդունիլ պետմոգ (Պատկ. Maтep. I. 26, Բազմ. 1895, 52)։
• = Անշուշտ իրանեան փոխառութիւն է։
• Պատկ. անդ կցում է պրս. [arabic word] bid «Վեդաները, գիտութիւն, վարդապեաաւ-թիւն» բառին, որով պետմոգ «վարդա-պետութիւն մոգուց»։
Անուն աղանդոյ եւ գրոց առ պարսիկս.
Այս հինգ կեշաք են, որ գրեալ ունին զամենայն օրէնս մոգութեան. բայց արտաքոյ սոցա է եւ միւս եւս այլ վեցերորդ, չոր պետմոդն (կամ մոգպետն) ասեն (Եղիշ. ՟Ը։ 1)
inspector, visitor.
• «հոգևոր տեսուչ». երկու ան-գամ գործածուած է Կանոն հարց հետևողաց իե և Մխ. դտ. հրտր. Բաստ. էջ 141 (այլ ձ. պերետոս). Մխիթարի բացատրութիւնից եռևռա է որ բառս այն ժամանակ էլ անսո-վոր էր. «Քորեպիսկոպոս երկու են. մի՝ ձեռնադրեալն և մի՝ ո՛չ. և պերետուտն է՝ որ այժմ է բուտ»։ Սրա նման է նաև Սմբ. դատ. 72՝ Փիրիսկոպոսութիւնն երկու ազգ են. մէկն ձեռնադրած է ու մէկայլն չէ. և բուտն՝ որ է յունարէն պերիտուտ։
• ՆՀԲ յն. περιείδων կամ ὸπερτίδωνι Brockelmann, Ուս. փոխ. բառից 94 վե-րի ձևով։ Մառ ЗВО 7, 324 ձևի տաս-բերութեան պատճառաւ կարծում է ոս բառս ասորական ճամբով է րառաջա-ցել, ուր ձայնաւորների բացակայու-թեան պատճառով կարելի էր նաև այս-պէս կարդալ։
Բառ յն. բէրիի՛տօն կամ իբէրի՛տօն. περιείδων, ὐπερείδων inspector. Պրետ. տեսուչ. դէտ.
Եպիսկոպոսն, կամ քորեպիսկոպոս, կամ պերետուտ (ա՛յլ ձ. պերետոս). (Կանոն.։)
Եպիսկոպոս, կամ քորեպիսկոպոս կամ պերետուտն ։ Քորեպիսկոպոս՝ երկու են. մի ձեռնադրեալն, եւ մի ոչ. եւ պերետուտ է՝ որ այժմ է (համառօտելով ասացեալ) բուտ. (Մխ. դտ.։)
mustaches;
curls of the beard.
• , ի հլ. «բեխ, պեխ», որի հա-մար Ոսկեդարից գտնում եմ 3 վկայութիւն. Զմօրուսն երկայնս հանդերձ մանեալ պերե-ւեշտիւք մարձէին. Ոսկ. տիտ. էջ 330.-Պարսից թագաւորն ոսկի պերևիշտս ետ գոր-ծել նոցա. Ոսկ. կողոս. 605.-Վարսս ժողո-վեն և զպերևեշտս մօրուացն յօրինեն. Ոսկ. եփես. 907.-մի անգամ էլ ոսկեդարից լե-տոյ ունի Կղնկտ. Զտեղի շնչառու քթացն՝ մի քան զմի լայն թուով մազուցն պերևեշտիցն թէ կարէր ոք ճանաչել (ԱԲ ունի պերևիշտ ձևն էլ. հրտր. Էմինի՝ էջ 109 պէրևէշտէից. 2 օր. պերևէջտիցն)։
• ՆՀԲ մեկնում է «բառ անյայտ, իբր շրջակայ մասունք ռնգանց կամ տեղի բուսանելոյ մազից յընչացս».-ԱԲ «պեխեր և պեխերու տեղը, մօրուքի հիւ-ռուած գանգուրները»։ ՋԲ չունի, Թի-րեաքեան, Արիահայ բռ. 368 նոյն ընդ փերևետիլ։
Բառ անյայտ, իբր Շրջակայ մասունք ռնընգանց, կամ տեղի բուսանելոյ մազից յընչացս.
Զտեղի շնչառու քթացն՝ մձի (քան) զմի լայն թուով մազուցն պերեւեշտիցն թէ կարէր ոք ճանաչել. (Կաղանկտ.։)
discord or obstinacy.
• «կռիւ, վէճ, հակառակութիւն» Շը-նորհ. թղթ. Մարթին. Լմբ. ոսկ. 22.-Կայ և «ընդ պրզման և ընդ չմարթեցնելոյ» Սմբ. դատ. 94 (հրտր. Ղլտճեան, էջ 43 պսման), ԲՎասն պզման» Սմբ. դատ. 194, որ Karst չգիտեմ ո՛րտեղից հանելով թարգմանում է kdurch Fahrlässigkeit անհոգութեամբ». թերևս նոյն լինի առաջինի հետ և այն ժա-մանակ կարելի է թարգմանել «ի հեճուկս»։
• Սրմագաշեան, Արմէնիա սրան է կը-ցում ռում. pizmā «քէն, ոխակալու-թիւն» (յունարէնից առնուած)։
Հեռ. հակառակութիւն.
Կամի՞ս զսնոտի պիղմ լուծանել, սիրով ի քեզ հանդո. (Շ. թղթ.։)
Ծնաւ ի մէջ նոցա գրգռութիւնս, անհաւանութիւնս, պիզմ. (Մարթին.։)
pinna, pinna-marina.
• «ծովային մի խեցեմորթ» Նիւս. բն. որ և պինայ Վրդն. ծն. Յայսմ. մըտ. 21-տր. պիննայց Փիլ. լիւս. 156. պիննոս Փիլ. լիւս. 155. պիննեակ Լծ. փիլ. իպանիոս Վե-ցօր. 152 (լուս. և տպ. էպինէս). որից պի-նասպաս, պինասպասեակ «ծովային մի խե-չափառ» Վրդն. ծն. Փիլ. լիւս. 155. Լծ. փիլ. որ և պինասպասայք Յայտմ. մրտ. 21։ Տե՛ս նաև եպենէս։
• = Յն. πίννα, πτνα «պինայ, տճկ. փիւնէզ». սրանից πιννοτήρης, πιννοφύλας (=լտ. pino-teres, pinophylax), որից թրգմ. հյ. պի-նասպասեակ (հսկում է պինային և թշնա-մու գալուստը լուր է տալիս). սրանից է նաև վրաց. მინახი պինասի։ -Իսկ Վեցօրէից իպանիոս ձևը ծագում է ըստ ՆՀԲ αὶ πίννι յգ. ձևից։-Հիւբշ. 372։
ՊԻՆ ՊԻՆԱՅ. գրի եւ ՊԻՆՆՈՍ, ի. եւ ՊԻՆՆԱՅ. եւ ՊԻՆՆԵԱԿ. (Վրիպակաւ եւ Իպանիոս). Բառ յն. բի՛ննա. πίννα pinna. Խեցեմորթ մեծ կրկնապատեան՝ երկայն եռանկիւնի, որ բերէ մազս իբրու մետաքս խոշոր, կամ ասր կարմիր. եւ գտանի խրեալ յաւազուտս եւ ի տղմուտս. ունի եւ մարգարիտս մեծամեծս, այլ տգեղս.
Ի պինսն եւ յայլ խեցեմորթս. (Նիւս. բն. ՟Ա։)
Որպէս պինայքն եւ պինասպասայքն. (Վրդն. ծն.։)
Այն որ ըստ ծովուն ի պիննոսին եւ պիննասպասեկին հասարակութիւն միաբանութիւն յայտ է։ Ի վերայ պիննայն եւ պիննասպասեկին ասեցեալք. (Փիլ. լիւս.։)
Պիննեակն որսայ, եւ պիննասպասեկին տայ, եւ երկոքեանն ուտեն. (Լծ. փիլ.։)
Ուստի՞ իցէ դարձեալ ասրն ոսկեղէն, զոր իպանիոս գազանք ( αἰ πίνναι ) սնուցանեն. (Վեցօր. ՟Է։)
Neptune.
• (սեռ. -ի) «ծով» Նար. խչ. որից պիսիդոնացեալ «ծովացեալ, ծովածա-ւալ» Ճառընտ. =Վրք. և վկ. ա. 424 կայ նաև պոսիդոն ըստ ԱԲ։
• = Յն. Γoσειδων «ձրվի աստուածը»։ Մեր ձևերից պոսիդոն ներկայացնում է ուղիղ տառադարձութիւնը, միւսի մէջ առաջին ձայ-նաւորը հպատակել է երկրորդին։
Բառ յն. Ποσειδῶν neptunus. որպէս Չաստուած ծովու. եւ ծով.
Ահագնութիւնք տիեզերապատ պտուտկացն պիսիդոնի. (Նար. խչ.։)
pine, pine-tree.
• «թեղօշի ծառը, pinus». մէկ անգամ ունի Վեցօր. ը. 186. ուրիշ օր. չկայ։
• = Յն. πίτυς «թեղօշ». սրանից է փոխա-ռեալ նաև վրաց. მიტო պիտո, Յიტვიպիտվի, «cоcнa, nиxта, եղևին, կուենի»։-Հիւբշ. 372,
Բառ յն. πίτυς piceo, pinus. որ ըստ մեզ՝ Բեղօշ, սարոյ, սօսոյք
Աղուէս բժշկէ զվէրս իւրոյ հարուածոյ ի հուզոյ, որ լինի ի ծառոյ միոջէ, անուանեալ կոչի պիտուս. (Վեցօր. ՟Ը։)
tight;
— ձգել, to stretch tightly.
• «արկուած, ձիգ, ամուր» Տօնակ. որից պիրկ ձգել «ուժով քաշել» Նիւս. կազմ. պրկել «ամուր քաշելով կապել» Ա. մկ. ե. 47, Գծ. իբ. 25. Ագաթ. Բուզ. Ոսկ. Եւս. պտմ. «քաշելով երկարացնել, ձգտել» Կիւրղ, ծն. Նիւս. կազմ. Փիլ. պրկումն Եւս. պտմ. պրկոց Եղիշ. ը. էջ 131. պրկանք Ճառընտ ուժգնապիրկ Նար. խչ.։
• Bugge IF 1, 453 *փիրկ ձևի միջնոր-դութեամբ հանում է հնխ. sphigró-s բառից. հմմտ. յն. σφἰγγω «կապել, սեղ-մել, ճնշել»։ Հիւնք. պրս. բէրչիյտէն «ոլորել զծայր»։ Karst, Յուշարձան 415 փակ բառի հետ մոնգոլ. buke, կալմուք. buku «ամուր, հաստատուն»։ Թիրեաք-
• եան, Արիահայ բռ. 63 պուրծ արմատի հետ նոյն է դնում։ Պատահական նմա-նութիւն ունի ասուր. pirik «փականքով կողպել»։ Նոյնպէս նաև արևել. թրք. [arabic word] . birk «հաստատուն, ուժեղ, ամուր», birkitmak «հաստատել, ամրացնել», birkilmak «ամրանալ», ատր. թրք. berk «հաստատուն, ուժեղ, ամուր», տճկ. perkitmaq «դուռը ամուր փակել», որոնց համար Vámbery, Etymol. Wort, էջ 201, ❇ 213 դնում է berk, bert ար-մատը, սրան կցելով նաև ույղուր. berk, չուվաշ. parga, եակուդ. bārkta «շատ, ւաւ». bärd «գլխաւոր» ևն։
• ԳՒՌ.-Ջր. պիրկ, Յղ. պէրկ՝ «ամուր», Ագլ. պարկ' «ժլատ» (բուն նշանակութիւնն է «ամուր»). որից պրկել Ջղ. «ամրացնել (օր. բերդը)»։
Արմատ Պրկելոյ. որպէս Պրկեալ. ձիդ. ձգտեալ.
Գնդակ որթոյ ... ուղէշ պիրկ եւ անխզելի. (Տօնակ.։)
Յարաժամ ամենայնիւ պիրկ ձգեալ գործաւորութեամբ կենդանին՝ պախումն իմն եւ խզումն պրկեցելոցն առնէ մասանց. (Նիւս. կազմ. ՟Ծ՟Դ։)
pyrheum, Persian Fire-altar.
• , որ և պիռիոն, պռիոն, պեռիոն «ատրուշան, Պարսից կրակատունը» Ճառ-ընտ. Յայսմ. ապր. 14. Վրք. և վկ. Ա. էջ 1։
• = Յն. πυρεῖον նոյն նշ. (ծագում է πυρ = «հուր» բառից)։-Հիւբշ. էջ 372։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
Բառ յն. πυρεῖον templum ignis apud Persas. Ատրուշան. կրակատուն.
Հրով վառեաց զպիւռիոնն պարսից, զոր տաճար հրոյ անուանէին, յորում զհուրն բորբոքէին հրապաշտքն։ Հրամայէր նմա միւսանգամ շինել զպիւռիոնն՝ զոր այրեաց. (Ճ. ՟Բ. եւ Հ=Յ. մարտ. ՟Ի՟Դ.։ եւ Տէր Իսրայէլ. մայ. ՟Ի՟Դ.) որ գրէ ՊԻՌԻՈՆ, եւ ՊԵՌԻՈՆ։
cf. Բիւրեղ.
• «բիւրեղ» Երզն. մտթ. 108 (այս-պէս ըստ ՆՀԲ, բայց տպագրում գտնում ենք պիլլօր). Վրդ. առ. 332-3. Մաշտ. ջհկ. Ոս-կիփ. Տաթև. ձմ. լէ. «բիւրեղեայ»» Ուռհ. 149, 150. ասւում է նաև պիլօր Երզն. մտթ. 308. այժմ ռմկ. պիլլօր, որից պլօրեայ «բիւրեղէ» Հայել. 178։
• = Արաբ. [arabic word] bilūr, թրք. [arabic word] billor «բիւ-րեղ»։ Բուն ծադումը տես բիւրեղ, որ է յն. βήρυλλος, որից նաև գերմ. Brille, հոլլ. bril «ակնոց» (Kluge 73)։
• ԱԲ ռնում է տաճկերէնից։
Ռամկականն բառիցս Բիւրեղ. Սառնատեսակ (ապակի), եւ Պաղպաղակ. պիլլօռ.
Իբրեւ զքարն կոչեցեալ պլօր, որպէս ետես յովհան։ Որպէս զքարն պլօր ի ջրոյ եռացեալ. (Երզն. մտթ։)
Ասեն հրէաք՝ թէ պատուհանն (տապանին) էր պլօր։ Լոյսն մտանէ ընդ պլօրն. եւ ելանէ առանց ապականութեան. (Ի գիրս առաքին։)
Յառաւել հովէ եւ ի յստակութենէ քքրդի եւ ի ժիպակի՝ լինի պլօր. (Ոսկիփոր։)
Պաշտօնեայքն հուր հանցեն ի պլօրէ եւ կամ ի քարէ, եւ անտի վառեսցի մոմեղէն մի. (Մաշտ. ջահկ։)
Որ ինչ է ի պաղպաղակէ.
Պլօր կանթեղն ընկէց ի մէջ եկեղեցւոյն եւ մանրեաց։ Մանրեցաւ պլօր կանթեղն. (Ուռհ։)
quite full, brimful.
• «լեփլեցուն, բոլորովին լիքը» Փիլ. լին. (ստէպ). Սասն. 59. սխալ գրչու-թեամբ պղպղուն Մագ.։ Ուղիղ ձևը հաստա-տում են՝
• ԳՒՌ.-Մշ. պրղբըզուկ, պրղբըզման, Ալշ. պրոբըզման «լիուլի»։ Բոլորի մէջ -ուկ, -ուն, -ման մասնիկները ցոյց են տալիս, որ պարզ արմատն է պղպզ-(ձայնաւորը անյայտ)= պրպզալ Բլ. «լցուիլ»։
Լիուլի. պատարուն. ծայլալիր. (լծ. եւ յն. լտ. բլիրի՛ս, պլէնուս եւ այլն.
Քսան եւ չորքդ՝ բնականագոյն թիւ ... բաղկացեալ յերկից քուէից՝ բոլոր, հոծ եւ լի պղպղուն է հանգիտութեամբ։ Ի ժամանակի գարնանային զուգորդութեան. յորում էր լի պղպղուն երկրայինքս՝ պտղովք։ Ո՛վ լի եւ պզպղուն ամենայն վայրապար շատախօսութեամբ։ Կատարեալն՝ երրորդութեամբ (թուոյ) երեւութանայ, լի եւ հոծ եւ անթափուր եւ անուանայն եւ պղպղուն բնութիւն. (Փիլ. լին. ստեպ։)
Պղպղուն. լի. պատարուն. ամենալի. հոծ. խիտ. կուռ. (Հին բռ.) (գրի վրիպակաւ եւ ՊՂՊՂՈՒՆ)։
instep, ankle, ankle-bone;
foot;
cf. Խստոր.
• , ն հլ. (պճղան, -ղամբ, -ղունք, -ղանց) «ոտքի կոճը» Տոբ. բ. 3. Ագաթ. Ոսկ. ես. լայնաբար «ոտք» Եփր. թգ. էջ 408. Կիւրղ. թգ. գրուած նաև պճեղ, պճիղ և ո հլ. պճղով՝ Եւս. պտմ. 634. (անսովոր մի ձև է զպճղմամբք Ոսկ. ես. 36). որից պճղնաւո։ «կճղակաւոր» Ոսկիփ. Յայսմ. մրտ. 22. «մինչև ոտքը հասնող երկար և ծոպաւոր զգեստ» ՍԳր. (գրուած է նաև պճեղնաւոր). այս զգեստը յետոյ յատկացուեց կրօնաւոր-ներին և նրա երկարութեան համար է որ Բուզ. կրօնաւորներին կանանցահանդերձ է կոչում. (եկեղեցականների զգեստների մա-սին լուրջ մի յօդուած ունի Ս. Վ. Պարոնեան, Արևելք 1890, մայ" 19). ըստ այսմ էլ պճըղ-նաւորիլ «պճղնաւոր հագնիլ, այն է՝ կրօնա-ւորական կարգ մտնել» Կանոն. 232։
• ՆՀԲ լծ. թրք. փաչա (իմա՛ պրս. pača «փոքրիկ ոտք, տոտիկ», որ նուազականն է pā, pāy «ոտք» բառի)։ Հիւնք. պրս.
• պիւճիւլ, պիւժիւլ «վէգ» (իմա՛ [arabic word] bužul «ոտքի կոճ», ︎ buǰul «վէգ», որից նաև արևել. թրք. [arabic word] buǰul խաղալու վէգ»։ Նշանակութեամբ նոյն, բայց ձևով տարբեր են. ծագումն ու հը-նագոյն ձևերը անյայտ)։ Petersson, Ar u. Arm. Stud. 101 -եղն համարում է մասնիկ, ինչպէս ասեղն, աղեղն, տա-ռեղն, բաղեղն բառերի մէջ։ Ղափան-ցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 96 վրաց. ბრჭალი բրճալի «ոտքի կրունկ»։
• ԳՒՌ.-Ջղ. Սլմ. Վն. պճեղ, Ախց. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մրղ. պճէղ, Տփ. պճիղ, Շմ. պճըղ, Ալշ. Մշ. պջեղ, Զթ. բը'ջեղ, Խրբ. Հմշ. Պլ. Ռ. Սեբ. բջէղ, Ննխ. բջէղ, բջղագ, բջըղ, Ասլ. բջէ՝ղ, Սվեդ. Տիգ. բջիղ, Հճ. բmջեղ. -սրանք ստացած են զանազան նշանակութիւններ. այսպէս՝ Խրբ. Ննխ. Տփ. «ոտքի մատ», Երև. Ղրբ. Հճ. Շմ. Սրմ. Վն. «անասունի ոտքի կճղակ», Ախց. Երև. Կր. Խրբ. Ասլ. Սլմ. Պլ. Սվեդ. «տխտորի գլխի իւրաքանչիւր բաժան-մունքը», Ղրբ. «կեղև, կճեպ»։ Նոր բառեր են պճղել, պճղուիլ, պճղովի, պճղոտել, պրճ-ղըտել «մէջտեղից երկու ճեղքել» ևն։
Հրամայեց բեւեռել զպճղունսն ի փայտին. (Տէր Իսրայէլ. փետր. ՟Ժ՟Է.։)
Մի մի զոտից իւեանց կախեալ լինէին, եւ ի վեր ի բարջու մեքենայիւք տանջեալ լինէին մերկ պճղով (այժմու յն. մարմնով) (Եւս. պտմ. ՟Ը. ց։)
ἁστράγαλος talus, nodus κνημίς tibia, crus. Կոճ կամ կոճղ ոտից ի վերոյ քան զթաթն. ստորին մասն սրունից կամ ոլոքի, որպէս խարիսխ նորին. գարշապարք. թօգուգ, գալա (որ է լծ. ընդ պճեղ).
Մի ոմն յազգէս մերմէ, որոյ թափեալ են ոտք նորա, եւ անկեալ պճղունք նորա. (Տոբ. ՟Բ. 3։)
Ծակեցին զմորթս ի պճղունս նոցա, եւ եդին փողս, եւ փչելով կենդանւոյն մորթեցին. (Ագաթ.։)
Ծածկեսցի պճղունք ոտից դորա. (Ճ. ՟Ա.։)
Զհանդերձսն ասէ զպղճղամբքն քաշէր (խենեշաբար). (Ոսկ. ես.։)
Զի մի գայթակղեսցին պճղունք իմ. (Եփր. թագ.։)
Մինչեւ յե՞րբ կաղայք ասէ երկոքումբք պճղամբք ձերովք. (Կիւրղ. թագ.։)
Որպէս առիւծ ի խորոց սրտից եւ ի պճղանց գոչէին եւ հառաչէին. (Վրք. հց. ՟Դ։)
Տե՛ս եւ կճղակ, եւ պտեղն։
gown, long robe.
• «պճղնաւոր, մինչև ոտքերը իջ-նող երկար հագուստ» Դամասկ. ուրիշ վկա-յութիւն չկայ։
• = Յն. τοδήοης «պճղնաւոր», որից նաև հսլ. podiri նոյն նշ. ծագում է ποῦς, ποδός «ոտք» բառից։-Հիւբշ. 373։
• Ուդիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ.
Բառ յն. ποδήρος . Պճղնաւոր հանդերձ մինչեւ ցոտս.
Զերծ ի նմանէ զգեստն աղտեղի, եւ զգեցո իւր պոդիրի. (Դամասկ.։)
cf. Շոճի.
• «վայրի պիստակենի, pinus» Արիստ. i-204s աշխ. Մագ. թղ. 221. որ և շոճ Ագաթ. շոնի նոնն. էջ 81. Ածաբ. կարկտ. և կիպր. Պղատ. օրին. 118. Պտմ. վր.-շոճի ձևի մէջ շ ծա-գած է նախաւոր ս-ից՝ յաջորդ ճ-ի ազդեցու-թեամբ. հմմտ. աստուճ>աշտուճ, աստի-ճան>աշտիճան, *պատսաճ>պատշտհ. և մինչև անգամ գւռ. սուջուխ>շուջուխ։
• Pictet 1, 233 ռուս. cоcнa ձևի հետ պրս. sōxtan «այրել» բառի մօտ։ Lag. Beitr. bktr, Lex. 21 çuč արմատից, իբրև զնդ. saočya «այրելի»։ Վերջին մեկնութիւնը Հիւբշ. 238 յիշում է ու մերժում։ Patrubány ՀԱ 1908, 246 հնխ. k'euo-«ուռչիլ» արմատից։ Պա-տահական նմանութիւն ունի պրս. [arabic word] saǰ «եբենոսի նման հնդկական կարծր մի փայտ»։ Բայց թուի թէ մի կապ կայ սոճի, փիճի, նոճի եռեակ ծառանուննե-րի -ճի վերջաւորութեան մէջ
• ՓՈԽ.-Վրաց. իմերել. օսս. սոճի՝ նոյն նշանակութեամբ։
πίτυς pinus, picea. որ եւ ՇՈՃ. ՇՈՃԻ. Վայրի փոտղենի, որ տայ զկոզակ անպտուղ. ազգ մայրի, որ կոչի ի սուրբ գիրս եւ Սարոյ. ուստի լինի եւ մարխ՝ ( չըրա ) չամ՝ շամ աղաճը.
Մայրք եւ տօսախք, սոճիք, նոճիք. (Արիստ. աշխ.։)
Երակլեան սոճին։ Եւ ոչ իսթմիականն սոճի. (Մագ. ՟Ժ՟Ա։)
hollow, cavity, hole;
immersion.
• «խորը մտնել, ծածկուիլ» Շիր. «գետնի տակ ծակ. որջ» Փիլ. լին. որից սո-զանել «խորն իջնել, ընկղմիլ» Առակ. իզ. 26. Ագաթ. սուզել Խոր. Նար. Արծր. սուզա-կան Խոր. աշխ. Գնձ. ճարտարասոյզ Եփր. թգ. 418. ծովասոյզ Փարպ. Վրդն. պտմ. ճշմարտասոյզ Եփր. թգ. ջրասոյզ Կղնկատ. ձիւնասոյզ Ագաթ. որջասոյզ Մագ. իրաւա-սոյզ Մծբ. խորասոյզ Եփր. ծն. անսուզան Ճառընտ. սուզակ, սուզանաւ (նոր բառեր) ևն։
• R Ellis The sources or the Etrusk. էջ 68 ետրուսկ. suϑi «շիրիմ»=հյ. սոյզ = վելշ. cudd «condere կառուցել (շի-րիմ ևն)»։ Հիւնք. ցուցանել բայից։
• Bugge, Etr. u. Arm. 79 և KZ 32, 38 ետրուսկ. suϑi, s'usi «շիրիմ» բառի հետ՝ յն. ϰευϑω «ծածկել, պահել»։ Յոյն ձե-ւի հետ համեմատութիւնը տե՛ս և Pe-dersen KZ 38, 381, որի վրայ Liden, Arm. St. 122-3 և Meillet BSL л 79, էջ 5, ուր բոլորովին անճիշտ է համար-ւում այս համեմատութիւնը։ Պատահա-կան նմանութիւն ունի թրք. suz-mek «քամուիլ»։
• ՓՈԽ.-Փառնակ, Անահիտ 1906, 233 մե-զանից է դնում ալբան. zus «սուզանիլ»։
(յորմէ Սուզանիլ). Մուտք ի խորս. ընկղմումն. եւ Խորք, սորք, սորք, ծակք, ծերպք, որջք.
Սոյզք ծածկութեան (լուսնի) լինի, մինչեւ անդրէն ծնցի զնա նովին լուսովն. (Շիր.։)
Բայանան օձք ընդ հողով. եւ որջքն իւրեանց են ի սորս եւ ի սոյզս երկրի։ Որ յալս եւ սոյզս, ի խորս եւ յանդունդս. (Փիլ. լին. ՟Ա. 36. 69։ 6)
pistachio-tree.
• (գրուած նաև սնովպար, սի-նոպրի, սոնոպար, սնօպար, սօնապարենի) «փիճի ծառը, pinus» Օրբել, հրտր. Էմինի էջ 304 (սնոպար մայրափայտ). Վստկ. 42, 58, 107. Լծ. փիլ.-բառս սխալ գրչութեամբ եղել է նոպարենի (ՀԲուս. § 2215), որ 20 տարի առաջ ուղղել էի սնոպարենի, նոյնը յետոյ Նորայր ՀԱ 1923, 160։
• = Արաբ. [arabic word] sanaubar «փիճի», ար-դի պրս. sinoubär «եղևին»։-Հիւբշ. էջ 277։
• ՆՀԲ ռմկ. սէնէվպէր, սէնէվիր։ Պատկ. Истор. Монгoл. էջ 43 արաբերէնից։ նոյնը նաև Lag. Arm. Stud. § 2020։
Ծառ եւ պտուղ նորա. ռմկ. սէնէվպիր. սէնէվիր, չամ ֆըստըղը, զամ ֆստըղը.
Ձիթենի, եղջիւրենի, սոնոպրի, բեւկի։ Դեղձի, դոմանի, սոնոպրի, արմաւենի. (Վստկ. ստէպ։)
Նոյն թուի եւ գրեալն ի պտմ. Օրբել.
Վասն զնոպար փայտից։
big, fat, plump;
molossus.
• «ստուար, յոյր, գէր, թաւ» Նչ. քեր. «երեք երկար վանկերից բաղկացած բառ» Թր. քեր. որից սոնքանալ «գիրանալ, թասա-նալ, ստուարանալ» Ոսկ. ա. թես. թ. Ա. Կոր. ժգ. Եւագր. Փարպ. սոնքաձև «տնկուած. հաստ» (թութակի կտուցի համար է ասուած) Կղնկտ. հրտ. Շահն. Ա. 322.-գրուած է սունք «molossus, pes carm». (Cl. Galano, Gram. et log. inst. Romae 1645, էջ 24բ)։
• Տէրվ. Altarm. 4 և Նախալ. 73ք մասնիկով սոն արմատից. հմմտ. սանս. çūna «ուռած, փքած», çū «ուռիլ», çu-nya «պարապ», յն. ϰενεος «պարապ», հլ. սին ևն, իբր հնխ. çu, çvan արմա-տից։ Հիւնք, սունկ կամ սպունգ բառից։
πυκνός densus. Ստուար. թաւ. գէր. յոյր. լի եւ ըստ տաղաչափից՝Եռավանկ բառ, որոյ ամենայն վանկքն են երկար.
Սոնք՝ ն՝երից երկարաց վեցամանակ. որպիսի, յովհաննէս. (Թր. քեր.։)
Ութերորդն՝ զոր սոնք կոչէ, որ է ստուար. (Նչ. քեր.։)
sossus, space of sixty years.
• , ի հլ. «60 տարուայ մի շրջան՝ ըստ քաղդէական հաշուի» Եւս. քր. ա. 11. Արծռ. հրտր. Պատկ. էջ 21. Սամ. անեց. 12. ուրիշ վկայութիւն չկայ։
• = Յն. σთσσος, լտ. sossus, նոյն նշանակու-թեամբ. սա էլ փոխառեալ է քաղդէարէնից. հմմտ. ասուր. šuššu, šušu, որ նշանակում է «վաթսուն» և է բաբելական [other alphabet] գաղափա-րանշանը (Delitzsch, Assyr. Hndwört. 694)։ Բոլորի աղբիւրն է սումեր. šuš «վաթ-սուն», որ կազմուած է uš «երեսուն» բառի կրկնութեամբ (իբր սš-uš 30+30). իսկ ս︎ բերեսուն» բառն էլ յառաջանում է a «տա-սը» xeš «երեք» բառերից (Bertin, Lang. of the cun. inser. էջ 7)։-Հիւբշ. 380։
Նոյն եւ յ. σώσος sossus. Բառ քաղդ. իբր Ժամանակ վաթսուն ամաց կամ ամսոց.
Գրեալ եւ ներս իմն եւ սոսաներ մի ասէ ի ներիցն է վեցհարիւր ամ. եւ սոս մի ի սոսիցն վաթսուն ամ. (Եւս. քր. ՟Ա.)
simple;
common, ordinary;
depraved, devoid;
sharp, acute;
simply, solely;
terror, horror;
horrible.
• (լետնաբար ո հլ.) «մինակ, պարզ, ւռև» Յոբ. լգ. 21. Ոսկ. անոմ. Բրս. հց. «զուրկ» Ոսկ. յհ. ա. 17. Պիտ. Վրք. հց. «հասարակ անձ, ռամիկ» Պրպմ. Ղևոնդ. Սարգ. «հետևակ, հետիոտն» Արիստ. աշխ. «զուր, պարապ տեղ» Բրս. հց. Սարգ. իգն. որից սոսկաբար Ոսկ. յհ. ա. 14, 19. 36. սոսկագոյն Ագաթ. սոսկութիւն Եւս. պտմ. ռոսկանալ «մերկանալ, թափուր մնալ» Ե-ղիշ. միանձ. Ոսկիփ.։
• Հիւնք. ոսկր բառից։ Bugge KZ 32, 29 սանս. çuska, զնդ. huška, հաւ. çuchu «չոր» ևն բառերի հետ։ Կրենում է նոյնը Brugmann, Grdr2 I 741։
κενός vacuus λιτός simplex ψιλός tenuis, purus, nudus, merus. Միայն. լոկ. սին. սատակ. մերկ. լերկ. պարզ. անշուք. թեթեւ. հասարակ.
Նեխեսցին մարմինք նորա, եւ ցուցցէ զսոկերս նորա սոսկ. (Յոբ. ՟Լ՟Գ. 21։)
Բանս սոսկս ասաց (մաքսաւորն), եւ զամենայն ի բաց եդ զյանցանսն. (Ոսկ. անոմ. ՟Է։)
Սոսկ եւ անաւելորդ զկերակուրսն նոցա պատրաստեաց. (Բրս. հց.)
Մեք սոսկք եմք, եւ կերակուրս սոսկս կերաք. (Վրք. հց. ձ։)
Միայնակեաց անինչ՝ ճանապարհորդ է սոսկ. (Նեղոս.։)
Սոսկ իւղով ասէ դու զգլուխ իմ ոչ օծեր. սա իւղով անուշիւ էօծ. (Իգն.։)
Նկարագրեալ նշանակեմ սոսկ եւ նուաստ գիտութեամբ իբր մելանաւ, զի դու երանգով դեղոց գեղեցկացուսցես. (Կլիմաք.։)
Կամ Թափուր, անմասն, ունայն, եւ ընդ ունայն, անպտուղ.
Սոսկ յընչիցն եղանին, եւ ամենեւին թափուրք. (Պիտ.։)
Սոսկ լեր յամենայն իրաց, եւ առ զխաչն, եւ երթ զհետ տեառն քո. (Վրք. հց. ձ։)
Որք սոսկ են ի մտաց, եւ հնազանդեալ մարմնոյ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 17։)
Մի սոսկ եղիցի քրտանցն կաթուած խառնեցեալ արեամբ։ Մի սոսկ զմտիցն, եւ մի անօգուտ զելիցն հետեւութիւն արասցես. (Նար. ՟Հ՟Ը. եւ ՟Հ՟Է։)
ՍՈՍԿ ՄԱՐԴ. որպէս Հասարակ եւ լոկ մարդ՝ առանց աստուածութեան.
Ոչ է սոսկ մարդ քրիստոս, եւ ոչ անմարմին բան, այլ միաւորեալ. (Պտմ. ստէպ։)
Ոչ աստուած մերկ, եւ ոչ մարդ սոսկ. այլ՝ նոյն ինքն աստուած կատարեալ, եւ մարդբովանդակ։ Մարդոյ սոսկոյ մեռանել եւ փրկել զարարածս ոչ է կարողութիւն. (Զքր. կթ.։)
Որո՞յ սոսկ մարդոյ մահ կարաց զաշխարհս ի մեղաց մաքրել. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)
Սոսկոյ մարդոյ ելք ոչ է հնար լինի ի սկզբանէ աշխարհի. (Ղեւոնդ.։)
Եւ սոսկական ոք. հետեւակ.
Մակաձիք ռազմին, եւ սոսկքն յիւրեանց վայրն ընթանան. (Արիստ. աշխ.։)
ՍՈՍԿ. ψιλός, -ον tenuis. ըստ քերականց՝ հակակայ թաւ ձայնի. Սուղ. նուրբ. բարակ. եւ նշան այնպիսի հագուդի.
Հագուդ երկու. թաւ, սոսկ. (Թր. քեր.։)
Շեշտ բութ, պարոյկ, թաւ, սոսկ, երկար, սուղ. (Փիլ. այլաբ.։)
Յերդիոնն բազմութիւն փողոց հասարակ գոչեն, ոմն սոսկ, ոմն թաւ, եւ ոմն եւս թանձրագոյն. (Մամբր.։)
Ընդ թաւին թաւանայ, եւ ընդ սոսկին սոսկանայ. (Ոսկիփոր.։)
ՍՈՍԿ. մ.շ. ἀπλῶς, ὠς ἕτυχεν simpliciter, utcumque. որ եւ ՍՈՍԿԱՊԷՍ. Միայն եւեթ. պարզապէս. վայրապար. ըստ դիպաց.
Որ եթող զեղբարս եւ այլն , ոչ սոսկ, այլ վասն իմ եւ վասն աւետարանին։ Զոր եկեալ տէրն գտցէ՝ ոչ արարեալ սոսկ, այլ արարեալ այնպէս. (Բրս. հց. եւ Բրս. սահմ. կր.։)
Որ անուն չար ի նոցանէ ոչ եդաւ ի վերայ մեր, ոչ սոսկ, այլ՝ արդարութեամբ. (Սարգ. յկ. ՟Ը։)
Ոչ թերահաւատեաց սիրտ նորա, այլ սոսկ միառն բերան նորա. (Իգն.։)
throat, gullet, gorge;
uvula.
• , ո հլ. «կոկորդ» Սեբեր. 13հ. նորագիւտ երգ. բ. 3 (որ յետոյ փոխուած է կոկորդ), Վեցօր. 89 (ըստ ընտիր օրինակ-ների, որ տպագրում եղած է կոկորդ). Նիւս. կազմ. Վրդն. ծն. որից սոսորդել «խաղխա-ջել, բերանը կամ կոկորդը ողողել» Նեղոս փառաւոր խրխնջացող (ձի)» ԱԲ. գրուած է նաև սոսոր, սոսր Գաղիան.։
• Մ. Այվատեան, Մասիս 1853 մարտ 25 սոր և սորսոր բառերից, որոնք բուն նշանակում են «սորել, ծծել»։ Տէրվ. Երկրագունտ 1883, 170 թերևս -որդ մասնիկով սոս արմատից։ Lidén, Ar-men. Stud. 134 կրկնուած սոր «ծակ» բառից։ Patrubány ՀԱ 1908, 277 -որդ մասնիկով՝ հնխ. ek'ōi արմատից՝ կըր-հատ կրկնութեամբ։ Պատահական նմա-նութիւն ունին վրաց. სახა սասա «քիմք, 2. կոկորդ», արաբ. [arabic word] sart «կուլ տալ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 478).
• ԳՒՌ.-Նոյն է սորսորիկ Բլ. «որկոր չոր-քոտանեաց» (Ազգ. հանդ. ե. 144), «սրտի հաստ Խւոռովակը» (Էմ. ազգ. ժող. Ա. 333)։
ՍՈՍՈՐԴ. գրի եւ ՍՈՍՈՐ, ՍՈՍՐ. ἁνθερεών mentum եւ γαργαρέων avola σωλήν canalis, tubus, fistula. Կողկողիթ. կզակք, ներքոյ եւ ներքինք պարանոցի. խռչափող, շնչափող. եւ Լեզուակ.
Եւ այտք եւ լեզու, եւ որ զկոկորդիւն է կազմած, ըստ որում սոսորդն ի վայր կոյս թուլանայ հովտաբար, եւ շեշտոլորելով ձկտի. (Նիւս. կազմ. ՟Ժ. որպէս եւ ՟Ժ՟Է. ուր դնի կողկողիթ. ի լս. գրի՝ սոսորդ։)
Երկու փողակք տան եւ առնուն զօդն իբր ցնցղով իւրք սոսորդով ի բերանս. (Սեբեր. ՟Է։)
Որլորք եւ հաւփաչք զղեբերոս եւ զմեկոնոն (ուտեն), եւ ոչ վնասին, նուրբ սոսորդ ունելով, եւ նեղ խածիս. (Վրդն. ծն.։)
Գարգարէոն, եւ գարգարէն. սոսորդ, եւ սոսր կամ սոսր. (Գաղիան.։)
famine, dearth, scarcity, penury;
hunger;
ի —ու, by famine.
• , ո հլ. (կայ նաև սեռ. սովու Ծն. խա 31, Երեմ. լը. 9) «պարէնի նուազութիւն, հա-ցի պակասութիւն, թանկութիւն, քաղցածու-թիւն» ՍԳր. որից սովիլ «սաստիկ քաղսա-ծանալ» Ծն. խա. 55. Սղ. ծը. 7, 15. Ոսև ա. կոր. սովեցուցանել Եւագր. սովաբեկ Օր. ը. 3. Ոսկ. փիլիպ. սովամահ. Բ. թագ. զ. 29. Առակ. ժ. 3. Ղկ. ժե. 17. Կոչ. Ոսկ. մ. ա. 13 և մտթ. Սեբեր. սովամահիլ. Ա. մկ. ժգ. 49. սովալլուկ Սարգ. սովասատակ «քաղ-ցից սատկած» (նորագիւտ բառ) Վրդն. այ-գեկ. 86. սովահար, սովահարութիւն, սովա-մահութիւն (նոր բառեր) ևն։
• = Թերևս փոխառեալ է պհլ. [other alphabet] ︎ sō! «քաղց», մանիք. պհլ. [hebrew word] sōig «քաղ-ցած, անօթի» (Salemann ЗAH 8 (1908), էջ 103) բառից։
• ՆՀԲ լծ. սուաղ և սուղ։ Böttich. ZDMG 1850, 361 վեդ. kšap «սովել»։ Lag. Btrg. bktr. Lex. 73 պհլ. sui։ lusti Zendsp. 310 զնդ. šuda «քաղց», սանս. kšudh ահլ. sōi. sui, բելուճ. šuó ևն։ Հիւնք. նզով բառից։ Patrubány SA 1, 195 յն. ϰοος, ϰόfιλος, ϰοῖλος «սին» բառերի հետ։ Karst, Յուշարձան 402
• ռումեր. šuku «քաղց, սով»։-Ըստ այսմ վերի մեկնութեան առաջին հեղինակն է Lagarde, որ անկախաբար մտածելով ա-ռաջարկեցի Meillet-ին. պատասխանեց թէ «la seule possibilité de rapproch-ement est en effet l'emprunt, համե-մատութիւնը կարելի է բացատրել միայն փոխառութեամբ» (նամակ 1931 թ. դեկտ. 18-ից)։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Ղրբ. Մկ. Մրղ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. սօվ, Սչ. սօւ, Ալշ. Մշ. սօֆք։ Նոր բառեր են սոված, սովածանալ, սովածացնել, սովացնել։
λιμός caritas, difficultas annonae, fames. (լծ. սուաղ, սուղ). Սղութիւն եւ նուազութիւն պարենի. պակասութիւն հացի. քաղցր. եւ Անսուաղութիւն.
Եղեւ սով յերկրին։ Զօրացաւ սով յերկրին։ Եօթն ամ սովոյ։ Յերեսաց սովոյն։ Սպանանել զամենայն ժողովուրդս ի սովոյ, կամ ի սով (յն. ի սովու, այսինքն սովով)։ Մաշեալք սովով։ Կերակրել զնոսա ի սովի։ Ի սովի փրկեսցէ զքեզ ի մահուանէ։ Սովք եւ սրածութիւնք. եւ այլն։
Սովով եւ ծարաւով տանջիլ. (Վրք. հց.։ Հ. եւ այլն։)
accustomed, used to, inured, trained;
customary, usual, habitual, wont;
familiar;
— լինել, to be accustomed or used to;
որպէս — էր, as he was wont to, as he was in the habit of.
• , ի հլ. «ընտել, վարժ, ծանօթա-ցած» Փիլ. Բրս. արբեց. Պրպմ. «սովորա-կան, հասարակ» Ոսկ. գղ. Փիլ. «սովորու-թիւն» Ոսկ. եփես. սրանից սովոր լինել ՍԳր. սովորական Ագաթ. Եղիշ. սովորիլ Սիր. իգ. 2Ո. սովորութիւն ՍԳր. Եփր. ծն. Ոսև. մ. ա. 6 և Ես. խաւարասովոր Ագաթ. ընդդիմասո-վոր Ագաթ. ևն։
• Տէրվ. Altarm. 64 և Նախալ. 72 հլտ. sovo-S>sus «իւր» դերանուան հետ. հմմտ. լտ. suescere «սովորիլ», con--suetudo «տովորութիւն»։ Հիւնք. եբր. սօֆէր «դպիր» կամ պրս. վէրզիյտէն։ Patrubány SA 1, 195 յն. ϰῦρος,, հիռլ. caur, cur «կտրիճ, քաջ», սանս. çurā
• «զօրեղ, դիւցազն»։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 191 ուսանիլ բայից՝ -ւոր մասնի. Տեղեկ. ինստ. 2, 102 վրաց. սծավլա։
• ԳՒՌ.-Մշ. սօվոր, Ախց. սօվօր, Երև. սօվօրէլ, Տփ. սօվօ՜րիլ, սօ՜րվիլ, սօվրիլ, Ալշ, Մշ. սօվրել, սօրվիլ, Ջղ. սավոր, սավորել, Ագլ. սվա՛րիլ, սա՛վուր, սըվըրօ՜թին, Գոր. Ղրբ. սըվըէ՛րէլ, Վն. սօվրել, Սչ. սօրվել, Ախց. Ակն. Խրբ. Կր. Մկ. Շմ. Պ. Ռ. Սեբ։ Տիգ. սօրվիլ, Ննխ. սօրվիլ, սօրվէնալ, Մրղ. սօրվըէլ, Ասլ. սէօրվիլ, Սվեդ. սուրվիլ, Հմշ. սօվռուշ. թրքախօս հայերից՝ Ատն. սօվօրու-թին։ Նոր բառեր են սովորովի, սովորցուկ, սովրուկ։
εἱωθώς, ἑθάς, συνήθης suetus, adsuetus, consuetus, familiaris եւ solitus. Ընդելեալ ոք իմիք ստէպ յաճախութեամբ. սովորած. ծանօթ. սովրած, սորված.
Ընթանան բազում անգամ առ օտարս՝ իբր առ սովորս. (Բրս. արբեց.։)
Ոչ ոք երկբայեսցի յուղղակի խորհել սովորիցն. (Պտմ. ՟Լ՟Զ։)
Ի բարեպաշտելն կարողաց եւ սովորից. (Սարկ. հանգ.։)
Սովորք ոմանք եւ հասակակիցք. (Նար. երգ.։)
Սովորս եւ ընդելս եւ բարեկամս. (Փիլ. տեսական.։)
Ոչ է սովոր ոք ի տուն իմ, բայց միայն եղբայրն իմ. (Վրք. հց. ՟Ը։)
ՍՈՎՈՐ. Սովորական ինչ. ընդելական. հասարակ. յաճախեալ.
Եւ ոչ ինքն աստղն ի սովորիցն էր։ Ի սովորից առակաց մարդկան. (Բրս. ծն.։ Ոսկ. գղ.։)
Ի սովոր ախտիցն։ Սովոր չարութեամբ։ Կամիմ հարկանել զսովոր սիրոյ սպասաւորութիւն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 31։ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Զսովորն փառաւորութիւն մատուցանէին։ Ոչ սովոր, այլ օտար բարբառով։ Ըստ սովոր դաւաճանութեան. (Սկեւռ. յար.։)
Կամէր հեռանալ ի սովոր չարեացն. (Վանակ. յոբ.։)
Ոչ հաւատալ փութով սովորից չարաց, զի հնացեալ՝ բնութիւն լինի. (Մխ. առակ. ՟Ձ՟Թ.) (որ հայի եւ ի յաջորդ նշ)։
Զժամանակս ի չար սովորիցն ի բարի փոխարկել. (Ոսկ. եփես.։)
ՍՈՎՈ՛Ր ԵՄ, ես. է, եմք, եւ այլն. ἕθω consuetus sum, soleo ἕθος ἑστι mos est, solet. Սովորեալ գոլ. սովորիլ. սովորութիւն է իմ, քո եւ այլն.
Յոր սովոր էր զքարն ժողովել։ Սովոր էր դատաւորն արձակել, Որպէս սովոր էր՝ միւսանգամ ուսուցանէր զնոսա։ Որպէս եւ սովոր են սմանք.եւ այլն։
Աղաչանաց սովոր ես ողորմել. (Խոսր.։)
Դուք սովոր էք անցանել ըստ հրամանաւ թագաւորին ձեր. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ես յիմոց ծառայից՝ զոր ինչ յինէն առեալ ունին, անդրէն հանել ոչ եմ սովոր. (Իսիւք.։)
hole, bore, opening, orifice, mouth;
den, lair, cave, cavern;
mill-trough;
*mill-hopper;
*boulders, large pebbles.
• «նեղութիւն կամ հօսան». ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 288։
• , ո հլ. «ծակ, խոռոչ, ծերպ, թռչունի բոյն՝ ծակի մէջ շինուած, գազանի որջը, սո-ղունի ծակ» Ես. բ. 19. Երեմ. խը. 28. Բուզ. որից սորամուտ Ագաթ. Կորիւն. Փրպ. սոր-սոր «ծերպ, խոռոչ» Կլիմաք. Յայսմ. սորել «ծակը մտնել» Երեմ. դ. 29. «ծորիլ. վազել, իբր նեղ ծակից հոսիլ» Եղիշ. Վրք. հց. «աչ-քը տկարանալ, ծիւրիլ» ՍԳր. սորեցուցանել «աչքերը տկարացնել» Ղևտ. իզ. 16. «հո-սեցնել, վաղեցնել» Վրդն. սղ. և ել. Երզն. մտթ. սորսորել «վխտալ, ցրուիլ, դուրս վա-զել» Բ. մկ. թ. 9. Բուզ. 163. սահանասոր Անան. եկեղ.։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k'ovros ձևից. սրա ցեղակիցներն են յն. ϰύαρ «խոռոչ, ա-կանջի ծակը», ϰώος «որջ, քարայր», ϰōοὶ «ծակ», ϰοϊλος (<*ϰόfιλος) «մէջը փոս», ϰοίλωμα «գոգաւոր տեղ», τύαϑος «գաւաթ», լտ. cava «փոս», cavo «փորել», cavus «խոր, պարապ, ծակ», čaverna «խոռոչ, ծառի ճեղք, որջ», ալբան. vete (<*k'ovilo) «խորունկ», լեթթ. šāba «ծառի խոռոչ», միռլ. cūa «մէջը փոս», cuass «խոռոչ». բրըտ. kēδ «քարայր», սանս. çv-áyatē «ուս-չիլ», զնդ. sūra-«ծակ». պրս. [arabic word] sūrāx «ծաև», քրդ. sūrāx, աֆղան. sīrai, sulāϑ «ծակ» ևն։ Այս բոլորի պարզ արմատն է հնխ. k'eu-«ուռչիլ, կամարաձև լինել», որից յետոյ դրական առումով «բարձրութիւն ձևա-ցնել» և բացասական առումով «փոս ձևա-ցնել, փոս, խոռոչ» (Pokorny 1, 365-6, Walde 146, Boisacq 530, 481, Horn § 754, Ernout-Meillet 162)։ Հյ. բառի հետ ւտկապէս համաձայն են գալիս յն. ϰυαρ և լտ. caverna՝ կազմուած -ro մասնիկով։ Չայնական յարաբերութիւնը ա՛յնպէս է, ինչպէս հնխ. novros>նոր։
• ՆՀԲ լծ. ծոր, թոր, ձոր, խոր, սող են lusti, Zendsp. 308 զնդ. sru «եռթաւ». սանս. sru, sravati։ Տէրվ. Altarm. 99 սանս. sar «սրանալ», լտ. salio «ցատ-կել», յն. ὄρμη «շտապ», հյ. սողալ, սուրաւ ևն։ Canini, Et. étymol. էջ 10։ սոր և փորել=իտալ. foro, պելասգ. vóró «ծակ», իսկ էջ 191 սորել և ջուր =սանս. sara, çara «ջուր»։-Հիւնք. սոր հանում է սար բառից, իսկ սորիլ ևն ծորիլ բառից։ Ուղիղ մեկնութեւնը տուաւ Meillet MSL 10, 278, որ յիշում է Հիւբշ. IF Anz. 10, 49։ Scheftelowitz ZDMG 59, 707 փոխառեալ է դնում զնդ. sūra-«ծակ» բառից. (ընդունելի չէ, որովհետև զնդ. sūra-պիտի տար հյ. *սուր)։ Karst, Յուշարձան 407 սորել և ծորել=սումեր. sur «անձրևել», 42Ո թթր. sub, suv, su «ջուր»։
• ԳՒՌ.-Վն. սոր «ցորենի անընդհատ հո-սիլը ջաղացքի կրիճակից», Ղզ. սօր տալ «փեթակի ծակից մեղուների անընըհառ դուրս գալը». ունինք նաև Խրբ. սռալ «ինք-նիրան հոսելով ցած թափուիլ» (օր. սարի վրայից հողերն ու քարերը). հմմտ. սորալ՝ նոյն նշանակութեամբ Քուչ. 52. «Այդ ո՞վ է երդիքս եկել, որ օտար հողն կու սորայ»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. სორო սորո «ծակ, որջ», օր. დათვის სორო դաթվիս սորո «արջի որջ», որից յետ է առնուած Տփ. սօ՜րօ «բոյն, սոր, երջ», ուտ. soro «սահիլը, sorop'sun «սա-հիլ»։
τρώγλη, βόθυνος foramen, caverna, fovea, fossa. (լծ. ծոր. թոր. ձոր. խոր. սող. եւ այլն). Ծակ, ծերպ. խոռոչ. անցք՝ ընդ որ ծորի կամ սողի ինչ. սոյզք սողնոց եւ զեռնոց. բոյնք թռչնոց ի ծակս. որջ գազանաց.
Թաքուսցեն յայրս եւ իծերպս վիմաց, եւ ի սորս երկրի։ Եղեն իբրեւ զաղաւնիս բունեալք ի քարածերպս, եւ ի բերանս սորոց. (Ես. ՟Բ. 19։ Երեմ. ՟Խ՟Ը. 28։)
Զօրէն երամոց թռչնոց բնակեալ էին սոքա ի ծակս վիմաց, ի սորս քարանձաւաց. (Բուզ. ՟Զ. 15։)
Սպասեն նոցա (հաւբալից՝) զսորսն գտանել։ Օձք բայանան ընդ հողով, եւ որջքն իւրեանց են ի սորս եւ ի սոյզս երկրի. (Փիլ. լիւս. եւ Փիլ. լին. ՟Ա. 36։)
Ոչ փապարք փոսից, ոչ սոքհեղեղաց. (Նար. խ.։)
Ոչ գիտես, թէ ի սոր կորնչիս, թէ ի ձոր քարավէժ լինիս. (Ոսկիփոր.։) (Ոմանք ի ռմկ. սոր կոչեն զխորշ խիճս հեղեղատի)։
sorech, choicest, most excellent;
Indian millet.
• , որ և սորէկ, սովրէք, զորեկ «ըն-տիր, ազնիւ, պատուական (տեսակ որթի ևամ խաղողի)» Ես. ե. 2. Ոսկ. ես. 47, Կիւրղ. թգ. Շնորհ. Եդես. Թէոդ. խչ. Օրբել. հրտ. Էմինի, էջ 185-186։
• = Եբր. [hebrew word] կամ [hebrew word] soreq «մի տեսակ ընտիր խաղող» բառն է, որ յն. σთρήϰ տառառարձութեան վրայից անցած է մեղ. նոյնպէս նաև վրաց. სორეკა սորեքա։ Եբր. բառը՝ որ գործածուած է բնազրի նոյն տե-ղում, բնիկ սեմական է և նշանակում է բուն «կարմիր». հմմտ. ասուր. [other alphabet] = šar-ku «կարմիր արիւն», արաբ. ❇ šarq «կարմրիլ. 2. արևը ծագիլ. 3. արևելք, արև-ելեան կողմ» (Gesenius17, 794, Delitzsch. Assyr. Handwört. 692, Strassmaier, Alp-hab. Verzeich. 1000)։
• Ուղիղ մեկնեցին ՀՀԲ և ՆՀԲ։ Թաղիա-ռեան Առաօն. մանկ. 71 համարում է ռնիկ հայ և ստուգաբանում է «սորե-լով գայ, կամ ի ձորոյ, և կամ զի՝ գի-նի նորա ի սորս պահև»։
• ԳՒՌ.-Բոլորովին տարբեր բառ է սորեկ (Երև. սօրէկ), որ և սորոկ, սորի, սօրըք (տե՛ս Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 508) «մի տեսակ բոյս, որից իւղ են հա-նում». ըստ Տիրացուեան, Contributo § 25 սորեակ կամ գաւարս «holcus lanatus L», որ մի տեսակ վայրի գարի է։
ՍՈՐԵԿ կամ ՍՈՐԷԿ, կամ ՍՈՎՐԷՔ. Բառ եբր. սօրեգ. յորմէ եւ յն. լտ. σωρήκ sorec, sorech. Մակդիր որթոյ խաղողոյ՝ իբր Ազնիւ, պատուական, ընտիր.
Որթ սովրէք։ Սովրէքն ասելով՝ զազնուութիւն եւ զառաւելութիւն որթոյն յայտ առնէ. (Ոսկ. ես.։)
Իբր ի յանկեան տունկ սորեկ որթ, տեղւոջ պարարտ եւ զօրաւոր. (Շ. եդես.։)
Ով ճշմարիտ աստուածային տունկ, սորեկ պտուղ. (Թէոդոր. խչ.։)
little;
— մի, a little.
• «քիչ, սակաւ». գաւառական ձևն է խուն բառի. հմմտ. խարիսխ=սարիսխ. տե՛ս խուն։-Աճ.
• Müller sWAw яя (1875) էջ 15 սուն, սին (քիչ) կցում է սանս. çտya «դա-
• տարկ», յն. ϰενεος «պարապ» բառերին։ Նոյնը կրկնում է Pokorny 1, 365։
• «տասր». այս ձևով և նշանակու-թեամբ մտնում է տասնաւոր թուականների ծայրը. ինչ. երեսուն, քառասուն, յիսուն ևն։
• =Բնիկ հայ բառ, հնխ. k'ontə, k'ontə, k'omtə նախաձևից, որից ունինք յատկապէս յն. -ϰοντα (ինչ. τρια-ϰοντα, τετταρά-ϰηντα ևն). միւսներն ունին լտ. -ginta, սանս. -çat, զնդ. -sat, հիռլ. -cha, -ga, -ca ևն։-Հիւբշ. 491։
Արմատ Սնանելոյ, եւ բառիցս Կաթնասուն, Ճգնասուն եւ այլն. իբր Սնեալ. Նոյն ընդ Սան. զաւաակ.
Է՛ զի սնոյ տէրն եւ սեղեխն ի միմեանց մեռանին. (Յճխ. ՟Ը. ըստ Լեհ.։)
Սուն եւ սուղ. (խուն եւ դուն, որ է, սակաւ։)
Եւ (Նար. մծբ. ձ.)
Սոքին ոչ սուն մի (տպ. խուն մի) ստորագրին, քան եթէ մեծապանծ պարծանօք ի լոյս ներբողին։
mushroom;
cork;
*pumice;
fungid excrescence, fungus;
sonchus, sow-thistle;
— թունաւոր, toadstool;
համեմանք ի սնկոյ, mushroom sauce, ketchup;
ածու սնկոյ, mushroom bed.
• , ն հլ. կրճատ-ուած սունկ կամ սունգ, ո հլ. «սունկ, տճկ. մանթար. 2. մարմնի վրայ դուրս եկած մի տեսակ սնկանման պալար» Վստկ. 74, 174 Բժշ. Գաղիան. Տօնակ. Յայսմ.։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. spongos ձևից, որից ունինք նաև յն. σπόγγος, ատտ. σφόγγος «սպունգ. փխբ. կոկորդի նշագեղձերը». ու-րիշ լեզուի մէջ պահուած չէ այս արմատը. կայ միայն լտ. fungus «սունկ», որ փո-խառեալ է յունարէնից. նշանակութեան տարբերութեան համար հմմտ. գերմ. Sch, wamm «սպունգ. 2. սունկ» և յատկապէս Erdschwamm «սունկ» (Walde 326, Boi-sacq 899, Berneker 340, Pokorny 2, էջ 681)։ Meillet (Dict. étym. Jt. 386) միջ-երկրեան լեզուից փոխառութիւն է համա-րում յն. σφόγγος, լտ. fungus և հյ. սունկն։ Lidén Göteborgs hogskolas ârsskrift 1933 52 նախաձայնը բացատրելու համար նախա-ձևը դնում է *psongos?
• Նախ Canini, Et. étym. էջ 101 լտ. fungus ձևի հետ և էջ 102 յն. σύϰιν, լտ. ficus «թուզ» բառերի հետ։ Ուղիղ մեկ. նութիւնը տուաւ Bugge, Beitr. 22, որ ընդունում և պաշտպանում է Pedersen KZ 38, 200, 39, 422, 209=Նաաստ 10։ Սրան հակառակ է Scheftelovitz BВ 28, 283։ Հիւնք. յն. σπόγγος-ից կազմուած։ ՀԲուս. § 2804 լտ. fungus բառից։ Պատահական նմանութիւն ունի սանս. [other alphabet] cuhga «ficus indica, spondias mangifera»։
• ԳՒՌ.-Ջղ. սունգն, Երև. սունգը, Ախց. Կր. սունկ. Ալշ. Զթ. Խրբ. Մշ. Տփ. սունգ, Մկ. Վն. սունգ՝, Ագլ. սօ՛նգըն, Ասլ. սիւնգ, սիւ*, Գոր. սօ՛նգնը, Ղրբ. սօ՜նգ'նը, սօ՜յնը։
• ՓՈԽ.-Վրաց. სოკო սոկո «սունկ» (որից յետ առնոսած սոկոն), ուտ. sámkal «սունկ»?
ruddle, red ochre or lead, minium.
• «մի տեսակ հողային կարմիռ ներկ. կարմրադեղ, նօթ, սիղիկոն» Գաղիան. Վստկ. էջ 40, 143։
• = Անշուշտ սեմական փոխառութիւն է, բայց բուն մայրը անծանօթ. հմմտ. եբր. [hebrew word] šāšēr «կարմիր ներկ», որ ըստ Gesenius17, էջ 866 փոխառեալ է ասուր. šeršeru «կարմիր սուտակ» բառից (De-litzsch, Assyr. Handwb. 694 այս բառը թողնում է անյայտ)։-Աճ.
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մկ. Մշ. Ջղ. սուսր, Երև. Սեբ. սուրս. Խրբ. սօրս, Ակն. սիրս, Բն. սուրսօղ (<սուսր հող) «կարմիր հող կամ կաւիճ», որի հետ նոյն է Վն. սոսրաթ «մի տեսակ կարմիր քար, որ հինայի նման ձեռներին են քսում».-Սեբ. սուրս նշանակում է նաև ծածկալեզւով «Փոքր-Ասիոյ Ղզլբաշ»։
μίλτον minum, rubrica. Հողային ներկ կարմիր իբրեւ զկոշտ դիւրափխրելի. կարմրադեղ. նօթ. սիզիկոն. ռմկ. սուրս, սիւլիւկեն, սուրխ։ (Գաղիան.։ Վստկ. ՟Ծ՟Գ. ՟Մ՟Խ՟Թ. եւ այլն։ 6)
coffee;
— անապակ, black -;
— կաթնախառն, — and milk;
— ջրախառն, strong -;
ժամ սրճոյ, coffee-time;
եփել, ըմպել —, to make, to drink coffee.
• «խահուէ, կոֆէ»։ Նոր ժամանակի բառ, որից սրճարան, սրճագործ, սրճեփ. սրճարանապետ, սրճաման, սրճաղաց, սրճա-մոլ ևն։ Սուրճը ժԵ դարում Եթովպիայից սկսեց տարածուել ամբողջ Արևելքում, որից անցաւ Եւրոպա։ Բառիս հնագոյն գործածու-թիւնը 1787 թուից ունի Ջուղ. էջ 203՝ երկու անգամ. «Տան նմա սուրճ, այսինքն ղահֆա առ ի ըմպել. և երբ աւարտեաց զարբումն սրճոյն, այսինքն ղահֆային...» և 1788 թուից (Կ. Սարաֆեան, Բանալի գիտութ. էջ 110)։
• Ոման» համարում են բնաձայն. ու-րիշներ սարքուած սև ջուր բառից և յատկապէս Վենետկի միաբաններից մէկի ձեռքով։ (Պլ. ծածկալեզւով սև ջուր նշանակում է «սուրճ»)։
sopher, book, writing.
• (ի, ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ. բայց կայ միայն սեռ. սոփերի Նար. էջ 231, Մծբ. 449) «գիր, գիրք, մատեան, գրուածք» Նար. 231, 268. Մաշտ. Մխ. այրիվ. էջ 3. որից կրճատ-մամբ (կամ աւելի՝ վրիպակաւ) սոփէ, ի հլ. «գիր, տառ, վանկ» Անան. եկեղ. կայ նաև սեփիր «գիրք» Բառ. երեմ. էջ 285։
• = Ասոր. [syriac word] seirā «գիրք, գրութիւն». ռնիկ սեմական արմատ է. հմմտ. եբր. [hebrew word] spr, sfr «պատմել, թուել, գրել», [hebrew word] mis-pār «թիւ», [hebrew word] sofer «գրող», [hebrew word] se-fer «նամակ, գիրք, գրութիւն», [hebrew word] si-pərā «գիրք», ասոր. [syriac word] sāfrā «գրող», արամ. [hebrew word] sā̄frā «գրող», արաբ. [arabic word] sifr «գիրք», որոնք բոլոր համարւում են հին փոխառութիւն ասուրականից. հմմտ. ասուր. šip-ru [syriac word] [other alphabet] կամ šip-ri [other alphabet] և կամ ši-pir « [other alphabet] (գաղա-փարագրով [other alphabet] spru) «առաքումն, ուղարկուած բանը, գրաւոր կամ բերանացի մէկին ուղարկուած տեղեկութիւն, հաղորդա-գրութիւն, լուր, նամակ», որից [other alphabet] ša-pi-ru «գրող, նամակ գրող կամ կառռա-ցող». բոլորի բուն արմատը ❇ ša-pa-ru «ուղարկել», որից «նամակ ուղար-կել», յետոյ «նամակ գրել» և վերջապէս «գրել, հաշուել, պատմել» (Strassmaier, Alphab. Verzeichn. 1029, 993, 990, De-litzsch Assyr. Handwört. 682-3)։-Հիւբշ. 317։
• Նախ ՀՀԲ համարեց եբր.։ ՆՀԲ եբր. սօֆէր, սէֆէր։ Հիւնք. եբր. սօֆէր «դը-պիր» բառից։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Müller WZKM 8, 284 (հյ. թրգմ. ՀԱ 1894, 295)։
• «շափիւղայ» տե՛ս Սափիրայ։
Բառ եբր. սօֆեր, սէֆէր. Գիր, գիրք. մատեան. գրուած. ճառ.
Յարակայութեամբ բանի այսր սոփերի գրեցայց կենդանի։ Հաստատելով զբազմաստեղնեան դրուագս գրութեան այսր սոփերի արգասաւորի։ Սոփերք սոկեմատեանք ծածկութեան խորհրդոյ էին։ Ի մատեանս սոփերի անեղծական գրոյ։ Սոփերս օգտակար եւ աշխարհակեցոյցս մատենագրեաց. (Նար.։)
Արձանացիր ի վերայ աղիւսաձեւ սոփերիս. (Մաշտ.։) (ուստի Ոսկի սոփերայ) Անուն գաւառի, ըստ ոմանց՝ ծոփաց գաւառ ի հայս. տե՛ս բռ յտկ. ան։
(ուստի Ոսկի սոփերայ) Անուն գաւառի, ըստ ոմանց՝ ծոփաց գաւառ ի հայս. տե՛ս բռ յտկ. ան։
cf. Սեպեան.
• տե՛ս Սիպեան։
food composed of butter and of dried curds.
• , ո հլ. անստոյգ բառ. մէկ անգամ գործածել է Արծր. Գ. 2. «Զփքինս կապար-ճեզն սրպգով ծածկեալ՝ զսատակչական զօ-րութիւն թռուցանէր ընդդէմ սրբոցն»։ ՆՀԲ մեկնում է. «Եթէ զկայցէ սխալ գրչաց, լինի որպէս պրս. սէպքէ. կերակուր իւղով և չոր թանով կազմեալ, ախորժ ուտելի, խայծ, կեր... Այլ լաւ ևս երևի ընթեռնուլ՝ սպնգով, որ լինի այլ փոխաբերութիւն...»։ Իսկ սպունգ բառի տակ էլ՝ յիշելով Ոսկ. ապաշխ. էջ 49 «ընդ սպունկաւն ծածկեալ ունէր զերկաթն (Նաթան ի յանդիմանելն զԴաւիթ ոճով)». աւելացնում է «ի սոյն նմանութիւն թուի բերիլ և բանն Արծր.»։ ՋԲ դնում է «կերա-կուր կազմեալ իւղով և չորթանով», իբռ պրս. բառ. ԱԲ «կերակուր մը, կեր» կամ փխ. ընդ սպնգով կամ սպնգով ծածկէմ զեր-կաթ, զնետ «վարպետութեամբ խրատել կամ յորդորել»։ Հրտր. Պատկ. էջ 129 բառիս տեղ ունի սպնգով։ Վարդանեան ՀԱ 1920, 337 ընդունելով սպուգ իբրև «սպունգ», կցում է ասոր. [syriac word] spūgā ձևին, որ նոյնպէս զուրկ է ն ձայնից։
(եթէ չկայց է սխալ գրչաց, լինի որպէս պ. սէպքէ) Կերակուր իւղով եւ չոր թանով կազմեալ. ախորժ ուտելի. խայծ. կեր.
Զփքինս կապարճիցն սըպգով ծածկեալ՝ զսատակչական զօրութիւն թռուցանէր ընդդէմ սրբոցն. (Արծր. ՟Գ. 2։)
(Այլ լաւ ե՛ւս երեւի ընթեռնուլ՝ սպնգով. որ լինի ա՛յլ փոխաբերութիւն, որպէս տեսցես ի բառն Սպունգ)։
dung of ruminating animals.
• «ուղտի, այծի. ոչխարի ևն քակոր» Վրք. հց. Բ. 366. Ոս-կիփ. Եփր. պհ. 177 Վստկ. 163։
• ԳՒՌ.-Մշկ. սըբըլդուր, Խրբ. բդուր, Մկ. Սլմ. Վն. պըտըտուր, Բլ. պդրուգ, Մշ. բը-դրդուգ, Դվ. կտըտուր, Ախց. Կր. Ղրբ. կըտը-տoրz
ՍՊՏՈՒՐ գրի եւ ՍՊՐՏՈՒՐ. ռմկ. սպրտուք, սպտոր. Աղբ կամ քակոր ուղտու, այծոյ, ոչխարի եւ այլն, բոլորահատ գնացեալ. ըստ Մենինսքեայ՝ stercus orbiculare.
Այծու սպտուր կամ սպրտուր. (Վստկ. ՟Մ՟Կ՟Թ։)
Ի հօտից կաթանէ զմազ եւ զսպտուր քամելով պարզեն. (Ոսկիփոր.։)
Զո՛ր օրինակ ի բուրվառ ոք եդեալ խունկ անոյշ, եւ առ նմին գարշ եւ ընդունայն է սրբոց. (Եփր. ապաշխ.։)
sterile.
• (գրուած նաև ըստերջ, ստերդ) «չբեր (անասուն)» Եփր. ծն. քս. 28 (ստերդ ձևով). Շիր. որից ստերջանալ կամ ստերջիլ (կտ. ստերջացան, ստերջեցան) ծն. լա. 38
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. ster-արմատից, աճած ջ կամ դ աճականով. ցեղակիցներն ևն սանս. starf-«չբեր կով», յն. στεῖρα, ττέριφος, «ամուլ (կով)», լտ. sterilis «ամուլ», գոթ. stairō «չբեր», հբգ. stēro «խոյ», գերմ. գւռ. Stārke «մատաղ կով, որ դեռ ծնունդ չունի», անգսք. styrc «հորթ», իսլ. stirtla (*sterd, հմմտ. հյ. ստերդ) «չբեր կով», բուլգ. sterica «ամուլ», ալբան. štlere «ե-բինջ, գառ», թերևս նաև պրս. ❇ sa-tarvan կամ [arabic word] astarvan և քրդ. ast'o-vər «ամուլ» (Horn § 716, որ յիշում է թէ ժողովրդական ստուգաբանութեամբ այս բա-ռը պարսիկները հանում են պհլ. պրս. [arabic word] astar «ջորի» բառից)։ Հնխ. ster-«ամուլ» հանւում է ster-«խստանալ, ամրանալ, պնդիլ» արմատից, որի բազմաթիւ ժառանգ-ներից յիշենք՝ յն. στερεός «հաստատուն, ամուր, կարծր», իռլ. seirt «ուժ», գալլ. sertn «հաստատուն. պինդ», գերմ. starr «անշարժ. հաստատուն», լիթ. stóras «հաստ», հսլ. starù, ռուս. cтарыи «հին, ծեր» ևն. իսկ այս ster-արմատն էլ հնխ. stā-«կանգնիլ» արմատից (Boisacq 906, 910, Walde 737, Pokorny 2, 627-635 և 640, Ernout-Meillet 231. հայերէնի նախաձևը դնում է *ste-ryā)։-Հիւբշ. 492։
• ՆՀԲ լծ. հյ. ստերիւր և յն. στερηϑής, όστερων։ Ուղիղ մեկնեց Böttich. ZDMG 1850, էջ 361, Arica 65, 53, Lag. Urg. z2Չ նոյնը նաև Տէրվ. Altarm. 24. Նա-խալ. 114 ևն։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. ստէրչ, Ալշ. Մշ. ստեռջ՝, Երև. ստէոչ, Վն. ստեռճ, Մկ. ստէռճ, Հմշ. սռիյչ, Խրբ. դէրչ(<տերջ)։
ՍՏԵՐՋ գրի եւ ՍՏԵՐԴ. (լծ. հյ. ստերիւր. եւ յն ոդէրիթի՛ս, իսդէրօն ). στερηθής, ὐστερῶν . Կասեալ եւ պակասեալ ի ծնանելոյ. ամուլ առ ժամանակ մի. յետնեալ սխալեալ ի ծննդենէ.
Ծնաւ ոչխարն ստերջ (կամ ստերդ) զկորիւն առիւծուն (կոյսն զքրիստոս). (Եփր. ի ծն. քրիստոսի.։)
Ի ձմերան ստերջ են ամպք (ի ջերմութենէ), վասն որոյ եւ ոչ ձայն կարեն արձակել. իսկ ի գարնանային ժամանակի յղանան զհարստութիւնն. (Շիր.։)
hair, camel's hair.
• , ո հլ. «անասունի՝ մանաւանդ ուստև ռուրռ» Մտթ. գ. 4. Մրկ. ա. 6. Լմբ. յայտ. որից ստևեղէն Ոսկ. մ. ա. 10 և Փի-լիպ. ժբ. խոզանստև Ագաթ. ստևագիսակ Նար. կուս. 411։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. steu-արմատից որի ստորին ձայնդարձն է stu-. ժառանգներն ևն սանս. stu-pá-«մազերի փունջ», stu-ka «մազերի փունջ, բրդի քուլայ, մազի հիւսք, խսիր», երկուսն էլ աճած -pa-, -kā-մաս-նիկներով, իսկ պարզ stu-ձևը պահում է prthu-stu-«մազերի լայն փնջերով», լն. οτύπη կամ στύππη «հիւսելի բոյսերի թելե-րը, խծուծ», στυππεῖον «խծուծի մի կապ», որից փոխառութեամբ լտ. stupa, stuppa> ֆրանս. étoupe, ինչպէս և թրք. ustupù «խծուծ» (Boisacq 922, Walde 747)։ Այս բոլորը Pokorny 2. 620 միացնելով մի խումբ այլանիշ բառերի հետ՝ հանում է հնխ. teu-«խտանալ, կծկուիլ» արմատից։-Աճ.
• Lag. Urgesch. 148 սանս. stambha, յն. τάτος «դամբան», σταφυλή ῥ«խա-ղող» բառերի հետ։ Հիւնք. յն. στῦππη «խծուծ» բառից։ Patrubány IF 14, 50 յն. στέφω «տարածել, շրջապատել», լիթ. stebulé «անուի պորտ» բառերի հետ։ Petersson KZ 47, 269 ստոյգ բա-ռի հետ հնխ. steu-«ուղիղ կանգնիլ» արմատից։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] sabad «մի քիչ մազ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 918)։
• ՓՈԽ.-Վրաց. სტევი ստեվի «ուղտի ստև». բառիս գործածութեան միակ տեղն է Մարկ. ա. 6 სტევითა აკმელისაαთა ստեվիթա աքմե-լիսայթա= «հյ. զստև ուղտու», որ ըստ Մառ, жрист. Bocт. 2 (1913), էջ 26 պահուած է միայն 897-1001 թուին գրուած Սվանական մի Աւետարանի մէջ և յետոյ փոխուելով՝ այժմ ընդհանրապէս դարձել է თმისაგან აკმელისა թմիսագան աքմելիսա։ Հնագոյն հազուագիւտ այս ձևի յայտնաբերումը նը-շան է որ բառը փոխառեալ էր հայերէնից Ս. Գրքի թարգմանութեան ժամանակ։
θρίξ, τρίχος pilus. Մազ մարմնոյ անասնոց՝ որպէս բուրդ կամ որպէս թել. մանաւանդ ուղտու. իւշդիւվար. (ի բառէս իւշդիւր, շիւդիւր, որ է ուղտ)
Յովհաննես ունէր հանդերձ ի ստեւոյ ուղտու։ Եւ էր յովհաննէս զգեցեալ ստեւ ուղտու. (Մտթ. ՟Գ. 4։ Մրկ. ՟Ա. 6։)
Ստեւով ոչխարի ծածկեալ է գայլն սպանող. (Լմբ. յայտն.։)
weaver's small staves.
• «ոստայնի կարճ ձողը, որով գոր-ծուածքը դարձնում կամ պրկում են» Մխ. առակ. ճկդ. գրուած նաև ստեծ Ոսկ. եփես. яns,
• ԳՒՌ.-Վն. ստեծ, Մկ. ստէռն (Ամատունի. Հայոց բառ ու բան 599 ունի նաև իստեց, կտերծ ձևերը) «գետին ցցուած մի մետը բարձրութեամբ ցիցեր, որոնց վրայ ոստայ-նանկը հինածն է հինում՝ գործել սկսելուց առաջ՝ մանածը պատրաստելու համար». ո-րից ստիծգլուխ Վն. «ստէծներից երկու գըլ-խաւորները», ծոցստէծ և ջրածստէծ «ստէծ-ների տեսակներ»։
Կարճ ձողն մխեալ ի ստորի ոստայնանկին՝ առ ի շրջել զստորին՝ եւ պրկել զոստայնն գործեալ.
Այր ոմն կտաւագործ ասաց. սանդր շւոյն իբր զթագ դնեմ ի գլուխ, եւ զստէծ իբր զսուր վերացուցանեմ. (Մխ. առակ. ՟Ճ՟Կ՟Դ։ 3)