Entries' title containing ա : 10000 results

Աստուածաբուղխ

adj.

produced by God.

· Calfa

NBHL (4)

ԱՍՏՈՒԱԾԱԲՈՒՂԽ կամ ԱՍՏՈՒԱԾԱԲՈՒԽ ՅԱտուածոյ կամ ատուածով բղխեալ, զեղեալ.

Աստուածաբուղխ առատահոս անձրեւօք. (Շար.։)

Աստուածաշունչ գիրք այսպիսի անուշահոտ եւ կենդանարար եւ աստուածաբուղխ աղբերօք լի են. (Վրք. հց. ՟Ա։)

Նուիրական աղօթիւքն, եւ աստոկւածաբուխ նորա վարդապետութեամբ. (Երզն. խրատ.։)


Աստուածաբուն

adj.

that partakes of the nature of God, that belongs to God, divine.

· Calfa

NBHL (2)

Որ ինչ բնիկ կամ սեպհական է այսինքն.

Ոչ եթէ ըստ աստուածաբուն զօրութեան, զոր միայն միածինն ունի. (Ագաթ.։)


Աստուածագէտ

adj.

who has the knowledge of God.

· Calfa

NBHL (6)

Գիտակ այսինքն. աստուածանօթ.

Աստուածագէտս յարդարեաց զսիրելի աշակերտսն։ Աստուածագէտ վիճակելոցն, կամ մարդկանն. (Ագաթ.։)

Եւ արդ շինեցան քաղաքք, զի դտանին ի նոսա մարդք աստուածագէտք. (Ոսկ. ես.։)

Եւ Որ ինչ տայ գիտել զաստուած.

Չեթող ինչ ի միջի զաստուածագէտ իմաստութեանն պայման. (Ագաթ.։)

Ամենայն աստուածագէտ կրօնից արմատք, որ առ մեզ են, ի վերուստ են ի տեառնէ երկնից։ Որ այսչափ բարձրագոյն աստուածագէտ կրօնից գիտութիւն է. (Ոսկ. ես.։)


Աստուածագիծ

adj.

written or engraved by God.

· Calfa

NBHL (8)

Ընդ օրէնս այսինքն մարտնչիս, ընդ տախտակս աստուածագիծս. (Ածաբ. ի մակաբ.։)

Յառանուլ Մովսէսի զաստուածագիծ տախտակսն. (Արշ.։)

Տախտակս գիտութեան աստուածագիծ բերելով։ (Կլիմաք.։)

Տախտակ աստուածագիծ մարմնոյն Քրիստոսի. (Լմբ. ատեն.։)

Պատգամք աստուածագիծք ի տախտակս քարեղէնս. (Յհ. իմ. եկեղ.։)

Հոգւովն այսինքն ընկալաւ նա զօրէնս աստուածագիծս. (Լմբ. հանգ.։)

Ի տապանակն աստուածագիծ ոչ էր ապաւինել. (Նար. ՟Ծ՟Ա։)

θεοχάρακτος. a deo exculptus. ՅԱտուածոյ գծագրեալ, դրոշմեալ, նկարեալ, յօրինեալ.


Աստուածագիր

cf. Աստուածագիծ.

· Calfa

NBHL (2)

cf. ԱՍՏՈՒԱԾԱԳԻԾ. Աստուածագիր, կամ օրէնք.

(Ագաթ.։) (Բուզ. ՟Գ 10։) եւ (Կորիւն.։)


Աստուածագնաց

adj.

who walks in the ways of God.

· Calfa

NBHL (5)

ԱՍՏՈՅ կամ ԱՍՏՈՒ. cf. ԱԶԴՈՅ, եւ ԱՍՏԻ՝ իբր Հաստատուն. զօրաւոր.

Սալն աստու է (կամ ազդու է) ի հարկանիլն ուռամբ. (Վանակ. յոբ.։)

Ընդ որ լինի գնալ առ Աստուած. որ տանի առ Աստուած.

Վարդապես առաջնորդութեան յաստուածագնաց ճանապարհսն. (Ագաթ.։)

Վասն աստուածագնաց օտարութեան. (Կլիմաք.։)


Աստուածագործ

adj.

made by God;
that consecrates, that causes God to descend;
divine, sacred.

· Calfa

NBHL (12)

Ըստ աստուածագործ սրբութեան օրինագիր կրօնից. (՟Բ. Մակ. ՟Զ 23։)

Աստուածագործ մարմին, կամ մարմնաւորութիւն որդւոյ. (Պրոկղ. ներբ. ղկ.։)

Ճառէ զպէսպէս նշանացն աստուածագործաց. (Տօնակ.։)

Աստուածագործ յարութիւն, կամ սքանչելիք, կամ զօրութիւն, կամ աւանդութիւն խորհրդոյն. (Ագաթ.։)

Աստուածագործ ներգործ ներգործութիւնք. (Կամրջ.։)

Աստուածագործ խաչ, կամ պատուաստ. (Նար. խչ.։)

Կամ Ատուածով գործեցեալ ի գործեցեալ ի մարդկանէ.

Աստուածագործ սպասաւորութիւն, կամ մշակութիւն. (Ագաթ.։ Կորիւն.։)

Որոց յոլովակի հաղորդք եղեն արք սրբազանք՝ աստուածագործից գալստեանց աստուածայնոցն լուսափայլութեանց. (Դիոն. երկն. ՟Ժ՟Ե։)

Քահանայագործն աստուածագործ է. (Ոսկիփոր.։)

θεόκτιστος a deo creatus, traditus ՅԱտուածոյ գործեալ. որ ինչ է գործ այսինքն, եւ աստուածային.

θεουργός deificus իբր Աստուածացուցիչ. սրբարար. աստուածագործական.


Աստուածագործեմ, եցի

va.

to render godlike;
to consecrate.

· Calfa

NBHL (7)

Աստուածացուցանել. եւ Աստուածանման գործել. սրբազանել. քահանայագործել.

Ետես ասէ զՅիսուս գերապատուեալ ընդ աջմէ հօրն լուսոյ, աստուածագործեալ զլուսոյն տաճար. (Գր. սքանչ. ի ստեփ.։)

Լինի մշտնջենաւորն աստուածամարդ վասն մեր, զի զմեզ աստուածագոծեալ՝ հրաշափառս արտսցէ։ Սակս աստուածագործելոյ զմեզ. (Զքր. կթ.։ Թէոդոր. խչ.։)

Հոգւովն սրբով զեղականքս բանն աստուածագործէ, որով աստուածագործին ստացուածքս. (Աթ.։)

Աստուածագործել զմկրտեալսն հոգւոյն պարգեւօք։ Աստուածագործիլն մեր, որ հանդերձեալ է խորհրդածութեամբ պատարագին սրբոյ երեւել. (Լմբ. պտրգ.։)

Լուսատեսակք եւ աստուածագործօղք, կատարեալք եւ կատարելագործօղք լինել կարասցուք. (Դիոն. եկեղ. ՟Ա։)

Աստուածագործողացն եւ կատարողացն. (Մաքս. ի դիոն.։)


Աստուածագործութիւն, ութեան

s.

resemblance, conformity with God;
consecration.

· Calfa

NBHL (10)

Երեւեցելոյն աշխարհի, այրականին Յիսուսի աստուածագործութիւն աստուածագործութեանն. (Դիոն. երկն. ՟Դ։)

Երեւեցելոյն ի փրկութիւն աշխարհի՝ մարդացելոյն Յիսուսի աստուածագործութեան. (Շ. հրեշտ.։)

Ասելովն այրական, յայտնելով թէ կատարեալ մարդ եղեւ. եւ աստոածագործութեամբն, թէ Աստուած է եւ մարդ՝ նոյն ինքն զաստուածայինսն նշանագործեալ. (Մաքս. ի դիոն.։)

Յիսուս զյաղագս մեր աստուածագործութեանցն՝ նոցա (հրեշտակաց՝) հանճար ուսուցեալ. (Դիոն. եկեղ. ՟Է։)

Բարւոք աստուածագործութիւնս կոչեաց զյաղագս մեր տնօրէնութիւնն. քանզի ճշմարտապես Ատուածոյ գործք են. Մաքս. (ի դիոն.։)

Օրհնեալ՝ ի նշանակականն (այսինքն ի խորհրդականն) իւրեանց աստուածագործութիւն գայ. (Դիոն. եկեղ. ՟Գ։)

Ո՛րեւէ գործ աստուածային կամ հոգեւոր.

Արժանի գտաք զաստուածագործութենէն բուռն հարկանել. (Ժող. հռոմեկլ։)

θεουργία divina operatio, actum divinitus Աստուածապէս գործելն այսինքն մարդացելոյ.

ἰερουργία sacrificatio, consecratio Որպէս Սրբազնագործութիւն. քահանայագործութիւն.


Աստուածագութ

adj.

who is divinely merciful

· Calfa

NBHL (3)

Ունօղ զգութ իբրու նման այսինքն. գթած ըստ այսինքն.

Աստուածագութ ծնօղ, կամ հայր, կամ բարք. (Շար.։) (Երզն. լուս.։) (Տօնակ.։)

Եղիցին սոքա աստուածագութ խնամածուք մերում որբութեանս. (Բրս. ՟խ. մկ.։)


Աստուածադիր

adj.

established or ordained by God.

· Calfa

NBHL (2)

ՅԱտուածոյ եդեալ, կարդեալ, սահմանեալ.

Աստուածադիր ժամանակ, կամ պատուիրան, կամ կէտ կոչման. (Ագաթ.։ Կորիւն.։ Ճ. ՟Ա.։)


Աստուածադրոշմ

adj.

imprinted or marked by God.

· Calfa

NBHL (4)

ՅԱտուածոյ դրոշմեալ. եւ Ունակ նմանութեան այսինքն.

Տախտակք տիրագիծք եւ աստուածադրոշմք. (Նար. առափ։)

Ոչ զմկրտութիւն աստուածադրոշմ լուսաւորութեան կենացն. (Ագաթ.։)

Ի զարդն աստուածադրոշմ երեսաց։ (Նար.։ մծբ։)


Աստուածազան

adj.

divine.

· Calfa

NBHL (10)

θεῖος divinus, divus Աստուածանման (իբր այսինքն ալդակից գտեալ). աստուածազգի. աստուածատեսակ. աստուածարեալ. սրբազան. աստուածային. աստուածական.

Աստուածազան այր։ Աստուածազանն Մովսէս, կամ եղիա, կամ առաքեալ. (Պիտ.։ Զքր. կթ. ստէպ։ Նիւս. կազմ.։)

Աստուածատեսք եւ աստուածախօսք եւ աստուածազանք լինէին. (Եփր. պհ.։ Մանդ. ՟Գ։)

Խրատեալք առ աստուածազան արս։ Աստուածազան ոգւոյն օրինադրէ։ Ուսեալք յաստուածազան գրոց. (Փիլ.։)

Աստուածազանիցն այնոցիկ. (Շ. հրեշտ.։)

Ճշմարտութիւն արարէ՛ք ասեն աստուածազանն դիրք. (Սարկ. քհ.։)

Աստուածազան եւ մեծասքանչ խորհուրդ. (Անան. եկեղ։)

Եւ զի՞նչ զարմանք են յաստուածազանիցն ոչ պատկառել քեզ արանց։ Աստուածազան խոնարհութեամբ իւրով. (Յհ. իմ. եկեղ.։)

Աստուածազան բարբառովդ. (Մագ. ՟Ա։)

Յաթոռ աստուածազան վերադիտողութեան գաւառին կարգեսցուք. (Կաղանկտ.։)


Աստուածազարդ

adj.

adorned by God, or with the grace of God.

· Calfa

NBHL (10)

ՅԱտուածոյ կամ աստուածով զարդարեալ, շքեղացեալ, պատուեալ. եւ Աստուածարեալ. աստուածազան. աստուածավայել.

Ծնաւ աննա զաստուածազարդն Մարիամ. (Ճ. ՟Ժ.։)

Աստուածազարդ քահանայից, եւ սրբասէր պաշտօնէից. (Աստուածազարդ. ՟Ժ՟Բ։)

Աստուածազարդ. (Շ. յիշ. առակ.։)

Աստուածազարդ գլուխ. (Շար.։)

Մարգարէին աստուածազարդ. (Շ. յիշ. առակ.։)

Աստուածազարդ ազինք գնդից. (Նար. առաք.։)

Ամենայն աստուածազարդիցն լուսափայլութիւնք. (Երզն. լուս.։)

Աստուածազարդ փայտ. (Անյաղթ բարձր.։)

Թեւս աստուածազարդ պատրաստեցսէ առ ի վերացուցանել ի բարձրութիւնս երկնից. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)


Աստուածազարդեալ

adj.

cf. Աստուածազարդ.

· Calfa

NBHL (1)

Աստուածազարդեալ փայտ. (Անյաղթ բարձր.։ Թէոդոր. խչ.։)


Աստուածազգեաց, զգեցի, ից

adj.

that bears god;
carried by God.

· Calfa

NBHL (11)

Իգնատիոս, որ է աստուածազգեաց. (Ածազգ. ի սկիզբն ամենայն թղթոցն. կամ ըստ Ճ.)

Որ է աստուածազգեստ։ (ըստ Ճ.)

Աստուածազգեացն դիոնեսիոս։ Աստուածազգեաց հարք սուրբք. (Դամասկ.։)

Առաքելոց սրբոց եւ մարգարէիցն աստուածազգեաց պարուք։ Հարսն աստուածազգեաց. (Խոր. հռիփս.։)

Եթէ ոք իշխեսցէ ասել մարդ աստուածազգեաց զՔրիստոս, եւ ոչ Աստուած Ճշմարիտ, նզովեա՛լ եղիցի. (Պրպմ. ՟Խ՟Ե.)

Այսբանք նեստորի, մարդ աստուածազգեաց կոչելով զՔրիստոս. այլ մեզ մի՛ լիցի աստուածազգեաց կոչել կամ իմանալ, այլ՝ Աստուած մարմնացեալ. (Դամակ։ Բայց ուղիղ մտօք ասի մարմինն Քրիստոսի աստուածազգեաց.)

Հոգւոյն Սուրբ եւ զօրութեան բարձրելոյն զստուածացգեացն զայն գոյացուցանել մարմին. (Ոսկիփոր.։)

Ծանուցեալ ադամայ աստուածազգեաց իմաստութեամբն. (Ագաթ.։)

Աստուածազգեաց լոյս, կամ փառք, յարութիւն, յարմարութիւն. (Շար.։ Խոր. հռիփս. Ստէպ։ Յայս միտ կարծի յոմանց Աստուածազգեաց կոչումն իգնատիոսի, ըստ որում բարձեալ եղեւ ի մանկութեան ի գիրկս Յիսուսի՝ ըստ Շար. եւ Յայսմաւ. յն. եւ հյ։)

θεόφορος theophorus, deifer;
deum in se ferens, gerens, portans Զգեցօղ զԱստուած յինքեան, որպէս թէ արկեալ զիւրեաւ, կամ բարձօղ յանձին. այն է ըստ յն. ոճոյ՝ զԱստուած կրօղ յինքեան. աստուածակիր. որ եղեւ իբր մականուն սրբոյն իգնատիոսի անտիոքայ հայրապետին. որ եւ ԱՍՏՈՒԱԾԱԶԳԵՍՏ.

θεόφορος a deo portatus, divinus, adflatus numine ՅԱտուածոյ կրեալ, այսինքն ընկալեալ. աստուածապարգեւ.


Աստուածազգեստ, ի, ից, աց

adj.

cf. Աստուածազգեաց.

· Calfa

NBHL (11)

Որ յաստուածազգեստացն, եւ որ քաջն գիտեն։ Զոր եւ ոմն ի փոքր ինչ յառաջագոյն աստուածազգեստացն իմաստասիրեաց. (Առ որս. ՟Զ։)

Որպէս աստուածազգեստիցն էր ծանօթ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Բ։)

Յաստուածծազգեստիցն տուաւ. (Շ. հրեշտ.։)

Աստուածազգեստիցն ծերոց. (Մագ. ՟Ի՟Զ։)

Զաստուածզգեստին պանծանս. (՟Կ՟Ա։)

Զի մի՛ աստուածազգեստ իմանայցի Քրիստոս։ Ոչ բնակեալ ի մարդում եւ աստուածազգեստ, որպէս զայլսն՝ որք եղեն հաղորդ աստուածութեան նորա. (Պարամպմ. ՟Խ՟Ե. եւ ՟Ժ՟Ե. եւ այլն։ Զայսոսիկ գրէ կիւրեղ ընդդէմ նեստորի. իսկ Ածաբ. առ որս. ՟Ժ. յուշ առնէ, թէ երբեմն ապողինարիտք չառնուին յանձն ասել զՔրիստոս աստուածազգեստ, այլ միայն մարմնազգեստ, զի չնդունէին զանձնաւորական միաւորութիւն աստուածութեան ընդ մարդկութեան։)

ըստ յն. ոճոյ, առաւել նշանակէ զլցեալն հոգւով մարգարէութեան.

Ոչ կարեմ ունել զհեշտութիւնս, աստուածազգեստ լինիմ, փոքր ինչ եւ իբրեւ զՅովհաննէս աւետարանեմ. (Ածաբ. յայտն.։)

Աստուածազդեստ եղեալք արք եւ կանայք՝ մի պար եղեալք երգէին։ Յորժամ աստուածարէ եւ աստուածազգեստ լինի միտքն, ոչ եւս է յինքեան։ Ոգիք յորժամ աստուածազգեստք լիցին. (եւ այլն. Փիլ. ստէպ։)

θεόφορος, ἕνθεος deifer, divinus, divus cf. ԱՍՏՈՒԱԾԱԶԳԵԱՑ. ըստ ՟Ա նշ. այսինք Զաստուած կրօղ յինքեան. աստուածարեալ. աստուածազան. լցեալ հոգւով աստուծոյ։

Նախասաց բարբառ աստուածազգեստից. այսինքն մարգարէից. (Զքր. կթ. հմբ.։) Եւ ըստ այսմ առաւել բայիւ վարի. ἕνθεος γίνομαι, ἑνθουσιάζω, ἑπιθειάζομαι cf. ԱՍՏՈՒԱԾԱՐԵԼ, իբր մարգարէանալ.


Ապխտեմ, եցի

va.

to dry salt-meat, to cure hams.

· Calfa

NBHL (2)

Ապխտեացին իւրեանց ապուխտս. (Թուոց. ՟Ժ՟Ա. 32։)

ψύψω, refrigero. Ապուխտ առնել. չորացուցանել զմիս. պաստըրմա էթմէք. յն. ցրտացուցանել. եբր. պարզել. սէրմէք.


Ապշանամ, ացայ

vn.

to grow stupid, to wonder.

· Calfa

NBHL (2)

Ապուշ լինել, անզգայիլ. ցնորիլ. յիմարիլ.

Ի վաղնջուց հետէ կորուսեալք, եւ տգիտութեամբ մեղացն ապշացեալք. (Ագաթ.։)


Ապշեցուցանեմ, ուցի

va.

to astonish, to surprise, to enchant, to enrapture, to amaze.

· Calfa

NBHL (5)

Ապշեցոյց զսիրտս նոցա. (Յհ. ՟Ժ՟Բ. 40։)

Մոգէր, եւ ապշեցուցանէր զազգն սամարացւոց. (Գործ. ՟Ը. 9. 11։)

Զուշն ապշեցուցանէ. (Մանդ. ՟Զ կամ ՟Է. եւ ՟Ժ՟Զ։)

Խելագարութեամբն ապշեցուցանելոյ. (Պիտ.։)

πωρέω. sensum adimo, callum induco, ἑξίστημι. a mente alieno, stupefacio. Ապուշ առնել. անզգայացուցանել. թմբրեցուցանել. յիմարեցուցանել. հիացուցանել. խելքը առնել, շուարեցնել, խիստ զարմացնել.


Ապշիմ, եցայ

vn.

to be astonished, surprised, enraptured, amazed;
to grow stupid.

· Calfa

NBHL (9)

Ի բարձրութենէ խոնարհեցայ, եւ ապշեցայ. (Սղ. ՟Ձ՟Է. 16։)

Ապշեալքն յախտէն. (Բրս. յուդիտ.։)

Առօրեայ բարութեամբ ապշիմ. (Համամ առակ.։)

Բանաւորն անբանաբար ցանկութեամբ երկայնաձիգ ժամանակս ապշեալ կայ. (Կլիմաք.։)

Մահկանացու եւ ապշեալ մարդոյ։ Ապշեալք ի բազում ժամս հիանային։ Որք զեղիայն խնդրէին ապշեալք։ Ընդ աստուծոյ զօրութեան գործ զարհուրեալ ապշէին. (Փարպ.։)

Մի՛ զարհուրեցուցաներ զապշեալս։ Վերստին ապշեսցի միանգամ զարհուրեալն. (Նար. ՟Ժ՟Է. ՟Հ՟Ը։)

Ապշեն դողան՝ յահեղ բոցոյ. (Շ. յիշ. առակ.։)

Որք յապաղմամբ ապշեալք էին յիւրեանց փրկութենէն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 37։)

ԱՊՇԻՄ գտանի եւ ԱՊՇԵՄ. չ. որ եւ ԱՊՇԱՆԱՄ, ԱՓՇԻՄ. ἑξεπορέομαι. plane haesito, perplexus sum, ἑξίστημι. obstupefio. Ապուշ լինել. կորուսանել զուշն, կամ յափշտակիլ արտաքոյ իւր. ցնորիլ. յիմարիլ. թմբրիլ. հիանալ. շուարիլ, շշմիլ.


Ապշոպեմ, եցի

va.

to seize;
to take by force.

· Calfa

NBHL (4)

ԱՊՇՈՊ որ եւ ԱՊՇԵՊ. Շփոթ. խռովութիւն. աղմուկ.

Յարուցանեն որդիք արքային ապշոպ. (Խոր. ՟Բ. 48։)

Ի բաց շոպել, յափշտակել. շորթել. խլել. առնօղ առնողի ըլլալ.

Որք զայլոցն ապշոպեալ յափշտակեն զինչս. (Պիտ.։ Մարթ է իմանալ՝ եւ Աղմուկ յարուցանելով կորզել։)


Ապշութիւն, ութեան

s.

astonishment, surprise, amazement, stupor;
dulness, heaviness, stupidity;
lethargy;
յ— կործանել, to be hebetate;
cf. Ապշեցուցանեմ;
յ— կործանիլ, ընկղմիլ, cf. Ապշիմ.

· Calfa

NBHL (6)

Հարցէ զքեզ տէր ապշութեամբ մտաց. (Օր. ՟Ի՟Ը. 28։)

Ապշութիւն ի ճանապարհին։ Ապշութիւն ունի զսիրտս ձեր. (Ժող. ՟Ժ՟Բ. 5։ Մրկ. ՟Ը. 17։)

Ապշութիւն եւ անխոհեմութիւն (կոչէին) զհեզութիւն. (Նիւս. թէոդոր.։)

Յահագին ապշութենէ թմրութեանն սակաւիկ մի ոգի առեալ։ Ի մեծ տրտմութիւն ապշութիւն ընկղմեալ։ Մոլորութեան ապշութիւն, եւ այլն. (Փարպ.։)

Վհատիմ տարակուսեալ ապշութեամբ։ Անյոյս ապշութիւն. եւ այլն. (Նար.։)

ἕκστασις, θάμβος. exstasis, alienatio mentis, stupor, horror. Ապուշն լինել. բարձումն ուշոյ. թմբրութիւն. ցնորումն. հիացումն. արհաւիրք. անզգայութիւն. ահ եւ երկիւղ. պակուցումն.


Ապուզնայ, ի, ից

s.

monkey.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

(սեռ. -ի. ըստ ՆՀԲ ի հլ.) «կապիկ» Ոսկիփ. Միխ. աս. հրտր. Երուս. էջ 378 (տպուած է արուզնայ. մէկ ձեռ. ունի ապուզնա, որից երևում է, որ առաջինն էլ պէտք է ուղղել ըստ հին տառադարձութեան աբուզնայ). Յայսմ. սեպ. 23։ Յետին ռամիկ բառ է։

= Պրս. [arabic word] abūzna, որ և [arabic word] buzī ha, [arabic word] pūzīna «կապիկ», արաբ. ❇ abuzinna «կապիկ». պարսկերէնից փոխա-ռեալ է նաև ռուս. обезьянa «կապիկ»։-Հիւբշ. 262։

Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, որից յետոյ, Lagarde, Urgesch. 757 ևն։

NBHL (5)

cf. ԿԱՊԻԿ. ռմկ. ապուզնէ, ապուզէն. պրս. պուզինէ. բուժիյնէ. եւ ըստ ռուսաց՝ օպէզեանա.

Տուք մեզ ամի ամի երեքհարիւր սեւ ծառայ, եւ յիսուն ապուզնայ, եւ զուրափէ մի. (Միխ. աս.։)

Կապիկն, որ է ապուզնայն։ Կրիայն հաւատաց ապուզնային. եւ այլն. (Ոսկիփոր.։)

Իսկ ասելն ի Կանոնագիրս.

Զձէթդ որ բերեն յասորոց ապուզայիւք մեռելոտիւք (կամ ապողացիւք, կամ ապողանիւք) թերեւս տայ իմանալ, մորթովք կապկաց։


Ապուխտ

s.

salted and dried meat;
ham;
ապուխտք, pig-meat.

· Calfa

Etymologies (6) · Adjarian

(ըստ ՆՀԲ ո հլ. թէև առանց վկայութեան) «աղած ու բաց օդում չորաց-րած միս. տճկ. բաստրմա» Թուոց ժա. 32. Մագ. ժը. որից ապրխտել «ապուխտ շինել, միսը չորացնել» Թուոց ժա. 32. Բարուք. զ. 27. ապխտեալ Եւս. քր. ա. 130. գրուած է ապախտ Մագ. թղ. էջ 231 (տե՛ս իմ Հալ. նոր բառեր, հտ. Բ), ապախտել Թղթ. բա-րուքայ։

-Պհլ. *apuxt «անեփ, չեփած» բառից ռր կաղմուած է a բացասականով puxt «ե-փած» բառից. հմմտ. պհլ. hu-puxt «լաւ եփու-ած, քաջեփ», պրս. [arabic word] puxta «եփուած», [arabic word] puxtan «եփել» բայից։ -Հիւբշ. 106

Ուղիղ մեկնութիւնը ունի նախ Աւետի-քեան, Քերակ. 1815, էջ 206։ ԳԴ մեկ-նում է իբր փոխառութիւն պրս. [arabic word] ︎ āvīxta «կախուած» բառից։ Lagarde. UIrgesch. 345 զնդ. aoxta «ցուրտ, սա-ռըն», պրս. yax «սառոյց», օսս. ix «կարկուտ», yaxan «սառցային» բառե-

րի հետ։ Այս մեկնութիւնը մերժում է ինքր Arm. St. § 167։ Եւրոպացիներիո ուղիղ մեկնեց նախ Հիւբշ. ZDAlG 35 (1881), 177։ Տէրվ. Նախալ. 45 ուղիղ է. նոյնպէս և Horn, Grdr. § 285։ Հիւնք. պրս. ավիխթէն «կախել» բայից։

ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. ա՛պուխտ, Ննխ. Սեր. ա-բուխտ՝ նոյն նշանակութեամբ. իսկ Ղրբ. Տփ. ա՛պուխտ, Երև. ա՛բուխտ գործածւում են միայն իբրև պատկեր չոր բանի. ինչ. Չորա-ցել ապուխտ են դառել. Չոր -ապուխտ դա-ռած հաց։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. აჭოხვი ապոխտի կամ օაάოხტი իապոխտի «չորացրած միս կսս ձուկ», ამოხტება ապոխտեբա «միսը չորաց-նել ապխտել». նոր վրացերէն ձևն է აძუხ-ტი ապուխտի, որ ունի Դրիշաշվիլի, Ձվելի քալաքիս բոհեմա, էջ 235 (հաղորդեց Գ. Ասատուր)։ Լեհ. abucht «ապուխտ, gestampf-tes Fleisch» (տե՛ս Booch-A'rkossy-Koczуи-ski, Polnisch-Deutsch. Wörterbuch, Leipzig 1891, էջ 1). լեհերէն բառը փոխառէալ է ուշ ժամանակ Լեհահայ բարրառիզ և ալս պատճառով հայերէն պ-ի դէմ ունի b՝ լեհա-հայ արտասանութեան համեմատ (տե՛ս Patrubány SA, հտ. 1, էջ 89)։

NBHL (3)

Ապխտեցին իւրեանց ապուխտս ապուխտս շուրջ զբանակաւն. (Թուոց. ՟Ժ՟Ա. 32։)

Ոմն գորտ գտեալ ի վերիացւոցն կողմանէ՝ ասեն ապուխտ արարեալ, ձուկն զնա կարծելով. (Մագ. ՟Ժ՟Ը։)

ψυγμός. refrigeratio. Միս համեմեալ աղիւ եւ չամանաւ, եւ չորացուցեալ առանց եփելոյ. պաստըրմա. cf. ՁԳԱՆՔՔ. իբր ռմկ. փռուածք, փռած.


Ապուշ

adj.

stupid, dull, heavy, foolish, silly;
astonished, surprised, amazed;
յ— կրթել, հարկանել, արկանել, դարձուցանել, to strike with astonishment, to surprise, to amaze, cf. Ապշեցուցանեմ;
յ— կրթիլ, հարկանիլ, դառնալ, լինել, to be struck with astonishment, to be surprised, amazed, to wonder, cf. Ապշիմ.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՆՀԲ ուռիղ է մեկնում, բայց միաժամա-նակ լծորդ է դնում նաև հյ. յափշտա-կութիւն (տե՛ս ափշութիւն բառի տակ)։ Չուբինով մեր բառից փոխառեալ է դը-նում վրաց. աբուչի, աբուղալակի «ան-կոչ հիւր, հացկատակ», որ սակայն ո՛չ ձևով է նման մեր բառին և ոչ էլ նշանա-կութեամբ։ Հ. Ք. 3, ՀԱ. 1901, 240 հա-նում է գւռ. պուշ «կարճատես» բառից, ինչպէս և պշնուլ։

NBHL (20)

Ո՞վ իցէ այնպէս ապուշ, որ ոչ կամիցի ճոխանալ յինչս իւր յաւիտեան. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 15։)

Ա դէն յապուշ միտս եղծանէին. (՟Գ. Մակ. ՟Զ. 15։)

Նախատէ զապուշ միտսն։ Աչքս մի՛ լիցի ապուշ. (Լմբ. առակ.) եւ (Լմբ. սղ.։)

Զմեզ ապուշ կամին առնել. (Տօնակ.։)

Ո՛րչափ եւ արբենայք աստուածային բանիւն, եւս քան զեւս զուշն ապուշ ի բաց մերժէք, եւ զաստուածեղէն յիշատակսն ի տեղւոջ տնկէք. (Սեբեր. ՟Թ։)

ՅԱՊՈՒՇ ԱՌՆԵԼ, ԱՐԿԱՆԵԼ, ԴԱՐՁՈՒՑԱՆԵԼ, ԿՐԹԵԼ, ԿՈՐԾԱՆԵԼ. Ապշեցուցանել. յիմարեցուցանել. թմբրեցուցանել.

Արբեցութիւն՝ որ ոչ զմիտս յապուշ կրթիցէ, այլ եւս քան զեւս զյիշատակն յորդորիցէ. եւ զի գործ արբեցութեան զուշն յապուշ առնէ՝ ամենեքին գիտէք. (Սեբեր. ՟Թ։)

Զմիտս ծերոց յապուշ արկանէք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)

Զխորհուրդսն յապուշ դարձուցանէր. (՟Գ. Մակ. ՟Ե. 16։)

Աղաղակն զիս պաշարեալ՝ յապուշ իմն կացուցանէր. (Յհ. կթ.։)

Յապուշ կրթեաց զմիտք կնոջն. (Եղիշ. յես.։)

Ի յապուշ եւ յիմարութիւն կործանեաց զնոսա. (Վեցօր. ՟Զ։)

ՅԱՊՈՒՇ ԿՐԹԻԼ, ՀԱՐԿԱՆԻԼ, ԴԱՌՆԱԼ, ԼԻՆԵԼ. Ապշիլ, յապշութիւն կրթիլ. թմրիլ.

Այնչափ յապուշ կրթեցայք, մինչ զի, եւ այլն։ Այնչափ յապուշ եմք կրթեալ։ Ամենայնիւ յապուշ եմք համարեալք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 21։ ՟Ա. 16։)

Խոցոտեալ մերքն՝ յապուշ դառնային. (Խոր. ՟Գ. 28։)

Յապուշ լեալ ի հիացմանէ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)

Զորովայնն մինչ ի պարանոցն լցեալ, յապուշ եւ յետս կալով ի խահիցն կերակրոց. (Փիլ. տեսական.) իմա՛, թմրութեամբ յափրացեալ, կամ առ խոնջութեան նողկացեալ։

Յորժամ դադարեսցէ, յայնժամ ապուշ անկցի. (Սիր. ՟Ժ՟Ը. 6։)

ἁναίσθητος, ἅπορος. stupidus, ἅθλιος , πτήσσων, ἁπειρηκῶς. stupefactus, fessus, miser. պրս. պիհուշ. իբր Անուշ. պակասեալ յուշոյ. անզգայ. թմրեալ. պակուցեալ. հիքացեալ, վարանեալ.

ԱՊՈՒՇ կամ ՅԱՊՈՒՇ ԱՆԿԱՆԻԼ. ἁπορέω. haesito, dubito. Վարանիլ. յանհնարս մտանել. տարակուսիլ.


Ապուռ, պռից

s.

booty, plunder;
fish-hook.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

(ըստ ՆՀԲ ի հլ., թէև առանց վը-կայութեան) «աւար, կողոպուտ» Ես. ը. կ. Յուոթ. ժե. 7. Եղիշ. Ղևոնդ. (գրուած է ա-պուր Լաստ. դ). որից ապռել «աւարել, կո-ղոպտել, յափշտակել» Եփր. թուոց՝ էջ 254. Գէ. ես. Ճառընտ.։ Բառիս գործածութեան հա-մար մի գեղեցիկ օրինակ ունի Մանդ. էջ 68, որ վաշխառուների մասին խօսելով՝ ասում t. «Ժողովել և ապռել և գանձել զայլոց ինչս» (ապռել բառի դէմ մի ձեռ. ունի պահել)։-Ապուռ բառը նշանակում է նաև «առասպե-լեալ գազան՝ որ ճանապարհորդներին է յա-փըշտակում» (ունի միայն ԱԲ). հմմտ. Ոսկ. պօղ. Ա. էջ 602-4. Սկիւղսն որ թարգմանի ապուռք, որպէս և Հայք ծովացուլս իմն և վիշապս մարդակերպս ..համբաւեն. Ոչ ա-պուռքն, ոչ վիշապառիւծքն. Զձիացլուցն և զապուռ գաղանացն. Չիցէ՞ այն գործ ապու-ռըն գաղանաց։ Կաղմուած է յիշեալ յն. ὄϰίλον, յգ. σϰῦλα «աւար» բառից թարգ-մանաբար (ըստ Տաշեան, Ուս. դաս. հյ. էջ 553)։ Հմմտ. վերջապէս անդ՝ «Ո՞ր ապուռ. ո՞ր քիմառ...» ուր երկու առասպելեալ գա-զանները միասին են յիշուած։

= Պհլ. apurtan (միշտ գաղափարագրով գրուած բառ իբրև уhnslwn) «վերցնել, ա-ւարել, կողոպտել», apar «թալան, աւար, կո-ղոպուտ», պազենդ. apar, apardan նոյն նշ. կազմուած է apa-մասնիկով par «անցնիլ» արմատից. հմմտ. զնդ. nipā̄rayeiti «մի բան իրեն սեփականացնել», սանս. apa-par-«մի բան վերցնելով առնել տանիլ»։ Իրա-նեանից փոխառեալ եմ համարում արևել. թրք. [arabic word] aparmaq «առնել տանիլ» (չը-կայ տաճկերէնում)։

Հիւնք. հանում է աւար հոմանիշիր։ Pat-rubány, ՀԱ 1903, 221 նոյն ընդ ապուր. ապրիլ։ Փորթուգալ փաշա, Եղիշէ 285 պազենդ. āpurtan «յափշտակել»։ Գաբ-րիէլեան ՀԱ 1910, 235 ափ արմատից։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 63 պհլ. avar «կողպտել» բառից։ Ուղիղ մեկնեց նախ Փորթուգալ փաշա, Եղիշէ էջ 285։ Վերի ձևով Niberg, Hilfsbuch 2, 14 և 20։

ԳՒՌ (dialectal) Վն. ապուռ «խիստ էժան գնով առ-նուած բան. տճկ. քէլէփիր»։

«կարթ» տե՛ս Ապռ։

NBHL (6)

Աւար. կապուտ կողոպուտ. առ. կողոպուրտ.

Վաղվաղակի զապուռ ժողովել։ Ժողովել զառ զապուռ բանակացն. (Ես. Ը։ 1։ Յուդթ. ԺԵ. 7։)

Կուտէր զգերի, զառ եւ զապուռ. (Եղիշ. Բ։)

Կապեալ զկիրճսն՝ թափէր ապուռ ինչ յաւարէն (Ղեւոնդ.։)

Գործի որսալոյ ճանկաւոր. կարթ.

Ներոն որսայր ձուկն ոսկի ապռիւք, զորս եւ ապրշմեղէն չուանիւք քարշէր. (Մարթին.։)


Ապուր

s.

pottage, soop;
nourishment;
cf. Ապուռ.

· Calfa

Etymologies (6) · Adjarian

. պրմատ առանձին անգործածա-կան. երևան է գալիս բարդութեանց ծայրին. ինչպէս՝ անձնապուր «անձն ազատած» Ոսկ. ես. Եզն. մազապուր «հազիւ ազատուած» ՍԳր. Եւս. քր. մարդապուր Դ. թագ. է. 7. Ոսև. մ. ա. 8. դիւրապուր Ոսկ. ա. տիմ. բա-յական ձևով ապրիլ կամ ապրել «ազատիլ» ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. որից ապրեցուցանել ՍԳր. ապրուստ «փրկութիւն» Ագաթ. ապրանք «ա-զատութիւն» Փիլ. Պիտ.։ Բուն արմատն է պուր, որից ծ աճականով՝ պուրծ և ա ւաւե-լուածով՝ ապուր. տե՛ս պուրծ։-Ապրիլ «ա-զատիլ» բայը յետոյ ստացել է «կեալ, ապ-րիլ» նշանակութիւնը. արդեն հին լեզուի մէջ էլ կան պարագաներ, ուր «ազատեւու» հետ նաև «ևեաւ» նշանակութիւնը անբաժան է. ինչ. Ոչ էր ապրանաց. Բ. թագ. ա. 10 (ա-զատուելու չէր. մեռնելու էր, չէր կարող ապրիլ. այս վերջին իմաստով առած է ան-շուշտ Անկ. գիրք հին կտակ. Ա. էջ 121). «Ջարչարեաց զհարսն մեր առնել ընկեցիկ զմանկունս նոցա, զի մի՛ ապրեսցին» Գծ. է 19. «Տղայք ծնանելով վեցամսայք և ութամ-սայք ոչ ապրին, իսկ եօթնամսայքն ապրին» Սահմ. ը. ժդ. «Եթէ ճանաչեմք չմահացու կե-րակուրն և զապրեցուցանողն» Սարգ. ա. պ. թ։ Այս նշանակութիւնից են բխում ապրուստ «ուտելիք, կերակուր» Յհ. կաթ. Անան. ե-ևեղ. Նար. ապրանք «պարէն, կայք» Վրդն սղ. և դան. Մաղաք. աբ. Երզն. խրատ. «հա-րըստութիւն» Թլկր. 52. ապուր «ուտելիք, կե-րակուր» Շն. առակ. Ուռհ. հրտր. էջմ. էջ 199, 200. և յատկապէս «ջրալի կերակուրը, սուպ, չօրբա» Մխ. բժշ. վերջինների իմաստի զար-ռացման համար հմմտ. հյ. կեանք «ինչք, ատացուածք, ապրանք», յն. βios, լտ. vita «կեանք, ուտելիք, պարէն», ֆրանս. vivre «ապրիլ. 2. ուտելիք»։

Հներից Տաթև. ամ. 261 գրում է. «Ապ-ռանքն փրկանք թարգմանի». ուզում է ասել թէ ապրանք ծագում է ապրիլ «ա-սատիլ» բայից։ Peterm. 34 լատ. ape-rire «բանալ» բայի հետ։ Iromler, Dis-putatio de Abrech aegyptiorum (ըստ Karst, Gesch. d. arm. Phil. էջ 2) եգիպտ. abrek «ապրիլ, կեալ» բառի հետ։ Ganini, Et. êtym. 185 սանս. bhar «սնուցանել» և յն. βορά «սնունդ»։ Մառ, Яз. и Лит. 1. 233 ափխազ. bza «կենդանի», բասկ. abere «անասուն», վրաց. ცხოველი ցխովելի «կենդանի»։ Տէրվիշ. Altarm. 94 ապուր «սուպ» հանում է պրս. ❇ āb «ջուր» բառիզ, իսկ Նախալ. էջ 61 ապրիլ դնում է ափ և յափշտակել բառերի հետ՝ ցեղակից սանս. ap, զնդ. āf «հասնիլ, յափշտա-կել» արմատներին։ Հիւնք. դնում է ապուռ «աւար» բառից։ Bugge KZ 32, 62 հնխ. ápo, յն. ἀτό, հլ. տա--ւն αιρω «բառնալ, վերցնել, տանիլ, կրել» բառերի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ Յակոբեան, Բանասէր 1900, 42 զնդ. amər-ətāt ոգու հետ։ Patrubány SA 1, 198 ապլ մաս-նիկով՝ հուր բառից, իբր «կրակից առ-նուած», իսկ ՀԱ 1903, 221 միտքը փո-խելով՝ լտ. aperiō, սանս. apavar «բա-նալ» բառերի հետ։ Karst, Յուշարձ. էջ 4Ո0 առուր. ebēru «միջից կամ վրա-յից անցնել»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 63 պհլ. āvar «կողոպտել» բառից։ Մառ ИАН 1920, 137 բասկ. abere «կենդանի», սվան. ləwer «առողջ «բա-ռերի հետ։

ԳՒՌ (dialectal) Կր. Մկ. Սլմ. Վն. ապուր, Ալշ. Ախց. Ակն. Զթ. Խրբ. Հմշ. Մշ. Ննխ. Ռ. Սեբ. աբուր, Մրղ. ապուռ, Տիգ. mբուր, Ոզմ. ա՛-պօր, Ասլ. աբիւր, Հճ. աբույ. այս բոլորը նը-շանակում են «սուպ, շօռվա». իսկ Այն. Արբ. Մրշ. «փլաւ», Ղրբ. «անասուններին տրուած կերը (յարդ, գարի, թեփ, հաճար ևն)։ Պլ. կայ միայն «պաղա՜ծ տբուր» և «կերած ա-բուրը նայէ» ոճերով, իսկ Երև. թանապուր բարդի մէջ։-Ապրիլ բառը պահուած է Ջղ. Սլմ. Վն. ապրել, Ագլ. Կր. Մկ. Շմ. Ոզմ. Տփ. ապրիլ, Գոր. Երև. Ղրբ. ա՛պրէլ, Ալշ. Ախց. Ակն. Խրբ. Մշ. Պլ. Ռ. աբրիլ, Սչ. աբրել, Ննխ. աբրէլ, Զթ. աբրըլ, Տիգ. mբրիլ, Հմշ. աբռիլ, Մրղ. աբռէլ, Սեբ. ափրիլ, Ակն. Ասլ. արբիլ։ -Ապրսւստ բառի դէմ գտնում ենք Մկ. Ջղ. Սլմ. ապրուստ, Մշ. աբրուստ, Ագլ. Երև. ա՛ պրուստ, Պլ. աբրուսղ, Ասլ. արբիւս ։-Ապրանք բառի դէմ Ագլ. Գոր. Երև. Ղրբ. Ջղ. Սլմ. Տփ. ապրանք, Ալշ. Ախց. Խրբ. Մշ. Պլ. Սչ. աբրանք, Մկ. Վն. ապրանք, Ոզմ. հաբ-րանք, Հմշ. աբրօնք, Զթ. աբրօնք։ (Այս բա-ռը Գոր. Երև. Ղզ. Ղրբ. նշանակում է նաև «արջառ, տաւար, եզ ու կով». հմմտ. արաբ. [arabic word] ︎ māl «ապրանք, ինչք. 2. արջառ»)։ Նոր բառեր են ապրուցք, ապրոտ, ապրիկ, ապըր-ցու, ապրուիլ, ապրտրկուիլ և ապուրի զանա-զան տեսակների անուններ. ինչ. թանապուր. ճիտապուր, փշրուկապուր ևն։ Ատանայի թրքախօս հայոց բարբառով ունինք ապուր «կերակուր», ճիտապուր «հերիսայ», ապրիս «կեցցե՛ս»։ Պօլսոյ մանկական բարբառով աբիս «համբուրել, ձեռք համբուրել» (ըստ որում ձեռք համբուրողին պատասխանում են ապրի ս)։

ՓՈԽ (borrowing) Ատանայի հայոց ճիտապուր «հե-րիսայ» բառը գործածական է նաև տեղացի թուրքերի և յոյների մէջ։-Հայերէնից փո-խառեալ եմ կարծում նաև քրդ. [arabic word] abur, ubur «պարէն. ապրուստ, moven de vivre». հմմտ. Ղուկ. իա. 4՝ Համա ուիա ժը նէչարի-թէյէ խօ հէմի ապուրէ խօ ավէթ «Բայց նա ի կարօտութենէ իւրմէ զամենայն զկեանս իւր զոր ունէր՝ արկ). Գծ. ժբ. 20՝ Զիրա ոլաթէ ուան ժը ոլաթէ փատիշահէ ապուր տը սmնտր պու (Վասն կերակրելոյ երկրին նոցա յար-քունուստ). Գծ. ժթ. 25՝ Ապուրէ մm ժը դրո-դէ հանm (Յայսմ գործոյ է շահ մեզ). Ա. կոր. թ. 14՝ ժը ինճիլէ ապուր պր քըն (յԱւետարա-նէ անտի կեալ)։ Justi, Dict. Kurde, էջ 280 այս բառը դնում է արաբ. [arabic word] 'ubur ձևից, որ սակայն նշանակում է «անցնիլ». Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 18 այս բառին տրուած զա-նազան նշանակութեանց մէջ չկայ ո՛չ «ապ-րուստ» և ոչ էլ մերձանիշ մի բան։ (Կարող է սակայն «անցնիլ» իմաստը յետոյ դառնալ «աւառուստ». հմմտ. թրք. [arabic word] qeé-mek «անցնիլ» և նրանից [arabic word] qeč-in-mek «ապրիլ, ապրուստ ճարել»)։-Պատահական նմանութիւն ունի ասոր. [syriac word] ︎ *aburā «ցորեն», որ գործածուած է արդէն Ս. Գրքի մէջ և կապւում է եբր. [hebrew word] sibbōr բառի հետ։

«տոանցիտ ապրանքների վրայ դրուած հարկ». Կիլիկեան շրջանի բառ. գոր-ծածուած է Լևոնի 1215 թուի հրովարտակում (Karst, Դատստն. II 233), մի երկրորդ վը-կայութիւն ունի Լևոն Գ-ի հրովարտակը 1288 թուից. «Եւ յապուր որ տան ընդ յԱյաս ու ընդ-Կուկլակ, նայ այսպէս լիննայ». (Տեղեկ. ինս-տիտ. 2, 34)։ Նոյն բառը ապուռ գրչութեամը կայ ՈՀէ=1228 թուի մի արձանագրութեան մէջ. «Թողաք զգեղիս Շիրակա զապուռ իշի և զջրսահին բաժն յորդեցէ յորդիք» (Վիմ. տար. 71)։

= Արաբ. [arabic word] 'ubūr «անցնիլ» բառից ճիշտ ինչպէս որ նոյն հարկի լտ. ձևը՝ pas-sagium բուն նշանակում է «անցք»։-Աճ.

NBHL (7)

Արմատ Ապրելոյ. տե՛ս ի բարդութիւնս՝ ԱՆՁՆԱՊՈՒՐ, ՄԱԶԱՊՈՒՐ, ՄԱՐԴԱՊՈՒՐ։ Առանձին վարի՝ որպէս Կերակուր ի պէտս ապրելոյ.

Տըղայն չուտէր՝ բայց միայն հուր. մեծին ագռաւըն տայր ապուր. (Շ. յառակս վասն եղիայի.։)

Տուկն որ էր ի քաղաքն, հանեալ նմա ձիս եւ ջորիս եւ ապուր. եւ առեալ սուլտանն՝ անվնաս անցանէր։ Եւ ահա ելին ի յապրոյ, (այսինքն ի պէտս կերակրոյ). արդ արձակեա՛ զնոսա բանակս բանակս, զի մի՛ սովեսցին մինչեւ ցօր պատերազմին. (Ուռհ.։)

ԱՊՈՒՐ՝ ըստ գրոց ԹԱՆ ասի. օրապա, չօրպա. պ. էպա. (այսինքն եփ, եփոյ։)

Կերակուր՝ նռան մուզաւարայ, եւ աղտորի ապուր. (Մխ. բժիշկ.։)

Դնի եւ իբր Ապուռ. այսինքն Աւար. աւարհարութիւն.

Ոչ պատերազմի օրինակաւ, այլ որպէս թէ առ յապուր. (Լաստ. ՟Դ։)


Ապռեմ, եցի

va.

to plunder, to pillage, to ravage.

· Calfa

NBHL (4)

Ապուռ ժողովել. աւարել. կողոպտել. յափշտակել.

Արագ արագ ապռեաց, յաւարի առ վաղվաղակի. (Գէ. ես.։)

Աւարել ապռել զաշխարհ պարսից. (ՃՃ.։)

Ոչ կարաց բաղաամ ապռել գերփել ի ձեռն աղտեղի արուեստգիտութեան իւրոյ զշահ եւ զօգուտ անօրէնութեան. (Եփր. ծն.։)


Ապսպարեմ, եցի

va.

to recommend.

· Calfa

NBHL (6)

Ապսպարեալ զանձն եւ զմնացեալս ամենապահ շնորհացն աստուծոյ. (Կորիւն.։)

Զամենայն ինչ ի շնորհսն աստուծոյ ապսպարէ։ Զամենայն յաստուած (կամ ի տէր) ապսպարէ։ Զայն յաստուած ապսպարեմք։ Իբրեւ արանց հողագործաց այգի ապսպարեալ ի մեզ յանձնեաց. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)

Յառնելն՝ յաստուած ապսպարելն է զյապայն. (Վրդն. դան.։)

Զհայրենի նախագահութիւնն յիս ապսպարեաց. (ՃՃ.։)

Զելս իրին յաստուած ապսպարէ. (Վրդն. ծն. ըստ Լեհ.։)

ἑπιτρέπω commendo գրի եւ ԱՊԱՍՊԱՐԵԼ. եւ իբր ռմկ. ԱՊՍՊՐԵԼ. Յանձն առնել. ապաստան առնել. աւանդել. վերածել. ընծայել. թողուլ. (իբր ընդ Ասպարաւ կամ հովանեաւ այլոյ արկանել). սիփէր էթմէթ, մանաւանդ սըփարըշ էթմէք, սըմարչամագ, թէսլիմ էթմէք.


Ապստամբ, աց

adj.

rebellious, disobedient, refractory, contumacious, factious, seditious;
—ք, conspirators;
ժողով, միաբանութիւն —աց, conspiracy.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

, ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «իշխանութեան դէմ կանգնած ան-հնազանդ, ըմբոստ» ՍԳր. Ագաթ. որից ա-պըստամբել ՍԳր. Վեցօր. ապստամբեցու-ցանել ՍԳր. Եղիշ. ապստամբութիւն ՍԳր. Ոսկ. ապստամբող Դան. գ. 32. ապստամ-բանոց «ապստամբների բոյն» Միխ. աս. 377. ծառայապստամբ Եւս. քր. նոր գրա-կանում ապստամբապետ ևն։ Բառիս հնա-ռոյն ձևն էր ապաստամբ և սրանից էլ ա-պաստամբութիւն, ապաստամբել, ապաս-տամբական, ինչպէս գտնում ենք գրուած մի քանի շատ հազուագիւտ օրինակներում. այսպէս՝ Եզնիկի նորագիւտ ձեռագրում (Չեռ. էջմ. л 1111, Կարինեան 1091), էջ 53 ապաստամբ (5 անգամ), էջ 91 ապաստամ-բութեանն, էջ 53 ապաստամբի (տե՛ս Ջ. Մկրտչեան և Աճառեան, Քննութ. և համե-մատութ. Եզնկայ նորագիւտ ձեռագրին, էջ 71-73), Իրենէոսի նորագիւտ Ընդդեմ հերձուածոց գրոց մէջ՝ էջ 8, 49, 205, 211, 212 (6 անգամ) ապաստամբ. էջ 148 21n 215, 218, 221 ապաստամբեալ, էջ 155, 212 213, 215, 218, 220, 221, 223 ապաստամ-բութիւն, էջ 212, 222, 224 ապաստամբա-կան (տե՛ս Վարդանեան ՀԱ 1910, 283), Վարք և Վկ. ա 646 ապաստամբութիւն, Յայսմ. յուլ. 17 ապաստամբ, սեպտ. 22 ապաստամբել։ Հնագոյն այս ապաստամբ բառի միջից կորուսման օրէնքով ա ձայնը սղուեց յետոյ (հմմտ. ապասպարել) և նո-րագոյն ապստամբ ձևը ո՛չ միայն գրաւեց նրա տեղը, այլ և նոյն իսկ հնագոյն բնա-գիրների մէջ ներմուծուեց։ Մեր բառարան-ներում ապաստամբ ձևը չկայ. յիշում է միայն ՋԲ։

= Պհլ. *apastamb ձևից, որ կազմուած է apa մասնիկով, stamb արմատից. հմմտ. ռանս. stambha-«հպարտոթիւն, ամբար-աաւանութիւն», vi-štambha-«ապստամ-րութիւն», պհլ. stambak, պրս. sitanba և հյ. ստամբակ (տե՛ս այս բառը)։-Աճ.

Աւետեքեան, Քերակ. 1815, 210 ապա-ստամբակ։ ՆՀԲ հյ. ի բաց ստամբա-կեալ, ստահակեալ, յն. ἀποστάτης. ἀφεστι-ϰός «ապստամբ»։ Windisch. 42 և La. garde, Urgesch. 148 սանս. stambh արմատից։ Տէրվ. Altarm. 42 սանս. çtambh, յն. στεμβω, լիթ. stebvti stam-bùs ևն։ Նոյնը նաև Նախալ. էջ 113։ Հիւնք. ստամբակ-ից։ Վերի ձևով մեկ-նեց Աճառ. Քնն. և հմմտ. Եզն, ձեռ. էջ 72։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 64 ապ+ պրս. [arabic word] sitam «զրկանք», այն է «զրկանքի դէմ հեստում»։

ԳՒՌ (dialectal) Սեբ. ափսդամբ ձևով գործածա-կան է «անհնազանդ զաւակ» նշանակու-թեամբ։

NBHL (12)

Որոշեցից ի ձէնջ զամպարիշտս եւ զապստամբս։ Որ ապստամբ եղեն յարդարութեանց քոց։ Քաղաքդ այդ յաւիտեանս ժամանակաց ապստամբ է, եւ այլն։

Առ բարեգործն իւր ապստամբ. (Խոր. ՟Բ. 85։)

Զբազում ազգս ապստամբացն հարեալ է։ Հանդերձ եւ այլ ապստամբօք։ Յապստամբաց գնդէն եմ. (Փարպ.։)

Ի խորհուրդ միաբան ապստամբիցն էր։ Եւ դու յապստամբիցն ես եկեալ. (Լաստ. ՟Գ. եւ ՟Դ։)

Ի յահարկութիւն ապստամբիցն. (Շար.։)

Գոռոզն, կամ վիշապն ապստամբ. (Նար.։)

Գազանն ապստամբ (սատանայ). (Ագաթ. եւ այլն։)

Նմանութեամբ կամ լայնաբար ասի.

Է ցաւ որում գտցեն հնարս առողջութեան, եւ է որ ապստամբ է ի հնարից նոցա. (Եղիշ. ՟Ը։)

Հիւանդութիւն կամ ցաւ ապստամբ ի բժշկական դեղոց. (Հ=Յ.։)

(Կիրքն) ո՛չ են ապստամբք ի կամացն հնազանդութենէ, այլ ծառայեն անձնիշխանականին. (Շ. ամենայն չար.։)

(իբր հյ. ի բաց ստամբակեալ, ստահակեալ. կամ որպէս յն. աբօսդա՛դիս. աֆէսդիգօ՛ս այսինքն բացակացեալ) ἁποστάτης, ἁφεστικός. rebellis, apostata, desertor, τύραννος. tyrannus. Վտարանջեալ. ընդվզեալ. անհնազանդ գլխոյ իւրոյ. դիմադարձ. հեստեալ. անսաստ. բռնաւոր. բռնակալ. գլուխ քաշօղ.


Ապստամբական, ի, աց

adj.

insurrectional.

· Calfa

NBHL (2)

Զապստամբականին բազմութեան իշխանութիւնն քակեաց։ Ի վայր անկաւ, եւ յանճաճանչ կործանումն ապստամբականացն բազմութեանց բերաւ. (Դիոն. եկեղ.։)

ἁποστατικός. apostaticus. Որ ինչ սեպհական է ապստամբաց կամ ապստամբութեան. եւ Ապստամբօղ.


Ապստամբեմ, եցի

vn.

to rebel, to revolt, to mutiny, to conspire;
— ի հաւատոց, to apostatize, to abjure religion.

· Calfa

NBHL (9)

Յերեքտասաներորդում ամին ապստամբեցին։ Ապստամբեաց յաստուծոյ փրկչէ իւրմէ։ Թէ ապստամբիցէք այսօր ի տեառնէ։ Մի՛ լինիք ապստամբք ի տեառնէ, եւ մի՛ ի մէնջ ապստամբէք. եւ այլն։

Մի՛ ասեր՝ թէ վասն տեառն ապստամբեցի. (Սիր. ՟Ժ՟Ե. 11։)

Ապստամբեցին ի խոսրովայ. (Խոր. ՟Գ. 44։)

Ապստամբեաց ի միաբանութենէ ճշմարտութեանն ... նոյնպէս եւ մնացեալքն ապստամբեցին. (Փարպ.։)

Որպէս յիմ արդարութեանցն ոչ ապստամբեցի (այսինքն ոչ ի բաց կացի). (Լմբ. սղ.։)

Չիք բրաի ինչ որ ապստամբեալ գտանիցի ի նոցանէ. (այսինքն յոր չիցեն ձեռնհաս). (Վեցօր. ՟Է։)

Որպէս Ապստամբեցուցանել.

Ապստամբել ջանաս յինէն զժողովուրդսդ. (Ճ. ՟Ա.։) այլ ըստ հին օրինակի (Ճ. ՟Բ.) գրի, ամբարտաւանեցուցանել։

որ եւ ԱՊՍՏԱՄԲԻԼ. ἁφίσταμαι, ἁποστατέω , ἁθετέω. deficio, desro, descisco, rebellis fio, praevaricor, rebello. Յետս կալ. ընդվզիլ. վտարանջել. հեստել. անսաստել. նշկահել. լծընկէց լինել. ի բաց կալ ի ծառայութենէ. յետս կալ ի հնազանդութենէ գլխոյն կամ իշխանի. գլուխ քաշել.


Ապստամբիմ, եցայ

vn.

cf. Ապստամբեմ.

· Calfa

NBHL (2)

Ապստամբին պարթեւք ի մակեդոնացւոց. (Յհ. կթ.։)

Յանցեայ, ապստամբեցայ. (Նար. ՟Ի։)


Ապստամբեցուցանեմ, ուցի

va.

to excite to sedition, to stir up to rebellion, to cause to revolt.

· Calfa

NBHL (4)

Զի մի՛ ապստամբեցուցանիցէ զորդին քո յինէն. (Օր. ՟Է. 4։)

ἁφίστημι. averto, amoveo, irrito ad defctionem. Տալ ապստամբիլ. ոտք հանել.

Ապստամբեցոյց ժողովուրդ բազում զկնի իւր. (Գծ. ՟Ե. 37։)

Զիւր աշխարհս ապստամբեցոյց յուրացութիւն. (Եղիշ. ՟Դ։)


Ապստամբող, ի, աց

adj.

cf. Ապստամբ.

· Calfa

NBHL (4)

որ եւ ԱՊՍՏԱՄԲԵԱԼ, ելոյ, ոց. Որ ապստամբէ կամ ապստամբեաց. ապստամբ.

Ի ձեռս թշնամեաց մերոց անօրինաց, խստաց, եւ ապստամբողաց. (Դան. ՟Գ. 32։)

Զի պահեսցին յիշատակք ազգաց ապստամբողաց. (Խոր. ՟Գ. 48։)

Զապստամբեալն յաստուծոյ. եւ այլն. (Շար.։)


Ապստամբութիւն, ութեան

s.

rebellion, revolt, mutiny, sedition, faction, revolution.

· Calfa

NBHL (9)

Եթէ վասն ապստամբութեան ինչ յանցեաք առաջի տեառն։ Ստիպաւ տագնապէին զապստամբութիւնն։ Զօրացան յապստամբութեան իւրեանց։ Զհետ ապստամբութեանց մերոց գնասցուք. եւ այլն։

Ապստամբութիւն ուսուցանես ի մոսէսէ. (Գծ. ՟Ի՟Ա. 21։)

Ես զնորա ապստամբութեան ինչ խորհուրդ ոչ գիտեմ. (Խոր. ՟Գ. 64։)

Ապստամբութեամբ բազմաւ թագ իւր կապեալ։ Յապստամբութիւն զինքն զինեալ յամիրապետէն. (Յհ. կթ.։)

Սկիզբն ապստամբութեան է յագեցումն վարդապետութեան. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)

ի թանձրացեալն, որպէս Ապստամբ եւ ապստամբեցուցիչ նեռն.

Եթէ ոչ նախ եկեսցէ ապստամբութիւնն. (՟Բ. Թես. ՟Բ. 3.)

Եւ զի՞նչ իցէ ապստամբութիւնն. (Ոսկ.) զնա կոչէ ապստամբ, որպէս թէ զբազումս կորուսանիցէ, եւ ապստամբ առնիցէ։

ἁποστασία, ἁπόστασις, ἁποστροφή. defectio, rebellio, aversio. Ապստամբն լինել. ապստամբելն. վտարանջութիւն. անհնազանդութիւն իշխանի կամ օրինաց. զօրպալըգ, ասիլիք, պաշ գալտըրմասը.


Ապտակ, աց

s.

slap, box, tap;
— ածել՝ հանել՝ մատուցանել, to slap, cf. Ապտակեմ;
— առնուլ՝ ըմպել՝ ուտօլ, to receive a box on the ear.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

(ի-ա, ո հլ. երկուսն էլ յետնա-բար. հին հոլովաձևեր չկան) «ապտաև. ա-փով հարուած երեսին, սիլլա, շամառ». գոր-ծածւում է այլևայլ ոճերով. ինչ. ապտակ ածել, հանել, դնել, մատուցանել «ապտակ իջեցնել» ՍԳր. Սեբեր. Ոսկ. յհ. բ. 5, 37. ա. 3, Կոչ. որից ապտակալից Ոսկ. մ. «. 5. ապտակակոծ Ոսկ. մ. բ. 12, 23. ապտա-կատու Կոչ. 238. ապտակել Մտթ. իզ. 67. Ոսկ. յհ. ա. 34. ապտակումն Ոսկ. յհ. ա 37. բռնապտակք Ճառընտ. անապտակ Եփր. համաբ. 122։

Աւգերեան, Բացանր. չփ. և կշռ. 58 դնում է ափ բառից և համեմատում է պրս. էֆդէխ կամ աֆդախ բառի հետ (այս բառով թերևս ուզում է հասկանալ արաբ. [arabic word] aftax «մեծ ճիրաններով (առիւծ)», [arabic word] ︎ fatx «մատները դէ-պի ափը ճկել»)։ ՆՀԲ ափ-ի ց։ Հիւնք. տապանակ-ից

NBHL (19)

Զծնօտս իմ (ետու) յապտակս. (Ես. ՟Ծ. 6։)

Ապտակն դիմաց հզօրին. (Նար. ՟Կ՟Զ։)

Հարմամբ ծնօտի քո ապտակին՝ ի ծառայէն, ի յիս գթա՛. (Շ. այբուբ. ՟Դ։)

Ապտակս եւս, որ ի կատարած ծառայից վերջին գան է ... առանձնէիր զապտակն վերջին. (Սեբեր. ՟Ժ։)

Ընդ թքոյն եւ ապտակոյն. (Աթ. ի ստեփ.։)

Այսպիսի ապտակովս վտանգեալ. (Լմբ. սղ.։)

Նմանութեամբ ասի.

Ածիցէ ապտակ յաջ ծնօտ քո։ Ածեալ ապտակ թագաւորիդ։ Որպէս ածիցէ ոք ապտակ ի ծնօտս նորա. (Մտթ. ՟Ե. 39։ ՟Ա. Եզր. ՟Դ. 30։ Ովս. ՟Ժ՟Ա. 4։)

Ած ապտակ յիսուսի. (Յհ. ՟Ժ՟Ը. 22։)

Եւ սպասաւորքն ապտակս հանէին նմա։ Հանէին նմա ապտակս. (Մրկ. ՟Ժ՟Դ. 65։ Յհ. ՟Ժ՟Թ. 3։)

Ծառայ չար անուանեմք, եւ ապտակս դնելով ասեմք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 5։)

Սպասաւորն անդէն ապտակ մատուցանէր. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)

ԱՊՏԱԿ ԱՌՆՈՒԼ. ԱՊՏԱԿ ԸՄՊԵԼ. Ապտակիլ. սիլլէ եէթմէք.

Կրեաց ամօթ, ա՛ռ ապտակս։ Եւ ի վերայ այնոցիկ ապտակ առեալ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։ ՟Բ. 37։)

Յանօրէն ձեռաց անտի ապտակ առեալ համբերէր. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)

Ժուժկալ լինել ասէ յուսումն, թէ եւ ապտակ առնուս յարբումն. (Շ. այբուբ.։)

ῤάπισμα, κόλαφος, πληγή. alapa, colaphus. Հարումն ափով ի ծնօտ կամ յերեսս. բախումն. սիլլէ. շամար. դապանճա.

Զյորդանանու հատումն ապտակաւ ոչխարենոյն եղիայի. (Նիւս. ի սքանչ.) յն. հարուած։ πληγή. percussio.

ԱՊՏԱԿ ԱԾԵԼ, ՀԱՆԵԼ, ԴՆԵԼ, ՄԱՏՈՒՑԱՆԵԼ, է Ապտակել. ῤαπίζω. alapam impingo, alapa cedo, colaphizo. սիլլէ վուրմագ՝ չալմագ.


Ապտակալից առնեմ

sv.

to slap, to buffet.

· Calfa


Ապտակակոծ առնեմ

sv.

cf. Ապտակալից առնեմ.

· Calfa


Ապտակատու, ի

adj.

that gives box on the ear.

· Calfa

NBHL (2)

Նա ինքն շրջէր եւ զմիւս ծնօտն ապտակատուին. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)

Ապտակ տուօղ. հարկանօղ. ապտակօղ. τύπτων. percutiens.


Ապտակեմ, եցի

va.

to box, to slap, to cuff.

· Calfa

NBHL (8)

Ոմանք ապտակեցին. (Մտթ. ՟Ի՟Զ. 67։)

Եւ ոչ յապտակելն դժուարեցար. (Նար. ՟Հ՟Է։)

Որոց ապտակենն՝ ոչ զայրանալ. (Իգն.։)

Ծնողն անտես առնէ զգութն, եւ ապտակէ. (Լմբ. սղ. ՟Հ՟Ը։)

Մի՛ ապտակեր զապտակողսն քո. (Վրք. հց. ՟Բ։ Իսկ յասելն,)

Զոր սիրէ տէր՝ խրատէ, ապտակէ զամենայն որդի՝ զոր ընդունի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 34.) իմա՛ որպէս գան հարկանել, տանջել։

Տեսանել (հրէիցդ) ի բացուստ զերուսաղէմ. ապտակէք զծնօտս ձեր, եւ պատառէք զհանդերձս. (Պիտառ.։)

ῤαπίζω. alapam impingo. Ապտակ ածել կամ հանել. հարկանել. տանջել. սիլլէ վուրմագ, դապանճա չալմագ.


Ապրանք, նաց

s. pl. life, duration of life;
ոչ լինել ապրանաց, to be in a dying state, to be dying.

· Calfa

NBHL (12)

Մովսէս մարգարէն նզովեալ է զյիշոցնատուն, եւ զիւր ապրանքն ամենայն, զնստելն եւ զյառնելն. (Երզն. խրատ.։)

Ոչ էր ապրանաց. յն. ոչ ապրեսցի, կամ չապրի. (՟Բ. Թագ. ՟Ա. 10։)

Անգտանելոյն ազգակից է կորուստ, իսկ գտանելում՝ փրկութիւն եւ ապրանք. (Փիլ. լին. ՟Գ. 27։)

Զգեստն նոյնպէս դուզնաքեայ եւ առանց պաճուճանաց՝ առ ի յապրանս ի ցրտոյ եւ ի տօթոյ. (Փիլ. տեսական.։)

Ըստ ապրանացն նոյի ի վտանգաւոր ջուրցն։ Հատուցանել փոխանակ ապրանացն զգոհութեանն պատարագս. (Պիտ.։)

Չգոյր նոցա հնարս ապրանաց. (Լաստ. ՟Թ։)

Զժողովրդեանն ապրանքն կերան։ Որով լինէր վաճառ եւ ապրանք. (Վրդն. սղ. եւ Վրդն. դան.։)

Զերկիր վաստակին, եւ զկէսն մեզ տան զապրանացն՝ զայգւոյ եւ զարտոյ. (Մաղաք. աբ.։)

δίαιτια. vitae ratio. Տեղի ապրելոյ. բնիկ կայք. վիճակ կենաց.

Լօղականն յիւրն լեղացեալ լինի ապրանս այսինքն ի ջուրն՝ ուր պրի եւ կեայ. (Արիստ. ՞՞։) (ոմանք գրեն ապարանս՝ ըստ հոմաձայնութեան յունին։)

βίος, ζωή, σωτηρία. vita, salus որ եւ ԱՊՐՈՒՍՏ. Ապրումն. զերծումն. փրկութիւն. կեանք. եւ Վիճակ կենաց. կենցաղ.

σίτησις, βίος. victus. Իրք ի պէտս ապրելոյ. ինչք. հիտոյք կենաց. ապրանք, ապրուստ.


Ապրդում, դմով

s.

cf. Ապրիշում.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

. ռ հլ. «ձիու սարքի մաս է». մէկ անգամ ունի Բուզ. 110 «Բազում նժոյգս՝ ոսկիվարաւանդ ապրդմովն տայր նմա»։ Նոյնը ապարդում ձևով, ի-ա հլ. ունի Ոսկ. եփես. 769 «Ոսկեսանձ երիվարօք՝ համակ ոսկիվարաւանդօք և ապարդմօք»։

= Պրս. [arabic word] pārdum կամ [arabic word] naldum «ձիի թամբի փոկ». բառիս պահլաւ ձևը ա-ւանդւած չէ. բայց կարող էր լինել *apār-dum։-Հիւբշ. 515։ Պհլ. *apardum կառմուած պիտի լինի պհլ. apar «վեր»+dum «ա-գի» բառերից և բուն նշանակում է «վեր-նագի»։ Պրս. [arabic word] paldum ձևից փոխա-ւեալ է վրաց. ბალდუმი պալդումի «աлeя, կառք քաշող ձիու մեջքի փոկը»։

ՆՀԲ, ՋԲ և ԱԲ նոյն են համառում ապրշում «մետաքս» բառի հետ։ Կաս-կածում է Նորայր, Կորիւն վրդ. և թրգմ. 451 և ռնում է «ձիու կազմածի մաս»։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Stackelberg, որ նամակով յայտնել է Հիւբշմանին։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 55 պհլ. apar «վրայ»+tum (պրս. dum) «պոչ»։

NBHL (2)

Իբր ապրսում. Ապրշում. էպրիշիմ.

Բազում նժոյգս՝ ոսկի վարաւանդ ապրդմովն տայր նմա. (Բուզ. ՟Դ. 19։)


Ապրեցուցանեմ, ուցի

va.

to deliver, to set at liberty;
to save, to preserve.

· Calfa

NBHL (3)

Ապրեցոյց զիսրայէլ ի ձեռաց եգիպտացւոց։ Ապրեցո՛ զիս ի կաւոյ, կամ ի մարդոյ չարէ։ Ապրեցուսցէ զիս ի անապարհիս յայսմիկ։ Զկախարդս մի՛ ապրեցուցանիցէք։ Սպանանիցեն զիս, եւ զքեզ ապրեցուցանիցեն։ Հարցե՛ս զամաղէկ, եւ մի՛ ապրեցուցանիցես ի նմանէ։ Ապրեցո՛ զիս տէր արքայ. ուստի՞ (այսինքն ի՞ւ) ապրեցուցից զքեզ, ի կալո՞յ, թէ ի հնձանէ. եւ այլն։

Թէպէտեւ բռնադատեցաւ, չկարաց ապրեցուցանել զմիտս. (Կիւրղ. ծն.) իմա՛, ողջ պահել զմիտս բանին, քաջ բացատրել։

σώζω, διασώζω, ῤύομαι. եւ այլն. salvo, servo, conservo, sospito. Տալ ապրիլ. ազատել. զերծուցանել։ կենդանի պահել. կեցուցանել. պահպանել. ապրեցնել, խալըսել, պահել.


Ապրեցուցիչ, չի, չաց

adj.

that saves, preserves, delivers.

· Calfa

NBHL (2)

Ոչ ես մատնիչ, այլ ապրեցուցիչ։ Ապրեցուցիչ, դարմանիչ. (Նար. ՟Ձ՟Բ. եւ ՟Ի՟Է։)

Եւ ծնար զնա մարմնով ապրեցուցիչ՝ աստուածածին. (Շար.։)


Ապրիլ, ի

s.

April.

· Calfa

Etymologies (6) · Adjarian

կամ նաև ապրիէլ (սեռ. ի) «հռովմէական տոմարի չորրորդ ամիսը» Լնան. շիր. 19, Արշ. Շնորհ. թղթ. Յայսմ. նոր գրականում գործածական է միայն ապ-րիլ ձևը։

-āն άτοἰλις կամ ἀπρίλιος բառից, որ ծա-գում է լտ. aprilis ձևից. բուն նշանակում է «երկրորդ», իբրև մարտից յետոյ երկրորդ ամիսը, ինչպէս ունինք quintilis (հինգե-րորդ) «յուլիս», sextilis (վեցերորդ) «օղոս-տոս». հմմտ. սանս. ápara-, հպրս. զնդ. apara-«վերջինը, երկրորդը», գոթ. afar «յետոյ», լատինի նախաձևը *aporo-s։ Լա-տինական տոմարի տարածման հետ այս բառն էլ անցաւ բազմաթիւ լեղուների. յի-շենք ի մէջ այլոց ֆրանս. avril, զերմ, april, իտալ, aprile, վրաց. აბრილი ապրի-լի, ռուս. aпрeль ևն ևն (Walde 52--53)։-Հիւրշ. 367։

Տաթև. հարց. 201 համարում է ծագած մի իմաստասէրի անունից։ Ուղիղ մեկ-նից ՀՀԲ։ Ըստ Benveniste Bsl д. a3 էջ 68-74 լտ. aprilis չէ՛ թէ ծադում է *aporo-s «երկրորդ» բառից, որ չէր կարող գոյութիւն ունենալ, այլ *apru ձևից, որ ետրուսկերէնի մէջ գործածա-կան էր՝ իբր կրճատում Aφροδiτη «Ասա-րիկ» աստուածուհու անուան (այլուր ❇αοω)։ Ինչպէս մարտ և մայիս, նոյն-պէս և ապրիլ նուիրուած էին աստուած-ների անուան.

ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Պլ. աբրիլ, Ղրբ. ապրէլ ևն։

ՓՈԽ (borrowing) Հայերէնից փոխառութեամբ կայ գւռ. թրք. Ակն. abrel, Կր. abril (Բիւր. 1898, 626). հայերէնից փոխառութեան ապացոյց է b ձայնը։

«կեալ» տե՛ս Ապուր։

NBHL (1)

ԱՊՐԻԼ որ եւ գրի ԱՊՐԻԷԼ, ի. Ամիս հռովմայեցւոց չորրորդ ի յունվարէ, կամ երկրորդ ի մարտէ. (Արշ.։ Շ. թղթ.։ Հ=Յ. եւ այլն։)


Ապրիէլ

cf. Ապրիլ.

· Calfa

NBHL (1)

ԱՊՐԻԼ որ եւ գրի ԱՊՐԻԷԼ, ի. Ամիս հռովմայեցւոց չորրորդ ի յունվարէ, կամ երկրորդ ի մարտէ. (Արշ.։ Շ. թղթ.։ Հ=Յ. եւ այլն։)


Ապրիմ, եցայ

vn.

to live;
to obtain freedom, to escape, to fly.

· Calfa

NBHL (10)

Ապրեցան ի հրոյն հնոցէ, կամ ի սրոյ, ի մահուանէ, ի ծովէ։ Եւ ապրեալք՝ յայնժամ գիտացաք, եւ այլն։ Ապրեսջիք ի ձեռաց թշնամեաց, կամ ապրեսցուք յանօրինաց։ Ապրեցարուք յազգէ աստի խոտորելոյ. եւ այլն։ Տէր, եթէ ննջեաց, ապա ապրի. եւ այլն։

Բազում այն էր՝ որ ապրեցանն, քան որ եթէ մեռանն. (Եղիշ. ՟Զ։)

Քաջաբար կեցայք, որ ապրեցայքդ. (Փարպ.։)

Դու ասէ կամիս զապրիլն (մեր), եւ նոքա զսպանանելն. (Լմբ. սղ.։)

Իմաստասիրութիւն է խոկումն մահու յապրիլ կենդանոյն։ Տղայք ծնանելով վեցամսայք եւ ութամսայք ոչ ապրին, իսկ եօթնամսայքն ապրին. (Սահմ. ՟Ը. ՟Ժ՟Դ։)

Չքնաղ ապրեցեալ. (Նար. ՟Հ՟Ա. ՟Հ՟Ե։)

Ընդ ապրեցելոցն ի հնոցին. (Շար.։)

Պահիլ՝ մնալ (բանից կամ իրաց).

Իսկ այս ապրի եւ լինի ի մերում տրամախոհութեանս։ Այսպիսիս ի մերում մտածութեան ապրի. (Անյաղթ պորփ.։)

σώζομαι, διασώζομαι, ἁνασώζομαι , ἑκφεύγω. salvor, servor, vivo եւ այլն. որ եւ ԱՊՐԵՄ. չ. (ի ձայնէս Ապուր, ապրանք, եւ այլն։) Զերծանիլ. ճողոպրիլ, ազատիլ. փրկիլ. կենդանի պահիլ՝ մնալ. կեալ. ապրիլ, խալըսիլ.


Ապրիշում, շմի, շմոյ

s.

silk;
cf. Մետաքս.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

«մետաքս» կղկնտ. Միխ. ա-սոր. Գնձ. (գրուած նաև ապրշում). փոխա-բերական իմաստով է ապիրշում «ծառի վրայ մազանման մամուռ» Վստկ. 79. որից ապրիշմի «մետաքսեայ» Նար. տաղ. 473 ապրիշմագործ «մետաքս շինող (շերամ)» Պիսիդ. Վեցօր. տող 1293. ապրշմեղէն Թղթ. դաշ. 17. ապրիշմեղէն Յայսմ. նոյ" 8 (որ և պրիսմեղէն Մաշտ. ջահկ. պրիսմէն Սմբ. դատ. 21). ապրիշիմագործութիւն Մխ. ալ-րիվ. էջ 45։ Արդի գրականում ընդունուած է միայն արևելեանի մէջ աբրշում ձևով, իսկ արևմտեանը չէ ընդունած իբր ռամիկ (գործ է ածում նրա փոխարէն մետաքս)

= Պհլ. *aprēšum, պրս. [arabic word] abrešum, abrešam, աֆղան. wrešam «մետարս», պարս-կերէնից փոխառեալ են բելուճ. abrēsam. քրդ. avrīšim, ebrisim, armus, hewirmūs վրաց. մինգր. աբրեշումի, սվան. ինգիլ. աբրե-շում, թուշ. արրշուլ, ուտ. արբեշշում, խին. արվաշում, ասոր. [syriac word] abrīsum, արաբ. [arabic word] ibνīsum, թրք. ebrusūm, զնչ. ibi-šim, նյն. μπւρσίμι, սերբ. imbrišim ևն։ Հին իրանեան ձևը ենթադրւում է *aparē. šum, *uparešum, *uparēšma, որ պատ-կանում է պրս. rišten «մանել» և կամ սանս. kšāuma «ոլորած մետաքս» արմա-տին (Horn § 65)։-Հիւբշ. 107։

Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։

ԳՒՌ (dialectal) Ջո. աբրիշում, Ախց. Կր. Տփ աբրէշում, Երև. աբրշում, Ղրբ. mբրիւ՛շիւմ, Վն. արպշում, Մկ. mռպշում, Մրղ. աբուո-շում, Ալշ. աբըռշում, Սլմ. արփըշում, Գոր. ոբրիւ՛շիւմ, Ագլ. ըպրէ՛շում, Ակն. Պլ. էբիւ-շիւմ (թուրքերէնից նոր փոխառութեամբ)։

NBHL (4)

Գտանին ի նոսա նաւթ եւ աղ, ապրիշում եւ բամբակ. (Մովս. կաղնկտ.։)

Արուեստ ապրիշում գործելոյ. (Միխ. ասոր.։)

Յապրիշում թելոց՝ կոյս քեզ քօղանաց. (Գանձ.։)

ԱՊՐԻՇՈՒՄ կամ ԱՊՐՇՈՒՄ ռմկ. էպիւրշիւմ. Թել մետաքսեայ. մետաքս. գործ շերամ որդանն. cf. ԱՊՐԴՈՒՄ. σηρικός sericum


Definitions containing the research ա : 5914 results

Յոյժ

adv.

too, very, more, much, considerably, very much, a great deal;
— —, more and more, extremely, exorbitantly, excessively, exceedingly.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«սաստիկ, շատ, խիստ», ՍԳը. որից յոյժ յոյժ «խիստ շատ» Ծն. է. 19, լ. 43. ա-ռաւել քան զյոյժ «չափազանց» Եղիշ. դտ. և խաչել.։

= Կազմուած է յ նախդիրով ոյժ բառից, որ իրանական փոխառութիւն է. իմաստի զարգացման համար հմմտ. կար «կարողու-թիւն, ուժ» և կարի «շատ»։--Հիւբշ. 215։

Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։ Տէրվիշ. A︎ tarm. 53 յօժար, յոգնիլ, ժուժել և ուրիշ բազմաթիւ բառերի հետ հնխ. yug «կա-պել» արմատից։ Հիւնք. ոյժ բառից։

NBHL (12)

Բարկացաւ յոյժ։ Խնդացին յոյժ։ Երկեան կամ տրտմեցան կամ երկեաւ կամ զարմացան յոյժ։ Անձն իմ յոյժ խռովեցաւ.եւ այլն։

Յոյժ զարմացեալ եմ. (Եղիշ. խաչել.։)

Յոյժ եւ բաւական է ամենայն մարդոյ. (Եփր. համաբ.։)

ՅՈՅԺ. Ստէպ առընթեր այլոց բառից դնի ոճով, որպէս Սաստիկ. կարի. ուժգին. առաւել. յետին.

Աշխարումն յոյժ։ Էր բազմութիւն յոյժ։ Ի լեառն մի բարձր յոյժ։ Գազան ահագին յոյժ։ Չարաչարք յոյժ. (եղ այլն։)

Յոյժ մեղք են։ Յոյժ քաջութեամբ։ Առ յոյժ խնդութեանն։ Առ ի յոյժ բազմութենէն. (Եղիշ.։)

Առ ի յոյժ ցանկականի մոլեգնութեանն։ Յոյժ բարեբաստ եղելոցն. (Խոր.։ Պիտ.։)

Զյոյժ անմտութիւն ցուցանել։ Զյոյժ անմիտն հաւանեցուցանել։ Տեսանէին զվէրսն յոյժ եւ սաստիկ։ Յոյժ յիրաւի կարգեաց։ Զառընթերակայ կենացս յոյժ անարգութիւն զմտաւ ածեալ. (Իսիւք.։)

ՅՈՅԺ ՅՈՅԺ. մ. ԱՌԱՒԵԼ ՔԱՆ ԶՅՈՅԺ. Կարի յոյժ. կարի մեծապէս. եւս քան զեւս. առաւել քան զառաւել. խիստ շատ.

Սաստկանայր ջուրն յոյժ յոյժ ի վերայ երկրի։ Մեծացաւ այրն յոյժ յոյժ. (Ծն. ՟Է. 19։ ՟Լ. 43։)

Նա զարմանայ առաւել քան զյոյժ։ Յոյժ զարմացեալ եմ, եւ առաւել եւս քան զյոյժ սքանչացեալ. (Եղիշ. դտ. եւ Եղիշ. խաչել.։)

(իբր ՛յոյժ. ուժով. ռմկ. իժով ). λίαν, σφόδρα, πολύ, πολλά, πολλοῦ, ἑπὶ πολύ, περισσῶς valde, valide, nimis, multum, vehementer, admodum եւ այլն. Ուժգին. սաստկապէս. կարի. իսպառ. մեծապէս. շա՛տ. խիստ .... ռմկ. խել մը.


Յոյլ, յուլից

adj.

slow, tardy, slothful, lazy;
cowardly.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

(յետնաբար ի հլ.) «ծոյլ, դանդաղ. ծանրաշարժ» Դատ. գ. 17. Կանոն, էջ 87. Կանոն առաք. 320. Բրս. հց. որից յուլանալ կամ յուղանալ «ծուլանալ, պարապ սարապ այս ու այնտեղ նայելով ման գալ» ՍԳր. «անհոգ՝ անփոյթ գտնուիլ» Եւս. քր. յուլա-ցուցանել «արհամարհոտ դարձնել» Ոսկ. յհ. ա. 2. որ և յուղացուցանել «մեղկացնել, կակ-ղել» Ոսկ. ես. 57. Բուզ. յուլութիւն կամ յու-ղութիւն «ծոյլ ու պարապ նստիլը» Սիր. իէ. 1. Ոսկ. ես. Եւագր. Եւս. քր. յուղող «մեղ-կացուցիչ» Նեղոս. յուղալ «ծոյլ ծոյլ սլքտալ» Մանռ. արմատի երկրորդ ձևն է յող-, որից յողալ «ծուլանալ, պարապ նստիլ, այս ու այնտեղ նայիլ» Ոսկ. մ. ա. 17, բ. 3, 24. «դիտել, նկատել, հսկել, սպասել» Պիտ. փիլ. յողանալ «հպարտանալ» Եփր. ծն. էջ 66. յողացուցանել «անհոգացնել, հպարտացնել» ԱԲ. երկու ձևերի ձայնական առնչութեան ամար հմմտ. թոյլ և թող, նշոյլ և նշող։

ՆՀԲ յիշում է թոյլ, ծոյլ, յոյր, յողն եկեալ, յօրացեալ ձևերը։ Հիւնք. ծոյլ բառից։ Karst, Յուշարձան 415 մոնգոլ. sula, բուրեատ. sula, hula և թունգուզ. sul «թոյլ, տկար» բառերի հետ։ Pe-tersson, Ar. u. Arm. St. էջ 134 կցում է թոյլ բառի հետ, այնպէս՝ ինչպէս վիզ և թիզ։

ԳՒՌ (dialectal) Մկ. հիւլ «յոյլ», Ղրբ. իւլm՛նալ, Ղզ. իլա՛նալ «ծուլանալ, ալարիլ»։

NBHL (4)

Յոյր, եւ ծոյլ, թոյլ. յողն եկեալ. դանդաղ. ծանրամարմին. յօրացեալ. գէր. հեղգ. պղերգ.

Եգղոմ էր այր յոյլ յոյժ. (Դտ. ՟Գ. 17։)

Ի մեղաց ոգին առ վկայութիւնս Աստուծոյ յոյլ եւ վատ լինի. (Բրս. հց.։)

Յուլից եւ ծուլից փակեալ է դուռն արքայութեան. (Ոսկիփոր.։)


Յոյր, յուրից, րաց

adj. gr.

big, fat, plump, fat and lusty;
aspirate.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ի հլ. (գրուած նաև յօր, յովր) «գէր, հաստ, թանձր, ուռած» Ոսկ. փիլիպ. է. և ա. տիմ. ը. «թաւ բաղաձայն» Թր. քեր.։

ՆՀԲ ուզում է կցել յօրանալ և յոյլ բառերին։ Հիւնք. ուռնուլ բայից։ Peder-sen, Յուց. դեր. 37 յ նախդիրով իւր ձե-ւից, իբր in suo։ Scheftelovitz BВ 29, 34 սանս. peru «ուռած, գէր», զնդ. pae. man «կաթ» բառերի հետ, որոնք Po-

korny 2, 73 դնում է (յոյր բառի հետ միասին) հնխ. poi-, pi-«ճարպ, պա-րարտութիւն, կաթ ևն» արմատի տակ։

NBHL (4)

զանասուն պաճարս բազմացուցանեն, մեծահասակս, քաջամարմինս, եւ յոյրս (կամ յովրս) ցուցանեն համակեալս ի գիրութեան. (Խոր. ՟Գ. 59։)

Զյոյրսն եւ զուռուցեալսն։ Զպարեգօտսն ի կուրծսն ժողովեսցէ ըստ նմանութեան վարձակացն, զի մի՛ կարի յոյր թուիցին. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Է։ եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ը։)

Բաղաձայնք՝ միջակք, քան զյոյրսն նուրբք են, եւ քան զնուրբքն յոյրք, ի մէջ բարակացն եւ յոյրիցն. (Թր. քեր.։)

ὅγκον ἕχων, ὁγκύλος tumidus πλάτος longus δασύς densus եւ asper. Յօրացեալ եւ յոյլ. գէր. պարարտ. թանձր. ստուար. թաւ (մարմին, կամ հնչիւն). գիրուկ, հաստ.


Յոռի, ռւոյ, ռեաց

adj.

wicked, bad, defective, paltry, wretched, low, vile, sorry;
unseemly, detestable.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

(-ուոյ, -ռեաց) «վատ, գեշ» ՍԳր. Ոսկ. մտթ. և Բ. տիմ. զ. Սեբեր. Եփր. եբր. որից յոռեցուցանել Ոսկ. մ. բ. 12. յոռեգոյն Մծբ. յոռեակ Ոսկ. յհ. ա. 11. յոռութիւն ՍԳր. Սեբեր. Ոսկ. մ. ա. 18, Եբր. Փիլիպ. Եռն. Եւս քր. Կիւրղ. ծն. գրուած է նաև ոռի Եփր. հա-մաբ. 51-52 (երեք անգամ). ռուն առմատն է *յոռ, որից յառաջացած է ի մասնիկով հմմտ. բարի, աղի, լեղի. այս պարզ *յոռ ձևն են ցոյց տալիս յոռանալ Ես. լգ. 19, Ել. ա. 7. յոռագոյն Սիր. լթ. 40. յոռացուցանել Եւագր. կայ նաև սեռ. յոռից (իբր ուղ. *յոռ ձևից) Պղատ. օր. ը. «Աստուածատեացք իսկ և յո-ռիցն թշուառականագոյնք» (յն. «յոռեացն յոռեգոյնք»). մինչդեռ յոռեգոյն ևն ծագում են յոռի ձևից։

Klaproth, Asia pol. 104 և 200 հֆր. Gre, վոթեակ. urod, գերմ. arg ձևերի հետ։ ՆՀԲ լծ. ռմկ. խօռ, հօռ, հուռ, քուռ, յն. խի՛ռօն։ Հիւնք. պրս. ղուրէ «ազոխ» բառից։ Աճառ. ՀԱ 1912, 39 յիշում է կասկածով քուչ. yolo «վատ», որի մեկ. նութիւնը դեռ ստուգուած չէ։

NBHL (16)

Յիշեա՛, զի յոռի է ակն չար. (Սիր. ՟Լ՟Դ. 14։)

Յոռի է քան զայլ արհեստս. (Սահմ. ՟Ա։)

Մի՛ փոխանակեսցես զլաւն ընդ յոռւոյն, եւ մի՛ զյոռին ընդ լաւին։ Յորժամ արբենան, այնժամ զյոռին. (Ղեւտ. ՟Ի՟Է. 10. 12. 33։ Յհ. ՟Բ. 10։)

Յոռեացն եւ անպիտանեաց։ Զյոռի յոռին արտաքս ընկեցին։ Որք մեծամեծ վաստակս կրեցին յանձինս, ի փոքունսն յոռի գտան. (Ոսկ. մտթ.։)

Զլաւն ի յոռեաց ընտրել. (Կանոն.։)

Աստուածատեացք իսկ, եւ յոռիցն թշուառականագոյնք. (Պղատ. օրին. ՟Ը. յն. յոռեացն յոռեգոյնք։)

Յետին եւ յոռի պտուղ (չար զաւակն), անհաւատ եւ պիղծ վարուք. (Մեկն. ղկ.։)

Պատուհասեալք ոչ վասն յոռի ինչ հաւատոյ (յն. ո՛չ վասն չարահաւատութեան), այլ վասն իւղոյն նուազութեան. (Ոսկ. ՟բ. տիմ. ՟Զ։)

Քան զկային, որ ուստի՛ եւ կորզեաց հասկս յոռիս արհամարհանօք. (Եփր. եբր.։)

Ո՛չ է պարտ ընդ քաղցր ջրոյն խառնել զաղին եւ զյոռին։ Կերիցես զյոռին, եւ թողցես զլաւն. (Իսիւք.։ Վրք. հց. ՟Բ. ՟Ե. ՟Թ։)

Զամենայն տեսակս յոռի բանիցն ի միասին խառնեալ՝ անկարգաբար ի նոսին բերի. (Սարգ. յկ. ՟Ը։)

Ի ժամ աղօթիցն յոռի եւ ցոփ մտօք յընդունայն իրս զպաղատանսն ծախէ. (Երզն. մտթ.։)

Զիա՞րդ ոչ էր յոռի (յն. անտեղի), եթէ յայնժամ էր լսելոց. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 32։)

Ի ձեռն կնոջ հոսեցան ի մեզ յոռիքն. ի ձեռն կնոջ աղբիւրանայ ի մեզ լաւագոյնքն. (Ոսկ. յաւետիս.։)

Թէ մի ոք յոռի՛ խօսեցաւ, այլ ամենեքեան իսկ ընդ դսրովութեամբ են. (Սեբեր. ՟Դ։)

κακός, πονηρός malus, malignus σαπρός putris, rancidus φαῦλος pravus αἱσχρός turpis ἅτοπος absurdus ἑλάττων, ἑλάσσων minor εὑτελής vilis, frivolus. (լծ. ռմկ. խո՛ռ, հօռ, հուռ, քուռ. յն. խի՛ռօն) Վատթար. չար. անպիտան. անարգ. ստորին. նուաստ. խոտան. չնչին. խորթ. թերի եւ թիւր. անտեղի. անարժան. գարշ. գէշ. փուճ, վար. պէ՛դ.


Յովտ, ի

s. fig.

iota;
jot, tittle.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«եբրայական» (yōt) գիրը՝ որ այ-բուբենի ամենափոքրիկ տառն է» Մտթ. ե. 18. «Յովտ մի՝ որ նշանախեց մի է». սրա ակնարկութեամբ՝ Քննեցէք, ասէ, զգիրս, և յոտ նշան մի՛ անցցէ. Ոսկ. ճառք 550. Յովտ մի զանց առնել ո՛չ է առանց տուժանաց Ոսկ. յհ. ա. 35. Զի եթէ յովտն նշանախեց՝ որ է մի ի փոքրկանց տառից և ունի զտեղի մեծամեծաց. Եղիշ. չրչր. 243.-լայնաբար նշանակում է նաև «կէտ, նշան». Զտեղի ար-տևանոց աչացն յովտ (յօտ) մի ծրագրեալ, որ ոչ կարէր նշմարել. Կղնկտ. հրտր. Էմ. էջ 109 (հրտր. Շահն. բ. էջ 93 այս բառը դնում է հօտ՝ համարելով գւռ. հօտ «խաղի մէջ շին-ուած փոսիկ, ուր խաղացողները վէգ, ընկոյզ ևն են նետում»)։ Բառիս գործածութեան ու-րիշ օրինակ չկայ։

= Յն. ἰῶτα, որ յն. ι գրի անունն է. գոր-ծածուած է Ս. Գրքի նոյն համարում. եբրա-յեցերէնում նոյն գրի անունն է [hebrew word] yōd։

Հներից Երզն. մտթ. 108 մեկնում է «Յովտ ըստ յունականին է ձայն և առ մեր՝ գիր թարգմանի»։ ՀՀԲ և ՆՀԲ դնում են սեմպևանից, որ սակայն պիտի տար հյ. յոդ (=եբր. [hebrew word] yōd, ասոր. ջօ︎ уud)։

NBHL (4)

Լայնաբար՝ որպէս Նիշ, կէտ.

Փոքրագոյնն ի նշանագիրս եբր. քաղդ. ասոր. կոչեցեալ իօ՛տ կամ եօտ կամ եուտ. յորմէ եւ յունականն իօ՛դա ι . իբր ի, յ.

Յովտ մի, որ նշանախեց մի է. (Մտթ. ՟Ե. 18։)

Զտեղի արտեւանացն յովտ մի ծրագրեալ ոչ ոք կարէր նշմարել. (Կաղանկտ.։)


Յորդ

adj.

abundant, copious;
plentiful, overflowing, superabundant.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«առատ, առատահոս»აԵս. ը. 7, Եւս. պտմ. Մծբ. որից յորդել «առատօրէն հոսե-ցնել», յորդիլ «առատ հոսիլ, զեղուլ» ՍԳր. Ագաթ. Մծբ. Եփր. ծն. Եւս. պտմ. յորդաբուխ Ոսև. Բուզ. յորդագոյն Ագաթ. յորդագութ Մծբ. յորդալոյս Վեցօր. յորդախօս Եւագր. յորդութիւն ՍԳր. Եզն. Եւս. պտմ. յորդահոո Կոչ. յորդիչ Եփր. թգ. բազմայորդ Եփր. են-Չ1. մախայորդ Կղնկտ.-նկատելի է յորդե-գնաց ձևը՝ Ագաթ.։

ՆՀԲ ուռում է կցել ուրդ և յորձանք բառերին։ Հիւնք. Յորդանան գետի անու-նից։ Scheftelowitz BВ 29, 29 սանս. rdhnoti և զնդ. arəd «աճիլ»։ Գաբրիէլ-եան ՀԱ 1910, 365 առու. առատ և մն լտ. ru, ruo «հոսիլ» բառերի հետ։ Karst, Յուշարձան 408 սումեր. ur «առատու-թիւն»։ Պատահական նմանութիւն ունին չեչէն. huord, օսս. furd, ինգուշ. furt «ծով»։

NBHL (11)

Ածցէ Տէր ի վերայ ձեր զջուր գետոյն զհզօրն եւ զյորդ. (Ես. ՟Ը. 7։)

Առատ եւ յորդ աղբիւր. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 3։)

Յորդ եւ առատ արտասուս հեղուին։ Յորդ արտասուք մարդկանն ի գութ մեծ ածին զԱստուածն մարդացեալ. (Եղիշ. ՟Ը։ Մամբր.։)

Առ առատութիւնն յորդ, առ յաճախութիւնն զեղուն. (Նար. ՟Խ՟Դ։)

Յորդ եւ աննախանձ առատութեամբդ. (Եղիշ. ՟Ը։)

Յորդ եւ քաղցր անձկաւ. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)

Ի յորդ ողորմութեանց այտի քոց։ Յորդ եւ բուռն զօրութեամբ են. (Եփր. համաբ.։)

Յո՛րդ էր բանիւ. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 3։)

Ելաց յորդ ձայնիւ. (Վրդն. ծն.։)

Յաղբերէ անտի մինչեւ ցյորդ գրեցի քեզ. (Մծբ. ՟Ժ։)

πολύς, γόνιμος (լծ. թ. պօլ, ղանիմ, կիւռ ). multus, copiosus, affluens, abundans եւ այլն. Առատ. լիաբուղխ. բազմահոսան.


Յունիս, յունիսի, նեայ

s.

June.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

«հռովմէական տոմարի վեցե-րորդ ամիսը» Տոմար. Յայսմ. գրուած է նաև յունի (յամսեանն յունի) Նխ. թղթ. պօղ. = Եւթաղ. 101։

= Յն. ἰούνιος ձևից, որ ծագում է լտ. lu-nius հոմանիշից. այս էլ յառաջանում է Ju. no «Յունոն» աստուածուհու անունից, որ Ա-րամազդի քոյրն ու կինն էր (Walde 398)։ Բառը փոխառութեամբ անցել է շատ ուրիշ լեզուների, ինչ. ֆրանս. ǰuin, իտալ. giugno, գերմ. Junius, անգլ. june, վրաց. իվնիսի, թուշ. իվնիս, ռուս июнь ևն։-Հիւբշ. 367։

Ամսանունների վրայ երկար տե՛ս Բազմ. 1897, 138-141։

ԳՒՌ (dialectal) Գրականից փոխառութեամբ կայ հունիս ձևը. բայց ունինք նաև Ննխ. ունիս (Պատկ. Երկեր, հտ. Գ. էջ 113)։

NBHL (2)

Յամսեանն յունի, որ է մարերի. (Նախ. թղթ. պաւղ.։)

ἱούνιος junius. Վեցերորդ ամիս հռովմայեցւոց։ Տօմար.։ Յայսմաւ. եւ այլն։


Յուռթի

adj.

abundant;
watered, irriguous;
fecund, fertile, fruitful, productive.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«արգաւանդ, ջրարբի, բերրի» Ծն. ժգ. 10. «առատահոս» Նար. 170. Լծ. Նար. որից յուռթանալ «աճիլ յուռճանալ» Շնորհ. վիպ. գրուած է նաև ուռթանալ Անան. եկեղ. Փարպ. նոյն է դարձեալ ուրդ «լցեալ» Բառ. երեմ. էջ 258։

ՆՀԲ լծ. յորդ։ Հիւնք. լտ. hortus «պարտէզ» բառից։

ԳՒՌ (dialectal) ճանալ»։

NBHL (6)

Ետես զամենայն կողմանս Յորդանանու, զի ամենայն յուռթի էր ... իբրեւ զդրախտ Աստուծոյ. (Ծն. ՟Ժ՟Գ. 10։)

Երկիր յուռթի, եւ բուրաստան ծաղկաւէտ Քրիստոս ըստ մարմնոյ. (Քեր. քերթ.։)

Ոչ պարարտ երկիր ոք եւ յուռթի է, այլ ցամաք եւ ծարաւուտ եւ անապատ. (Նիւս. երգ.։)

ποτιζόμενος, κατάρρητος irrigatus, irriguus, potatus եւ fertilis. (լծ. Յորդ, իբր յորդաջուր) Ուռճացեալ ոռոգմամբ. ջրարբի. արգաւանդ. բերրի.

Քրտունքն յուռթի արեամբն զանգեալ փրկչին աշխարհի. (Նար. ՟Կ՟Զ։)

Յուռթին զյորդ եւ զթանձր հոսիլն ասէ (քրտանց՝) խառնեալ արեամբ. (Լծ. նար.։)


Յուռութ, ռթի, ռթից

s.

cf. Յուռթուլունք.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ի հլ. «սովորաբար անեզական է.-Մանդ. ունի նաև ո հլ.) «կախարդանք, բժժանք» Բուզ. ե. 48. Ոսկ. կող. ը. Եզն. ո-րից յուռթել «կախարդել, հմայել» Ոսկ. կող. ը. և ես. Կոչ. Մանդ. յուռթիչ «կախարդ» Ոսկ. կող. յուռթութիւն Նոնն. յուռթուլունք կամ յուռութուլունք Բ. մակ. ժբ. 40. գրուած է նաև ուռութ, ուռթել Մանդ. ջուրուռթոյզ, ջուրուռթէք Կանոն. սխալ ձևեր են յռութ ԱԲ ւ յուռթ Կանոն. (ածանցներից ենթադրուած)։

ՆՀԲ լծ. յն. իէռօ՜թիս «սրբազանեալ». Հիւնք. յն. ἱερομαντία «կախարդանք»։ Ալիշան, Հին հաւ. 380 համարելով բուն «ջրահմայութիւն»՝ հանում է լուռթի բա-ռից։ Բ. վ. Գէորգեան, Խորենացին խռ-րենացիով, Վղրշպտ. 1899, էջ 37 դու-ռութ «ձկնկիթ» բառից (որ է ըստ ԳԴ պրս. արաբ. [arabic word] qurū̄t «չորաթան»)։

NBHL (9)

Ոչ գոյր նմա յաջողակ յուռութ կախարդանացն, յոր յուսայրն։ Ի բամբասելն զկուսութիւն իմ՝ յուռթի բժժանօք. (Բուզ. ՟Ե. 48։ Լմբ. համբ.։)

Յուռութս յուռթել. (Մանդ. ՟Ի՟Զ։)

Թողուցու զբժշկութեանն դեղս, եւ յուռութս ասիցէ. (Ոսկ. կող. ՟Ը։)

Այնչափ զգօնացուցանել զօձս գիտեն, մինչեւ կոչել յուռթիւք ի տունս. (Եզնիկ.։)

Զմահն ասել Շամիրամայ ... եւ զյուռութսն ի ծով, եւ բան ի նմանէ, ուլունք Շամիրամայ ի ծով. (որ եւ յուռութ ուլունք) (Խոր. ՟Ա. 17։)

Հմայիւք, յուռթիւք, դեղահատիւք, եւ ամենայն բժժանօք դիւթականօք. (Կանոն.։)

Յուռութք եւ հմայք։ Ոչ դիւթական հմայից պատժողք, եւ ոչ յուռթոցն պահանջօղք. (Մանդ. ՟Ը։)

Բժժանօք ինչ յուռթից խորամանկել։ Դիւապատիր յուռթիցն արձանաց։ Խափանիչ յուռթից, քակտիչ հմայեկաց. (Նար. ՟Կ՟Զ. ՟Հ՟Ե. ՟Ղ՟Գ։)

ՅՈՒՌՈՒԹ, մանաւանդ ՅՈՒՌՈՒԹՔ. ἑπίδεσμος ligamen ἑπῳδή incantamentum եւ այլն. (լծ. եւ յն. իէռօ՛թիս. սրբազանեալ ըստ հեթանոսաց) Հմայք. բժժանք. կախարդութիւն. թովչութիւն. կարդացմունք՝ կապք եւ ծրարք վհկաց եւ դիւթից.


Յեզեր, ի

s.

crown.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«պսակ, թագաւորա-կան թագ» Դ. թագ. ժա. 12. ուրիշ վկայու-թիւն չկայ։

= Եբր. nēzer «թագ, պսակ» բառն է, որ գործածուած է Ս. Գրքի համաաատաս-խան տեղում. յոյն թարգմանութեան մէջ տառադարձուած է νεζέρ, ձեռ. տարբ. εζep, որ աւելի մօտիկ է հայերէնին. մեր ձևը են-թադրում է ἱεζερ (այսինքն lEZEP փոխա-նակ НEZEP)։

Ուղիղ մեկնեցին նախ ՀՀԲ և ՆՀԲ. Վերջին անգամ Macler ՀԱ 1927, 614։

NBHL (2)

Առաքեաց զարքայորդին, եւ եդ ի վերայ նորա ե՛ւ զյեզերն ե՛ւ զվկայութիւնն, եւ թագաւորեցոյց զնա, եւ օծ զնա. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Ա. 12։)

եբր. նէզէր. այսինքն Պսակ, թագ. կամ սրբութիւն, իբր սրբազան նշան արքունի. βασίλειον, ἀγίασμα.


Յեռ

adj.

set, studded, enchased.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«ընդելուզեալ, կողք կողքի շար-ուած՝ գամուած» Տօնակ. որից յեռուլ (հոմ. յե՛ռ) «շարել, կողք կողքի շարել, միացնել կպցնել» Ս. Գր. Եւագր. Սեբեր. յեռուլ զբան «շարադրել» Սեբեր. Ոսկ. Թես. Եւս. քր. յե-ռել Նար. խր. 493. Ճառընտ. Լմբ. առկ. յե-ռումն Փիլ. լին. մարգարտայեռ Շնորհ. յիշ.։

= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. ser-s-«յեռուլ, ի-րար կողքի շարել, կապել, կապակցել» ար-մատից, որ աճած է -s ձայնով՝ ser-պար-զականից. հմմտ. սանս. sarat-«թել», յն. εἰρω «կապել, կցել, միացնել» (պսակ, ման-եակ, նաև εἰρομένη λέζις =հյ. յեռուլ զբան), ἐνείρω «կցել, ներմուծել», ἔνερσις «յեռումն, միացումն», ἔρμα «ականջի գինդ, վզնոց», ὄρμος «մանեակ», ὄρμαϑός «շարք, շղթայա-շարք», լտ. sero «կապել, կցել, շղթայաշար միացնել», seriēs «շարք, շղթայաշար միա-ցում», հիռլ. sreth «շարք», հհիւս. sϑrue «մարգարտայեռ վզնոց», հլիթ. sèris «թել», հբգ. saro, անգսք. searu «պատրաստութիւն» (Boisacq 229, Pokorny 2, 499, Ernout-Meillet 890, Walde 703)։ Ձևով ու կազմով հյ. յեռ-ճիշտ այն է՝ ինչ որ յն. ἔνερσις, ուր եν=լ. ερο-=-եռ-։-Աճ.

ՆՀԲ լծ. յարել, յիրել, յերիւրել։-Հիւնք. հեռանալ բայից։

NBHL (2)

որ եւ ՅԵՌԵԱԼ. Շարեալ կից առ միմեանս. ընդելուզեալ. քովէ քով գամած.

Ճաշակելիքն ըստ նմանութեան ջաղացաց, որ միշտ յեռ գոլովն՝ ծասքէ ատամունքն զկերակուրն. (Տօնակ.։)


Մեկին

adj. adv.

explicit, clear, evident, formal, precise;
distinct, only, sole;
simple, ordinary, obscure;
clearly, explicitly, distinctly, precisely, expressly, intelligibly.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

Canini տե՛ս մուղ, մղել բառի տակ։

ԳՒՌ (dialectal) Ակն. մէյնէլ «տարածել», Խրբ. մէլ-նիլ «փռել», Ջղ. մեկն «շիտակ, ուղիղ» (օ-րին. մե՛կն նստիր). Երև. մէկնէլ «երկարել (ոտքերը ևն)»։

NBHL (20)

Զցածուն եւ զմեկին վարուցն ստէպ զհե՛տ երթիցուք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 10։)

ՄԵԿԻՆ կամ ՄԷԿԻՆ. ἔν unum. Որպէս Միակ. մի. կամ մեկնեալ մեկուսեալ. մասնաւոր. cf. ՄԵԿՆԱԿ. մէկ, մէկիկ, մէկ կերպ.

Հաւատոցդ անուն մէկին է անուանեալ, բայց յերկուս ազգս բաժանեալ լինի. (Կոչ. ՟Ե։)

Կրկին ապաքէն, եւ ոչ մեկին սորա է զօրութիւն. (Անյաղթ բարձր.։)

Ոչ ունին անցանել ընդ եդեալ սահմանս մէկինս. (Շ. բարձր.։)

Եթէ կրկին եղիցի (ծիածանն) զսաստիկ անձրեւաց յայտ առնէ, իսկ մեկինն զդադարումն եւ զփարատումն. (Շիր.։)

Այնոքիկ ո՛չ բազում ինչ, այլ պարզք էին եւ մեկինք. (Նախ. ծն.։)

Կրկին զմեկին առանց խառնակութեան (դաւանել զբանն մարմնացեալ). (Պիսիդ. իմա՛ բաղկացեալ գոլ զպարզն։)

Պատմութիւն մեկին եւ դիւրին քան զայս այլ ոք գտանել ոչ կարէ. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 7։)

Զյայտնին մեկին բանիւք յայտնեն գիրք. (Սեբեր. ՟Ե։)

Արձանագրել ի տախտակի մէկին պարզ եւ յայտնի գրով. (Լմբ. ամբակ.։)

Որ աստուծոյ միայն են մեկինք։ Յոյժ դիւրին եւ մեկին է ճշմարիտ աստուծոյն մերոյ՝ ածել ի գոյ զչգոյսն. (Վեցօր. ՟Գ։)

ՄԵԿԻՆ. σαφής, σαφέστερος manifestus, apertus, planus, planior. որպէս Մեկնաբանեալ. պարզ. յայտնի. դիւրին. որոշ, հեշտ.

ՄԵԿԻՆ. ἀπλός, ἀπλοῦς, λιτός simplex, incultus. Պարզ. իբր անշուք, անզարդ.

ՄԵԿԻՆ. մ. ἀπλῶς simpliciter. պարզապէս. սոսկ. լոկ. միա՛յն. եւեթ. առանձին. մինակ.

Նստէր մեկին վայրապար ի վերայ յատակի։ Մէկին յայն հայի՝ որ առաջի՛ կայ, եւ առաւել ոչ քննէ։ Անդ վասն հացին մեկին խօսեցաւ, եթէ խնդրէք զիս՝ զի կերայք ի հացէ անտի։ Ոչ մեկին զգործս նորա ասաց, այլ զնա ինքն եւ զսոսա ի մի յօդեալ՝ միապէս սպանօղս ասաց լինել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30։ ՟Բ. 1. 7. 8։)

Որ ոչ թէ ճշմարիտ ունին զսովորութիւն, այլ մէկին եւ դոյզնաբար։ Պարզ մեկին ի սկզբանն իսկ պատերազմին նուազեցան եւ լքան. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 25։ ՟Ը. 3։)

Կամ σαφῶς manifeste, aperte. Յայտնապէս. պարզ բանիւ. բա՛ց.

Պարզ եւ մեկին մեկնեաց (զտեսիլն), յառաջագոյն ասաց. (Եւս. պտմ. ՟Դ. 15։)

Այս մարգարէութեան նման է, բայց պարզաբար մեկին ասացաւ։ Յոյնն մեկին իսկ ասէ. (Եփր. ծն. եւ Եփր. համաբ.։)


Մեկոն, աց

cf. Մեկոնիոն.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«խաշխաշ բոյսը, լտ. papaver (Տիրացուեան, Contributo § 172)» Նիւս. կազմ. հնագոյն ձևն է մեկոնիովն Վեցօր. 89. որ և մեկոնիոն Վեցօր. 88. Վրդն. ծն. Յայսմ.։

= Յն. μήϰων «խաշխաշ», μηϰώνιον «ա-փիոն, խաշխաշի հիւթը» բառերից։ Սրանց ծագումը անյայտ է. թերևս միջերկրեան բար լինի, որովհետև բոյսը միջերկրական ծագու-մից է (Boisacq 632)։ Յունարէնից են փո-խառեալ նաև հբգ. māgo, մբգ. māge, mān, māhen, գերմ. mohn, հսլ. mañu, լեհ. mak, ռուս. макъ, լեթթ. magone, հպրուս. moke հոմանիշները (Kluge 334)։

ԳՒՌ (dialectal) ՆՀԲ և ՋԲ դնում են ռմկ. մաք, մագ, մեգ հոմանիշ ձևերը. սրանք անշուշտ Լեհահայոց մէջ գործածական ձևերն են և փոխառեալ լեհ. mak բառից. այսպէս նաև Կովկասում տեղ տեղ գործածական մակ ձևը. որ փոխառեալ է ռուս. мажъ բառից։

NBHL (3)

Այլ յայլում լինի՝ ի քրքմի, յապրասամի, ի մեկոնի. (Նիւս. կազմ.։)

Մահաբեր արմատքն՝ մեկոնիոն եւ ղեբերոս։ Լորք եւ հաւփալք (ուտեն) զմեկոնիոն եւ զղեբերոս, եւ ոդ վնասին. (Վրդն. ծն.։ եւ Յայսմաւ.։)

ՄԵԿՈՆ ՄԵԿՈՆԻՈՆ. ռմկ. մեգ. դաղմ. մագ. յն. միգօն. μήκων papaver. Բոյս՝ որ ունի ծաղիկ գեղեցիկ, այլ դիւրաթօթափ. եւ ունդ նորա մանր՝ բազմաթիւ, որ լինի թմրադեղ.


Մեղեդի, դւոյ, դեաց

s.

melody;
canticle, song.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

(-դւյ, -դեաց) «մի տեսակ ե-

= Յն, μελφδια «երգ, մեղեդի» բառից, որ ծագած է μέλος «երգ» (ծագումը տես Boi-šacq 625) և ἀδω «երգել» բառերից։ Փո-խառութեամբ անցած է նաև ուրիշ լեզունե-րի. ինչ. գերմ. Melodie, ֆրանս. mélodie, իտալ. melodia ևն։-Հիւբշ. 364։

Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։

NBHL (1)

Բառ յն. մէ՛լօս, մէլօտիա. որպէս թէ մեղրերգութիւն, կամ յօդերգութիւն. μέλος, μελῳδία, μελῴδημα carmen modulatum, modulus, modulatio. Քաղցր եւ անոյշ երգ. տաղ անդամաթիւ. գեղգեղ։ Գանձ.։ Տաղարան. եւ Երգարան մանր ուսմանց։


Մեղեսիկ, սկի

s.

amethyst;
garnet.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«մի տեսակ պատուական քար. սուտակ, ամեթովս» Եզեկ. իր. 13. ուրիշ վկայութիւն չկայ։

Հիւնք. յն. μελιτιτης λίϑος, որ է «տպազիոն»։

NBHL (2)

Զգոճաղմն, զակատն, զմեղեսիկն, զոսէքարն. (Եզեկ. ՟Ի՟Ը. 13։)

ՄԵՂԵՍԻԿ կամ ՄԵԼԵՍԻԿ. ἁμέθυστος amethystus. Ակն պատուական. սուտակ. ամեթովս.


Մեղկ, ից

adj. fig.

soft, loose, slack, flabby;
weak, faint, nerveless, indolent, effeminate, languid, cowardly;
slothful, sluggish.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

, ի հլ. «կակուղ, փափուկ, մեղմ. 2. կնատ, թոյլ, թուլամորթ» Սեբեր. Եզն. (նիւթական իմաստի համար հմմտ. Տիկ ջը-րով թրջեալ մեղկի. Վրդն. սղ. էջ 405). որից մեղկագոյն Ոսկ. մ. ա. 12, մեղկանալ Երեմ. դ. 31, Փարպ. մեղկացուցանել Ոսկ. ես. Եփր. թգ. մեղկել Ոսկ. ես. մեղկութիւն Եզն. մեղկիչ Ոսկ. մ. ա. 10. մեղկախորհուրդ Ոսկ. ես.։ Սաստկականն է զմեղկիլ կամ սմեղկիլ Վրդն դան.։ Նշանակութեան փոփոխութեամբ ո.-նինք մեղկիլ «ցաւ քաշել. ցաւ կրել», մեղ-կութիւն «ցաւ» Տիմոթ. կուզ, էջ 24, 29, 79, 275, 286, իբր հետևողութիւն յունարէնի (տե՛ս Աճառ. Հայ. նոր բառեր Տիմոթ. կուզի մէջ, էջ 87)։

= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. mel-արմատից. որից աճել է կ աճականով. բուն արմատի ժառանգները տե՛ս մալ «մանրել, փշրել» ձևի տակ. աճականի համար հմմտ. յն. μαλαϰός «կակուղ, փափուկ, քաղցր, անոյժ»։ Նոյն արմատից d, dh, t և այլ աճականներով ու-նինք յն. μέλδω «մեղմել, հալել», μαλϑαϰός «կակուղ, փափուկ, քնքոյշ, թոյլ, մեղկ», հիռլ. meldach «կակուղ, փափկիկ», անգսք, milde, հբգ. milti, հհիւս. mildr, գերմ. mile «քաղցրիկ, հեզ, փափուկ», գոթ. mildiϑa «քաղցրութիւն», լտ. mollis (<*moldvis) «կակուղ, թոյլ», հպրուս. maldūniu «երի-տասարդութիւն», maldenikis «երախայ», հսլ. mladū «մատղաշ, փափկիկ», լեհ. mto dy, ռուս. молодой «մատղաշ, երիտասարդ», млодщiи «կրտսերագոյն», սանս. mrdu-«կակուղ, փափկիկ, քաղցր, տկար», mra-dīvams. mrad-istha «կակուղ» և հյ. մեղմ, մատաղ, մատղաշ (Pokorny 2, 288, Boisacq д9 603-5, Trautmann 167, Ernout-Meillet 594, որ հյ. մեղկ դնում է հնխ. meldwi ձևից, Walde 491)։-Հիւբշ. 473։

ՆՀԲ լծ. յն. μαλαϰός, լտ. mollis։-Նոյնը նաև Windisch. 17. Lag. Urgesch. 219 լտ. marcidus «թառամած, թոյլ, տկար» բառի հետ հնխ. mar արմատից, Lag. Arm. Stud. § 1475 յն. μάλϰη «ցրտից քցմիլ»։ Հիւբշ. Arm. Stud. § 193 յն. μαλαxίς և լտ. mollis? Տէրվ. Նախալ. 52 համեմատում է յն. և գոթ. ձևերը և հյ. մեղ-կ ու մեղ-մ բառերից հետևցնում է հնխ. mar պարզական արմատը։ Նոյն, էջ 99 mark արմատի տակ շարում է հյ. մորմոքիլ, մեղկա-նալ, սանս. marč, յն. μαλϰίω, լտ. mar-cere և murcus «մեղկ»։ Meillet, Rev. crit. թրգմ. Բազմ. 1898, 120 և MSL 11. 394 և Esquisse 28 հայերէն բառի կ ձայնը դնում է dw-ից, որով լատինի

նման հլ. մեղկ<*meldwi (հմմտ. եր-կու)։ Գազանճեան, Արև. մամուլ 1902, zz մ մասնիկով եղկ բառից։ Scheftelo-witz BВ 29, 23 և 46 սանս. marāla «փափուկ», ko-mala «խիստ փափուկ» ւատ. maltas. լիթ. malonus «շնորհալի» ևն։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 340 թրք. ələq «գաղջ» և հյ. եղկ, հեղգ բառերի հեւտ։

NBHL (6)

Զհեզն բարկացօղ գործէ, եւ զյոյժն պինդն մեղկ առնէ. (Իսիւք.։)

Ի մի միաբանութիւն զմեղկն եւ զտարածն ածէ. (Սեբեր. ՟Գ։)

Հայեցեալ յազգն արիական (պարսկական), թէ իգասէր էր, ըստ նմին նորին մեղկ բարուցն նմա օրէնս կցկցեաց. (Եզնիկ.։)

Զլոյծ եւ զմեղկ կեանս սիրեն. (Խոսր.։ Գտանի ռմկ. ոճով՝ եւ Մեղկի՝ իբր ուղղ. եւ կոչ.)

Ի բա՛ց գնա երկրո՛րդ յուդա, ի զա՛տ գնա անհաւատ եւ մեղկի. (Հ. օգոստ. ՟Ի՟Զ.։)

Մեղմ, կամ մեղմիկ. թոյլ. լոյծ. կակուղ. փափուկ. գիրգ. կամ Եղկ եւ գաղջ ըստ հոգւոյ. կնատ. թուլ. ... (լծ. եւ յն. լտ. մալգօ՛ս, մօլլիս ). μαλακός mollis χαύνος lenis, languidus, remissus, effeminatus.


Մեղմ, ոյ, ով

adj. adv.

soft, mild, gentle, agreeable, tranquil;
—, —ով, softly, mildly, gently, agreeably.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

, ո հլ. «հեզիկ, հանդարտ, կա-կուղ, կամացուկ» Գ. թագ. ժթ. 12, Ոսկ. մ. բ. 5.-որից մեղմով «կամացուկ, մեղմու-թեամբ» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. Ագաթ. մեղմաւ իմն Ոսկ. ես. 367. մեղմանալ ՍԳր. մեղմա-կան Ոսկ. մ. ա. 1, գ. 13. մեղմագոյն Ոսկ. մեղմագնաց Սեբեր. մեղմածամ Վեղօռ. 192 (տպ. մեղմաժամ), մեղմախառն, Վեցօր. նոր բառեր են մեղմել, մեղմարար, մեղմաշունչ. մեղմաքայլ ևն։

= Բնիկ հայ բառ, որ կազմուած է հնխ mel-արմատից՝ մ աճականով. ընդարձակ տես մալել, մատաղ, մեղկ։

ՆՀԲ «լծ. թրք. միւլայիմ, միլայիմ, յն. լտ. մալագօ՜ս, մօ՛լլիս, որ են մեղմ և մեղկ»։ Windisch. 17 յն. μαλαxός, լտ. mollis։ Տէրվ. Նախալ. 52 մեղկ բա-ռի հետ. հնխ. mar արմատից։ Գազան-ճեան, Արև. մամ. 1902, 77 մ մասնիկով յեղմ բառից։ Scheftelowitz տե՛ս մեղկ։ Իբր մ աճականով mel-արմատիզ լի-շում են Walde 492, Petersson, Ar. u. Arm. Stud. էջ 134։ Չունի Հիւբշման։

ԳՒՌ (dialectal) Պարզ ձևի տակ ունինք միայն Ալշ. մեղմ, Մկ. մէղմ. -ածանցմամբ ունինք մեղ-մուկ (Rivola) «կամացուկ կամ գաղտուկ գործող (մարդ)», մեղմերէց տալ Ղրբ. = մեղմերուց տալ Գնձ. «մեղմիկ այրուիլ»։

NBHL (15)

Ձայն մեղմոյ օդոյ. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Թ. 12։)

Սկսաւ խօսել մեղմ եւ ընտելական ձայնիւ. (Իգն.։)

Կանաչ իմն գոյն է լուսիկն մեղմն. (Շիր.։)

Մեղմ երթայր, զի թոյլ տացէ մեռանել մանկանն, եւ ապա երթայցէ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 5։)

Մեղմ եփել. (Ոսկիփոր.։ (որ եւ ռմկ. մաղմաղ կրակով։))

Մեղմով մտանել, կամ երթալ, գողանալ, լսել. (Դտ. ՟Դ. 21։ ՟Դ. Թագ. ՟Զ. 8։ ՟Բ. Մակ. ՟Դ. 32։ Ժղ. ՟Թ. 17։)

Մեղմով խօսել, յայտնել, ուսանել, սփոփել, խոնարհեցուցանել. (Ոսկ. գաղ.։ եւ Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։ ՟Բ. 5։ եւ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 28։)

Առաքեալքն մեղմով ածին ի հաւատս զտիեզերս, եւ ոչ խստութեամբ. (Կանոն.։)

Աղէ ասա՛ դու ինձ զայս ամենայն մեղմով. (Ագաթ.։)

Մեղմով (այսինքն ողոք բանիւք) քաղցրացուցանել զխստութիւն իշխանին. (Եզնիկ.։)

Մեղմով եւ առ փոքր փոքր տանջել զեզ. (Ճ. ՟Բ.։)

Մեղմով առ սակաւ սակաւ հաստատել, կամ յառաջ մատուցեալ։ Մեղմով մեղմով ի բաց լուծանէր զհրէական օրէնսն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30. 41։)

Քծինս եւս սերմանէր (դեւն), մեղմով մեղմով ի գութ առկեալ զնա. (Վրք. հց. ձ։)

(լծ. թ. միւլայիմ, միլայիմ. յն. լտ. մալագօ՛ս, մօլլիս որ են մեղմ, եւ մեղկ). λεπτός tenuis, lenis, placidus, blandus. Կակուղ. նուազ. նիազ. հեզիկ. հանդարտ. ախորժ. դաշն. ցած. մեղմուկ, կամարուկ.

ՄԵՂՄ. ՄԵՂՄՈՎ մ. ἠσυχή tacite ἁνάπαυσει, ἑπιεικῶς, μετ’ ἑπιεικείας quiete, placide, leniter ἡρέμα lente, sensim, paulatim. Մեղմ օրինակաւ. հանդարտիկ. լռիկ մնջիկ. տակաւ տակաւ. գամ քան զգամ. կամացուկ, կամաց.


Մեղմեխ, աց, ից

adj.

insinuating, alluring, enticing, smirking;
unsincere, deceitful, subtile, fraudulent, wicked, malicious.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

(գրուած նաև մեղմեղ, մեխմեխ) «նենգաւոր, կեղծաւոր, շողոքորթ» Առակ. ժբ. 26, Գծ. ը. 22, Ոսկ. որից մեղմեխանք «կեղծաւորութիւն, շողոքորթութիւն» Եզն. Ոսկ. մ. ա. 13, բ. 2, 5. «կոտրատուիլը, նազ-կըռտիլը, պչրանք (աչքերով, ձայնով, շար-ժումնեռով)» Ոսկ. եբր. ա. տիմ. մ. բ. 12 մեղմեխել Եզն. մեղմեխուրիւն Ոսկ. գաղ. մ. ա. 7, 13. մեղմեղիլ «մարդահաճոյ խօսքեր ռնել, կեղծաւորիլ» Ոսկ. եփես. էջ 836։

ՆՀԲ մեղմ բառից։ Bugge KZ 32, 18 կրկնուած մեղ «մեղք» բառից, ուստի և հնագոյն ձևը դնում է մեղմեղ։ Հիւնք. 144 մելան բառից, իսկ 225 մեղք բա-ռից։

NBHL (5)

Խորհուրդք ամպարշտաց մեղմեխք են։ Ի մեղմեխ խորհրդոց. (Առակ. ՟Ժ՟Բ. 25։ Գծ. ՟Ը. 22։)

Ամպարշտացն բանքն մեղմեխք են. երբեմն սուտ խօսին ըստ հաճութեան լսողաց, եւ երբեմն ճշմարիտ. (Լմբ. առակ.։)

Չարագործ եւ մեղմեխ եւ անմիտ կոչեմք։ Մի՛ երկբանս, այսինքն մի՛ մեղմեխս, մի՛ նենգաւորս. քանզի չի՛ք այլ ինչ այնպէս անպիտան յեկեղեցւոջ որպէս զմեղմեխն։ Մեղմեխք, որկորայք, դատարկապորտք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23. եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ. եւ Ոսկ. տիտ.։)

Կապիլ ի կնատ եւ մեղմեխ եւ ի վայրաքարշ դստերս մարդկան. (Յհ. կթ.։)

ՄԵՂՄԵԽ ὔπουλος, δολερός subdolus, dolosus, vafer եւ ի սուրբ գիրս ՝ ἁνεπιεικός immitis, durus, saevus, iniquus եւ ἑπινοέων excogitans, versipellis եւ այլն. գրի եւ ՄԵԽՄԵԽ, ՄԵՂՄԵՂ. Նենգաւոր. կեղծաւոր. երկլեզու. որ քծնի մեղմ բանիւք, եւ ոչ մեղմանայ ի չարութենէ. չարահնար. չարարուեստ. ժանտ. դժնեայ.


Մեսեդի

s.

anthem at vespers.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

(գրուած նաև միսիդի) «կցուրդ երեկոյեան սաղմոսերգութեան» Յհ. իմ. ատ. և եկեղ. ժմ. 650, 733. Տօնաց. Նխ. թու. իե. Լմբ. մատ. էջ 85։

= Յն. *μεσφδία ձևից. հմմտ. յն. μεσφδός «երկու երկար տների միջև երգուած մի-ջանկեալ կարճ տուն» (Sophocles 747բ). կազմուած է μέσος «միջին»+ ֆδή «երգ» բառերից. հյ. մեսեդի յարաբերում է *μεσφδια ձևին այնպէս, ինչպէս մեղեդի =μελφδία ձևին։ -Հիւբշ. 364։

Հներից արդէն Յհ. իմ. եկեղ. էջ 105 մատնանիշ է անում յունարէն ծագումը. «Երգ նոր երգեն՝ միսիդի անուանելով,

որ ըստ յունարէն բարբառովն թարգ-մանի, այսինքն է օրհնութիւնս երգել»։ ՀՀԲ ևս յունարէնից։ ՆՀԲ «կայ յն. բառ μεσιτης «միջնորդ», որ ի հին Վարս Հարանց գրի մեսիս, մէսոն, ուր և կրկնի հայկականն միջնորդ»։ Հիւնք. յն. μεσω-διϰός «միջներգական»։ Brockelmann, Ուս. փոխ. բառից, էջ 103 վերի ձևով։ Հիւբշ. 364 հանում է *μεσώδιον ձևից

NBHL (4)

Զկնի մեսեդի եւ ուղղեսցին ասելոյ։ Երգ նոր երգեն՝ միսիդի անուանելով. որ ընդ յունարէն բարբառովն թարգմանի, այսինքն օրհնութիւնս երգել. (Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. եկեղ.։)

Մեսեդիք ծննդեան, յարութեան, եւ այլն. (Ժմ.։)

Զմեսեդիքն ի կարգն ասա՛ յամէն իրիկուն մեկ մի. եւ ի մեսեդոյն ձայնն զուղիցին. (Տօնաց.։)

ՄԵՍԵԴԻ որ եւ ՄԻՍԻԴԻ. Կցուրդ երեկոյեան սաղմոսերգութեան. նուագ խորհրդաւոր՝ իբր միջանկեալ սաղմոս. (կայ յն. բառ մէսիդիս. μεσίτης , միջնորդ. որ ի հին Վարս հարց. գրի, մեսիս. մէսոն. ուր եւ կրկնի հայկականն՝ միջնորդ)


Մերթ

adv.

sometimes, now and then, from time to time;
cf. Երբեմն.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

Աւետերեան, Քերակ. էջ 117 և ՆՀԲ հանում են մի երթ ձևից։ Հիւնք. մարթ ռառից։

NBHL (8)

Մերթ ի նախատինս եւ ի նեղութիւնս խայտառակեալք, մերթ կցորդք այնպիսեաց վաստակաւորացն լինել. (Եբր. ՟Ժ. 33։)

Երկաթ մերթ ի բարիս պաշտի, եւ մերթ ի չար. (Եզնիկ.։)

Մերթ շանթէր գալարէր, մերթ պարզէր գոչէր. (Եղիշ. ՟Բ։)

Մերթ առանձինն, եւ մերթ աւագանեաւ. (Փարպ.։)

Մերթ յայտ, մերթ ի ծածուկ. (Եփր. թագ.։)

Մերթ կոչի, եւ մերթ երթայ. (Եզնիկ.։)

Մերթ բանայ, մերթ խնու զմարգարէութիւնն. Մերթ հաւատային, եւ մերթ չհաւատային. (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. մտթ.։)

τοῦτο μὲν, τοῦτο δὲ, νῦν nunc, nunc ἑνίοτε, ἅλλοτε interdum, aliquando, aliquoties, alias. Երբեմն, երբէք. է՛ զի. է՛ր զի. (որպէս թէ՝ մի երթ, միանգամ, զմի նուագ) հեղմը, հեղմալ, մէյմը, մէյմալ, հիմա, ետքը.


Մկունդ, կնդաց

s.

halberd;
lance.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ի-ա հլ. «մեծ գեղարդ, տէգ, տէ-գի կոթ» Ոսկ. ես. Գիւտ առ. Վչ. Պտմ. առ լեհ. (ըստ Հին բռ. «ասպար»), որիք մկնդա-ւոր «մևունռով զինուած» Ա. մկ. թ. 4. Ագաթ. (սխալմամբ գրուած մականդաւոր Մագ. թղ. 34). մկնդահար Խոր. մկնդազգեստ «տիգա-ւոր» ԱԲ. մկնդակ Կղնկտ. հրտր. Էմ. էջ 17.

Հիւնք. մկան բառից։ Tomaschek, Dis alten Thraker II, 25-26 յն. μόϰρων, լտ. mucro ևն՝ muk «խթել» արմատից։ Նորայր, Կոր. վրդ. 311 յիշում է առս. մէճէն «մի տեսակ փոքր վահան»։

ԳՒՌ (dialectal) Սրանից է մկնդասեղ Ննխ. «կեռ ծայրով հաստ ասեղ՝ քուրձ կարելու հա-մար»։

NBHL (6)

Ձուլեսցեն զսուսերն իւրեանց ի խոփս, եւ զմկունդս իւրեանց ի մանկաղս. (Ոսկ. ես.։)

Նիզակօք, սուսերօք, վահանօք, թանձր եւ ստուար մկնդօք. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)

Պահպանակօք եւ մկնդօք վառեալք՝ խմբեցին զմարտն. (Պտմ. առ լեհ.։)

Իսկ ի (Հին բռ.) դնի վրիպակաւ,

Մկունդ. ասպար։

σιβύνη hasta. որ եւ ՍՈՒԻՆ, ՍԸՎԻՆ. Գեղարդն մեծ. նիզակ. աշտէ. կամ տէգ նիզակի. մական կամ ձող բոլորատէգ. եւ այլն.


Մղեղ, աց

s.

chaff;
powder, ashes, dust;
— հրոյ, spark;
ի — փոխել, to turn to ashes, to be burnt to ashes.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

«բարակ փոշի, մոխիր, մաղուք» Ես. ե. 24. որից մղեղել «փոշի դարձնել» Յհ. իմ. Նիւս. կազմ. «մի քաղաք կործանել» Յի-շատ. 1401 թ. (Դիւան ժ. էջ 16). մղեղակ Պիտ. իբրև ռմկ. գրուած է մռեղ Վրք. հց. ա-607. Վստկ. 29, 149, 160 (Լծ. նար. իզ. նշա-նակում է «հատիկը պատող բարակ մաշկը». Մզնաձև մռեղն է՝ որ պատեալ է զհատն)։ -Վերջինիս մէջ ռ-ղ տարանմանութեան համար հմմտ. բաղեղն-բառեղ ձևը։

= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. mōl-արմատից, որի ժառանգները ընդարձակ տես մալ «ման-րել, փշրել». այստեղ յիշատակելի են յատ-կապէս գոթ. malma «աւազ», հբգ. melm, gi-mulli, molta «փոշի», մբգ. malmen «փշրել»։ Հայերէնի մէջ հնխ. mōl-տուել է *մուլ, որից կրճատ կրկնութեամբ *մուղեղ> մղեղ։ Ամբողջական կրկնութեամբ է մղմեղ «յարդի մանր փշուր» (տե՛ս տակը գւռ.), որով բառը բոլորովին նոյնացել է մղմեղ, մղմող «ցեց» բառի հետ, որ դարձեալ նոյն արմատին է պատկանում։-Աճ.

ՆՀԲ և ԱԲ թուի թէ կցում են մաղել արմատին։ Տէրվ. Մասիս 1881 մայ. 5 և Նախալ. 98 մեկնում է *մղմեղ, իբր մաղել, մալել արմատից։ Müller, Ar-men. VI մաղել ձևի տակ։ Հիւնք. հո-ղամաղ բառից։

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. մղեղ, մռեղ, Մկ. մռէղ. Խրբ. մրէղ, Հճ. մաղող, Ջղ. մղմեղ (Բազմ. 1923, 299), Երև. մղմէղ, բոլորն էլ նշանա-կում են «յարդի մանր փշուր կամ ման-րունք». որից են մրեղել Խրբ. «ոլնչացնել. քանդել», մրեղիլ Զթ. «կորչիլ, անհետ լինել, ոչնչանալ»։

NBHL (6)

Արմատ նոցա իբրեւ զմղեղ եղիցի, եւ ծաղիկ նոցա իբրեւ զփոշի ելանիցէ. (Ես. ՟Ե. 24։)

Ի քարանցն եւ ի փայտից կազմածք՝ մղեղ եւ մանր աճիւն լինէր. (Փիլ. իմաստն.։)

Ի մղեղ փոխեսցի հրով. (Փիլ. իմաստն.։)

Ի մղեղ փոխեսցի հրով. (Նիւս. կազմ.։)

Ետես լոյս եկեալ յերկնից իբրեւ զմղեղ հրոյ. (Վրք. հց. ՟Զ։)

χνοῦς lanugo, pulvis τέφρα, κόνος cinis, favilla. Մանրամաղ իրք ցնդելիք. որպէս ունդ. փոշի. աճիւն. մոխիր. շամանդաղ. ծուխ. մաղուքի կամ մուխի պէս բան, կայծ, մոխիր. ...


Մղձուկ, ձկի

s.

heart-break, anxiety, pain, pang, sore, anguish.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«շունչը կտրուիլ՝ խեղդուիլը» Բռ. ստեփ. լեհ. «խեղդող» Ադամ. 312. հների մօտ առանձին չէ գործածուած, բայց սրանից են հեղձամղձուկ Ագաթ. Վեցօր. մղձկել «խեղդել, խիստ նեղել» Ոսկ. մ. ա. 15. մղձը-մղձկուտ Վրդն. ծն. Պտմ. վրաց. էջ 80. Մխ. այրիվ. էջ 43 (տպ. մղծկուտ). կայ և մղընծ-կըտալ Բանք աղ. 183, 192.-«սև» նշանա-կութեամբ է գործածուած Կղնկտ. հրտր. Էմի-նի, էջ 17. «Զմղձկութիւն ծխոյն ի սպիտա-կութիւն շուշանի շրջեցեր»։ Բուն արմատն է մուղձ, ինչպէս ցոյց է տալիս հեղձամուղձ Կիր. էջ 176 (չունի ԱԲ) և այս արմատից են կազմուած մղձաւանջ «cauchemar» և մղձա-ժէտ «մղձաւանջ ունեցող» նորակերտ բա-ռերը։

ՆՀԲ «հեղձնուլ... փղձկիլ մաղձիւ»։ Հիւնք. փղձկիլ բայից։ Գազանճեան. Արև. մամ. 1902, 77 մ մասնիկով հեղձ արմատից։ Scheftelowitz BВ 29 (1905), 17 մղձաւանջ և մղձաժէտ բառերը սր-խալմամբ կարդալով մղջ-, դնում է (աղ-ջա)մուղջ բառի հետ։ Մառ, ИАН 1914 359 Գազանճեանի նման՝ հեղձ արմա-տից մ մասնիկով. որ և համարում է կովկասեան մ նախամասնիկը։ Pe-tersson, Ar. u. Arm. Stud. էջ 125 դնում է հեղձ բառից կրկնուած *հեղձ-ա-մ-հուղձ, հ-ի ջնջումով *հեղձամուղձ, որից էլ ենթադրուած անկախ արմատ մուղձ. մոձուկ։

NBHL (2)

Արմատ Մղձկելոյ, իբր մղձկումն.

Ի վերայ մղձկաւ ախտացելոցն աղօթս արար. (Բառ. ստեփ. լեհ.։)


Մղոն, ի, աց

s.

mile.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

(ի-ա հլ. «ստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «երկայնութեան չափ, որ սո-վորաբար հազար քայլ էր» Մտթ. ե. 41. Խոր. աշխ. Վրք. հց. ասւում է նաև միլոն Վրր. հց. ա. 589, բ. 360. միլ Յայսմ. Վրք. հց. ա. 577, Միխ. ասոր. 81, 209. մողոն Սարկ. աղ. 131. որից մղոնաչափ (նոր բառ)։

= Յն. μίλιον «մղոն», որ ծագում է լատ. mille «հազար» բառից. յունարէնից են փո-խառեալ նաև թրք. պրս. արաբ. [arabic word] mil «մղոն», որից է հյ. միլ ձևը։ Բուն աղբիւրն է լտ. mille passuum «հազար քայլ», որից ջնջուելով յետոյ «քայլ» բառը, մնաց միայն mille, որից և փոխառեալ են ֆր. mille, հբգ. mila, milla, գերմ. Meile, հոլլ. miǰl, անգլ. mile, իտալ. miglia, բոլորն էլ «մղոն» նշա-նակութեամբ։-Հիւբշ. 365։

Ուղիղ մեկնեց նախ Աւգերեան, Բցտր չփ. և կշռ. էջ 131. նոյնը նաև ՆՀԲ ևն։

NBHL (5)

Տարապարհակ վարիցէ զքեզ մղոն մի. (Մտթ. ՟Ե. 41։)

Մղոնն՝ եօթն ասպարէզ է (այսինքն ձիընթացք). որպէս զի լինել գետնաչափութեամբ մղոնն հազար քայլ. եւ խրասախն է երեք մղոն. (Խոր. աշխարհ.։)

Մղոնն ֆարսանգն է, զոր ձիընթաց մի ոմանք անուանեն ... ասպարէզն է, (որ եւ) հազար քայլ ըստ երկրաչափական արհեստին. (Երզն. մտթ.։)

Մի՛ թուիցեն զմղոնս, եւ ոչ ձանձրանայք։ Ծեր ոմն նստէր յանապատ՝ հեռի ի ջրոյն մղոնս քսան. (Վրք. հց. ՟Ը։) cf. ՄՂՕՆ։

μίλιον, μιλιάριον miliare, -rium, mile passus. ռմկ. միլոն. միլ. (յն. մի՛լօն, միլիա՛րիօն. լտ. միլիա՛րէ, մ՛իլլէ բասսուս. իտ. մի՛լիօ. պ. միյլ ). Չափ ճանապարհի եւ հեռաւորութեան ցհազար քայլ երկրաչափական. որ եւ երկու հազար քայլ հասարակ.


Մոգ, աց, ուց

s.

magician, astrologer;
diviner, enchanter, wizard, sorcerer;
fire-worshipper, follower of Zoroaster;
wise man of the East.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ու, ի-ա հլ. «զրադաշտական դե-նի կրօնաւոր, կախարդ, աստղագէտ» ՍԳր. Եզն. Եղիշ. Խոր. «զրադաշտական կրօնին հետևող» Եղիշ. ը, էջ 153, 154. որից յգ. մոգեան Փարպ. մոգել «կախարդութիւն ա-նել» Գծ. ը. 9. Ոսկ. եբր. մոգութիւն Գծ. ը. 11. Փարպ. Եղիշ. մոգակրօնիկ Ոսկ. մ. ա-6 և տիտ. մոգպետ «մոգերի գլխաւորը» Եղիշ. Փարպ. «զրադաշտական մի կեշտ» Եղիշ. ը, էջ 112. չարամոգական Պիտ. սրանց նորա-գոյն ձևերից են մովպետան մովպետ Եղիշ. գ. էջ 47, ը. էջ 124, 141. մուբիտան մուբիտ Կաղանկտ. Բ. ա. մովան հանդերձապետ Ե. ղիշ. ը, էջ 124, 128. մովան անդերձապետ Փարպ. մոգաց անդերձապետ Բուզ.։

= Պհլ. moγ բառից փոխառեալ (գրուած է magu, արտասանւում էր maγ կամ moγ), որ է հպրս. magu-«կախարդ, մոգ», զնդ. mоγu-, պրս. [arabic word] muγ կամ mōγ «մոգ, կա-խառո». եռանականից են փոխառեալ նաև յն. μάγος «մոգ, զրադաշտական կրօնաւոր, կա-խարդ» (Boisacq 597), նյն. μάγνισσ, եբր. [hebrew word] māg «մոգ» (Երեմ. լթ. 3), արաբ. [arabic word] maǰūs, լտ. magus, ֆրանս. mage, իտալ. mago, գերմ. Magier ևն։-Մոգպետ գալիս է պհլ. moγpet (գրուած magupat) ձևից, որ է հպրս. *magupati-«մոգերի գլխաւորը». այս բառը Սասանեանների ժամանակ դար-ձաւ movpet կամ maupet, որից movnetān movpet կամ maupetān maupet «մոգպե-տաց մոգպետ», պրս. mōbedān mobed և հյ. մովպետան մովպետ։ Այս իրանական ձևերից են փոխառեալ նաև ասոր. [syriac word] mo-petā (Դ դար), յն. Καυῖπτας, Ναυῖπτουϑά (ուղղել Ναυπιτας, Καυτιτουϑα), ասոր. mōwe-δān mōweδ, արաբ. [arabic word] mūba-δan mūbaδ (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. էջ 740)։-Հիւբշ. 195։

Ուղիղ համեմատութիւններ ունին Տ. Martin, Mémoires 2, 469, ԳԴ, ՆՀԲ։-Bö̈ttich. Arica 22, 58 հպրս. magu, սանս. mah, maghavan «մեծ», լտ. ma-gister ձևերի հետ։ Pictet ZVS 5, 41 յն. μάγγανον, պրս. māǰīdan (=māgī-dan)։ Justi, Zendsp. 235 զնդ. mоγu ձևի տակ՝ ի մէջ այլոց եբր. mag և չին.

NBHL (7)

Յունացն հեթանոսաց, եւ արանց մոգուց, եւ հերձուածողաց. (Եզնիկ.։)

Գտին անդ այր զոմն մոգ՝ սուտ մարգարէ՝ հրէայ. ելիմաս (իբր՝ ալիմ, գիտնաւոր) մոգ։ Առաւել քան զամենայն գէտս եւ զմոգս։ Ահա մոգք յարեւելից եկին յերուսաղէմ։ Խաբեցաւ ի մոգուց անտի. եւ այլն։

Մոգաց եւ մոգպետաց։ Մոգպետն ինքնին մոգօքն հանդերձ։ Բռնի մոգ արար զնա։ Ի բնէ մոգք էին, եւ դու քրիստոնեայ արարեր. (Եղիշ.։ եւ Փարպ. ստէպ։)

μάγος magus, praestigiator, incantator. յն. լտ. մա՛ղօս, մակուս. պ. մուզ. յոք. մու՛զան. ար. մէճիւս, մէճիւսի, միւնէճճիմ. վր. մոգու, մոգվի. Մարգարէ հեթանոսաց. սուտ գուշակ. հմայօղ. քաղդեայ. գէտ. աստեղագէտ. օրէնսգէտ ըստ դենից. քուրմ. կրակապաշտ. եւ Դիւթ. կախարդ.

Մոգքն ազգք են պարսիկք՝ պարապեալ յաստեղաբաշխութիւն, ՛յղձութիւն եւ ի հմայս. (Զքր. կթ.։)

Մովս եւ դեղիդս առաքեաց սպանանել զիս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Է։)

Մոգի ուրումն երազահանի. (Խոր. ՟Բ. 45։)


Մոդ

cf. Մոթ.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

, ո հլ. «մի տեսակ չափ՝ երեք գրիւ կամ չորս արդու պարունակու-թեամբ» Շիր. 31. Սամ. անեց. 82, 111. Կիր. էջ 34, Վստկ. 26, 31. Ուռհ. գրուած մունթ Վրդ. առակ. էջ 27։

-Յն. μόδιος «մօտ 25 լիտր պարունակու-թեամբ մի չափ է», որ փոխառեալ է լտ. mo-dius «գրիւ, արդու» բառից։ (Այս լտ. բառը Mareel Devic, Dict. étym. դնում է սեմա-կանից. հմմտ. եբր. [hebrew word] mād-«չափ», [hebrew word] middāh «հարկ, տուրք», արաբ. ❇ al-mudd, որից պորտ. almude, սպան. almud, ֆրանս. almude, almoude «հեղուկաչափ», իսկ Walde, Lat. etym. Wört. 489 իբր բնիկ բառ՝ հանում է հնխ. *med «չափել» արմա-տից)։ Յոյնից են փոխառեալ նաև վրաց, მოდა մոդա, მოდი մոդի «ընդեղէնի չափ» ուտ. մոդի «լայնաբերան պուտուկ».-Հիւբշ. 366։

Ուղիղ մեկնեց նախ Աւգերեան. Բա-ցատր. չփ. և կշռ. 135. նոյնը նաև ՆՀԲ. Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 541 թրք. մութ։

ԳՒՌ (dialectal) Ղրբ. մօթ «մեծ ու խոր փայտեայ պնակ» (որի հետ հմմտ. ն. ասոր. moϑā «սկաւառակ»)։

NBHL (1)

ՄՈԴ կամ ՄՈԹ. Բառ օտար. որպէս միւդ, մուդդ, միւտտ. μόδιος modius. իտ. moggio. մօ՛տիօս, մօտիուս, մօ՛ճճիօ, մօ՛ծծօ. Գրուան, կամ երեք գրիւ, կամ չորք արդուք. (Անան. չափ եւ կշռ. ։ Վստկ. ՟Լ՟Բ. ՟Խ՟Բ. եւ այլն։ Ուռհ.։ Սամ.։ Կիր.։ Հ=Յ. նոյ. ՟Ժ՟Ա.։ Ոսկիփոր.։ Դամասկ.։)


Մոզի, զւոյ

s.

bullock, young bull, sturk, steer.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

«հորթ» Երզն. քեր. ուրիշ վկայու-թիւն չկայ։

= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. mazg'ho-ձևից. բռի երկրորդ ժառանգն է յն. μόσγος «անա-սունի ձագ, երինջ կամ հորթ, հորթուկ», նը-ւազականը μοσχίον. հնխ. zg'h տալիս է հյ. ձ, բայց երկու ձայնաւորի միջև դառնում է զ։-Յն. μόσχος նշանակում է նաև «բոյսի ընձիւղ, ծիլ. 2. երախայ (տղայ կամ աղ-ջիկ)». ոմանք ընդունում են որ հնխ. և յն. բառի նախնական իմաստը այս է, որից էլ փոխաբերաբար բխում է երրորդ իմաստը՝ «երինջ, հորթ» (այսպէս Boisacq 646). ու-րիշներ էլ իրարից բաժանում են հնխ. moz-gho-«ծիլ, ընձիւղ» (որից դնում են նաև լիթ-māzgas, լեթթ. maxgs «ընձիւղ, ծիլ») և հնխ. mozg'ho-«հորթ, երինջ» (այսպէս Po-korny 2, 308-309)։-Հիւբշ. 475?

ՆՀԲ դրաւ նախ յն. ձևի հետ։ Ուղիղ մեկնեց Հիւբշ. Arm. Stud. § 205, յե-տոյ Bartholomae, Stud. 2, 40, Bug-ge KZ 32, 11, Meillet MSL 10, 282։-Scheftelowitz BВ 28, 300 և 29, 56 կր-ցում է ալբան. mezi «արու քուռակ», mεze «էգ քուռակ», mezore «երինջ, հորթ», մակեդ. mandzu «քուռակ». ռում. manz «հորթ», իտալ. manzo «եզ» ևն բառերի հետ. իսկ KZ 54 (1927), 226 և 232 սանս. mahisás «ցուլ» բառի հետ<հնխ. mog'hisos։ Վերջինիս դէմ են Boisacq և Pokorny՝ անդ։

ԳՒՌ (dialectal) Երև. Հմշ. Տփ. մօզի, Ղրբ. մօ՛ռի մէօ՛զի, Ախց. Կր. մօզիկ, Ալշ. Մշ. մօզիգ, Սվեդ. միզզա։ (Ղզ. մոզի է կոչւում «ձիու և էշի երկու տարեկան արու քուռակը» Ամատ. Հայոց բառ ու բան, էջ 486. Ղրբ. «գոմէշի ձագը», Սվեդ. «արու հորթը» ևն)։ Նոր բա-ռեր են մոզամայր, մոզարած, մոզի-մցուր.

ՓՈԽ (borrowing) Կապառովկ. μουζία «երինջ» (Karoli-des, Γλ. συγϰρ. 93, 196, Bugge KZ 32, I1). քրդ. [arabic word] mսzik «հորթ. 2. կնոջ առաջին ամուսնուց ունեցած որդին» (այս նշանակու-թիւնն ունի նաև մոզիկ Բլ.), մոզի «զուարակ» Մտթ. իբ. 4. վրաց. მოზვერი մոզվերի, գւռ. mozvi, mezve, mezvi «հորթ», լազ. mu-zari «էգ հորթ» (Աճառ. Արրտ. 1911, 417). ուտ. mozi, թրք. գւռ. Կր. mozig «մոզիկ» (Բիւր. 1898, 627). -անշուշտ պատահական է դիդ. meši «հորթ». բայց յայտնի չէ թէ պատահակա՞ն է նաև արևել. թրք. ❇ ︎ muzay «հորթ», որի դէմ ունինք օսմ. ❇ buzaγu «հորթ» (սրանից է Ննխ. բուզօվ «հորթ»), buzaγəlamaq «հորթ ծնիւ»։

NBHL (2)

Արջառն ոչ նշանակեաց զարականն եւ զիգականն եւ զչէզոքն (իմա՛ զհասարակն), թէ ոչ ասեմք, եզն, եւ կով, եւ մոզի. (Երզն. քեր.։ (ռմկ. մոզի. յոքն. մոզկներ, է առաւել արու որթ տարեւոր։))

յն. մօ՛սխօս. μόσχος vitulus. Զուարակ. որթ.


Մոլ

s. bot. suckers, sets, offshoots;
*mud mixed with straw.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

«ծառերի բնի մօտ բուսած երկրոր-ռական ճիւղ» Գաղիան. բայց ըստ Նորայր Բանաս. 1901, էջ 121 Գաղիանոսի մոլը պէտք է կարդալ մոշ «մորենի», որ տե՛ս մո-շայ բառի տակ. ըստ այսմ մոլ բառի (այս նշանակութեամբ) վկայութիւններից ջնջւում է Գաղիան. և մնում է միայն Ստեփ. լեհ.։ Աւե-յի հնից չէ աւանդուած, բայց պահուած է գաւառականների մէջ՝ զանազան նշանակու-թիւններով։

= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. mol-«ծլիլ, ըն-ձիւղիլ» արմատից. հմմտ. յն. μολεύω, μολούω μωλմω (Հեսիւք.) «ծառի մոլերը կտրել և ուրիշ տեղ տնկել», βλαστέω, βλαστάνω, βλαστειν «ծլիլ, աճիլ»», βλαστός βλάστη «ծիլ, բող-բոջ», βώσϰω (աօր. ἐμολον, ապ. μολοῦμαι, ա-նորոշ՝ μολεῖν) «երթալ, գալ», αύτόμολος «ինքնեկ, կամաւորապէս կամ ինքնագլուխ եկող» ևն. այս բոլորի նախնականն է melo «դուրս գալ, յառաջ գալ, փխբ. բու-սերի աճիլ, ծլիլ», որի ստորին ձայնդարձի *ml-ձևից յառաջացել է յն. βλ-(Boisacq 121, 124, 643, Walde 301)։ Pokorny 2, 294 հնխ. արմատը դնում է melā' «դուրս գալ. երևալ», որից հանում է՝ բացի յն. ձևերից, նաև սլաւական ընտանիքից՝ սերբ. izmolīm «դուրս երևցնել», սլովէն. moliti «մեկնել, երկարել» ևն։ Սակայն «բոյսի աճիլ» իմաս-տով կայ միմիայն յունարէնը, որ ենթադ-րում է *μόλος «ծիլ, ընձիւղ»։-Աճ.

Աճառ. MSL 15, 244 կցում է սանս. mula-«արմատ» բառին, որի հետ Boi-sacq 654 և Pokorny 2, 303 միացնում են յն. μῶλω «մոգական բոյս, դեղնածա-ղիկ սխտոր», նախաձևը դնելով mōul-Այս ձևի դէմ սպասելի էր հյ. *մող. ուս-տի լաւագոյն եմ համարում վերի մեկ. նութիւնը, որ թէ՛ ձևով և թէ նշանակու-թեամբ աւելի համապատասխան է։

ԳՒՌ (dialectal) Մոլ. Բ. Զմշ. Չրս. «ծառի բարակ ճիւղ, ճպոտ», Ակն, Բնկ. Ննխ. Ջղ. «ծառի արմատի կողքերից դուրս եկած երկրորդական ճիւղեր», Տր. «ծառերի մատղաշ ճիւղեր և տերևներ՝ որ իբրև կեր տալիս են հորթիկնե-րին», Բիւթ. «թթենու տերև՝ որ կտրատելով տալիս են շերամին», «յարդախառն շա-ղախ», մող Տր. «թեղի, կաթնտերևի, մանի և ուրիշ ծառերի տերևներ, որ անասուններին իբր կեր են տալիս», մողկ Խտջ. (ձևի և կազ-մութեան համար հմմտ. բողկ, արմատը բող) «ժախի նման մի բոյս». սրանցից են մոլել Վն. «յարդախառն շաղախով ծեփել», Հմշ. «փուշերն ու թուփերը կտրատել», մոլուտ Ղզ. մոլնկուտ Շլ. «մացառուտ»։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. მოლი մոլի «դալար խոտ, մի տեսակ խոտ, պատրինջ կամ թուրին» խոտ»։

NBHL (1)

ի բառս Գաղիանոսի դնի որպէս ոշակի կամ ոշտիկ (ձայն անյայտ). զոր Ստեփ. լեհ. իմանայ թփիկ անպիտան բուսեալ յարմատս ծառոց։ Այլ ի հայս մոլ ասի շաղախ յարդախառն, որով առնեն զառաջին ծեփ տանց. որպէս եւ ծեփելն մոլով՝ ասի մոլել։


Մոլոշ, ի, ից

s. bot. mallow, marsh-mallow.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

(ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վը-կայութեան) «բաղրջուկ, աղջկտակ, թրք. է-պէմ կիւմէճի, լտ. malva silvestris L» (Տի-րացուեան, Contributo § 330, ուր տալիս է նաև մոլոք ձևը) Վրք. հց. բ. 263 (սեռ. մո-լոշի). գրուած նաև մօլօշ, մօլօշիա, մոլոխ մոլոխիա Բժշ. մօլօխ Մխ. հեր. 95։

= Յն. μολόχη, μαλάχη հոմանիշից. հայերէ-նի մէջ բառավերջի շ և խ ձայները ներկա-յացնում են յն. γ-ի յետին հնչումները. հմմտ. շլոռոս<γλωρός, խարտաֆիլակ<γօρ ταφύλας. հին հնչման տառադարձութիւնն են ներկայացնում վրաց. მალოკი մալոքի, მალუკი մալուքի և լազ. molok'i «մոլոշ» Յոյն բառի ծագման մասին կան զանազան կարծիքներ (տե՛ս Boisacq 604), բայց հա-ւանաբար հին միջերկրեան փոխառութիւն է, որի հետ նոյն է գալիս եբր. [hebrew word] malluha «աղիմայ բոյսը, atriplex halimus L»։ Boi-sacq անդ տալիս է բառիս համար նաև յն. μάλβας, μάλβαϰον ձևերը, որոնք շատ կասկա-ծելի է համարում։ Հյ. բաղբակ=վրաս. ბალბა balba «մոլոշ» հոմանիշները ջնջում են այս կասկածները և թերևս մի ընդհանուր հին աղբիւր ենթադրում։-Հիւբշ. 366։

ՆՀԲ լծ. յն. մօլօ՜խի, մալա՛խի, լտ. մա՛լուա, պրս. միւլքէք։ Հիւբշ. ZDMG 36 (1882), 127 և Հիւնք. յն. μολόχη-ից։

ԳՒՌ (dialectal) Ննխ. մօլօշ «բաղրջուկ». իսկ Չն «կաղնիների վրայ՝ զկեռի նման կոլոր և թե-αև մի պտուր»։

NBHL (4)

Տեսեալ ի տեղին յայն բանջար մոլոշի. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ե։)

Իսկ ի (Բժշկարանի) գրի.

Մօլօշ. մօլօշիա. մօլօխիա. խուպպազի ածուոց. որ եւ ԱՂՋԿԻ ՏԱԿ։

μολόχη, μαλάχη malva. (լծ. յն. մօլօ՛խի, կամ մալա՛խի. լտ. մա՛լուա. պ. միւլքէփ ). հյ. բաղրջուկ. թ. ... Բանջար կակուղ եւ փափկիկ՝ ախորժահամ, օգտակար.


Մոծիր, ծրոյ

s.

charcoal-powder.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

«մոխիր, ածուխի փշրուք, մճիր». Վրք. հց. Բ. 464. Մարթին. ասւում է նաև մոճիր, մճիր, մծիր. որից մծրել «խանձել, այրել, մոխիր դարձնել» (նորագիւտ բառ) Սիմ. ապար. 77, 100 (Ջառիւծադէմ անպար-տելին... կամէր մծրել հուր Սասանին. Մրծ. րեալ այրեաց բոլորովին). Օրբել. 330 (Զգե-ղեցիկ սաղարթ լուսալիր ոստոց հաւատոյ... բոցաթոյն արկածիւ այրեալ մծրէ և ապա-կանէ), մծրիլ «հացահատիկը ուշ հնձուելով՝ այրիլ հողանալ» Վստկ. էջ 29 (Թէ գարին հասեալ իցէ, յառաջ զայն հնձեա՛, զի թէ յամէ, մծրի)։

ՆՀԲ մոխի՞ր բառից։ Հիւնք. մոխիր և մաքուր բառերի հետ։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 341 հյ. մոխիր և թրք. mə-ǰər բառերի հետ։

ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Կր. մօծիր, Հմշ. մօձիր «կը-րակը պատող մոխիրը», Ալշ. Եւդ. Մշ. Մշկ. մօձիլ «փոքրիկ կայծ» (Մշ. նաև մօձեղ), Ջղ. մոծիլ, Ոզմ. մուծէ՛լ «կայծ», Պլ. Սեբ. մըջիր, Ռ. մըջըր, Ասլ. մձիլ «ածուխի փշրանք», թըր-քախօս հայերից՝ Ատն. մզէլ «սպառած՝ քիչ մնացած կրակ».-մծրիլ ձևի դէմ ունինք մծրուիլ Երև., մնձրիլ Վն., մնձորել Սլմ.. մնձուր Մրղ. Վն. «այրուած բանի ածխացած մնացորդը».-Նոր բառ է մոճրակալել Ղզ. «կրակը մոխրով ծածկուիլ»։

ՓՈԽ (borrowing) Բրք. [arabic word] muiur «հրահալե-լեաց կղկղանք, scorie», որ ըստ Կարապետ-եան, Թսմ. բռ. 870 բացի «հրահալելեաց կղկղանք» նշանակութիւնից, ունի նաև «ա-ծուխի մանրուք» նշանակութիւնը, որով բո-լորովին նոյնանում է հայերէնի հետ և սրա-նով փոխառութիւնը հաստատում։

NBHL (3)

ՄՈԾԻՐ որ եւ ՄԾԻՐ. Մոխիր. աճիւն. եւ Փոշի ածխոյ եւ այլոց իրաց.

Եղեւ իբրեւ զփոշի եւ մոծիր, եւ ցնդեցաւ յերկիր. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։)

Ետնայ լեառն զմոծիր, եւ զբոցն ի վերայ երկրին տարածէր։ Տաճար ձեր այրեալ է, եւ ի մոծիր դարձեալ. (Մարթին.։)


Մողէզ, ղեզի

cf. Մողիզ.

· Calfa

Etymologies (6) · Adjarian

«քարաթոթոշ, կովադիաց, քէր-բէնքէլէ» Ղևտ. ժա. 30. ասւում է նաև մողիզ Եղիշ. մողոզ Պտմ. աղէքս. 154. մայաղէզ Գաղիան. կամ նաև մուղէզ, մողէս. մուղէս. մուղիզ ևն. վերջաձայնի տարբերութիւնը այնպէս է, ինչպէս քարտէզ-քարտէս. նոր գրականի ընդունած ձևն է միայն մողէս։

= Պհլ. անծանօթ մի ձևից, որի ներկայա-ցուցիչն է պրս. [arabic word] mālūs կամ mā-lōs «կանաչ մողէս» (ԳԴ, էջ 290 ա). բա-ռիս բուն հայերէնն է կովադիաց։

Klaproth, Asia pol. 100 համեմատեց առաջին անգամ սոյն պրս. ձևի հետ։ Տէրվ. Altarm. 90 բարդուած է համա-րում մող=զնդ. mairya «մահացուցիչ, վնասակար», պրս. mār «օձ»+իժ բա-ռերից։ Bugge KZ 32, 86 համեմատում է ուտ. milγonǰ, թուշ. melqu, չեչէն-melqu բառերի հետ։ Նոյն IF I. 442 մերժում է կապել նբգերմ. molch, մբգ. mol, molle, հբգ. mol «սալամանդը, սե մողէս» ձևերի հետ և իբր բնիկ հայ՝ բարդուած է համարում մող և իժ բա-ռերից. մող<*mandr-գտնում է սանս. mandūka-«գորտ» բառի մէջ։ Սրա դէմ են դուրս գալիս Bartholomae II 3, I7ə. Wackernagel և մանաւանդ Lidén. Stud. zur altind. u. vgl. spr. էջ 85-87. որ հյ. մողէս դնում է հնխ. mel, mol-

«կեղտոտել» արմատից, կցելով սանս. mala «կեղտ», յն. μολύνω «ապականել», հբգ. mol, molm, molt, նբգ. Molch «մողէս» ձևերին։ (Չի ընդունում Pokor-ny 2, 286)։ Հիւնք. մժեխ բառից։ Գա-րագաշեան, Արևելք, 1895 յունիս 27 յն. մալախօս, լտ. mollis բառից, որ է կա-կուղ, իբր կակղամորթ։ Մառ, Վրդ. առ-1. էջ 409 արաբ. [arabic word] maǰūs «օա-մելէոն»։ Patrubány ՀԱ 1908, 152 լն. βλώσϰω, ἐμολον, μολοῦμαι «երթալ, գալ» բայի հետ՝ հնխ. melo «դուրս զալ» ար-մատից (տե՛ս վերը մոլ)։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստ. 2, էջ 111 -էզ կենդանի նշանակող մասնիկով, ինչ. խլէզ, տղէզ ևն։-Վերի մեկնութիւնը առաջարկել եմ Meillet-ին, բայց նա չէ՛ վճռական՝ պրս-l ձայնի անորոշութեան պատճառով (անձնական)։

ԳՒՌ (dialectal) Կր. մօղէզ, Սեբ. մօղէս, Մկ. Վն. մօղօզիկ, Ալշ. Մշ. մօղօզիգ (Մշ. նաև մօղ-լօզիգ), Մրղ. Սլմ. մօղօզիկ1, Խրբ. Տիգ. մըգ-լէզ, Մշկ. Ք. մգըլդրէզ, Ննխ. մռխլէզ, Ապ. Սր. մողոզրիկ (ըստ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 111 ծան.). անշուշտ նոյն բառն է նաև մողորիկ Տր. «մի տեսակ կարճ և ան-թոյն օձ»։ -Բառիս ձևափոխութեան վրայ անշուշտ ազդել է խլէզ հոմանիշը և փոխա-դարձաբար։

ՓՈԽ (borrowing) Ըստ Ղափանցեան (անդ) գւռ. մո-ղոզրիկ ձևից է փոխառեալ տեղական քրդ. makizark «մողէս»։ Այլուր մողէսը կոչւում է քրդ. makamā'r (տե՛ս իմ Kecueil de mots Kurdes, էջ 12), որ կազմուած է ըստ իս քրդ. mā'r (=պրս. mār) «օձ» բառից. Հաճինի բարբառով էլ մողէսը (մեծ տեսակը) կոչւում է «Օձին թոյն ուտող»։ Ուտ. մօղօծ «մողէզ».

NBHL (6)

Գետնառիւծ, եւ կովադիայ, եւ մողէզ (կամ մուղէզ). (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 30։)

Կանաչ մողէզ. (Վանակ. հց.։)

Մողոզք քան զվիշապս մեծ էին. (Պտմ. աղեքս.։)

Իսկ ի բառս (Գաղիանոսի) գրի.

Սաւրա (յն) կամ սորա. մողէզ, կամ մայաղէզ։

ՄՈՂԷԶ կամ ՄՈՂԻԶ. σαύρα lacerta. գրի եւ ՄՈՂՈԶ, ՄՈՒՂԷԶ, ՄՈՂԷՍ. Զեռուն քառոտանի՝ որպէս օձ կարճիկ, կամ կոկրդիլոս փոքրիկ, խայտաբղէտ եւ բազմագունի, փոքր եւ մեծ. cf. ՔԱՐԱԹՕՇ, cf. ԿՈՎԱԴԻԱՑ, cf. ՏԻՏԵՌՆ ՈՍՏԻՆ.


Մոմոս, ի

s.

Momus;
cf. Միմոս.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՆՀԲ ւիշում է արաբ. 'amūd «հաստա-տութիւն», matīn «հաստատուն», պրս. umūd, umid «յոյս»։ Տէրվ. Նախալ. 99 սանս. mū, յն. μόω բառերի հետ հնխ. mu «փակել, պնդել» արմատից և կամ հյ. մուծանել, մտանել, մղել, լտ. movere ևն ձևեռի հետ՝ հնխ. mu «մղել» արմա-տից։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Schef-telowitz BВ 29 (1905) 24 ս 27, KZ 54 (1927), 252, որ ընդունում է նաև Meillet (նամակ 1 ապր. 1927)։

NBHL (3)

Լցեալք զտունն մոմոսօք եւ գուսանօք։ Ի մոմոսս եւ ի կաքաւիչս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։ յհ. ՟Բ. 36։)

Գետնաքարշ եւ մոմոս (կամ մոմոշ) իցէ. (Կանոն.։)

Իսկ Մոմոս, ըստ յն. է չաստուած խեղկատակ՝ որպէս գլուխ միմոսաց։


Մոյկ, մուկաց

s.

galoche.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «ոտնաման, հողաթափ, եօ-չիկ» Բուզ. 209, Փարպ. Վրք. հց. որից միա-մոյկ Փրպ. արմատը գրուած է նաև մոյգ, մոգ.-նոր գրականում (արևմտեան բար-բառ) ընդունուած էր միայն մոյկ ձևը և նշա-նակում էր «մինչև ծունկը հասնող կօշիկ, ճիզմէ»։-Իսկ ձորձմոյկ տե՛ս ձորձ.

= Պհլ. պազ. mōk «կօշիկ» բառից, որից փոխառեալ են նաև արաբ. [arabic word] muq, ասոր. ❇ muqā, թալմ. [hebrew word] muq, վրաց. მოვვი մոգվի «կօշիկ», յն. βαυxίς «մի տե-սակ կանացի կօշիկ» (Boisacq 117 այս բառի ծագումը անյայտ է համարում)։-Հիւբշ. 196։ [arabic word]

ՆՀԲ պրս. մուզէ և հյ. մուճան բառև րի հետ. իսկ սանդալ բառի տակ՝ լծ մակոյկ և մագուգ։ Lag. Btrg. baktr. Lex. 49 թալմ. արաբ. ասոր. և յն. ձևե-րի հետ դնում է muč արմատից։ Հիւբշ KZ 23, 29 պհլ. mok և աֆղան. moca-rah «կօշիկ»։ Հիւնք. մակոյկ բառից։

NBHL (4)

ՄՈՅԿ գրի եւ ՄՈՅԳ, եւ ՄՈԳ. (ուստի Մուճակ) պ. մուզի, կօշիկ. շիզմէ եւս եւ սանդալ. հողաթափ՝ ազգի ազգի. ագանելիք ոտից. ... եւ այլն.

Զվարտիսն զեգեցեալ, եւ մոյկս ագուցեալ։ Մոյգս անգամ ոչ ագանէր. (Բուզ. ՟Ե. 6. ՟Զ. 8։)

Մոյգ մի զերծեալ յոտանէն՝ թաղեալ մնայր անդէն ի մօրին. (Փարպ.։)

Մի՛ այսօր բոկք, եւ վաղիւն մոյկս (կամ մոգս) եւ կօշիկս ագցուք. (Ճ. ՟Ժ.։ Վրք. հց. ձ։)


Մորի, րւոյ, րեաց

s. bot.

den, lair;
cf. Մոր;
cf. Մորենի.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

տե՛ս Մայր (ծառը)։

ՆՀԲ մայրի բառից կամ մայր, մօր սեռականից։ Canini, Etud.՝ êtym. 145 լտ. murus։ Հիւնք. մօր սեռականից։ Patrubány SA 1, 192 լտ. mora «մը-նալն», հիռլ. maraim «մնամ» բառերև հետ՝ իբրև բնիկ հայ։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 335 սումեր. mar «բնակութիւն»։

NBHL (8)

Թողին իբրեւ առիւծ զմորի իւր։ Ել առիւծ ի մորւոյ իւրմէ։ Որպէս զառիւծ ի մորւոջ իւրում։ Ի մորիս իւրեանց դադարեն. (Երեմ. ՟Ի՟Ե. 38։ եւ ՟Դ. 7։ Սղ. ՟Թ. 30։ ՟Ճ՟Գ. 22։)

Գազանացն, յորոց կիսոցն եւ մորիքն արտաքոյ ընտելութեան մարդկան են. (Եզնիկ.։)

Իբրեւ զառիւծ ի մորոյ իւրմէ ելեալ. (Յհ. կթ.։)

Ակքանն բանջար ինչ է, եւ կամ թուփ փոքրիկ՝ նման մորի կամ կաղնչնան. (Կիւրղ. թագ.։)

Ի գիրս առաքին. ասի.

Ցուցեալ եղեւ տրիւն խաղողոյ եւ մորւոյ փղացն՝ առ ի յորդորել զնոսա ի պատերազմ. որ ի (՟Ա. Մակ. ՟Զ. 34.) ըստ հյ. զմուռս. յն. թութ, կամ պտուղ մորենւոյ։

ՄՈՐԻ, րւոյ, կամ ՄՈՐ, ի. որպէս Մորենի. մորմենի. եւ պտուղ նորա. յն. μόρον morum. որ երեւի շփոթեալ եւ ընդ μύρρα myrrha. զմուռս.

ՄՈՐԻ κατάλυμα, μάνδρα caula եւ φωλέως lustrum, latibulum. գրի եւ ՄԱՅՐԻ. Որջ գազանաց ի մէջ մայրեաց, ուր են եւ կորիւնք ընդ մօրն. կաղաղ. խշտի. դադարք. մօրի, մօրնի. եբր. էօր, մէիւրա.


Մորճ

cf. Մորչ.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

, ո հլ. «դալար գաւա-զան, ոստ, ճիւղ» Դամասկ. Վստկ. 142. Կոստ. երզն. 169. (որ և մորջ Վրդ. առ. 100). «ծառի արմատի կողքից դուրս եկած նոր ծիլ կամ ճիւղ» Սմբ. դատ. 99. «դալար, նոր, կա-նաչ, թարմ» Առաք.։ Գրուած է «մուրճ դա-լար»՝ Մոլութ. 211բ. «Յորժամ գաւազանն է մուրճ, դիւրաւ կրկնի յիւրաքանչիւր կողմն. իսկ յորժամ լինի բիրտ, փութով խորտակի, քան ուղղի».-որից մորճիկ «ոստիկ, ճիւ-կիկ» Քուչ. 47, 55. մորչել «ծլիլ կանաչիլ» Վստկ. 129 (երկուսն էլ նորագիւտ բառ)։

Մառ, Վրդ. առ. I. էջ 20 համարում է վրացերէնից փոխառեալ. իսկ վրացին յաբեթական vrէ արմատից. հմմտ. եբր. [hebrew word] yrq «կանաչ, կանաչութիւն»։ Pe. tersson KZ 47, 280 լտ. marceo «թա-ռամիլ, թուլանալ», լիթ. mirkti «թրը-ջուիլ», կիմր. braen «փխրուն, փտած» բառերի հետ հնխ. meraq-արմատից։ Pokorny 2, 278 ընդունում է այս մեկ-նութիւնը և յիշում է մորճ բառը՝ հնխ, mer-«ջարդել» արմատի տակ։

ԳՒՌ (dialectal) Մորճ Խրբ. «մացառ», մորճիկ Խրբ. «մացառ, նոր բուսած ծառ», Ակն. «զաւակ». մանուկ-մորճուկ Սեբ. «նորահաս՝ մատաղա-տի երիտասարդ».-Կայ նաև. Տփ. նօ՜րչի «դալար, մատղաշ» (օր. Նորչի արիվըդ պի-տի փչանայ էլի. Պէպօ 1876, էջ 43), բայց փոխառեալ է վրացերէնից, Սվեդ. մէրչ «ծա-ռի ծիլ. 2. յատկապէս բևեկնի՝ ծիլը», որից մրչիլ «ծլիլ»։

ՓՈԽ (borrowing) Վրառ. მორჩი մորչի, ნორჩი նորչի «ճիւղ, ընձիւղ, ծիլ», ნამორჩი նամոր-չի «մատղաշ ճիւղերի մնացորդ» (նմանու-թիւնը նշանակած է նախ Brosset JAs. 1834, էջ 369, յետոյ ՆՀԲ)։

NBHL (4)

ՄՈՐՃ կամ ՄՈՐՉ. Դալար գաւազան. ոստ. շառաւիղ. վրացերէն՝ մո՛րլի։

Հանգիցէ ի վերայ նորա հոգի աստուծոյ. ի վերայ գաւազանի, եւ կամ ծաղկի, կամ ոստոյ, կամ մորճոյ. ըստ ասելոյ ակիւղայի եւ սիմմաքոսի եւ թէոդոտոնի. (Դամասկ.։)

Կամ ա. Դալար. նոր. կանաչ.

Մորչ գաւազանն վասն բարակութեան իւրոյ կրկնի յամենայն կոյս։ Ստեղն մորչ եւ ուղիղ. (Ի գիրս առաքին.։)


Մորոս, աց

adj. s. foolish, mad, insane, idiot, simpleton, dolt.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ի-ա հլ. «յիմար, անմիտ, խենթ» ՍԳր. Սեբեր. 139. Կոչ. 247, 328. Ոսկ. ես. և մտթ. (Ի ծնէ իսկ մորոսքն փոքրագլուխ ծնա-նիցին. Ոսկ. ես. 425). «յիմարական» Ոսկ. եփես. դ. որից մորոսիլ Թղ. պրոկղ. ՀԱ 1921, 18. մորոսանալ Ոսկ. փիլիպ. եբր. և ես. մո-րոսութիւն Սիր. ե. 33. Սերեր. 143. Վեցօր. գ. էջ 45. Կոչ. 100. Լաբուբ. 26. Ոսկ. փիլիպ. Եզն. մորոսական Ոսկ. եփես. մորոսագոյն Եւագր. 243. մորոսաբանութիւն Ոսկ. կող. ժբ. մորոսախօսութիւն Ոսկ. եփես. Մանդ. էջ 102. շատ յետնաբար՝ մորոսել «ծաղրել, հեգ-նել» (իբրև թէ խենթի տեղ դնելով) Աբր. կրետ. 104։

= Յն., μωρός «անմիտ, բթամիտ, տխմար. յիմար» բառից, որից փոխառեալ է նաև լտ. mōrus «խենթ». յոյն բառը կցւում է սանս-mūrá-«բթամիտ» բառին և երկուսը միասին հանւում են հնխ. mō(u)r-«ապուշանալ» արմատից (Boisacq 655, Pokorny 2, 303). -Հիւբշ. 366։

Հներից Երզն. մտթ. 114 գրում է թէ «Մորոսն բառ է գաւառի՝ հասարակա-բար ասացեալ թշնամանօք առ ընտա-նիս»։ Ուղիղ մեկնեց նախ Schroder Thesaur. 47, յետոյ ՆՀԲ։ Սրմագաշեան Արմէնիա սրա հետ է համիմատում ռում. moros «տխուր, բարկացկոտ»։

NBHL (11)

Ի խորհուրդ մի՛ մտաներ ընդ առն մորոսի. (Սիր. ՟Ը. 20. եւ այլն։)

Որ ասիցէ ցեղբայր իւր, մորոս։ Մորո՛սք եւ կոյրք. (Մտթ. ՟Ե. 22։ ՟Ի՟Գ. 17։)

Ժողովուրդ մորոս, եւ ոչ իմաստուն. (Կոչ. ՟Ի՟Գ։)

Արծաթսիրութիւնն մորոսս եւ անմիտս գործէ. (Ոսկ. մտթ.։)

Եւ ընդէ՞ր արդեօք ո՛ մորոս դեւդ ոչ օգնեցեր նմա. (Ոսկ. ես.։)

Անխորհուրդ փարիսեցիքն, եւ մորոս սադուկեցիքն. (Համամ առակ.։)

Մորոսաց բան առաւել զայրացուցանէ՝ քան թէ մխիթարէ զսգաւորս. (Մխ. առակ.։)

Մորոսն՝ բառ է գաւառի հասարակաբար ասացեալ թշնամանօք առ ընտանի. (Երզն. մտթ.։)

Մերթ իբր Մորոսական.

Մինչեւ յե՞րբ զմորոս բանս բարբառիցեմք։ Մորոս բանս ասես, եւ զանօգուտս բարբառիս. (Ոսկ. եփես. ՟Դ։)

Բառ յն. μωρός stultus, fatuus, ineptus. Յիմար. անմիտ. խելագար. բախած. ռակայ. խենդ, խեւ, բախուկ.


Մու, ի

s. bot. meum, meum Athamaticum, spignel, foeniculum alpinum perenne.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«սամիթի նման մի խոտ. լտ. meum» Բժշ. ունին ՀՀԲ, ՋԲ, ԱԲ և ՀԲուս. § 2119. չգիտէ ՆՀԲ։

= Արաբ. [arabic word] mu (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 933), որ և յն. μηον. լտ. ֆրանս. meum։

Ուղիղ մեկնեց ՀԲուս. անդ։

NBHL (5)

Զանազանեալ է միակն (այսինքն միութիւնն) ի միոջէ. ցոյց է միակն, եւ նմանութիւն միակին՝ մու. ցոյց է միակն, եւ նմանութիւն միակին՝ մու. (Փիլ. լին. ՟Դ. 110։)

Թուական էր, որ զթիւ նշանակէ. ո՛րգոն, մու, երկուք, երեք. (Թր. քեր.։)

Մու բացասութիւն ըստ միոյ ստորասութեան, մու բացասութիւն մում ստորասութեան հակակայէ։ Մու զմիոջէ նշանակել։ Մու մոյր երկուք մոյր։ Առարկութիւն՝ հակասութեան մոյր՝ է մասն. (Պերիարմ.։)

Ոչ է կարելի զմուդ յատուկ իւրովին մասամբք՝ յոլովն սպանանել մահու։ Որով մուս՝ հրճուելի բոլորագոյն նմանութեամբ գեղեցկանալ, եւ այլն. (Պիտ.։)

Անպէտ բառ, փոխանակ ասելոյ, Մի, միոյ (կամ միոյր), միում. εἶς, μία, ἔν unus, -a, -um.


Մուզ, մզոյ

s.

juice, extract, any liquid expressed, squeezed or obtained from fruits.

· Calfa

Etymologies (8) · Adjarian

«թթուի և քաղցրի միջին համն ու-նեցող, մարխօշ». Պատեհ է տալ մուզ նռան ջուր. Մխ. հեր. էջ 7, Բժշ. ևն։

= Արաբ. ❇ muz՝ նոյն նշ. որ յառաջա-ցել է յն. μέσον «միջին» բառից։

Նորագիւտ բառս երևան հանեց և ու-ղիղ մեկնեց Seidel, Մխ. հեր. § 33։

ԳՒՌ (dialectal) Ակն. մուզ «թթու՝ տտիպ և լեղի համ»։

«քամուք, քամուած մզուած հիւթ». արմատ առանձին անգործածական (ՆՀԲ-ի մէջ բերած օրինակները այս բառի մասին՝ պատկանում են նախորդ մուզ «մարխօշ» ռառին). սրանից են մզել «քամել» ՍԳր. Ա-գաթ. Եփր. դտ. 336. Եղիշ. մզիլ Եփր. հա-մաբ. 18. մզումն Շնորհ. թղթ. հմմտ. նաև խազմուզ (ո հլ.) Կոչ. Ոսկ. գծ.։

ՆՀԲ լծ. հյ. հոյզ, թրք. öz, լտ. mus. tum, պրս. mustār։ Muller SWAW 42 253 պրս. mazīdan «ճաշակել, ծծել»։

Տէրվ. Altarm. 59 լիթ. milž-ti, հսլ. млъзю, мльсти, յն. ἀμέλγειν, գերմ. melken ևն։ Bugge KZ 32, 18 յն. μυ-ζάω «ծծել, ճզմել, ճմլել», որ Fick BВ 1, 63 դնում է *μυδǰάω ձևից. թերևս ւն. μυζαω լինի <*μυσδάω, ցեղակից μα-ός, ռոր. μασδός բառերին։ Գազանճեան, Արև. մամ. 1902, 77 մ մասնիկով հոյց ռառեո։ Karst, Յուշարձան 421 թրր. yoz (իմա՛ öz), yaš, is, əz «խոնաւ, թաց», yüz-mek «լողալ»։ Patrubány IF 14, 56 սանս. mudgaras «մուրճ», հա-mūžditi «թուլացնել», ռուս. možžiti «ճեղքել» ևն։ Scheftelowitz KZ 54 (1927), 240 հսլ. muža «ճահիճ», ռուս. mozglavyj «խոնաւ», հբգ. murga «գետ», սլ. mužçti «կաթկթիլ», ռուս ιιmuzitisia «կեղտոտուիլ» ձևերի հետ։ Թերևս պատահական նմանութիւն ունի ասուր. «մզել, քամել (գինի ևն)», (Muss-Arnolt, Ass. Handwb 517ա)։

ԳՒՌ (dialectal) Երև. մզէլ, Խրբ. մզիլ, Գոր. Ղրբ. մի՛զիլ, մրզիլ, Շմ. մրզիլ «քամել». որից մրզուիլ, մզուիլ, մրզոքել «կովի ծիծը մզե-լով՝ բոլորովին չորացնել»։

NBHL (3)

(ՄՈՒԶ) Արմատ Մզելոյ, իբր Հիւթ մզեալ՝ քամեալ. (լծ. հյ. հոյզ. թ. էօ՛զ. լտ. մուսդում. պ. մուսդար ).

Կերակուր աղտորով եւ նռան ջրով ուտէ, որ մուզ լինի. (Մխ. բժիշկ.։)

Ա՛ռ մուզ նուռն (կամ նռան), եւ ի քարէ պտուկ ա՛րկ, եւ մե՛ղմ եփէ։ Ա՛ռ մուզ, եւ անոյշ դամոն. (Բժշկարան.։)


Մութ, մթոյ, ով

cf. Մութն.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

, ռ, ի հլ. կամ ՄՈՒԹՆ, ն հլ. (մթան. ի մթան) «մութ, խաւար» Եւս. պտմ. Կոչ. «մթութիւն» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. Սեբեր. որից մթագին Կիւրղ. ծն. մթագոյն Եփր. ծն. Ոսկ. մտԱ. մթազգած Ոսկ. մ. գ. 4. մթանալ Գ. թագ. ժը. 45. Եզն. մթապատ Վեցօր. մթա-ցուցանել Ամովս. է. 8. Սիր. իե. 24, Եւս. պտմ. Եզն. Կիւրղ. ծն. և թգ. մթին ՍԳր. Սե-բեր. Բուզ. մթնանալ Եւագր. Ոսկ. յհ. ա. 42. խորամթին Մագ. խաւարամութ Թէոդ. խչ. մթինակ Շիր. -ար մասնիկով՝ մթար «սևա-զած, մութ գոյնով» Սեբեր. 116 «աչքի ճիպռ» Եզն. էջ 6. մթարութիւն «մթութիւն. խաւար» Պիտ. «լուսնի վրայ սև նիշ, բալ» Վեցօր. 115. «իմաստի մթութիւն» Կիւրղ. ծն. մթարագոյն «մթագոյն» Ոսկ. պօղ. Ա. 782. նխալ գրչութեամբ էլ մթեր Աթան. 1899, էջ 240 (երկիցս). Ճառընտ. Յճխ. Մանդ. (Բաբ-գէն վրդ. ՀԱ 1907, 312 ընդհակառակը մթար ուղղում է մթեր, իբր «աղտ մթերեալ», որ շատ սխալ է և միայն «ճիպռ» իմաստը ի նեատի առած է։ Վարդանեան ՀԱ 1928, 533-5 նոյն մթարը (Եզն.) ուղղում է մռաղ-քըն, ինչպէս ունի Զմիւռնիոյ տպագիրը)։ Նոր բառեր են մթնշաղ, մթնոլորտ, մթնոլորտա-յին ևն։

ԳԴ պրս. մաղ, մէղ, միյղ (որ սակայն համապատասխանում է մէգ բառին)։ Klaproth, Asia pol. 100 անգլ. muddy «ցեխոտ», Mémoires 1, 432 սանս. ta ma, հսլ. temno, լտ. tenebrae «խաւար» սանս. mudira «ամպ»։ ՆՀԲ (մթարու-թիւն բառի տակ) պրս. tārī «խաւար»։ Justi, Zendsp. 234 զնդ. mūϑra «ան-մարրութիւն», սանս. mūtra «մէց»։ Կոս-տանեանց, Հայ հեթ. կր. սանս. mu «լաղթել, կապել» արմատի muta «յաղ-թեալ, շղթայեալ» դերբայից։ Canini, Et. é́tym. 10 սանս. tāma, իսլ. dimmr «մութ»։ Տէրվ. Նախալ. 83 սանս. tam «թմրիլ», tamra «մութ», զնդ. temanh «մութ», պրս. [arabic word] tum «մութ, մթարք», լիթ. tamsá «մութ» ևն ձևերի հետ՝ իբր շրջեալ *թում ձևից։ Հիւնք. հանում է մուտք «արևմուտք» բառից։ Bugge KZ 32, 20 կցում է հիռլ. mothar «մութ» բառին։ Նոյնը կրկնում են Strachan BВ 20 (1894), 22 և Scheftelowitz BВ 29 (1905), 23։ Քիւփէլեան, Բազմ. 1910, 153 արաբ. [arabic word] mavt «մահ» բառի հետ։ Karst, Յուշարձան 406 սումեր. mud «մթնել», mut «մութ», mi «շուաք». Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 275 մուղտ հոմանիշից։ Պատահական նմանութիւն ունի ասոր. [syriac word] ︎ umōtā «մութ»։

Pokorny 2, 250 ընդունելով Bugge-ի մեկնութիւնը, մութ դնում է հնխ. meū-«խոնաւ, կեղտոտ» արմատի աճած meut-ձևից. մերժում է յն. μύειν «փակ-ուիլ», μυστήρων «գաղտնիք», լտ. mutu-«համր» բառերի համեմատութիւնը։

ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Ակն. Երև. Խրբ. Կր. Հճ. Հմշ. Մրղ. Մկ. Ննխ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեռ. Սլմ. Սչ. Վն. Տիգ. մութ, Տփ. մութ, մութը, Ոզմ. մօւթ. Ասլ. միւթ, միւ*, Ալշ. Մշ. մուտ, Սվեդ. մէօթ, Զթ. մունթ, Շմ. մը՛թնը, Ագլ. մօթ. այս բո-լորը ծագում են մութ բառից. իսկ Գոր. Ղրբ. մթէն, Ագլ. մթայն՝ ծագում են մթին բառից և նշանակում են թէ՛ «մութ» և թէ՛ «մթին» (գոյական և ածական).-Ագլ. մթան «երե-կոյ»։ Նոր բառեր են մթնագիշեր, մթնադէմ, մթնաժեռ, մթնախաղ, մթնակալել, մթնակեր, մթնակոխ, մթնաւուն, մթնդալ, մութկեկ, մթնշող, մթնել, մթնթաթախ, մթնտուն ևն։

NBHL (19)

Խաւար եւ մէջ եւ մութ։ Կալաւ զիս մութ անհնարին։ Գիշերի ծածկեաց զնա մութ։ Ընդ մութ շրջեցան։ Յարեան եւ փախեան ընդ մութն։ Յանմատուցից մթից դժոխոցն, եւ այլն։

Իսկ (Առակ. ՟Է. 9.)

Դադարեալ ի մթոց գիշերոյ.

լա՛ւ եւս այլ ձեռ. ըստ յն.

Դադարումն եւ մութ գիշերոյ։

Մթով դիւացն խաւարեալք. (Եզնիկ.։)

Հայեցեալ ի ներքս ընդ մութ գիշերոյն. (Եղիշ. ՟Ը։)

Կեդար՝ խաւար եւ մութն թարգմանի. (Զքր. կթ.։)

Գերանաւ կուրացելոյս զմութ այլոց սրատեսել. (Յհ. կթ.։)

Բազում մութ ածեալ ունի։ Մութ մեղացն փարատի։ Ընդ մութ շրջել։ Զերծանի ի մթոյն։ Զմութս վշտաց եւ նեղութեանց։ Կրկին իսկ մութ յանձին կորզեն։ Գուցէ որպէս ի մթի այսր անդր ծփիցիմք. (Ոսկ. մտթ. Ոսկ. սղ. Ոսկ. ես.։)

Մութ ընդ մութ մածեալ նսեմ (ի թաբոր՝) լոյս եղեւ ծագմամբ լուսոյն. (Շ. տաղ.։)

Կամ աղտեղի կոյր խըլըրդան, որ կայ յանլոյս խաւար մըթան։ Եւ նստուցէր զիս ի մըթան, իբր ըզմեռեալ ի գերեզման. (Շ. եդես.։)

Չհամարին զմութն մութ, զի պայծառ քո լուսովդ աչք մտացս զուարթանայ. (Գէ. ես. (որ լինի եւ ածական)։)

Մութն անհնարին (խորհրդոց) անկաւ ի վերայ պիղատոսի. (Զքր. կթ.։)

Իբրու ի մութ խաւարի լոյս խաղաղութեան ծագեաց մեզ. (Եւս. պտմ. ՟Թ. 9։)

Մութ է գոյն դիմաց մերոց. վասն զի ոչ զուարթացան երեսք մեր ի խորհուրդս սրբութեան. (Եղիշ. միանձն.։)

Բոսորդ կոչի ի մեր լեզուս մո՛ւթն. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ. (իբր ռմկ. պօզարախ, պօզլախ։))

ՄՈՒԹ ա. γνοφώδης caliginosus, tenebrosus եւ այլն. Խաւարին. մթին. աղջամղջին. միգապատ. մթագոյն. թխագոյն. նսեմ. տխուր. եւ Բոսորային.

ՄՈՒԹ ՄՈՒԹՆ. μυχός penetrale, intimus, recessus σκότος tenebrae θύελλα, γνόφος, ζόφος caligo ἁόρια situs invisibilis, obscuritas. Խաւար. աղջամուղջ. մէգ. մթութիւն ի մուտս խորշից. վայր անլոյս. ալք. մութ.


Մուխ

s. fig. adj.

cf. Ծուխ;
temper;
proof, trial;
tempered;
steeled;
red hot, fiery, burning.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

, ո հլ. «ծուխ» Փիլ. լին. 53. Սեբ. 109. Միխ. աս. 239. Ուռհ. որից մխախառն Եւս. պտմ. Յհ. կթ. Ուխտ. Ա. 88. թանձրա-մուխ Անան. եկեղ. մխռեցուցանել «մուխ տալ» Վստկ. 192. շատ գործածական է ար-դի լեզուի մէջ։

= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. smuqh-«ծխել, ծուխ» արմատից. ցեղակիցներից հմմտ. յն. σμნχω «քիչ և անբոց կրակով եփել կամ այ-րել, սպառել», հիռլ. müch «ծուխ», կիմր. mwg «ծուխ», կորն. mōk «ծուխ», բըրտ. mоug, mog «կրակ», moged «ծուխ», անգլսք. smooian, sméocan «ծխել», smoca «ծուխ», smiec «ծուխ, շոգի», անգլ. smoke «ծուխ, ծխել, մխալ», մբգ. smouch «ծուխ, շոգի». հհոլլ. smuucken «ծխել», գերմ. schmauch «թանձր ծուխ», schmauchen «ծխել», հոլլ. smoken «ծխել», smook «ծուխ», մ. հիւս. գերմ. smōken «ծխել, ծխով խեղդել, հեղ-ձամահ անել», լիթ. smáugiu, smáugti «խեղդել» և թերևս ռուս. cмуглыи «թուխ, սևորակ» =ուկր. smuhtyj (իբր «ծխագոյն»)։ Սրանց մէջ արմատը երևում է smeuqh-, šmeug-, smeugh-ձևերով. յատկապէս հմմտ. յն. σμδχω ձևի կտր. ἐομόγnν. որ ցոյց է տա-լիս γ-g ձայնը (Pokorny 2, 688, Boisacq 886, Kluge 429). տե՛ս նաև մուրկ։

ՀՀԲ մխիլ բայից, որովհետև մուխը «մխի յաչս»։ ՆՀԲ նոյն ընդ ծուխ։ Ուղիղ մեկնութիւնը մտածել է նախ Lag. Ur-gesch. 805, որ բառը համեմատում է անգսք. smyc և անգլ. smoke «ծխել» ձևերի հետ. սակայն ինքը Arm. Stud. § 1524 մերժում է։ Վերի ձևով մեկնե-զին Bugge., Btrg. 18, KZ 32, 20 և յե-տոյ Meillet MSL 8, 294։ Հիւբշ. 475 ւիշում է այս մեկնութիւնը, բայց անա-պահով է համարում։ Հիւնք. մէգ բառից. Patrubány SA 1, 214 սանս. mukha «բերան» կամ muk «թողնել, արձակել» ձևերի հետ է միացնում։ Karst, Յուշար-ձան 424 թաթար. bug, buh, mug «ծուխ շոգի» բառերի հետ։ Պատահական նո-մանութիւն ունին թուշ. moxk «փոշի», արևել. թրք. [arabic word] mսγ «շոգի. արտա-շնչութիւն», որ է թրք. [arabic word] buγu «շոգի»։

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Երև. Զթ. Խրբ. Կր. Հճ. Հմշ. Մկ. Մշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Վն. Տիգ. Տփ. մուխ, Ոզմ. մուխ, Ասլ. միւխ, Սվեդ. մէօխ, Բ. մխէլ, «կոխել, խո-թել»։ Նոր բառեր են անմուխ, մխալ, մխածը-լուլ, մխակոլոլ, մխանք, մխաշապիկ, մըխ-մխալ, մխմխոտիլ, մխնոց, մխոտ, մխոտել, մխոտիլ, մխրիլ, մխրկտալ, մխրտալ, մխրցը-նել, մուխքաշ ևն։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. მხიე մխիե «գորշ, մոխրա-ռոյն», լազ. mg (mgums, mgup's) «առանց բոցի այրիլ»,՝ ուտ. mug' «ձանձախարիթ» mug'enbesun «մխալ», mug'enbak'i «ծխա-համ»։

NBHL (16)

Ի ձեռն հոտոտելեաց ի մուխս եւ ի ճենճերս պատրեցելոյ. (Փիլ. լին. ՟Ա. 7։)

Նշան մխոյ արարէ՛ք ի վերայ բերդիդ. (Ուռհ.։)

Զամենայն նետս մուխս չարին շիջուցանել. (Եփես. ՟Զ. 16։)

Նետք մուխք բորբոքեսցեն զանձինս. այր արդիւնական շիջուսցէ զնոսա։ Շիջուցանէ զամենայն զհրացեալ նետս մուխս չարին։ Զմուխ նետից նորա յարձակմունս յանձն իմ բժշկեա՛. (Եւագր. ՟Ժ՟Գ։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 31։ Սարկ. աղ.։)

Բովք փորձեն զսայրադիր ի մուխ. (Սիր. ՟Լ՟Դ. 31։)

Դանիէլ որպէս մուխ երկաթոյ զմարմինն սրելով՝ անվանելի յառիւծուցն. (Բրս. պհ. ՟Ա։ Որպէս մուխ երկաթոյ, այնպէս զմարմին առնն պահք սրբեցին։ Որպէս մուխ երկաթոյ սրեալ՝ դաժանագոյն զնա եւ արի յոյժ ի կակղութենէ եւ ի թուղութենէ արար. Բրս. պհ. եւ Բրս. բարկ.։)

Առաւել հաստատեցաւ ի հաւատս քրսիտոսի՝ որպէս երկաթ, որ մուխ առնու. (Հ. յուլ. ՟Ի՟Դ.։)

Տեսութիւն յական, եւ հուր յերկաթ, եւ մուխ ի պողուատ. (Վանակ. հւտ.։)

Թեքեալ զմանկաղ բանին ի մուխս հոգւոյն. (Վրդն. լուս.։)

Մինչդեռ եւս ի մուխս չարչարանացն էր, զօրհնութիւն եւ զգովութիւնն (աստուծոյ՝ յոբ) առաջի կարգեաց. (Իսիւք. եւ Վանակ. յոբ.։)

ՄՈՒԽ. գ. βαφή tinctura. Մխումն երկաթոյ ի հուր եւ ի ջուր, եւ կարծրութիւն ի մխմանէ անտի.

Միթէ տապար՝ թէ եւ կարի մուխ իցէ կամ պողովատիկ, կոտորիցէ՞ զփայտս առանց ձեռին ուրուք. (Գէ. ես.։)

Կամ Մխիչ, կարծրացուցիչ երկաթոյ.

Եղիցի հուրս այս ... մուխ կրկնեռաց եւ բարեփափաք ջերմութեան. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)

ՄՈՒԽ. ա. Որպէս Մխեալ ի հուր եւ ի ջուր, եւ կարծրացեալ. βάττος tinctus.

ՄՈՒԽ ՄՈՒԽՔ. Արմատ Մխելոյ. որպէս Հրացեալ մխմամբ ի հուր. շանթացեալ. հրաշէկ. πεπυρώμενος ignitus, igneus, candens եւ այլն. կրակ դարձած.


Մուղտ

cf. Մղուտ.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«մշուշ, խաւար». արմատ առան-ձին անգործածական. սրանից են մղտանալ «մթնել, մշուշ պատել» Գիւտ. (Կաղնկտ» հրտր. Էմ. էջ 19). Լմբ. մղտափարատ Նար. 267. մղտագոյն Վանակ. Ճառընտ. մղտագու-նութիւն Խոսր. 205. մղտաձև Անյ. բարձր. մղտատեսակ (չունի ԱԲ) Սասն. 33. Տաթև. ձմ. խը. մղտութիւն Շիր. 45. Պիտ. առ. Լեհ աղտամուղտ «մութ, մթին» Ոսկ. գծ. սխալ ձև է մղուտ «միգապատ, մթին» Պտմ. առ. Լեհ. (ուղղելի մղտուտ)։

ԳԴ պրս. մաղ, մէղ, միյղ ձևից (որ է հյ. մէգ)։ ՆՀԲ լծ. հյ. աղտ, մղեղուտ, թրք. bulut «ամպ»։ Scheftelovitz BВ 29, 17 յն. μόρφνος «մթագոյն», գոթ. maurgins «առաւօտ, վաղը» բառերի հետ հնխ. morghyo-ձևից է դնում մուղջ։ Նմանապես Փառնակ, Անահիտ. 1906, 233 մուղջ ձևից է դնում ալբան. mourk «մութ, սև» (իբր փոխառեալ)։ Pokorny 2, 274 և 275 մերժելով Schei-telowitz-ի մեկնութիւնը ղ-ի անհամա-ձայնութեան պատճառաւ, մուղօ դնում է հնխ. mel-«սև» արմատից։ Սրանք ըն-դունում են առանձին արմատ մուղջ՝ որ գտնում ենք միայն աղջամուղջ բառի մէջ, որ աղջ բառի կրկնականն է մ յա-ւելուածով (այսպէս է ընդունում նաև Meillet MSL 18, 253)։ Պատահական նմանութիւն ունի ըստ այսմ լագ. lumi «գիշերանալ», որից dogilumju «գիշեր երաւ»։

NBHL (1)

cf. ՄՂՏԱԳՈՅՆ, եւ այլն։


Մուն, մնոյ, ով

s.

flesh-worm;
gnat, midge.

· Calfa

Etymologies (6) · Adjarian

, ո հլ. (յետնաբար նաև սեռ. -ի) «մանր մժեխ, մարմնի եռք, քոս» ՍԳր. Եզն. Եղիշ. դտ. 196. Նար. 176. որից մնակ «մանը մժղուկ» ՀՀԲ։

= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. musno-ձևից, սրա հետ հմմտ. յն. μυϊα, լտ. musca (>ֆրանս. mouche, իտալ. mosca, սպան. mosca), լիթ. musê, լեթթ. müsa, mūscha, հին պրուս. mu-So, հսլ. mucha, ռուս. և ուկր. муxa, բուլգ mucha, չեխ. moucha, սերբ. muha «ճանճ», ռռւս. ուռ. мIIIмIIа. мощка «ճանճիկ, մուն»։ լեհ. mszуca «ծառի ոջիլ», հսլ. müšica «մո-ծակ», հիսլ. mу, անգսք. mуcg, հսաոս muggia, անգլ. midge, հբգ. mucca «ճան-ճիկ», գերմ. Mücke, հոլլ. mug, շվէդ. mуgg. mugga, շվեդ. գւռ. mausa, ալբան. mīze «մոծակ» (-ze նուազական մասնիկով)։ Այս բոլորի արմատը դրւում է հնխ. mu-, mus-բնաձայնը. հայերէնը աճած է -no-մասնի. կով, և Ernout-Meillet 618 հայերէնի նա-խաձևը դնում է muno-կամ musno (Pokor-ny 2, 311, Walde 503, Trautmann 191, Boi-sacq 649, Kluge 338)։-Հիւբշ. 476։

ՆՀԲ վրաց. մումլի։ Տէրվ. Altarm. 33 լեթթ. maunu, máut, հբգ. mā̄wan, լտ. mvtire ձևերի հետ՝ հնխ. mu «մրմնջել» արմատից։ Նոյն, Նախալ. 46, 97 աւե-լացնում է նաև յն. μυϊα «ճանճ»։ Այս-պէսով ուղիղ մեկնութիւնը սկսում է

Տէրվիշեանից։ Muller WZKM 1892, հտ. հ. էջ 267 չեխ. muñka «մի տեսակ ոջիլ», որ մուն ձևի նուազականն է հա-մարում։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Bug-ge KZ 32, 20։ Հիւնք. ման «մանանայ» բառից։ Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. მუმლი մումլի «ճանճիկ, լու» Սղ. ճդ. 31։

ԳՒՌ (dialectal) Երև. մուն «մանր ոջիլ», Գոր. Ղրբ. մուն «մանր ոջիլ. 2. սերմից նոր դուրս եկած որդ շերամի», Զթ. մը՛ն «ոջիլի ձագ», Մկ. Տփ. մուն «մի տեսակ մանր ճանճ», Ալշ. մուն «մանր միջատ», Ջղ. մնուն «մանր ոջիլ»։ Նոր բառեր են մունիկ «ձիու ճանճ», մնիկ Ախց. Կր. Պլ. «մանր անիծ, նոր ճա-թած ոջիլ», մնիճ «մի տեսակ բազմոտանի ոջիլ», մնաքուն Ղրբ. «շերամի առաջին քու-նը», մնեղ Պլ. «մանր ոջիլ»։

ՓՈԽ (borrowing) Վոազ. მუნი մունի «քոր, բորռ-տութիւն, քոս», მუნიანი մունիանի «բորոտ, եռք ունեցող»։

NBHL (5)

Եղիցի մուն ի մարդ եւ յանասուն։ Հարցէ զքեզ քոսով եւ մնով։ Բղխեաց երկիր նոցա մուն. (Ել. ՟Ը. 16=18։ Օր. ՟Ի՟Ը. 27։ Իմ. ՟Ժ՟Թ. 10։)

Մժխով եւ գոռեխով, մնով եւ մկամբ. (Եզնիկ.։)

Ի ձեռն մունի եւ գորտոյ զեգիպտոս տանջեաց. (Եղիշ. դտ.։)

Նկուն ճիրանք աղկաղկաց մնոցն մորմոքողաց զիս կեղեքեսցեն. (Նար. ՟Կ՟Ը։)

σκνίψ, κνίψ culex, vermiculus, pediculus κνήφη prurigo, pruritus. վր. մու՛մլի. Մժեխ խայթոցաւոր. կամ այլ ճճի. որդն. երր. մարմաջ. (որպէս յն. սքնի՛փս, քնի՛փս, քնի՛ֆի. եբր. քիննիմ, քիննոմ, խէրէս.


Մուշկ, մշկոյ

s.

musk;
— երէ, moschifer.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

, ո հլ. «անուշահոտ կենդանական մի նիւթ. 2. հնդկական մկնանման մի անա-սուն՝ որից մուշկն է պատրաստւում. 3. որևի-ցէ անուշահոտ նիւթ» Խոր. աշխ. Պտմ. վր. Բրս. մրկ. 385. Գնձ. որից մշկահամ Վստկ. մշկապորտ Խոր. պտմ. հռիփս. մուշկերէ Խոր. աշխ. 615 մշկալից ԱԲ. հրամուշկ Խոր. աշխ. էջ 614. արդի գրականում՝ մշկահոտ-մշկաբոյր, մշկընկոյզ։

= Պհլ. mušk, որ և mešk «մուշկ», պրս. [arabic word] mušk, mišk. բուն նշանակում է «մկնիկ» և ծագում է mūš «մուկ» բառից Իրանեան բառը փոխառութեամբ անցած է նաև ուրիշ շատ լեզուների. այսպէս՝ ա-րաբ. misk, քրդ. misk, məšk, թրք. misk, յն. μόσχος, լտ. muscus, moschus, գերմ. almisque, պորտ. almiscar, իտալ. musco, muschio, վրաց. მუმკი մուշկի ևն։-Հիւբշ. 196։

Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ. նոյնը նաև ՆՀԲ, Windisch. 23 (կցում է լտ. mo-schus բառին), Böttich. Rudim. 45, 151 ևն։

ԳՒՌ (dialectal) Կը. Տփ. մուշկ, Պլ. միսք, միսգ ևն. նոր փոխառութեամբ. -Զթ. մուշկ «Պէրիտ լեռան վրայ աճող մի տեսակ մշկահոտ բոյս է»։

NBHL (10)

Լինի հնդիկս մուշկ երէ։ Ճենաստան ունի եւ հրէշ, եւ մուշկ, եւ սիրամարգ շատ. (Խոր. աշխարհ.։)

Գեհոն բերէ անուշահոտ ծխանելիս, եւ բանջարս խոտոյ՝ որ խառնի ընդ մուշկս, զոր կազմեն մարդիկ ի պատրանս ռնգաց ի հոտ անոյշ. (Պտմ. վր.։)

Գնացին ի հնդիկս, եւ առին հարկս՝ մուշկս եւ ամբարս, եւ ծխանելիս. (անդ։)

μόσχος muscus, moschus moschiferus. թ. միւք, ... յն. լտ. մօսխոս, մօ՛սքուս, մուսգուս . (ի պրս. բառէ մուշ, որ է մուկն) Մկնաձեւ եւ մկնաչափ կենդանի ի հնդիկս՝ անուշահոտ, եւ իւղ նորա. եւ լայնաբար ամենայն անուշահոտ իւղ եւ պտուղ եւ ըմպելի. որպէս եւ բէշկ մշկոյ՝ է փիսիկ, այսինքն կատու մշկաբեր. (ուստի եւ միւսքէթ, մուշքաթ եւն)

Գնեցին խունկս որ է յամպար, մուշք, ծխանելիք. (Բրսղ. մրկ.։)

Յեղնէ երէոց՝ վայրի անասնոց՝ կո՛յս քեզ հոտ մշկոց (կամ մուշկ հոտոց). (Գանձ.։)

(Անյայտ է գրեալն ի բառս Գաղիանոսի.

Ալխողազ. մշկան երինջ կամ եղիճ. որ է լեղակ։

Մշկի ծաղիկ. որ է սօդ. դոկս. եւ Նար մուշկ. նարշշ։

Իսկ ի Բժշկարանի Սօդ մեկնի՝ թօբալախ. կիպեռիս. խոտի տակ է։)


Մուռ

cf. Լուռ մուռ.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

«լուռ ու մունջ լսող». արմատ առանձին անգործածական, որ երևան է գա-լիս նախ լուռմուռ բարդի մէջ՝ Ոսկ. ճառ. ապաշխ. էջ 47.-նոյն արմատից բայական ձևով ունինք մռել «լսել, անսալ, հնազանդ գտնուիլ». գործածւում է յետին հայերէն լե-զուի մէջ. ինչ. Վրդ. առ. 206. Մաղաք. ար. 5Ո. Կոստ. եռոն. 149. կենդանի է նաև արդի բարբառներում. հմմտ. մռել Ակն. Ասլ. Երև. Կյ. Կս. Պլ. Սվ. «խօսքը լսել, հնազանդ գտնուիլ, հլու լինել», մռուկ Բբ. «հնազանդ, հլու», խօսքմռուկ Ասլ. Բբ. Պլ. «հլու, հնա-զանդ, ուրիշի խօսքը լսող», նաև մունջ բառի հետ կրկնութեամբ մունջ ու մռունջ Տփ. «լը-ռիկ. մնջիկ»։ Տարօրինակ գործածութեամբ Անսիզք 15 չմռել նշանակում է «դատաևան պատասխանատւութիւնից ազատ մնալ, res-ter a couvert». Որ 17 աւուրն ընդ ներքսէ գայ, նա չմռէ։

= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. mս-արմատիո՝ -ո աճականով, ինչպէս են և լուռ, բար. արմա-հիս վրայ տե՛ս մունջ բառի տակ։

Հիւնք. լուռմուո բարդի երկրորդ մասը կցում է մրմռալ բային։ Վերի մեկնու-թիւնը տուաւ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 109, միայն թէ վերջաձայն -ռ գնում է լուռ բառի նմանութեամբ յա-ռաջացած։-Տե՛ս և մուռտ։

«շաղախ» տե՛ս Մօր։

NBHL (1)

cf. ԶՄՈՒՌ. μύρρα. Բժշկարան.։ եւ Վստկ. ՟Ճ՟Խ՟Բ. ՟Ճ՟Խ՟Ե։ cf. ԼՈՒՌ ՄՈՒՌ։


Մուրկ, մրկաց

s.

roasted wheat.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ի-ա հլ. «ցորենի հատիկ, ա-ղանձ» Ղևտ. բ. 14, 16, իգ. 14. Մեկն. ղևտ. Փիլ. Մխ. երեմ. արդի գրականի և գաւառա-կանների մէջ այս արմատից ունինք մրկել, մրկիլ, մրկած «խանձել, խանձիլ, խանձած»։ Հմշ. մուրկ «լազուտի փուչ հասկ»։

= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. smug-ro-ձևից, որ կազմուած է smug-«քիչ կրակով այրել ծխել» արմատից՝ -ro-մասնիկով. այս ար-մատի մի այլ ձայնդարձն է smuqh-, որից ունինք հյ. մուխ (տե՛ս այս բառը)։ Հայե-րէնի մէջ smugro-շրջմամբ տուել է ոստ օրինի smurgo->մուրկ։

Հիւնք. հանում է մկրտել բայից։ Վե-րի մեկնութիւնը տուաւ Petersson KZ 47, 267, որ դնում է նաև Pokorny 2, 688։ Պատահական նմանութիւն ունին լիթ. mirgčti, լեթթ. mirgt «կայծկըլ-տալ», հհիւս. myrkr, անգսք. mierce, հսաքս. mirki «խաւար, մութ», հհիւս miorkue, mуrkue «մթութիւն» (Boisacq 646, 1094, Trautmann 190)։

NBHL (4)

Մուրկ նոր փխրեալ եւ մաքրեալ։ Հանցէ քահանայն զառ յիշատակէ նորա ի մրկէ անտի (կամ ի մրկաց)։ Զամենայն մուրկ փխրեալ. (Ղեւտ. ՟Բ. 14. 16։ ՟Ի՟Գ. 14։)

Մուրկ է, յորժամ ի հասեալ հասկիցն առեալ փխրեսցէ ձեռօք եւ աղացասցէ. (Մեկն. ղեւտ.։)

Տեառն է սկիզբն արմտեաց. զառաջին զմուրըն մատուցանել հրամայէր քահանայիցն. (Մխ. երեմ.։)

(յորմէ ռմկ. էրել մրկել ). χίδρον (որ է Հասկ. որպէս դնի եւ ի Հին բռ. ). arista, spica, far. Ինչ մի մրկեալ՝ խանձեալ՝ խորովեալ՝ յարեգակնէ կամ ի հրոյ. մանաւանդ հասկ նորահաս եւ հասուն, կամ հատ ցորենոյ. հատիկ. տե՛ս եւ ԵՂԻ։


Մուրտ, մրտի, մրտոյ

s. bot. myrtletree, myrtleberry.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

. ո հլ. «մի տեսակ բոյս և նրա պտուղը. լտ. myrtus, տճկ. մէրսին աղաճը» Նեեմ. ը. 15, Ես. խա. 19, Ծե. 13. Վեցօր. 92. որից մրտենի Գէ. ես. Յայսմ. Գնձ. Վստկ. 157. մրտի Մխ. առակ. մուրտաստան «մրտենիների պարտէզ» Դատ. ա. 35։

= Պհլ. mūrt «մուրտ» ձևից, որի հետ նոյն են պրս. [arabic word] mūrd, յն. μύρτος, կապադովկ. μοῦρτο, լտ. myrtus, գերմ. Myrte, ռուս. миртъ ևն. բոլորն էլ նոյն նշանակութեամբ։ Հայերէնը կարող էր ծագել թէ՛ յունականից և թէ իրանեանից. բայց որովհետև առաջին պարագային սպասելի էր *միւրտ ձևը, ուս-տի փոխառութիւնը իրանականից է։-Հիւբշ. 197։

Նախ ԳԴ պրս. միւրտ, մուրտ։ ՆՀԲ պրս. և թրք. ձևերն է դնում։ Lag. Arա.

St. § 1531 «կարող է գալ թէ՛ յոյնից և թէ պարսկից»։ Բոյսի պատմութիւնը տե՛ս Hehn, Kulturpflanzen' 231-233, 573։

ԳՒՌ (dialectal) Նո՞յն է մուրտ Զթ. «մաթուզ».-Սվեդ. մըրդի՛նա (արաբական ε հնչումով)։

NBHL (7)

Տերեւս մրտոց խնկենեաց։ Զտոսախն, զմուրտն, եւ զնոճն։ Փոխանակ դժնկին՝ մուրտ ելցէ. (Նեեմ. ը՝. 15։ Ես. ՟Խ՟Ա. 19։ ՟Ծ՟Ե. 13։)

Մուրտ եւ տօսախ, գիք եւ դաբնիք. (Վեցօր. ՟Ե։)

Ծառք պտղաբերք, ընդ նոսին եւ մուրտ, եւ այլ բազում անուշահոտ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։)

Ի մուրտն այլ հոտոյ զօրութիւն տայ, ի մանիշակն այլ. (Լմբ. պտրգ.։)

Մտեալ ի ներքոյ թաւ թփոյ ծաղկոցն, որ էր մուրտ. (Արծր. ՟Բ. 3։)

Անուշահոտեալք նման մրտի. (Մխ. առակ.։)

μύρτος, μυρτίς, μυρσίνη myrtus. Ծառ, որ կոչի նաեւ ՄՐՏԵՆԻ, ՄՐՏԻ. եւ Պտուղ նորա. μύρτον bacca, sive fructus myrti. պ. միւրտ, միրսիյն. թ. մէրսին աղաճը . Տունկ կամ թուփ մանրատերեւ մշտականաչ անուշահոտ. որոյ պտուղն է իբրեւ համեմ կծու՝ ախորժելի ստէպ ճաշակողացն, այլ անախորժ անսովորից.


Մռուտ

adj.

surly, cantankerous, crabbed.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

. անյայտ իմաստով մի բառ՝ որ իբրև մակդիր տրուած է Սահակ անուն ան. ձին. (Ասող. Գ. բ. Վրդ. պտմ. խդ. Կիր. 45. Գիրք թղ. ձա)։

ՆՀԲ նոյն ընդ մռուղ (իբր ձեռ. տար-բերութիւն) կամ մռմռացող «քրթմնջող. թիթիզ» և կամ մռտել «ապստամբիլ» բայից։ ԱԲ մեկնում է միայն երկրորդ ձևով։ Կայ նաև վրաց. მრუდი մրուդի [other alphabet]

NBHL (1)

Թուի Մռուղ. այսինքն իբր մռմռացող, մականուն ուրումն սահակայ՝ մռուտն կոչեցելոյ, առ Ասողկայ։ Տե՛ս եւ զյաջորդ բառս։


Հերձ, ից

adj. s.

split, cloven, riven;
cracked;
cleft, split, crevice, rift, fissure.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

(ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «ճեղքուած» Վեցօր. «ճեղք, ծերպ» Ոսկ. ճառք 901, Լմբ. իմ. որից հերձ ի հերձ «պատառ պատառ» Ուռհ. 317. հերձնուլ «պատռիլ, ճաքիլ» Գծ. ա. 18. հերձիլ, հեր-ձանել, հերձուլ «պատռել, ճեղքել» ՍԳր. «անդամահատել» Ոսկ. բ. կոր. լհ. բ. 11. Ուս. քր. «երկպառակիլ» Ոսկ. լհ. ռ. 12 հեր-ձատել Կիւրղ. ղևտ. հերձոտել Վրք. հց. հեր-ձուցանել Խոր. հռիփ. հերձումն կոչ. հեր-ձուած ՍԳր. Եւս. պտմ. հերձուածող Տիտ. գ. 10. Ոսկ. եզն. հերձութիւն «հերձուած» Կնիք հաւ, էջ 191. հերձապետ «հերձուածողների գլուխը» Զքր. եպս. 282. հեծանահերձ Մծր. հերձաթև Վեցօր. 162 կամ թևահերձ Պիտ. թաթահերձ ՍԳր. կճղակահերձ ՍԳր. Կիւրղ. ղևտ. գաւազանահերձ Ճառընտ. գետահերն Նար. ծայրահերձ Աթ. խչ. ծովահերձ Ագաթ. բազմահերձ Փիլ. բագն. հերձատամ, հեր-ձարան (նոր բառեր) ևն։ Այստեղ են պատ-կանում նաև հերձակ «նետ, փքին» Կիւրղ. թգ. (թարգմանաբար յն. σγίζα «ճեղքուած փայտ. 2. նետ» բառից. հմմտ. σγίζω «ճեղ-քել») և հերձի «մի տեսակ ծառ. pistacia lentiscus L» Դան. ժգ. 54. Ոսկ. պօղ. Բ էջ 653 (թրգմ. յն. σχίνος հոմանիշից)։

Դան. ժգ. 54 յիշուած հերձի և սղոզի բառերի իմաստը չիմանալով՝ Վրդն. դան. ա. էջ 245 այլ ընդ այլոյ մեկնում է. «ասեն՝ հերձաւոր և բոլոր և սղոցաձև տերև և երկայն են ի ծառս. և այլք թէ՝ հերձեալ էին պատուաստ դնել ազնիւս. և թէ՝ զգօս ծառոյ ծայրս սղոցով կըտ-րեալ էին»։-ՆՀԲ հերձ լծ. թրք. եըրթ-մագ «պատռել», եարմագ «ճեղքել». իսկ խրամատել բառի տակ եբր. ֆարաձ (իմա՛ [hebrew word] feres «ճեղքել, պատ-ռել»)։ Lag. Urgesch. 899 հյ. հերկ բա-ռի հետ։ Bugge IF 1, 450 հնագոյն *խերձ<*խերդ ձևից՝ իբր = լիթ. skérd-žiu «ճեղքուիլ, բացուիլ ևն». սանս scrintu՝ նոյն նշ.։ Հիւնք. արաբ. ֆէրճ, ֆէրզ «պատառուած»։ Patrubány SA 1, 196 յն. πείρω «ծակել», πορϑαδς «նե-ղուց» բառերի հետ։ Անդրիկեան, Բազմ, 1ՉՈ5. 512 լծ. հերքել։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 131 հսլ. prati «հերձել», ռուս. пороть «հերձել, քանդել, աատ-ռել» բայերի հետ՝ հնխ. per-g'h-ձևից։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 86 շերտ բառից։-Հերձի ծառի մասին խօ-սած և ուղիղ մեկնութիւնը տուած են ՆՀԲ, Բանաս. 1902, 379 և Արթինեան Ածաշնչի տունկերը, էջ 12։

ԳՒՌ (dialectal) Սեբ. հէրցիլ «բարկութիւնից ճա-քիլ», Երև. հէրսված «հակառակ, թարս», ինչպէս՝ հէրսված մարդ է «թարս բնութիւն ունի»։

NBHL (4)

(Արմատ Հերձանելոյ լծ. թ. էըրթ, էարըգ ). որպէս Հերձեալ. ճեղքեալ.

Ոչ եթէ արագ եւ հերձ թեւօք շրջի։ Զի ոտս ոչ հերձ իբրեւ զորւոյ ունի. (Վեցօր. ՟Ը։)

Կամ գ. Ճեղքուած. ծերպ.

Ի հերձս վիմաց, ընդ որս գնան ջուրք. (Լմբ. իմ.։)


Հեց, ի

s.

tire of a wheel.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

(սեռ. -ի) «անուի շրջանակը» Պիսիդ տող 98. Շիր. Սիւն. քեր. 209=Երզն. քեր. որ և խեց Եզն.։

ՆՀԲ լծ. հյ. յեց, թրք. գըլ և եիւգ (իմա՛ qəč «կոռ», yüz «երես»)։--Scheftelowitz BВ 28, 294 գոթ. faskǰa «կապ»։

ԳՒՌ (dialectal) Մշ. հեծ, Բլ. հեց «անուի մարմինը կազմող երեք տախտակներից առաջինն ու վերջինը» (Ազգ. հանդ. Ե. 56, նկար III), Սլմ. խեց «անիւի փայտէ շրջանակը, որի վը-րայ ամրացած են շառաւիղները»։

NBHL (5)

Գունդ կիսակտուր՝ հեցի օրինակաւ բարձրացեալ ի վեր, եւ կորացեալ. (Պիսիդ.։)

Թէ կռուեցուցանես զմրջիւն յանուի ի կողմանէ հեցին, չժամանէ մրջիւնն եւ ո՛չ զերիր մասն հեցի միոյ ընթանալ. (Շիր.։)

Յորժամ անիւ շրջանակիցի, եւ մրջիւն մի ի խեցին գնայցէ. (Եզնիկ.։)

Փաղանուանք ... անիւ, ճղուղ ... հեց, եւ բոյթ, կապերտ, եւ գորգ. (Երզն. քեր.։)

ՀԵՑ կամ ԽԵՑ. ἁψίς, ἁψῖδος ratae circulus, fornix, arcus, vinculum, canthus. Կամար կամ շրջանակ անուոյ, ծնօտ կամ գօտի նորա. (լծ. հյ. յեց. թ. գըլ. եւ էիւզ ))


Հիմ

adv.

why ? for what reason ?.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

ՆՀԲ «ի ձայնէս իմն, ի՞նչ, ի՞մ իմիք». Մ. Ս. Դաւիթ-Բէգ, Յուշարձան 398 գւռ. իմալ ձևի հետ՝ գալլ. hafal, իռլ. amal, հբրիտ. amal, հիռլ. samail, գոթ. samā, հսլ. samū, սանս. samá̄s, լտ. sīmilis ևն։

«հիմայ» տե՛ս Հեմ։

NBHL (7)

Հի՞մ ոչ գտի շնորհս առաջիջ քո. (Թուոց. ՟Ժ՟Ա. 11։)

Չէ՛ ասել, թէ զի՞ այս, կամ հի՞մ այս. (Սիր. ՟Լ՟Թ. 21։)

Եթէ գայլ էր, զգառնն զորմըզդ հի՞մ ծնանէր. (Եզնիկ.։)

Հի՞մ ջանաս փոփոխել. (Յհ. իմ. երեւ.։)

Հի՞մ դրժօղ երկեղին. (Ածաբ. մկրտ.։)

Հի՞մ տրտմիս. (Նար. ՟Խ՟Դ։)

ՀԻ՞Մ. (ի ձայնէս՝ իմն, ի՞նչ, ի՞մ իմիք) διὰ τί;
quare? Առ ի մէ՞. զմէ. առ ի՞նչ. է՞ր. էրո՞ւմ. է՞ր վասն. ընդէ՞ր. ինչո՞ւ, ինչէ՞ն.