to harangue, to speak in public, to declaim.
· Calfa
Յատենի խօսել, ճառել.
Մեզ զծնունդ տէրունական ատենաբանեաց աւետարանիչն։ Ատենաբանել զյաղագս Մկրտչին բան դադարեցուցի. (Ճ. ՟Գ.։)
Որպէս սուրբն ոնեսիմոս ի վկայութեան իւր հանդէս զսոյն ի նախատինս կռապաշտութեան ատենաբանեաց. (Լմբ. իմաստ.։)
Առաջի բազմութեան, եւ ի տան Տեարն ատենաբանէր. (Մխ. երեմ.։)
Եւ Պօղոս ատենաբանէր, ձեր բանս այս փրկութեան առաքեցաւ։ Ի դատելն պօղոսի, եւ յատենաբանելն. (Լմբ. առակ. եւ Լմբ. յանառակն։)
Դարձեալ պետրոս՝ որպէս ի սկզբանն՝ ատենաբանէ. (Ոսկ. գծ.։)
reporting, judician report.
· Calfa
Գրութիւն ատենական բանից. դիւան. արձանագրութիւն. օրէնք.
յառաջագէտ լինել յատենագրութիւնս նորս իսրայէլի. (Յհ. կթ.։)
secretary;
chancellor.
· Calfa
Դպիր ատենի. դպրապետ. որպէս յն. ի սուրբ գիրս ՝ γραμματοεισαγωγεύς litterarum instituor, magister
Ատենադպիրս դատաւորացն ձերոց։ Դատաւորս եւ ատենադպիրս կացուսցես յամենայն քաղաքս քո։ Դատաւորք ձեր, եւ ատենադպիրք ձեր։ Զդատաւորս ձեր եւ զատենադպիրս ձեր. (Օրին. ՟Ա. 15։ ՟Ժ՟Զ. 18։ ՟Ի՟Թ. 10։ ՟Լ՟Ա. 28։)
Ոչ եթէ անխօս էր, այլ ատենադպիր էր յունաց ճարտարախօս. (Վրք. հց. ձ։)
cf. Ատենաբան;
— լինել, cf. Ատենաբանեմ.
· Calfa
Ընդ մեծամեծսն ատենախօս եղեալ. (Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)
magistrate, senator;
— դպիր, cf. Ատենադպիր.
· Calfa
σύνεδρος consessor Իշխան ի թուոյ բազմելոցն յատենի, իբր դատաւոր, խորհրդական, դպիր.
Երթեալք յատեանս ատենակալաց. (Դտ. ՟Է 10։)
Այր ի խորհրդականաց ատենակալաց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ատենակալ դպիր. որ եւ ատենադպիր. (Ագաթ.։)
Ատենակալ թարգմանի ի գիրս Մարթինի ՝ եւ լատին ձայնս դռի՛պունուս. որ է Տրիբուն. զի դռիպո՛ւ է ատեան. իսկ դռի՛պուս, ցեղ։
Մերթ իբր Ատենական.
Ատենակալ բանախօսութիւն. (Կոչ ՟Ժ՟Ե. (ա՛յլ ձ. ատենախօսութիւն)։)
that belongs to courts of justice, judicial;
public, oratorical;
orator;
magistrate;
judge;
practitioner.
· Calfa
δικαστικός forensis, δημόσιος oublicus Որ ինչ անկ է ատենի. եւ հանդիսական. հրապարակական.
δικανικός judicialis, forensis Մին յերից ճարտասանական հանդիսից յատենի՝ ի ջատագովել կամ յամբաստանել փաստաբանին զոք կամ զգործ ինչ.
Իշխանութեամբ, որ զամենայն զատենականն հաստատութիւն եւ զօրութիւն ունի. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
Ի տեսարանի, եւ յատենական նահատակութիւնս։ Յատենական բանտի կապեալ երկու ամս. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)
Ատենական խօսք. (Վերնագր. Լմբ. ատ.) որպէս Ժողովական. synodalis
Ճարտասանականն սեռ գոլով՝ յերիս բաժանի տեսակս. յատենականն, եւ այլն։ Ատենականն վասն անցեալ ժամանակին ունի զգոյութիւն. վասն զի ամենայն որ դատէ, վասն այնոցիկ դատէ զորս գործեաց. (Սահմ. ՟Ժ՟Թ։)
Chief-justice, judge.
· Calfa
Պետ եւ իշխան յատենի. ատենակալ. դատաւոր.
Ատենապետք դատաստանի ի սոսկալի աւուր նորոգման. (Նար. առափ։)
to be surnmoned before a tribunal.
· Calfa
ԱՏԵՆԱՔԱՐՇ ԼԻՆԵԼ. Քարշիլ ձգիլ յատեան դատաստանի.
Յո՞ր սակս դատափետ ատենաքարշ լինիցիմ. (Ոսկ. մ. ՟Ա 16։)
atlas.
· Calfa
«մի տեսակ թանկագին կտորե-ղէն». հնագոյն վկայութիւնը գտնում եմ 119z թուի մի արձանագրութեան մէջ՝ Վիմ. տար. 39. Եռևու վառ ատլաս. աւելի ուշ՝ 1261 թուին. Վիմ. տար. 103՝ Երկու նափորտ նա-սիճ և ատլաս վառ։
= Արաբ. [arabic word] atlas «սնդուս»։-Աճ։
full, fat, abundant, fertile;
— հառկ, eared, an ear (of corn).
· Calfa
«լիքը, լաւ հասած (ցորեն, սերմ)» ՍԳր. Ագաթ. որից ատոքութիւն Ագաթ. Փարպ. ատոքանալ Ոսկ. յհ. ա. 1, 3. ատո-քատեսիլ Փարպ. ատոքահատ Թէոփիլ. խ. մկ. Վրդն. սղ. ևն։
ՆՀԲ լծ. թրք. tog «կուշտ»։ Տէրվ. Alt-Արմատական բառարան-19
arm. 7 ատոք դնելով բուն «ուտելի», կապում է սանս. ad «ուտել», գոթ. itan «ուտեւ» բառերի հետ։ Նոյնը կասկածով նաև Նախալ. 61։ Հիւնք. հանում է ազոխ բառից։ Karst, Յուշարձան, էջ 403 սու-մեր. du «ամբողջապէս», dug «լցուիլ», 408 սումեր. tug'՝ «առատանալ», 417 թա-թար. toq «լի, թանձր, կուշտ», չաղաթ. toq «կուշտ, լի», օսմ. toq «կուշտ», չաղաթ. toq-luk «լիութեւն»։
πλύρης plenus (լծ. թ. դօգ) Լի. առլցեալ. հոծ. լիք, լեցունկեկ, ատաղձ.
Կլանէին զեօթն հասկսն զնտիրս եւ զատոքս։ զցորեանն ատոք ի հասկին. (Ծն. ՟Խ՟Ա 7։ Մրկ. ՟Դ 28։)
Զնորա պատգամն խօսիմք զքաջաբոյսս եւ զատոքս. (Ագաթ.։)
Լիութեամբ. լիուլի.
Որք իբրեւ զարգաւանդ հող զսերմն խրատուն ատո՛ք բուսուցանեն. (Լմբ. առակ.։)
to fill, to be full, fertile or fat.
· Calfa
Լ իանալ եւ հասունանալ արմտեանց.
Սերմունք ատոքացեալք։ Ատոքացեալ տեսցուք զբոյս ոճոյ։ Վասն այսորիկ առ սակաւ սակաւ յաստուածեղէն սեզանոյ աստի առեալ ձեզ ջամբեմ, զի եւ դուք քաղցրագոյն ատոքասջիք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 1. եւ 3։)
Սկսաւ որոմն մեղաց յերկրի մեր ատոքանալ. (Լմբ. ատ.։)
cf. Ատոք;
— հասկք, yel low ear (of corn).
· Calfa
Ատոք տեսլեամբ. Ատոքատեսսիլ պտուղք.
(Փարպ.։ ՃՃ.։)
to fill, to make full or fat.
· Calfa
Ատոք առնել. տալ ատոքանալ.
Ատոքացո՛ զհասկն. (Ոսկ. լուս.։)
Ատոքացո՛ բարերարութեամբ քով, պարարտացո՛ սիրւով. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
Որպէս կորդ երկիր, զի ատոքացուցանէ զսէզն. (Լմբ. ովս.։)
fulness, abundance, fertility, ripeness.
· Calfa
Ատոքն գոլ. ատոքանալն. հոծութիւն. լիութիւն. պարարտութիւն.
Մատուսցէ զատոքութեանն բերրի զպտուղ ցուցանիցեն. (Ագաթ.։)
Պտղաբոյծ ատոքութիւն։ Վտիտք ատոքութեամբ. (Փարպ.։)
cf. Ատտիկական.
· Calfa
ἁττικός. atticus. Բնակիչ ատտիկէ դաւառի յելլադա. աթենացի.
Ատտիկեցիս ըստ վատթարութեան, այլ ոչ ըստ բարեբաստութեան. (Նար. ՟Կ՟Ե։)
Ատտիկեցի եւ ողբերգական առասպել ասես, ո՛վ վեհագոյն. (Պղատ. մինովս.։)
red, of a fiery colour.
· Calfa
ի հլ. (ըստ ՀՀԲ ո հլ. որ սխալ է) «հրագոյն, հրափայլ, հրացայտ» Կոչ. 375. Գոր. և Շմ. 70. Վրք. հց. Մագ. Յհ. կթ., որից ատրագունակ նոյն նշ. ԱԲ. ըստ ՀԲուս. § 187 ատրագոյն նշանակում է նաև «adonide ծաղիկը, flor Adonis» (առնելով Ստ. Շէհրի-մանեանի հաւաքածոյից բայց ո՞ր ժամա-նակի բառ է)։
= Պհլ. *aturgōn հոմանիշ ձևից. հմմա-պրս. [arabic word] aδargūn «հրազոյն», իբր զնդ. *atarəgaona (կազմուած atarə -«ատր» և gaona-«ղոյն» բառերից)։ Ծաղկի համար ունինք պհլ. ādargun «վայրի խաշխաշ». պրս. [arabic word] aδargun, որից արաբ. [arabic word] āδarуūn (Կամուս, թրք. թրզմ. Գ 590) «մի տեսակ ծաղիկ, rutilus, species. anemones calendula officinalis», վրաց. ადრაგუნი ադ-րագունի «մի տեսակ ծաղիկ, злaтоцвытъ»։ Պարսկերէնից փոխառեալ արաբ. [arabic word] āδarуūn ձևից է հյ. ազարիոն, որ ունի Ամիրտ։-Հիւբշ. 110։
Müller SWAW 38, 573 զնդ. atar, պրս. ādar բառերից։ Justi, Zendsp. 49 զնդ. atar «կրակ»+gaona «գոյն»։
ἑκλάμπων. effulgens. Հրագոյն. հրացայտ որպէս զշանթ. փայլակնացայտ. հրափայլ.
պրս. ազէր. թ. օտ, աթէզ այսինքն Հուր. կրակ. լծ. եւ ընդ յն. եթեր, ոպէս հրային եւ լուսաղգեաց օդ վերին։ Ուստի յաջորդ բառք։
Եւ որ թուխ յառաջն էր, այն ատագոյն եղեալ՝ շողս արձակէ. (Կոչ ՟Ժ՟Ե։)
Յափշտակեաց ի միջոյ հրոյն ատրագոյն շիկնեալ զերկաթն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Ճաճանչանայր նուիրականն յատրագունիցն առաջին. (Մագ. լ։)
Երեսացն ատրագոյն շառագունութեամբ. (Յհ. կթ.։)
fiery, ardent, burning, red-hot, inflamed.
· Calfa
πεπυρώμενος. ignitus. Շէկ իբրեւ զկրակ. հրատեսիլ. հրացեալ. շանթացեալ.
Ոսկէճաճանչն, եւ հրաձեւն եւ ատրաշէկն, եւ պատուականն խոհականութիւն. (Փիլ. այլաբ.։)
pistol.
· Calfa
«ռէվօլվէր». նոր գրակա-նին յատուկ բառ է, բայց ըստ Տէրվիշեանի «թէև միայն արդի լեզուն կը ճանաչէ զայն, սակայն բառին յօրինուածը կը վկայէ յայտ-նատէս թէ նոյն իսկ Ոսկեղէն դարու ժամա-նակներն, ապահով գոյութիւն ունէր, վասն զի գոնէ նոյն ժամանակին պահլաւիկ փոխա-ռութեանց ճիշտ ձևն ունի»։ Բառիս հնագոյն գործածութիւնը (ատրաճան ձևով) գտնում եմ երկու անգամ Դիւան, ժ. էջ 364 «Ոմանք զատրճանսն վառօդալիս առնէին։ Պատրկա-կայծ ատրաճանաւորաց» (1796 թուից)։
-Իրանեան *āturǰanak ենթադրեալ ձևից որ կազմուած է ātur «կրակ» և հպրս. զնդ. ǰan «զարնել, սպաննել», զնդ. jana-«զար-նող», պհլ. zatan, zanēt, zanišn, պրս. [arabic word] zadan, հրմ. zan «զարնել, հարկանել» ձևերից։ Իրան. *aturǰanak բուն նշանա-կում էր «հրահան, չախմախ». հմմտ. պրս. [arabic word] atašzana «հրահան», կազմուած [arabic word] ataš zadan «հուր հարկանել, կրակ վառել, այրել» ոճից։ Պհլ. ձևերը թէև ունին ձ, բայց հպրս. և զնդ. ձևերը ցոյց են տալիս ❇, որ գտնում ենք նաև նոր եռանեան. ների մէջ, ինչ. բելուճ. lanag և պարսկական բարբառներով jiden, jindemán (տե՛ս Horn § 653)։ Այս պարագային մեր ատրճանակ բառը պէտք է հասկանալ հնապէս 'ատրջա-նակ։ Նոյն ǰan արմատը գտնում ենք նաև մեր խարազան և գաւազան բառերի մէջ, ո-րոնք ունին զ և ոչ ճ կամ ջ. այս պատճառաւ ատրճանակ բառը բուն պահլաւականից տարբեր իրանեան մի գաւառականից պէտք է դնել։ Իմաստի փոփոխութեան համար հմմտ. քրդ. ženin-որ գալիս է նոյն žan ար-մատից և նշանակում է «հուր հարկանել, կը-րակ վառել, հրացան արձակել». հմմտ. նաև տճկ. չախմախլը «հրացան»՝ չախմախ «հրա-հան, կայծքար» բառից։
Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Տէրվիշեան, մի առանձին յօդուածի մէջ, որ տպուած է Մատիս 1882, փետր. 27. թ. 3124 և Լեզու 1887, էջ 124։ Սակայն Տէրվիշեա-նի սխալն այն է, որ օրինակ առնելոմ մնուճակ, ռոճիկ, տաճիկ, տահլիճ, վա-ճառ, արճին բառերը՝ որոնք պարսկերէ-նռւմ ունին z, կարծում է թէ պրս. z-ի դէմ միշտ գտնւում է հյ. ճ և ըստ այսմ մեևնում է ատրճանակ = պհլ. ataršǰa-nak կամ aturjanak։ Բայց այսպիսի պհլ. ձևեր չկան և պահլաւերէնը նոյն արմատը ունի zan-ձևով։ Այս պատ-կան մի ձևից՝ իրօք կամ ենթադրու-թեամբ այն անձի՝ որ առաջին անգամ ստեղծել է մեր ատրճանակ բառը նոր գրականում։-Հիւնք. մեկնում է բառս «թելադրուած ատրուշան-ից կամ թրգմ. բառիս հրացան» (ցան=ճան)։
fire-temple (of Persians).
· Calfa
, ի-ա հլ. «կրակատուն արևա-պաշտների» Բուղ. դ. 59. Եդիշ. Փառա նմա-նութեամբ կամ նախատաբար «աղանդաւոր քրիստոնեաների տաճարը» Մագ.։
= Փոխառեալ է իրանեանից, որի ապա-ցոյցներն են նախ նիւթը և երկրորդ բառի առաջին մասը ատր-<պհլ. atu «կրակ». երկրորդ մասը (ուշան) մեկնուած չէ՝ մինչև այսօր պահլաւերէնում համապատասխան մի ձև գտնուած չլինելու պատճառով։
ԳԴ համարում է պրս. [arabic word] aδarnōš «անուն երկրորդի կրակարանին հրռ-չակաւոր ատրուշանացն եդելոց յաշ-խարհին Պարսից»։ Էմին, Ист. Bарданa 85 ատր+ուշան «տո՞ւն» բառերից։ langlois, Colleet. II 186 պրս. ātašdān «կրակարան» բառից տառադարձու-ած։ Տէրվ. Մասիս, 1882 փետր. 27, թ. 3124, ատր+ uš «վառել» բայարմա-տից։ Հիւնք. պրս. [arabic word] aδarrōšan «մեծապայծառ պիւռիոն» (իմա՛ հռւ-րըն լուսաւոր)։ Müller WZKM 4, 358 ենթադրում է պհլ. atrūšān (իբր atur šah), որ սակայն պիտի տար հյ. ատրշան։ Հիւբշ. 111 ենթադրում է պհլ. *aturōsan ձևը. հմմտ. սանս. óšati «այրել»։ Նորայր, Կորիւն վրդ. 190 ըստ Տէրվիշեանի։ Թիրեաքեան, Կարնամակ ծանոթ. 65 ենթադրում է, որ հնապէս [arabic word] āδr rōšan «հուրն լուսաւոր» անունով նշանաւոր մի ատրուշան կար և նրա անունը յետոյ ընդհանրանալով՝ հասարակ անուն դարձաւ։ Stakelberg, Древ. вост. 1901(Բազմ. 1902, էջ 198) հստր+շան, վերջինիս հետ հմմտ. պրս. [arabic word] gulšan «վարդանոց» բառի šan մասնիկը։ Մարքվարթ (նամակ 1926 յունվ.) կցում է պրս. [arabic word] añar-afšan< *atr-abhi šana ձևին։
πυρεῖον. ignarium, delbrum ignis. Տուն կամ մեհեան կրակի կրակապաշտից, կրակատուն. պիւռիոն.
Աւետաւորս առաքեաց ընդ ամենայն ատրուշանս աշխարհին։ Առնուին եւս զկահ եւ զկազմած ատրուշանացն. եւ այլն. (Եղիշ. ՟Ա. ՟Գ. ՟Է։) (Փարպ.։)
Մոխրալից ատրուշանացն. (Անան. եկեղ։)
Նմանութեամբ՝ Տաճար այլոց աղանդաւորաց.
Հանդիպեցայ ատրուշանին թոնդրակաց. (Մագ. ՟Ա. ՟Խ՟Է։)
quick, prompt, dexterous, nimble;
rapid, swift;
expeditious;
frequent;
quickly, promptly, adroitly, swiftly, speedily;
արագ արագ, very quickly, very soon, cf. Անյապաղ.
· Calfa
(անհոլով. յոգնակին արագ( կամ արագունք) «շուտ, փութով» ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. որից արագագիր Սղ. խտ. 2. արագա-գնաց Եզն. Վեցօր. արագագոյն ՍԳր. Կոչ. արագազերծ Ոսկ. տիմ. արագաթև Ագաթ. արագախաբիկ Ոսկ. ես. արագոտն Առակ։ իդ. 34. Վեցօր. արագընթաց Վեցօր. արագել ՍԳր.-բառի երկրորդ ձևն է երագ «արագ, ՍԳր. Եփր. ծն. և ա. գոր. Ոսկ. մ. ա. 25, ո-րից երագագնաց Վեցօր. Եփր. ծն. երագա-գոյն ՍԳր. երագակատար Ոսկ. ես. երագա-ծագ Վեցօր. երագահալ Վեցօր. երագանցուկ Ոսկ. ես. երագաւել. Ագաթ. երագասլաց Վեց-օր. երազել Ել. լդ. 8։ Արդի լեզուի մէջ երկ. րորդ արմատը և նրանից ծագած բոլոր ձևերը ջնջուած են. գործածական են միայն առա-ջիններից, որոնց վրայ իբրև նոր բառեր աւե-լացել են՝ արազախօսութիւն, արագահոս, արագասլաց. արագասոյր, արագավազ, ա-րագազնել ևն։
= Պհլ. *rag ձևից՝ հայկական ա կամ ե յաւելուածով (հմմտ. երանգ <պրս. rang)։ Իրանեան ձեւը աւանդուած չէ, բայց կան նրա միւս ցեղակիցները. ինչ. զնդ. *raγu-, իգ. rəvī «արագ, աշխոյժ, փոյթ», գերադր. rən-uišta «շատ արագ», rənjyō «արագ», rənǰa-taspa-«արագաձի», rənǰaiti «թէթև կամ արագ է», սանս. raghù-«վազող, թէթև», բարդութեանց մէջ «արագ, փոյթ, աշխոյժ», ra'has-«արազութիւն», laghú-«թէթև, կարճ, փոքր, սակաւ», rághīyas-«թեթևա-կշիռ»։ Արմատի r ձայնը յատուկ է միայն իրանեան լեզուներին, որի դեմ եւրոպական-ները ունին l. հմմտ. յն. έλαφρός «թեթև, արթուն, փոյթ», έλαχύς «փոքր», լտ. levis «թեթև, արագ», լիթ. leñgvas «թեթև», ալբան. l'eh «թեթև», հսլ. līgukù, ռաւս. лerкo «թեթև, հեշտ», գոթ. leihts, գերմ leicht «թեթև, հեշտ», հբգ. lungar «արագ», անգլսք. lungre «արագ, անմիջապես», ան-գլ. light «թեթև», հիռլ. lugu «փոքր, քիչ», կիմր. llei «սակաւ» ևն։ Այս բոլորը ծագում ևն երկու հնխ. ձևերից՝ leghu և lenghu (առաջինը ռնգականով, երկրորդը առանց ռնգականի. հմմտ. Walde 423, Boisacq 238, Berneker 753, Trautmann 158, Kluge 300, Pokorny 2, 426, Ernout-Meillet 514)։ Հա-յերէն ձևը փոխառեալ է իրանեանից, որով. հևտև ընիկ լինելու դէպքում պիտի ունենա-յինք *լեգ, *լենգ, *եղենգ։-Հիւբշ. 122։
ՆՀԲ լծ. հյ. առաջ, առ աք, յն. αργός «արագ», թրք. yuruk «լաւ քայլող»։ 3ն, և սանս. ձևերի հետ ուղիղ համե-մատեց նախ Հիւբշ. KZ 23, 24 և 405։ Lag. Arm. Stud. § 224 համեմատում է ասօր. [syriac word] կամ [arabic word] ligtig «արագ արագ» բառի հետ, որ Nöldeke համառում էր իրանեանից փոխառեաւ-Տէրվ. Մասիս 1881 մայիս 1 և Նախալ. 103 արագունք ձևի մէջ ու համարում է սանս. raghu ձևի u ձայնի ներկայացու-ցիչը։ Մառ ЗВО 5, 316 զնդ. taka պհլ. tag, «վազող» բառից։ Հիւնք. ուրագ բա-ռից Եազրճեան, Արևելք, հոկտ. 17, 1884 «տրաք բառի մը փոխաբերութիւն է և ոչ այլ ինչ»։ Հիւբշ. 422 դնում է բուն հայերէն բառերի շարքը, բայց կասկա-ծում է, որ իրանեան փոխառութիւն լինի։
Սակայն յետոյ նկատելով, որ r արիա-կան լեզուներին յատուկ է, մինչդեռ եւ-րոպականներն ունին 1, փարատեց իր կասկածը (անձնական. տե՛ս նաև Patru-bány SA 1, 77)։ Scheftelovitz BВ 29, 16 հիտլ. frár «արագ», հբգ. fro «ու-րախ», վեդ. prava «թռչելով» բառերի հետ՝ դնում է հնխ. provo արմատից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. յն. τραχίς «բիրտ» բառի հետ է կցում (էջ 20)։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 335 ար «ոտք» բա-ռից, որ պահում են նաև արագիլ, ար-գել, արահետ։ Karst, Յուշարձան 400 ասուր. arhu «արագ» բառին ցեղակից։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] , raq՝ «արագ վազել, շտապել» (Կա-մուս. թրք. թրգմ. Բ. 588)։
ԱՐԱԳ (լծ. հյ. առաջ, առ աք. յն. արղի՛ս. թ. թիւկրիւգ) Որ եւ ԵՐԱԳ. ταχύς, ὁξύς celer, citus, acutus, et velox Շոյտ. փո՛յթ, կամ սու՛ր յընթացս եւ յայլ իրս.
ὁξέως, ταχέως celeriter, velociter Փութով. վաղվաղակի. շուտով. թէզ.
ԱՐԱԳ ԱՐԱԳ. ὁξύτατα ocissime, cito citius Իսկ եւ իսկ. անդէն եւ անդ. անյապաղ. եւ ստէպ ստէպ.
Բարբառք արագք, եւ հեղգք. (Պղատ. տիմ.։)
Որ արագն իցէ ոտիւք, մի՛ ապրեսցի. (Ամովս. ՟Բ 15։)
Մերձ է ի հասանել օր մովաբու, եւ չարիք նորա արա՛գ են յոյժ. (Երեմ. ՟Խ՟Ը 16։)
Մերձ է օր տեառն մեծն. մերձ է, եւ արագ յոյժ. (Սոփ. ՟Ա 14։)
Եղէց վկայ արագ ի վերայ կախարդաց. (Մազ. ՟Գ 5։)
Արագ առ ի լսել. (Յկ. ՟Ա 19։)
Արագ սուրհանդակք։ Արագունք են խնդրել զվրէժ։ Ըստ ընթացից տեսութեան մտաց արագունք. (Նար. առաք. եւ ՟Կ՟Ը. ՟Ձ՟Ա։)
Որոց երիվարք արագունք քան զարծուիս. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա։ եւ Մաշկ.։)
ԱՐԱԳ (աչք). Սուր. սրատեսիլ. (ըստ հոմաձայնութեան յն) (Շ. յուդ.։)
Արագ սատակեսցին։ Արագս ընթասցին։ Արա՛գ շինեսջիր. (Իմ. ՟Գ 18։ Ես. ՟Ե 26։ ՟Խ՟Թ 17։)
Արագ մեռանիլ, դառնալ, գալ, ընթանալ, յայտնիլ. (Ագաթ.։ Փարպ.։ Նար. խչ. եւ Նար. գանձ հոգ.։)
Կորնչիցիք արագ արագ։ Արագ արագ զաւար հարկանել, կամ կապտել. (Օր ՟Ժ՟Ա 17։ Ես. ՟Ը 1. 3։)
Արագ արագ հնազանդեցուսցէ. Արագ արագ հանգչել ի տանջանացդ. (Ագաթ.։)
Արագ արագ թեթեւութեամբ ճեպեալ. (Պիտ.։)
Արագ արագ հրամայեցի զվճիռ դատաստանին ադամայ. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
Արագ արագ հանէր ի գահոյս իւր, եւ համբուրէր. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
quickness of speech, verbosity;
facility of expression.
· Calfa
Արագութիւն ի բանս.
Համառօտասիրութիւն, արագաբանութիւն։ Զարագաբանութիւն միշտ պատուել դիտեմ. (Խոր. ՟Ա 31։ Յհ. կթ.։)
that writes quick.
· Calfa
ὁξυγράφος, ταχυγράφος. celeriter aut velociter scrivens. Արագ ի գրել.
Արագադիր դպիր. (Սղ. ՟Խ՟Դ 2։)
Արագագրի ումեմն գրչի. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Ասէ ցարագիրն. գրեա՛ եւ զանունս իմ. (Հ=Յ. օգոստ. ՟Ի՟Զ.։)
that walks or goes quick, swift, rapid.
· Calfa
Արագ ի գնացս. արագընթաց. եւ վաղանցուկ.
Կէսքն յամրագնացք, եւ կէսքն արագագնացք. (Եզնիկ.։)
Արագագնաց երիվար. (ՃՃ.։)
Կաղացեալ ի բաւոյ, եւ արագագնաց ի գործս մեղաց. (Եփր. խոստ.։)
Արագագնաց ժամ. (Վեցօր. ՟Զ։)
very quick, quicker.
· Calfa
ὁξύτερος, κουφότερος, ὁξύτατος, σύντονος. velocior, levior, velocissimus, vehemens. Առաւել կամ յոյժ արագ. թեթեւագոյն.
Արագագոյն քան զարծւիս երիվարք նորա. (Երեմ. ՟Դ 13։)
Արագագոյն ճարտասան։ Զայնս արագագոյն գտցէ եւ հմուտս. (Պիտ.։)
Զլսելիս, որոյ արագագոյն եւ կատարելագոյն են ընթացքն. (Փիլ. իմաստն.։)
Ընդ երկար (այսինքն վասն հեռաւոր ժամանակի) էին խնդրուածքն, այլ արագագոյն էին շնորհքն. (Կոչ ՟Ժ՟Գ։)
Զմեզ արագագոյն եւս սատակեսցեն քան զառաջինսն. (՟Ա. Մակ. ՟Բ 40։)
Արագագոյն հատուցից. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
Արագագոյն ի ձեռն մտերմաց պատմէ եղբօրն զնենգութիւնն. (Խոր. ՟Ա 28։)
Արագագոյն ըմբռնէին զմեծացուցիչ մրցանակս. (Պիտ.։)
toil, net to catch animals;
cf. Ցանց;
cf. Վարմ.
· Calfa
տե՛ս Երագազ։
Թակարդս եւ արագազս. (Պիտ.։)
that flies fast, winged, swift, rapid, nimble, prompt.
· Calfa
ταχύπτερος. celeriter volans, velox. Արագ թեւօք. արագաթռիչ.
Արագաթեւ աղաւնի, կամ արծուի. (Ագաթ.։)
Մեղուք արագաթեւք. (Եղիշ. դտ.։)
Արագաթեւ թեւօք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Նմանութեամբ ասի.
Արագաթեւ հրաման. (Յհ. կթ.։)
cf. Արագաթեւ.
· Calfa
Արագ ի թռիչս՝ իրօք կամ նմանութեամբ.
Արագաթռիչ թեւօք. (ՃՃ.։)
Արագաթռիչ ընթացիւք մտաց. (Նար. ՟Լ՟Դ։)
Զազգն աղեքսանդրացւոց՝ զարագաթռիչսն ի խօսս եւ ի պատմութիւնս բանիցն. (Աթ. ի ստեփ.։)
that hears, understands easily or readily;
that has fine ears.
· Calfa
ὁξυήκοος. ad auditum expeditus. Որ արագ լսէ. դիւրալուր. դիւրահաւան.
Խցաւ սրատես ակն, սեղմեցաւ ունկն արագալուր. (Տօնակ.։)
Լսելիքս արագալուր՝ խցեալ. (Բենիկ.։)
Ոչ եմ արագալուր իբրեւ զմայրն իմ եւայ. (Ճ. ՟Գ.։)
Սրատես քան զարծուի, եւ արագալուր ես քան զմի ի հանդարտ անասնոց. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
Եւ համանդամայն սոցունց արագալուր զգայութիւն. (Պղատ. տիմ.։)
Մեր յանցանացն հեղգալուր լինիմք, եւ նոցայոցն արագալուր. (Լմբ. պտրգ.։)
that moves, stirs quick.
· Calfa
εὑκίνητος. mobilis, agiis. Որ արագ յառաջ խաղայ. արագաշարժ. վաղանցուկ. սրընթաց.
Արագախաղաց լինել հոլով մամբ. (Պիտ.։)
Արագախաղաց վայրկեանք ժամուց. (Վեցօր. ՟Զ։)
that fades, withers or dries soon.
· Calfa
Որ արագ խամրի. դիւրաթառամ.
Ըստ վայելչութեան վաղահասուկ եւ արագախամուր ծաղկանցն են վայելչութիւնք մարդկութեան մերոյ. (Վեցօր. ՟Ե։)
that speaks rapidly.
· Calfa
γοργός. acer, vividus. Որ արագ արագ խօսի. լեզուանի
Ո՞ւր արագախօս. լեզուն. ահա լռեաց. (Ոսկ. համբեր.։)
Նոցայոցն (յանցանաց) որոց ոչինչ կտրեմք օգտել, արագախօս լինիմք. (Լմբ. պտրգ.։)
that happens, arrives or comes quickly.
· Calfa
Որ արագ հասանէ. փութով հասեալ Ի վերայ.
Արագահաս դատաստան, կամ կործանումն, կամ բժշկութիւն. (Յհ. կթ.։ Լմբ. ամովս.։ Վրք. ոսկ.։)
Ծանեաւ զնա հեշտալուր եւ արադահաս (յօգնութիւն). (Լմբ. սղ.։) cf. ԵՐԱԳԱՀԱՍ.
Արագ. յանկարծ.
Որ ի շնչափողն խոտորի, եւ արագահաս հեղձուցանէ. (Լծ. ածաբ.։)
acute, ingenious, witty, clever.
· Calfa
Սրամիտ. Ճարտար մտօք. նրբիմաց.
Արագամիտ, եւ պատրատական ի լսել. (Ոսկ. ղկ.։)
Ոչ անգիտանայ ամենայն իրօք արագամիտ լսօղն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ.)
Եւ այսպէս տեղեկանան արագամիտք. (Տօնակ.։)
that moves quick, light, active, nimble, quick, dexterous.
· Calfa
εὑκίνητος, ὁξυκίνητος. mobilis, agilis, celer in motu. Որ արագ շարժի. փոյթ. անդանդաղ.
Արագաշա՛րժք լիցուք յառաքինութիւնս. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Դ.)
Արագաշարժ ի հանգիսադրին տեղի. (Պիտ.։)
agility, lightness, quickness, dexterity;
flexibiliy.
· Calfa
τὸ ὁξυκίνητον. celeritas in motu. Արագ շարժիլն. արագութիւն ի շարժման.
Զարագաշարժութիւն՝ թռչել (ասեն գիրք). (Առ որս. ՟Զ։)
that is soon ended or dead.
· Calfa
ὁξύμωρος brevi periturus, ταχύμερος brevis aevi Որ արագ վախճանի. ոյր օրհասն փո՛յթ հասանէ. երագազրաւ. վաղանցուկ. կարճատեւ.
Արագավախճան զօրութիւն. (Ածաբ.։ ժղ։)
Քան զնոսին՝ որք գարնայնին երեւին, արագավախճան արար. (Նիւս. կուս.։)
Այնքան արագավախճանք են եւ դիւրավնասելեք. Արագավախճան քան զծաղիկ խոտոյ. (Սարգ. յկ. ՟Բ. ՟Ժ։)
that soon changes.
· Calfa
ԱՐԱԳԱՓՈԽ եւ ԱՐԱԳԱՓՈՓՈԽ εὑκίνητος qui facile dimovetur Որ արագ փոխի, փոփոխի, շարժի. դիւրափոփոխ.
Արագափոխ ժամ. (Վեցօր. ՟Զ։)
Տրամադրութիւնք ասին, որք են դիւրաշարժք եւ արագափոփոխք։ Արագափոխ է, ի ջերմոյ ցուրտ լեալ. (Արիստ. որակ.։)
that walks fast, quick, nimble.
· Calfa
Արագ ի քայլս. արագընթաց. արագախաղաց.
Արագաքայլ տարր (արեգակն). (Լաստ. յիշ.։)
Արագաքայլ արշաւանօք անցեալ դնացից ընդ շարադրածս անցնիւր պատմագրաց. (Արծր. ՟Ա. 8։)
to hurry ones self, to hasten, to be diligent.
· Calfa
ταχύνω, -ομαι accelero, σπεύδω festino, propero որ եւ ԵՐԱԳԵԼ (լծ. յառաջանալ) Փութալ. աճապարել. վաղվաղել. արտորալ.
Արդ արագեցէք։ Փութացեալ արագեա՛. (՟Ա. Թագ. ՟Թ 12։ ՟Ի 38։)
Սրընթաց ոտիւք արագեալ ի տես արքային. (Յհ. կթ.։)
Կանխաւ արագեալ յառաջ քան զօրն կատարածի։ Արագեսցէ՛ փրկութիւնդ. (Նար. ՟Կ՟Զ. ՟Ղ՟Գ։)
cf. արագեցուցանեմ. Փութացուցանել. արտորցնել.
Զմտացս արագեալ զթեւս։ Արագեա՛ զյառաջադրեալ ձեռակարտս. (Նար. ՟Ի՟Զ. ՟Ձ՟Ե. եւս եւ ՟Հ՟Թ։)
to hasten, to press, to accelerate, to dispatch.
· Calfa
Զմտացս արագեալ զթեւս։ Արագեա՛ զյառաջադրեալ ձեռակարտս. (Նար. ՟Ի՟Զ. ՟Ձ՟Ե. եւս եւ ՟Հ՟Թ։)
Որպէս ծարաւին արագեցուցանէ զմերձակայսն, թէ արագեցէ՛ք ջուր տալ. (Խոսր.։)
ԱՐԱԳԵՄ եցի. ն. ԱՐԱԳԵՑՈՒՑԱՆԵՄ ἑπισπεύδω accelero, festinare cogo, incito, urgeo Փութացուցանել. արտորցնել.
that runs quick, swift.
· Calfa
(Ի կենդանիս) միայն մարդն քան զարագընթացսն հեղգագոյն է. (Նիւս. կազմ. ՟Ը։)
Կոչեն ի պատերազմ զքաջս եւ զարագընթացս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 13։)
Արագընթաց ազգ հարաւոյ. (Յհ. կթ. (քանզի եւ Արաբացի, եւ Տաճիկ՝ նշանակեն արագընթաց։))
Յարագընթաց ոտս փութացեալ. (Մագ. ՟Ժ՟Դ։)
Արագընթաց շարժումն. (Յիսուսի որդի։)
Արեգակն իւրով արագընթաց գնացիւքն. (Վեցօր. ՟Զ։)
ταχυδρόμουν pernix Որ արագ ընթանցյ. արագագնաց. արագախաղաց.
stork.
· Calfa
, ի-ա հլ. «ծովային ճայ, ձկըն-կուլ» Ղևտ. ժա. 19. Օր. ժդ. 16. Սղ. ճգ. 17. «արագիլ, լագլագ» Փիլ. Սարգ. Սահմ. Շ. տաղ.։
-Պէտք է կցել յն. πελαργός «արագիլ» րառին։ Այս բառը թէև ստուգաբանւում է πελός «սև» +αργός «սպիտակ» բառերից (Boi-sacq 760, Pokorny 2, 53), բայզ դա ան-շուշտ ժողովրդական յարմարանք է։ Բառի հին ձևը պէտք է դնել *περαγλός կամ *πα-ραγλός, որ տեղափոխութեամբ տուել է πε-λαργός. փոքրասիական ծագումով բառ է, և նոյն աղբիւրից է նաև հայերէնը։-Աճ.
ՀՀԲ դնում է արագել «շտապել» բայից։ Klaproth, Asia polyql. էջ 105 պրս. arha։ Pott BVS 4, 90 վելշ. alarch։ Müller SWAW 64, 454 ար = զնո-airya--ագիլ=լտ. aquila «արծիւ». La-garde, Arm. Stud. § 225 յն. πελσργός «արազիլ» բառի հետ։ Հայերէնի հին ձևը համարելով *հարագլ-։ (Այս համե-մատութիւնը ճիշտ չէ, ըստ որում յն. τελαργός հասարակ բարդութիւն է τελός «սե» և ἀργός «սպիտակ» բառերից կազ-մուած։ Այսպես է կոչուել թռչունը՝ իր սև ու ճերմակ փետուրների պատճասով. տե՛ս Boisacq 760)։ Տէրվ. Altarm. 22 հետեում է Müller-ին։ Եազրճեան, Մա-
սիս 1x81, էջ 202 «թերևս բաղդատի արկիլա ձայնին հետ»։ Հիւնք. առաթինի րառից։ Մէնէվիշեան ՀԱ 1890, 54 գը-նում է արա «ոաք» (հմմտ. արահետ, որոզայթ)-գիլ, իբր «բարձրոտն, բարձ-սասրան»։ Հալաճեան, Արևելը 1893 նոյ՛՛ 10 արազ խել։ Buqqe I 1, էջ 444, 456 հրղ. chragil «ճոուողող». cihragilōn «շաղփաղփել» բառերի հետ. այս բառերը K. Hildebrand (Deutsch. Wtb. V 1956) և Fick BВ 17, 320 հա-մեմատում են լտ. grāculus «մի տեսակ ագռաւ» բառի հետ, որ ըստ Fiok հնխ. graqló-, graqélo նախաձևից է ծաղում, Walde 349 լտ. և գերմ. բառերին կղոմ է նաև հսլ. grača grakati «կռնչել», grukati «մնչել», իռլ. grāc «կոնչիւն», սերբ. gróchot «բարձր քրքիջ» և ուրիշ բնաձայն բառեր, որոնք բոլորը դնում է հնխ. ger-արմատից։ Halévy (անձ-նական) եբր. [hebrew word] regel, ասոր. [syriac word] reglā, արար. [arabic word] riǰl «ոտք» բառերից, իբր «երկայնոտն»։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 17 համեմատում է սանս. krakara «մի տեսակ կաքաւ»։ Patrubány ՀԱ 1908. 188 -իլ համարում է նուազական մասնիկ։ Սագզեան ՀԱ 1909, 335 և Karst, Յուշարձ. 402 սումեր. arlk-gil-im «մի տեսակ բարձրասրուն թռչուն է»։ Յոյն բառի հետ, ինչպես նշվեց, կցել էր Lagarde։ Առաջարկում եմ վերի մեկնութիւնը, որ ընդունում է նաև Meillet (անձնական)։ Ըստ այսմ պա-տահական նմանութիւն ունին ասոր. raqraqu, laqalaqa, արաբ. laqlaq, թրք. legleg, leylek հոմանիշները։ ևՌ.-Վն. առակել, Ոզմ. առակէղ, Մկ.
ԳՒՌ (dialectal) mռակ'ել։
Այլ ի սուրբ գիրս, որպէս եւ ի բառս Գաղիանոսի, ԱՐԱԳԻԼ դնի որպէս յն. ἑρωδιός , ἑρωδάς, ἑρωδιάς ardea իտ. airone այն է Ճայ ծովային. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա 19։ Օր. ՟Ժ՟Դ 16։ Սղ. ՟Ճ՟Գ 17։) cf. ՃԱՅ։
πελαργός ciconia Թռչուն նման կռնկան կամ խորգոյ՝ երկայն պարանոցաւ, մեծաքիթ, եւ բարձր սուրնիւք, եւ սպիտակ փետրովք. բնակէ ի բարձունս աւերակաց.
Արագլաց՝ որ ծերունիքն են, ձագք ամենայն ուստեք պաճարեն շահ ծնողացն ի պէտս։ Ի թռչունս բուն զվերին զարդարութիւն արագիլ ցուցանէ, զծնողս փոխանակ կերակրելով. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. լիւս.։)
Արագիլ արգար, զի զծերացեալ հայրն կերակրէ. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Ա։ Սահմ. ՟Ժ։)
Ծձասպան արագիլ դու արդար. (Շ. տաղ.։)
cf. Տէրունական.
· Calfa
κυριακός, -κή, -κόν dominicus, -a, -um ἰερός sacer. Սեպհական տեառն աստուծոյ. տէրունական. տէրունեան.
ՏԷՐՈՒՆԻ. գ. κυριακή (ἠμέρα ) dominica (dies). Օր տէրունական, այսինքն կիրակէ.
ՏԷՐՈՒՆԻ. գ. κυριακόν dominicum ἰερόν sacrarium, sacellum, templum. Տուն տէրունական. տաճար. եկեղեցի եւ ժողովուրդ. ուխտ եկեղեցւոյ.
Իսկ սորա այսօր տեառնս վիճակ՝ տէրունի մարդասիրութիւն, որոյ հարկ է զծառայն կերակրել. (Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Ա։)
Պատարագ եմ տէրունի, մի՛ ինձ մեղանչեր, եւ նա ասէ. պատարագն տէրունի ի տէրունի սեղանն իցէ. (Մխ. առակ. ՟Ճ՟Ժ՟Զ։)
ՏԷՐՈՒՆԻ. ա. Սեպհական քրիստոսի տեառն մերում.
Որ զլանջօքն անկեալ կըայր զտէրունի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Լսել տէրունոյ ձայնին, որ ասէ, ես լոյս յաշխարհ եկի։ Զխրախոյս տէրունի պաշտելի բանին յիշեալ առ սմին։ Հաստատեալ պահի ի մեզ բանն տէրունի. (Խոսր.։ Նար. ՟Ժ. ՟Ժ՟Ա։)
Ի կերակէի տօնէին զյարութիւն, որ եւ անունն իսկ տէրունի լսի. (Երզն. մտթ.։)
ՏԷՐՈՒՆԻՆ. գ. Տէր Յիսուս, եւ Տիրամայր կոյս.
Առ քեզ առաքիմ մաքուր՝ պատրաստեալ տեղի տէրունւոյն։ Զանազան աթոռսն, զոր պատրաստեալ է քեզ տէրունւոյդ. (Տաղ.։ Շար.։)
Արժան է մտանել ի տէրունիս ... ի տէրունեանն տաճարս. (Պիտ.։)
Տէրունիք ի սիւնիս՝ հոգեւոր տէր գրէին (առ առաջնորդս սիւնեաց). եւ նոքա, ի ծառայէ. (Անան. սիւն.։)
Հաւատարիմ կոչէ զնա, զի չխորեաց ինչ, եւ ոչ ընդ վայր զտէրունիսն ծախեաց. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 24։)
Որ ակամայ խափանէ զտէրունիս, հատուսցէ լիով զգլուխն. (Նախ. ղեւտ.։)
ՏԷՐՈՒՆԻՔ գ. τὰ δεσποτικά quae domini sunt. Ինչք տեառն իւրոյ. տիրոջը բաները.
ՏԷՐՈՒՆԻՔ. գ. τα κυριακά sacra. Սրբազան իրք, պաշտօն, սպաս, տուրք.
cf. Տեղեակ.
· Calfa
Տեղի ինչ փոքրիկ կամ յարմար. որ եւ ՏԵՂԵԱԿ ասի.
Ոչ գտեալ տեղեկիկ (կամ տեղի) ապարանից ի հիմնանալ արտաշատու. (Խոր. ՟Ա. 29։)
information, knowledge, instruction, notice;
վեր ի վերոյ ինչ —, general information;
տալ —, to inform, to instruct;
— առնուլ, to inform oneself, to make inquiries.
· Calfa
γνώσις notitia ἑπιστήμη, ἑμπειρία peritia. Տեղեակն լինել. ծանօթութիւն. հմտութիւն. գիտութիւն. զեկուցումն.
Առ մեզ տեղեկութիւն տացես վասն իրացս։ Տուեալ ձեզ տեղեկութիւն. (՟Ա. Եզր. ՟Զ. 22։ ՟Բ. Եզր. ՟Դ. 21։)
Սկսաւ խօսել, եւ տալ տեղեկութիւն։ Արքայութեան երկնից տեղեկութիւն։ Կրթութեան յոյժ պէտք են արտաքնոց եւս տեղեկութեան զրուցատրութեանցն. (Ագաթ.։ Խոսր.։)
Հմտաբար տեղեկութեամբ ղեկավարել։ Տեղեկութեամբ զհետ գալ մտացն տեսութեան. (Յհ. կթ.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Բ։)
Ոչ մարմնոյ զօրութիւն, եւ ոչ տեղեկութիւն պատերացմաց. (Ոսկ. ես.։)
Ոչ գիտէին առաջինքն զտեղեկութիւն ճակատի ի մարտ պատերազմի. (Եփր. յես.։)
place, spot, site;
occasion, opportunity;
point, lieu;
հասարակ —ք, common-place topics;
հասարակաց —ք, public places, squares;
սուրբ —ք, holy place;
the Holy Land;
— ապաւինի, refuge, shelter, retreat, cover;
առ տեղեաւս, here;
ի — or ի տեղւոջ, in the room of, instead of, in lieu or place of;
ի —ս —ս, տեղեաց տեղեաց, in different places, in some or several places;
ընդ ամենայն —ս, in all places, every where;
omnipresent;
առ տեղեաւն, there, in the very place;
just then, for that time, for a short time;
ունել զ—, to supply the place of, to substitute for, to take or fill the place of, to succeed;
ունել զառաջին —, to hold or occupy the most advantageous place, to be on the side of the wall;
զ— առնուլ, ունել, to stop, to cease to go, to rest, to take repose, to halt;
անկանել ի տեղւոջ, to be left dead on the spot;
— առնել ումեք, to give the first place to a person;
— տալ ումեք, to yield, to give up, to acquiesce, to consent, to condescend, to submit;
— տալ իմիք, to expose oneself, to give hold;
— տալ յիմեքէ or յումեքէ, to evade, to avoid, to draw back, to withdraw, to retire, to depart, to go away;
շրջէր փախստական տեղւոյ ի —, as a fugitive he wandered;
բանին իմոյ չիք — ի ձեզ, my words have no place in you;
— տուր գնա՛, get thee hence ! cf. Թատր, cf. Ժահահոտ.
· Calfa
ՏԵՂԻ. τόπος locus στάσις statio. որ եւ ՏԵՂ, ԵՏՂ. Վայր. ուրն՝ զոր գրաւ է իւրաքանչիւր մարմին. կայան. ընդունարան. բնակարան. կողմն. սահման. ընդարձակութիւն. միջոց. տեղ, տեղը.
ՏԵՂԻ ՏԱԼ՝ իմիք կամ ումեք. δίδωμι τόπον do locum ὐπεικῶ cedo, concedo, obsequor, obtempero. Միջոց տալ. թոյլ տալ. շնորհել. ներել. անսալ. հպատակ կալ.
ՏԵՂԻ ՏԱԼ՝ յիմեքէ կամ յումեքէ. ἑκχωρίζω, ἑκχωρέω, ἑπιχωρέω, παραχωρέω discedo, recedo, secedo, subduco me. Խորշել. խոյս տալ. որոշիլ. հեռանալ. ի բաց մեկնիլ՝ որպէս թողլով այլում զայն տհեղի. կրզել, քաշուիլ.
ԶՏԵՂԻ ԱՌՆՈՒԼ, կամ ՈՒՆԵԼ. ἰστάω, ἴσταμαι, ἑπέχω sto, substo, cesso, contineo me ἁφίστημι sustineo. Զկայ առնուլ. դադարել. հանդարտել. համբերել.
Գնաց մինչեւ ցտեղին, ուր էր խորան։ Ի տեղի սեղանոյն՝ զոր արար։ Տե՛ս ի տեղւոջէ յայդմանէ՝ յորում դու ես։ Ննջեաց ի տեղւոջն յայնմ։ Տեղի արծաթոյ, ուստի լինի, եւ տտեղի ոսկւոյ՝ ուստի կղկղի։ Երթայց ի տեղիլ իմ եւ յերկիր իմ։ Թողացուցից ամենայն տեղեացն վասն նոցա։ Ըստ տեղիս իւրեանց յաշխարհս իւրեանց։ Մոլորեալ տուն ի տանէ, եւ տեղի ի տեղւոջէ։ Թագաւորն կայր ի տեղւոջն իւրում։ Կարգեցի զնոսա ի տհեղիս իւրեանց.եւ այլն։
Շրջէր փախստական տեղւոյ ի տեղի. (Եպիփ. սղ.։)
Որ առաքի, գնալով լինի տեղի ի տեղւոջէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 38։)
Այս տեղի (բանից) կրկնած եւ երկրորդութիւն է. (Կիւրղ. ծն.։)
ՏԵՂԻ. Միջոց դիպող ըստ՝ տեղւոյ եւ ժամանակի. առիթ. յարմարութիւն. թոյլտուութիւն. ներողութիւն.
Տեղի պատասխանւոյ առնուցու վասն ամբաստանութեանն. (Գծ. ՟Ի՟Ե. 16։)
Ապաշխարութեան տեղի ոչ եգիտ. (Եբր. ՟Ժ՟Բ. 17։)
Բանին իմոյ չիք տհեղի ի ձեզ. (Յհ. ՟Ը. 37։)
Գոյր նոցա տեղի ապաշխարութեան, որպէս գտհաւ տեղիլ ապաշխարութեան նինւկէացւոց. (Մծբ. ՟Գ։)
Ի նորա վարս տեղի գտանել ոչ կարացին. (Խոր. ՟Գ. 67։)
Զի մի՛ տեղի գտցէ բանսարկուն բամբասել զաստուած։ Զոմանս աղքատս արար, զի տեղի լիցի մեծատանցն բարեգործելոյ։ Թէ կամեցեալ էր երկարել զբանս, գոյր տեղի ընդարձակութեան։ Երիս եցոյց մեզ բանս զկործանմանն մերոյ տեղիս։ Օձն խաբօղ, եւ յիմարութիւնն տեղի, եւ ցանկութիւնն գող. (Լմբ. պտրգ.։ Իգն.։ Խոսր.։ Յհ. իմ. երեւ.։ Մաշկ.։)
Նշանս ցուցանել ի պատշաճ տեղւոջ եւ ի ժամանակի. (Շ. մտթ.։)
Արտաքոյ տեղւոյ միտք. յն. անտեղի. (Առ որս. ՟Ա։)
նխ.գ. Ի ՏԵՂԻ, Ի ՏԵՂՒՈՋ. նխ.գ. Փոխանակ. եւ Փոխանակութիւն.
Յիւր տեղի թագաւորեցուցանել։ Եղեւ նոցա աղիւսն ի տեղի քարի, եւ կուպր ի տեղի շաղախոյ. (՟Ա. Մակ. ՟Զ. 16։ Ծն. ՟Ժ՟Ա. 3։)
Լե՛ր որբոց որպէս հայր, եւ յառն տեղի. (Սիր. ՟Դ. 10։)
Ի տեղի նորա կարգել։ Արձակեաց զմարզիկսն յիւրաքանչիւր տեղիս, եւ զայլս ի տեղիս նոցա փոխանակ առ իւր կոչեաց. (Խոր. ՟Գ. 51։ Եղիշ. ՟Ա։)
Դա ձեզ լիցի ի տեղւոջ հօր. (՟Ա. Մակ. ՟Բ. 65։)
Թէպէտեւ չէ՛ քո ծնունդն, սակայն զտեղի հօր լնուցուս մանկանն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
Անտի եդաւ անաթէմայն ի յոյն լեզու, որ է նուէր, եւ յանիծից տեղւոջ կայ. (Կիւրղ. օրին.։)
ԱՌ ՏԵՂԵԱՒՆ. մ. Առ վայր մի. առ ժամանակ մի. առ ժամն. ի նմին վայր նիւթապէս.
Հրէական զոհիցն եւ պատարագացն արիւնք առ տեղեաւն ի քաւութիւն էր ակամայից ոմանց մեղանաց։ Տխմարք յընթերցողացն՝ առ տեղեաւն միայն հայելով ի բանն՝ ոչ քննեն զպատճառն. (Շ. թղթ.։)
Ի ՏԵՂԻՍ ՏԵՂԻՍ. ՏԵՂԵԱՑ ՏԵՂԵԱՑ. այսինքն ի զանազան տեղիս.
Կողմանցդ եգիպտացւոց ի տեղիս տեղիս առ սպարապետս։ Որ տեղեաց տեղեաց պահապանքն էին. (՟Գ. Մակ. ՟Գ. 8։ Նեեմ. ՟Դ. 14։)
Եղբարց մերոց ի տեղիս տեղիս։ Բազում թուղթս խաղաղութեան առնէր ի տեղիս տեղիս հայոց աշխարհին։ Սովորութիւն է գրոց ի տեղիս տեղիս զկարգ իրացն միայն ասել. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։ Փարպ.։ Շ. մտթ.։)
Բազում ապականութիւնք գործեցան տեղիս տեղիս. (Եւս. քր. այսինքն յայլեւայլ տեղիս. յն. տեղականք։)
Առ սակաւ սակաւ դատելովն՝ տայիր տեղի ապաշխարութեան։ Մի՛ տայք տեղի սատանայի։ Մի զանձանց վրէժ խնդրէք սիրելիք, այլ տո՛ւք տեղի բարկութեան. (Իմ. ՟Ժ՟Բ. 10։ Եփես. ՟Դ. 27։ Հռ. ՟Ժ՟Բ. 19։)
Մի՛ տեղի տալ բազմացն հաճութեան կամաց։ Զհետ երթայ, եւ հրամանացն նոցա տեղի տայ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Արեգակն տեղի տայ խաւարին. (Եզնիկ.։)
Փառաւորութիւն եւ անարգութիւն միմեանց տեղի տալով. (Յճխ. ՟Է։)
Որ ոչ տացէ նմա տեղի ըստ կրօնից աստուածապաշտութեան վարիլ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։)
Ոչ տամ տեղի եւ մուտ բանին։ Տեղի տային հաւանական բանիցն։ Տեղի՛ տուր ննջել ինձ առ քեզ ի սենեկին. (Յիսուս որդի.։ Լմբ. էր ընդ.։ Պտմ. աղեքս.։)
Եղբայրատեցութիւն այնուհետեւ առնէ տեղի (յն. տայ տեղի) նեռինն. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
Տեղի՛ տուր գնա յերկիրն հրէաստանի. (Ամովս. ՟Է. 12։)
Խորշի եւ տեղի տայ (ի մարդկանէ), եւ զմիայնութիւնն սիրէ։ Մի՛ խրոխտել ընդդէմ փորձութեանց, այլ խորշել եւ տեղի տալ. (Փիլ. իմաստն.։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 14։)
Ի ժամոյս (կամ ի ժամուս) տեղի տալ, եւ անձին զգուշանալ։ Տտեղի տան տխրութիւնք։ Փախեաւ սրացաւ տեղի ետ. (Փարպ.։ Նար. ՟Խ՟Ա. ՟Հ՟Գ։)
Զգուշացուցանէին տեղի տալ եւ զերծանել ի մահուանէ։ Ոչ տեղի ետուն, եւ ոչ ի բաց գնացին։ Յոյզք մտաց եւ սուգ տրտմութեանզ տեղի տուեալ ի բաց գնացին։ Տեղի ետուն ի սմանէ։ տեղի տալ ի խորհրդակցութենէ. (Իգն.։ Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Բ. եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա։ Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
Զտեղի առ յիսուս։ Ի տեղւոջն՝ յորում զտեղի առնոյր ամպն։ Աւելորդքն զտեղի առին։ Երթա՞յց ի պատերազմ, թէ զտեղի կալայց.եւ այլն։
Որ առաւել ցանկայ, նա ոչ երբէք կարէ զ տեղի առնուլ իլ ցանկանալոյ։ Այսուկարծեօք զտեղի առնոյր քարոզութիւնն։ Ոչ այսու լուծումն կարծեացս զտեղի առնու. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 27. եւ 17։ Էր ընդ եղբ.։)
Յորժամ արար զնշանսն, ոչ անդէն (կամ անդրէն) առ զտեղի. (Երզն. մտթ.։)
Տեսեալ զայս ամենայն ... զ՝տեղի կալաւ. (Իգն.։)
Ի պակասել ցանկալեացն՝ ոչ կաթրեմք զտեղի ունել եւ համբերել։ Չկթարես զտեղի ունել ի լուր այսպիսի բարբառոյ. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
cf. Տեղացումն.
· Calfa
ὐετός pluvia. Տեղացումն.
Տեղումն է, որ ունի քան զանձրեւ շիթք ջաղբագոյն. (Արիստ. աշխ.։)
Տեղմամբ. (Ճշ.։)
to desire, to wish, to envy, to covet, to burn for;
տենչայ սաթենիկ տենչանս զարտախուր խաւարտն, Sathinig is seized by a violent desire for curled endive.
· Calfa
Տենչի անմահ կենացն լինել ժառանգորդ։ Մարտիրոսութեան տենչօղքն. (Փարպ.։)
Ի վայր հարկանէր զտենչօղս նորա. (Վրք. ոսկ.։)
to erase, to scratch out;
to scrape, to scratch, to grate, to graze, to rasp, to plane, to polish;
to rub the skin off, to excoriate, to flay, to lacerate, to torture;
to take away, to remove, to annul;
to engrave, to inscribe, to write;
— առ, to graze, to touch slightly;
— առ ափամբք, to skirt, to coast along, to keep close to the shore;
— զափամբք, to go terra a terra, to sail along the coast;
— զամօթն ի բաց —, to lay aside all sense of shame, cf. Ունչք.
· Calfa
ξύω, ἁποξύω, περιξύω rado, erado, abrado ἑκθρίβω contero, defrico. Շփել եւ մաշել զիմն եղնգամբք կամ սրածայր գործեօք. քորել. գերծուլ. ի բաց քանցել զվերին երեսս իրաց՝ զմորթ, զկեղեւ եւ այլն. քերել, քեղրթել.
ՔԵՐԵԼ.ξυράω, ξυρέω rado, glubo, ad cutem tondeo. Քերանօք տանջել. դզել զմարմինն.
Առել խեցի՝ քերէր զթարախն։ Մաշեցի զկոշտս երկրի՝ առ ի զթարախս քերելոյ։ Քերեսցէ զտունն ի ներքոյ շուրջանակի։ Քերեաց ճարտարութեամբ զամենայն կեղեւ նորա։ Եթէ ի պղնձի անօթ եփեսցի, քերեսցէ զնա, եւ այլն։
Դատաւորն զդողն եւ զաւազակն պրկէ եւ քերէ։ Քերել եւ սպանանել զմարդասպանն. (Եզնիկ.։)
Զկէսս քերէր տանջանօք։ Քերեալ լինէր ի կողս իւր. (Եւս. պտմ.։ ՟Է. եւ ՟Ը։)
Քերեցին զամենայն մարմինն մինչեւ յորկերս. (ՃՃ. եւ Հ. ստէպ։)
ՔԵՐԵԼ. Ջնջել. մաքրել. սրբել, ի բաց առնել. հեռացուցանել. եւ Կոկել.
Քերեսցէ ի նոցանէ զազան հնացեալ։ Բորըք մեղացն իմ քերեսցին. (Ագաթ.։ Յիսուս որդի.։)
Պարտ է հիւրասիրին եւ զամօթն (հիւրին եկելոյ) ի բաց քերել։ Քերէ զայն մեծ հայհոյութիւն նոցա։ Քերէ զվնասն յաստուածակոյս կողմանէ անտի. (Ոսկ.։)
Ի բաց ի նոցանէն քերեցին զսուրս իւրեանց. (Յհ. կթ.։)
Ուղիղ եւ քերեալ (այսինքն հարթ եւ կոկ) ի ճշմարտութիւն գտանիցէք զիմս բան. (Պրպմ. ՟Լ՟Զ.) տպ. վրիպակաւ գրի՝ բերեալ. ուր յն. է բացաքերեալ.
Գիր ասի, վասն զի իբր քերելով իմն գաղափարի. քանզի գրելդ քերել ասիւր առ նախնեօքն. որպէս եւ ի հոմերոնի (ասի), Եւ գրեալ (է) իմ զոտին այժմ զքո գարշապար, ունայն պանծաս. (Թր. քեր.։)
Այսինքն՝ գիրդ է ի քերելոյ եւ ի գծելոյ։ Քերելդ ջնջել եւ ապականել ասի. իսկ գծելդ դրոշմել եւ քանդակել. (Երզն. քեր.։)
Անկար ... ո՛չ թէ տըկար միայն անձին, եւ անտեղեակ քերեալ տառին. այսինքն քերականութեան կամ քերթողութեան. (Շ. եդես.։)
Գծել եւ քերել ի քարտին կամ ի մոմի եւ կամ յայլ ինչ յայսպիսեացս գրեալ է. (Եփր. երաշտ.։)
Անդ առ երկնիւք քերէր, եւ այսր յերկիր անցանէր։ Գնաց ի կողմանս ազովտայ, մօտ քերէր առ դաշտիւն. (իմ. ՟Ժ՟Ը. 16։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ. 78։)
Քերէր առ սահմանօք ասորւոց։ Քերեալ առ ափն ծովուն մեծի։ Առաջին արծուեացն առ ափն ծովուն մեծի։ Առաջին արծուեացն առ երկրաւս քերելոյ՝ սա զմեր միտս ի բարձունս համբառնայ. (Ագաթ.։ Յհ. կթ.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
ՔԵՐԵԼ. γράφω scribo. Գրել. դրոշմել. ըստ որում նախնիք գրէին ի վրայ արեւոց եւ կեղեւոց՝ երկաթի գրչաւ քերելով եւ գծագրելով. որպէս եւ զկնի ի վերայ քերեալ մագաղաթից սեւագեղով.
ՔԵՐԵԼ. չ. (առ տեղեաւ իւիք) ἄπτω tango διοδεύω permeo, transeo. Հպիլ. շօշափել, կամ հարեւանցի մերձ անցանել. քովընդի քսուելով անցնիլ.
cf. Քերթուած.
· Calfa
ποίησις poesis. իտ. poesia ποιητική poetica, -ce. որ եւ ՔԵՐԹՈՂԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ, ՔԵՐԹՈՒԹԻՒՆ. այսինքն Կերտողութիւն չափաբերական բանից. բանաստեղծութիւն. (յն. բի՛իսիս այսինքն առնելութիւն)
Անկատա՛ր ինքն (հոկ արուեստիւ քերթւղն), եւ քերթողութիւն. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Ճարտասանութեան, կամ քերթողութեան. (Պերիարմ.։)
Ներ առմանն, եթէ հոմերոս քերթո՛ղ է, եւ ոչ եւս ճշմարիտ՝ ասել, եթէ է հոմերոս. քանզի սակս քերթողութեան՝ ըստ պատահման, այլ ոչ ըստ ինքեան՝ զհոմերսնէն էն ստորոգի. (Անյաղթ պերիարմ.։)
Բարձրագոյն է քերթողութիւն քան զքերականութիւն՝ որչափ ոգի քան զմարմին. (Մագ. քեր.։)
Ուր եւ յաւելու յումպէտս ասել. Քերդողութիւն (կամ քերողութիւն) ստւոգաբանեալ լինի՝ գիր գեղութեան, կամ գիր թողութեան. վասն զի յաղագս սորա գտաւ գիր, եւ թողաւ աշխարհի
ՔԵՐԹՈՂՈՒԹԻՒՆ. Պիտակաբար դնի որպէս քերականութիւն.
Քերդողութիւն (կամ քերողութիւն) է ըստ մասանց բանի. եւ են մասունք բանի՝ անուն, բայ, եւ այլն. (Երզն. Անյաղթ։ Տօնակ.։)
scraper;
rasp, grater, eraser;
rake;
plane;
planer, polisher;
iron-harrows, combs or hooks of iron, instruments of torture;
— ձիոց, currycomb;
— շաքարի, sugar-rasp.
· Calfa
որ եւ ՔԵՐՈՑ. Գործիքերելոյ, եւ տանջելոյ քերանօք.
Ետ հրաման քերել զկողս նորա երկաթի քերչօք։ Քերել երկաթի քերչօք. (Ագաթ.։ Ճ. ՟Բ.։)
to detach, to separate, to extrange, to remove, to take away;
— ի ստենէ զորթն, — զմանուկն ի կաթին սովորութենէ, to wean;
— զսիրտ յաշխարհէ, ի հեշտութեանց, to wean or detach one's heart from worldly matters.
· Calfa
ἁπάγω abduco ἁποκλείω, διαζεύγνυω, -νυμι disjungo disgrego. Իբրու խզելով ի բաց քարշել՝ կորզել. (որպէս եւ արաբ. է քեցել, եւ խզել) քերքել. հերքել. ի բաց առնել. մեկնել. անջատել. զատուցանել. զատել, հեռացնել, կտրել.
Քեցեցէ՛ք զորդիսն (այսինքն զորթսն) ի հետոց նոցա ի տուն. (՟Ա. Թագ. ՟Զ. 7։)
Զերնջոցն զորթսն անջրպետեալ քեցիցեն։ Մոցել քեցել ի կաթինն սովորութենէ։ Եւ խաչին եթէ զհովիւն քեցիցես, կորուսանես զբանաւն. (Ոսկ. մտթ. եւ այլն։)
Յինքենէ անջատեալ որոշէ եւ ի բաց քեցէ։ Միջնորդ լինի եւ դատաւոր երկոցուն կողմանց, որք ի միմեանց քեցեալ թուին, սէր եւ միաբանութիւն գործելով. (Փիլ. ել. եւ Փիլ. իմաստն.։)
Կամէր զնա քեցել ի ճշմարիտ եւ յուղիղ կրօնիցն. (Աթ. անտ.)
Զժողովուրդսն յիրերաց քեցեն. (Լմբ. պտրգ.։)
Եկեղեցիք խրթնացեալ, եւ ժողովուրդք ի նոցանէ քեցեալ։ Համասնունդք ի բաց քերեսցին. (Խոսր.։)
Զաւազակութիւն կամ զմարդագաւութիւն յինքեանց ի բաց քեցել. (Խոր. ՟Բ. 6։)
Իբրեւ եկն աշոտ ի տեղին, ի բաց քեզեալ եղեւ գուրգէն ի դրանէ ամրոցին. (Յհ. կթ.։)
Զմարդկան չարչարանս ի բաց քերցեցտք. (Մխ. դտ.։)
caresses, fondling, endearment, coaxing, fawning;
wooing, court, courtship, gallantry;
ածել ի —նս, to tame, to domesticate, to familiarize;
գալ ի —նս, to grow tame, to be tamed;
—նս տալ, ի —նս հարկանիլ, cf. Քծնիմ.
· Calfa
Զառիւծու կորիւն սնուցեալ (մարդոյ՝) ածէ ի համոյր եւ ի քծինս, մինչեւ պատել զսնուցանելեաւն. (Եզնիկ.։)
(Դեւն) եւ քծինս եւս պատիրս բանիցն ներքուստ ի ներքս հաստատեալ սերմանէր. (Վրք. հց. ձ։)
Ամենեցուն ընդ ծոց եւ ընդ գոգ մտեալք անխտիր՝ քծինս տայցեն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 23։)
Լաւ է գան բարեկամաց քան զքծինս թշնամեաց. (Ոսկ. ես.։)
(յորմէ Քծնիլ) συμπλοκή եւ κολακεία complicatio, amplexus եւ adulatio. Քծնումն. քծնութիւն. շողոքորթութիւն. շողոմք. փարումն. համբոյր. քըուըտիլը, փաթթըւիլը.
sleepiness, drowsiness, lethargy;
— մահաքուն, trance, lethargic sleep.
· Calfa
Քնեայ կամ քնէած գոլն. քնասիրութիւն. թմբրութիւն.
Ո՛ քնէութիւն մահաքուն. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
to examine, to study, to investigate, to discuss;
to censure, to control;
to meditate, to consider, to think;
cf. Տեղեկագոյն.
· Calfa
ἑρευνάω . (լծ. որոնել) ἑξερευνάω, διερευνάω scrutor, examino ἑξετάζω exquiro, inquiro ἑξιχνιάζω investigo, pervestigo διακρίνω dijudico, discerno δοκιμάζω exploro, probo. Ի քնին առնուլ. ի քնին ելանել, ի քնին մտանել. ընդ քննութեամբ ականել. որոնել. զննել. հետազօտել. խուզարկել. փորձել. դատել. հարցափորձել. կրկտել զպատճառս եւ զհանգամանս իրաց. փնտռել, փնտռտել, պրպտել.
Զիա՛րդ զԱստուած քննել մարթիցէք։ Քննեցէ՛ք զգիրս։ Քննեա՛ եւ տե՛ս։ Քննեցին զանօրէնութիւն, պարտասեցան ի քննել զքննութիւն։ Իբրեւ զգանձս քննեսցես զնա։ Քննեսցէ զխորհուրդս։ Արտեւանունք նորա քննեն զորդիս մարդկան։ Զչաւեղս իմ եւ զվիճակս իմ դու քննեցեր. Միտք ղբանս քննեն։ Ունկն քննէ զզարդ առակաց։ Իսկ որ ինչ յերկինս է՝ ո՞վ քննեսցէ։ Իբրեւ զոսկի ի բովս քննեաց զնոսա։ Ի վերայ դատաստանի արեան նորա կացցեն քննել։ Զի եթէ զանձինս քննէաք, ապա ոչ դատապարտէաք։ Առ ի քննել ձեզ զլաւն. եւ այլն։
Զայլսն մեծապէս քննեաց, բայց նոքա համբերէին. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 41։)
Մի՛ քններ զվարս առաջնորդին եւ մի՛ զքահանային եւ վարդապետին։ Չառեր հրաման զուրուք զմեղս քննել. թո՛ղ թէ զքահանային։ Քրիստոս է որ քննէ եւ դատի. (Մանդ. ՟Ժ։)
Զդրացւոյ քումմէ եւ զընչից նորա քննել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 17։)
examination;
research, discussion;
inquiry, inquest, inquisition;
control;
thorough investigation;
— խղճի, self-examination;
ի — մտանիլ, to examine;
ընդ քննութեամբ անցանել, to pass the censorship;
ընդ քննութեամբ արկանել, to examine, to control;
to criticize, to censure.
· Calfa
ἑξερεύνησις, ἕρευνα exquisitio, indagatio, investigatio, scrutinium. Քնին, քննելն, քննիլն. քննողութիւն. խոյզ եւ խնդիր. հարց եւ փորձ.
Ի քննել զքննութիւն։ Չիք քննութիւն իմաստութեան նորա։ Ի վերայ զօրաւորաց զօրաւոր քննութիւն հասանէ.եւ այլն։
Զքննութիւն արարածոց յօրինեաց որպէս զգիր դպրութեան։ Յայտնի էր առանց քննութեան։ Աստ քննութեան պէտք են. (Յճխ. ՟Է։ Իգն.։)
Ահա համարք կան ի վերայ, եւ պատիժք, եւ ճշդիւ քննութիւն (յատենին Աստուածոյ)։ Ի հասարակաց քննութեան. (Մանդ. ՟Գ։ Իգն.։)
Նոյնպէս եղեւ օձն վասն փորձութեան եւ քննութեան ադամայ. (Եփր. ծն.։)
Բազում քննութիւնք են ի աստուարաշունչ. իմա՛ խնդիրք արժան քննութեան։
cf. Քնէած.
· Calfa
Քնեայ. քնէած. թմբրեալ. հեղգ.
Զի՞նչ արարից զծոյլ եւ զքնու անձս, զի ոչինչ շահեցայ յաբեղայութենէս. (Վրք. հց. ձ։)
Յաղօթիցն ծուլացուցանէ քնու եւ խաւարեայ մտօք. (Կլիմաք.։)
cf. Քնէած.
· Calfa
Աւելի արիւնն թանձր գործ է զմարդն, եւ կարմիր, եւ քնուկ. խարտեաշ մաղձն՝ դեղին գործ է եւ թեթեւքուն. (Ոսկիփոր.։)
to sleep, to repose, to take rest;
to lie with, to sleep with a woman, to know her;
— ընդ հարս, to sleep with one's fathers.
· Calfa
κοιμάω, καθεύδω, dormio, cubo. Ի քուն լինել. ննջել. քնանալ, քնիլ. որ եւ ՔՆԵՄ.
Եւ եթէ ննջեսցես, հեշտալի քունեսցես։ Ոչ քունես ի գահոյս փղոսկրեայս։ Այժմու մարդիկս եւ ի տունջեան քունեն. բայց նա եւ ի գիշերի ի հոգս էր։ Ի գիշերի ոչ քունէ անձն նորա. (Ածաբ. մկրտ.։ Բրս. հայեաց.։ Ոսկ. սղ. ՟Ծ։ Լմբ. սղ.։)
Ո՛չ որ քունէն՝ հսկէ, եւ ոչ որ հսկէն՝ քունէ։ Ես քունեմ՝ ասէ, եւ սիրտ իմ հսկէ. (Նիւս. երգ.։)
Ննջել զքուն մահու. վախճանիլ. մեռանել.
Քունեսցես ընդ հարս քո։ Քունեաց յովաթամ ընդ հարս իւր, եւ թաղեցաւ ի քաղաքին դաւթի։ Քունեաց եզեկիաս ընդ հարս իւր, ե թաղեցին զնա. (՟Ա. Մնաց. եւ ՟Բ. Մնաց.։)
Մտանել առ կին օտար (ռմկ. եւս՝ քունել).
Արկ կին տեառն իւրոյ զաչս իւր ի վերայ յովսեփայ, եւ ասէ ցնա, քունեա ընդ իս։ Ոչ անսայր քունել ընդ նմա. (Ծն. ՟Լ՟Թ. 7. 10.)
cf. Քստմնափուշ;
cf. Սխրալի.
· Calfa
Զսոսկալի միանգամայն եւ զքստմնելի զսորայս ցուցանելով զպատիւ։ Թագաւոր ոք կամիցի քստմնելի պատուով զսիրելիս իւր մեծարել. (Շ. բարձր.։ Տօնակ.։)
ՔՍՏՄՆԵԼԻ գրի եւ ՔՍՄՆԵԼԻ. Արժանի քստմնելոյ. քստմնեցուցիչ. խորշելի. ոսկալի. ահաւոր, ահեղ, եւ սխրալի. քշաքաղելու եւ արմննալու.
Քստմնելի սպառնալիքն։ Տեսիլ քստմնելի։ Եթէ պարտ է զքստմնելիսն ասել։ Սաստիկ եւ քստմնելիս ունի սողոմոն զդարձին իւրոյ յիշատակարան. (Նար.։)
Իսկ յասելն նորա.
Քստմնելի գիսախռիւ հերացն. կամ է յինքեան քստմնեալ հեք, այսինքն ցցուեալ (տնկուած). եւ կամ քստմնելի տեսողաց.
Յինքեանս ձգեցին զքստմնելի զայն մահն. (Լմբ. իմ.։)
Քան զոր ոչինչ է մեծ եւ քստմնելի։ Ի հոտն յայն սխրալի եւ քստմնելի հոտոտեցաւ. (նանայ։ Նար. երգ.։)
cf. Փասքուս.
· Calfa
Փասուս. քսմոս. եւ Քսմոսոթիւն. բանսրկոթիւն.
Մարդիկ՝ որք լինին բանսարկուք եւ քսփուսք յատենի. (Մխ. դտ.։)
Քսփուս եւ առունկնճառք, որով արտաքս ձգեաց օձն զեւայ ի դրախտէն. (Վրք. հց. ձ։)
cf. Կարոս.
· Calfa
ՔՐԵՒՍ կամ ՔՐԷՖՍ. cf. ԱՐՈՍ. քերեվիզ.
Քրեւսի հոնդ։ ասն քրէֆսին. այս նշանօքս առնել զքրէֆսն։ Զքրէֆսն տուրեւառ առնեն. (Վստկ.։)
cf. Քրիստոսեան.
· Calfa
ՔՐԻՍՏՈՍԻՆ ՔՐԻՍՏՈՍԻՔ. Քրիստոնեայ, եւայլք. Քրիստոսեան, եանք.
Քրիստոսս գիտեմ զքրիստոսինս։ Տեսե՛ք զմեծութիւն մերոյ պատուոյս, քանզի քրիստոսիք անուանիմք։ Որ (պօղոս) զքրիստոսիսն վասն քրիստոսի սիրէր, եւ վասն նոցին չարչարիւր. (Աստուածաբ եւ Խոր. առ արծր.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 18։ Խոսր.։)
cf. Քրմանոյշ.
· Calfa
ἰερίς sacerdos femina apud paganos. Կին քրմի. եւ կին քուրմ. քրմակին. քրմանոյշ.
Քրմուհեայ անդրէն առնուլ զմարգարէութիւնն հրամայեաց Կացուրդ եղանել աթենայ. եւ զնորին քրմուհի երակլէս բռադատէր։ Անիծանէ եւ քրմուհեացն ըստ սուտ տեսլեացն. պմ. աղեքս։ պիտ։ (Նախ. եզեկ.։)
hearty laugh, loud or derisive laughter, burst of laughter;
— բառնալ, to burst out a laughing, to burst into a loud derisive laugh, to laugh outright or immoderately, to roar with laughter;
— կալ, to be laughed at, derided, scorned.
· Calfa
ՔՐՔԱՆՔ ՔՐՔԻՋ. γέλως risus καγκασμός cachinnatio, risus effusus. եւ բայիւ ἁνακαγχάζω in cachinnos erumpo. (լծ. Կարկաջ. եւ կրկջաձայն) Ծաղր բարձրաձայն կամ լսելի. քը՛ր քը՛ր. կամ քա՛հ քա՛հ ծիծաղ..
Զայրագնեալ ի վերայ սրբոցն տնօրէն իշխանն յաղագս թշնամանացն, որպէս թէ ի թագաւոր կողմն դարձուցին սրբոքն զքրքանս. (Փարպ.։)
Ոչ գոյր ի միջի նոցա ծաղրս եւ քրքիջ ամենեցուն կայցէ։ Ընդ խաղ կամ բարի ինչ (այսինքն զուարճախօս) բանս՝ վաղվաղակի ամենեքին զքրքիջ բառնան։ Մխիթարիցեմք ժպտելով, եւ ո՛չ զքրքիջ բառնայցեմք, եւ հանապազ ի ծաղր հատանիցիմք։ Ծաղր առնիցէ, քրքիջ բառնայցէ. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. եբր.։)
cf. Քրքիջ բառնամ;
to itch excessively, to tickle.
· Calfa
ἁνακαγχάνω cachinnor, effuse rideo. Քրքիջ բառնալ. համարձակ ծիծաղել. Քը՛ր քը՛ր՝ քա՛հքա՛հ խնտալ.
Չէ՛ աստ թատր ծաղու, եւ ո՛չ վասն այնորիկ ժողովեցաք, զի քրքջեցեմք։ Քրքջեցե՞ր մեծեմեծս. ի միտ առ զնորա լալն եւ զհեծելն։ Սքօղարկեալ զգլուխ ծածկեալ քրքջեն. ով կին դու՝ որ նստեալ կակրաջիցես եւ այլն. (Ոսկ. մտթ. Ոսկ. կող. Ոսկ. եբր.։)
ՔՐՔՋԵԼ. Եռեալ կեղոյ. կսկծել. սաստիկ մարմաջել.
Ի վեր եռացեալ խաղաւարտք քրքջեալ մորմոքէին. (Վրդն. ել.։)
to search or dive into, to investigate carefully, to examine with care;
to agitate, to undo, to destroy;
— զմիտս, to excite, to rouse up or awake the mind, to stimulate;
— զախորժակ, to sharpen, to quicken the appetite.
· Calfa
ՔՐՔՐԵԼ ԶՄԻՏՍ. ἁνίστημι, διανίστημι erigo, suscito, excito. Ընդոստուցանել. զարթուցանել. արծարծել. շարժել. յորդորել. արթնցնել, գրգռել.
Գրգռել, եւ հետաքրքրել. քայքայել. քաջ բանալ եւ պարզել. հետացօտել. քննել. յուզել. շարժել. քրքրել, պրպտել, տնտղիլ.
Մանրամասն զամենայն մեքենայսն քրքրեալ խայտառակեաց։ Անձրեւն քրիստոս իջանէ ի գեղմն մտաց մերոց քրքրեալն սիրով. եւ որչափ յոյժ քրքրի, այնչափ սաստիկ եւ զցօղն տանի։ Քրքրեզով զվայելչութիւն սորին առաջի տեսութեան մտացն։ Ի նախատելն քրքրիս (կամ գրգռիս), եւ զբարիոք լուրն ոչ կարես տանել. (Լմբ. սղ. Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. ատ.։)
Միթէ քան զվէմսապառա՞ժ իցեմք. որ դեղօք քրքրեալ իցեն, եւ թուլանան. (Եփր. զղջ.։)
Քրքրեցաւ յամենայն խորհուրդսն։ Ի քրքելն հեշտութեան յախտ վավաշ ցանկութեան. (Եւագր. ՟Դ։ Երզն. մտթ.։)
Ասելովն՝ եթէ ի ձեռս մեղաւորաց՞ քրքրէ զմիտս նոցա, յայտ արարեալ՝ թէ նոցա չարութեանն է գործն։ Տե՛ս զիա՛րդ յաջորդօքն քրքրէ զմիտս նորա։ Քրքրէ զմիտս նոցա փրկիլ ի վտանգից. Քրքրէ զմիտս նոցա յանձնարարութեան աղօթիւքս առ գութ իւր։ Զաշակերտելոցն միտս քրքրէ յուսովն ի տէր։ Նմին իրի եղեւ շարժումն, զի քրքրեսցին եւ սթափեսցին։ Զի այս խրատելով զիւր միտս քրքրէ։ Քրքրեաց զուարթացոյց զմիտս նորա. (Ոսկ. մտթ. Ոսկ. եբր. Ոսկ. տիմ.։)
Յորդորէր զմիտս նոցա, եւ քրքրէր առ լաւագոյնսն։ Քրքրեաց զմիտս նոցա պատուովն, կամ անճառ պարգեւօքն։ Պէսպէս բարեաց խոստմամբք քրքրեաց զմիտսն. (Նանայ.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Գ. եւ ՟Դ։ Լմբ. առակ.։)
"the thirty seventh letter of the alphabet, the eighth of the vowels. It was introduced in the Armenian alphabet towards the end of the XIIth century to facilitate or distinguish the two different pronunciations of the syllable աւ, which is generally pronounced ""av"" when followed by a vowel, as աւետարան;
on the contrary, when followed by a consonant, it is pronounced like the English ""o"", as աւգնեմ, աւրհնեմ, աւրէնք."
· Calfa
Նշանագիր նոր, հնարեցաւ յետ ժբ դարու առ ի դիւրութիւն՝ փոխանակ երկբարբառ գրութեանս աւ, ի փոխ առեալ ի յունէ եւ ի լատինէ. o. որ կոչի ըստ յն. օ՛ միքրօն. այսինքն փոքրիկ կամ սուղ. զի է որպէսօ, փակ եւ բոլորեալ՝ առ առաւել արձակ հնչիւն բացմամբ շրթանց. իսկ մեծ օ, կամ օ՛ մէկա ՝ յունաց, այսինքն երկայն ամանակաւ . ω , է եւ ձեւով նման երկուց տառից . αυ կամ կրկին οο տառից։ Արդ օ փոքրիկ ըստ յունաց՝ միշտ վերածի ի մերս. ո, եւ աւ ՝ որպէս օ. զոր օրինակ՝ յն. πόλις. բօ՛լիս լինի ի մեզ պոլիս, կամ պաւլիս. πέτρος , բէ՛դրոս, պետրոս. ὁνία , օնիա, ոնիա կամ աւնիա. ὅφνι , օֆնի, ոփնի. σοφία , ὁρθοί , սօֆի՛ա, օրթի՛, սոֆիա՝ որթի, կամ սաւֆիա աւթի. κρόνος , գռօ՛նօս, կռոնոս կամ կրաւնոս. եւ այլն։ Իսկ մեծ օ. կամ ω յունաց փոխադրի ի մեզ ով. զոր օրինակ՛ ἱωσήφ, πλάτων, ἱώτα , յովսէփ, պղատովն, յովտ. եւ այլն։
Այլ քանզի կրկնաձայն եւ հոմաձայն է մեզ աւ, զի նախ քան զայլ ձայնաւոր՝ կամ ի վախճան բառից թաւ հնչէ որպէս մօտ ի ավ, զոր օրինակ աւագ, աւազան, աւետիք, աւիշկ, հարաւ, ցաւ. եւ այլն. առ ի գիտել՝ թէ եբր գրի իբր օ՛, սկսան ոմաք ի վերայ տառիս աւ ՝ դնել զյունական ω , օ՛մեկա. Վասն զի տեսին առ հինս եդեալ զայն երբեմն ի վերայ վանկիս ով, ի նշանակ՝ թէ այն վանկ ըստ յունաց գրի տառիւս . ω , օ՛մէկա։ Այլ ելին եւ անհմուտ գրիչք, որ կարծելով թէ ձեւդ օ, յամենայնի լնու զտեղի տառիցս աւ, փոխանակ գրելոյ՝ Դաւիթ, զաւակ, ցաւ, եւ այլն. Գրեցին՝ Դօիթ, զօակ, ցօ, եւ այլն. որպէս համառոտագրութիւն։
Բայց իմաստունք անգամ ստէպ վարանէին եւ ցարդ եւս վարանին, թէ ուր դնի ըստ հին գրչութեան, Աւնան, Սաւսան, Սաւսակիմ, Լաւոդէ, եւ այլն, արդեօք իբր աու՞ վերծանելի իցէ, եթէ իբր օ՛. զոր դիւրին է որոշեալ՝ հայելով յայլ լեզուս. զի հիշելի է ըստ նոցա, անուան, սօսան, սուսակիմ, լօոդէ, եւ այլն։ Որպէս եւ վիպակ սովորութեամբ գրեալքն կամ իբր ռամկօրէն հիշեաւ արտաբերեալքն՝ օգոստոս, աւրեղիոս, պաւղոս եւ այլն։ Եւ չեն ինչ զարմանք. զի եւ իտալացիք՝ որոց լեզուն է ռամկականն լատինականի, ասեն օ՛ռօ, կօտէ՛րէ, բա՛օլո կամ բօ՛լօ, ուտիռէ կամ օտի՛ռէ. փոխանակ լատին ձայնիցս՝ աւռում, կաւտէ՛րէ, բաւլուս, աւտի՛րէ, եւ այլն։
Ի յայտնութիւն իրացս գիտեա՛, զի եւ եբրայեցիք գրեն աւր, աւհ, ատւն, էզւպ, ելւն, եագւպ. եւ ընթեռնուն, օր (լոյս), օ՛հ, ատօն, եզօպ, էլօն, եագուպ. Թուրք զբառսդ օտուն ... գրեն՝ աւտն կամ աւտւն ...
Ուր ի յն. Քեր. թրակ. գրի յունարէն.
Ձայնաւորք են եօթն. α, ε, η, ι, ο, υ, οι . ի հայումս եդեալ են նախնիք մեր.
Ձայնաւորք են ութ. ա՛, ե՛, է՛, ը՛, ի, ո, ւ, ով. այլ ի յետին օրինակս փոխանակ վերջնոյն դնի օ՛։
Իսկ Մագիստրոս եւ Երզնկացին ի մեկնութեան քեր.
Բուն երկբարբառք ըստ հայումս են, եւ (իբր իէ՛ ), աւ, ու, այ, ո՛յ ։
Յորոց յայտ է, թէ սուրբն մեսրոպ որպէս ոչ յօրինաց զտառ ինչ նման լատինականին u, այլ նոյնպէս հնչել ուսոյց զվանկդ ու՛, հանգէտ յունաց՝ որք գրեն ου . ըստ նմին ոչ յաւել զտառն օ՛, այլ ուսոյց ըստ տեղւոյն գրել փոխանակ այնր աւ, կամ ւ. հանգոյն այլոց արեւելեաց համօրէն. որպէս եւ գաղղիացիք գրեն au, եւ վերծանեն օ՛։
Սովիմբ լուծանի եւ այն տարակոյս, թէ զիա՛րդ ի հին մատեանս անխտիր գրին ամենայն հոլովք ներկայ ընդունելութեանց՝ ող, կամ աւղ. սիրող, ի, աց. սիրաւղ, ի. սիրաւղք, ղաց, եւ այլն. ուստի եղեւ առ մեօք ոմանց միշտ գրել օղ, եւ ոմանց միշտ ող. այլ ըստ կանոնի երեւի գրել յուղղականն օղ, եւ ի հոլովականն ող. քանզի եւ ի յն. ուղղականն է . -ων , հոլովականն է -οντος, -οντα, -ωντες, -οντων եւ այլն. վասն զի ω , է երկար, եւ ο , սուղ. որպէս եւ ի մեզ օ կամ աւ է երկար, եւ ո ՝ սուղ։
Յայտ է ի վախճանի, զի որք սկսանն նախ քան զաւուրս իսկ լամբրոնացւոյն գրել օ՛, իբր աւ, ոչ մուծին նոր հնչիւն, այլ նոր նշանադիր համառօտեալ. գիտելով՝ թէ ամենայն ժողովուրդն գիտէ զնշանակութիւն բառիցս՝ օր, օրհնութիւն, օգնել. հօր, մօր, եղբօր եւ այլն. եւ ոչ ոք այլազգ ընթեռնոյր զգրեալսն յառաջնոց՝ աւր, աւրհնութիւն, աւգնել, հաւր, մաւր, եղբաւր եւ այլն։
Իմանաս եւ յոտանաւորէ աստի Շնորհալւոյն ի յիսուս որդին.
Միւսումն երկու՝ միջակ բարեաւք (այսինքն բարեօք), այլումն մի՝ փոքումբք գործովք. այսինքն թէ ըստ նախնեաց նմանաձայնիմն են աւք (այսինքն օք ), եւ ովք։
Սոյնպէս իմա՛ եւ զգրելն նորին Շնորհալւոյ ըստ կարգի այբուբենից.
Աւրհնեամբ ըզմեզ հա՛յր անսկիզբն. այսինքն արտասանելով՝ Օրհնեմք ըզմեզ եւ այլն։ Յայտնի է եւ գրեալն ի Վարս հարանց, զի փոխանակ օ տառի յունաց՝ զոր գրէր երանելին մարկոս աշակերտն սիլովանէի՝ ի հյ. գրի աւ, դնելով ի վերայ զօմեկայ յունաց. որ ի տպ. ուղիղ բացատրութեամբ դնի՝ օ.
Գրեալն աւն (օն) սկսեալ էր գծել. (եւ մինչ լուաւ զձայնն, ոչ կատարեալ էր զաւն (զօն). Վրք. հց. ՟Ժ՟Է։)
Ապա մնայ մեզ զամենայն բառ գրեալ յառաջնոց երկբարբառ ձայնաւորաւս աւ ՝ դնել ի կարգիսընդ այժմու սովորական տառիւս օ։
to aid, to succour, to assist, to second, to back;
to be good for, to serve, to favour, to sustain;
— միմեանց, to help one another.
· Calfa
βοηθέω auxilior, adjuvo ἁντιλαμβάνομαι suscipio, assumo, apprendo. Յօդն՝ ի թիկունս հասանել. նպաստամատոյց՝ ձեռնկալու՝ սատար լինել. օժանդակել. որ ասի եւ Ընդունել. օգնել, օգնութիւն ընել.
Մեծ ես, որչափ ունիս զօգնութիւնն յաստուծոյ։ դիմազ. ՕԳՆԷ. դիմազ. ὡφελεῖ prodest συμφέρει expedit. Օգնէ. օգուտ է. շահ է.
Օգնեաց քեզ աստուած իմ։ Ոչ ոք էր՝ որ օգնէր նմա։ Յարիցեն օգնեսցեն ձեզ։ Ողորմութիւն քո տէր օգնէր ինձ։ Յօգնել ինձ նայեա՛ց.եւ այլն։
Յորժամ ընկերացն օգնիցեմք, համարեսցուք՝ եթէ անձանց օգնեսցուք. (Ոսկ. եփես.։)
Իսկ որ ասի ըստ յն. կր. օգնիլ, կամ օգեալ լիել, ի մեզ դնի Օգնականութիւն գտանել։ Որպէս եւ որ գտանի գրեալ ի հին Վարս հարց.
Արդ պարծել ինչ պարտ իցէ. այլ օգնէ ինչ ոչ։ Այլ նոցա ոչ ինչ օգնեաց լուր բանին։ Դրօշէին զսնոտիսն, որք ոչ օգնիցեն նոցա։ Զչարիսն քո՝ որք օգնեսցեն քեզ. եւ այլն։
aid, succour, assistance, help, furtherance, support, stay, prop;
favour, relief, resource, means;
forces;
դրամական —, pecuniary aid, relief, subsidy, grant;
փութալ, հասանել յ— ուրուք, to hasten to a person's aid.
· Calfa
Առաքեսցէ քեզ տէր օգիութիւն։ Ի տեառնէ է օգնութիւն սրբոյն իսրայէլի՝ թագաւորին մերոյ։ Որ հանապազօր զօգնութիւն իւր ոչ առնէր պակաս ի նմանէ՝ եւ այլն։
Օգնութիւն ցաւակցաբար գթոց է բացայայտիչ։ Յօգնութիւն մեզ ժամանեա՛ կարօղ տէր. (խոր։ Շար.։)
utility, profit, interest, advantage, emolument, gain, lucre;
useful, advantageous;
great, much;
v. imp. — or յ— է, օգտի է, են, it is good for, it is useful, profitable;
գտանել զ— իւր, to find one's interest;
— քաղել, to derive or reap benefit from;
— լինել, to be useful, advantageous, to serve;
յ— արկանել, յ—ի կիր or ի վար արկանել, յ— անձին վարել, յ— իւր շրջել, առնուլ, to profit by, to avail oneself of, to turn to account, to turn to the best account;
յաչս դնել զամենայն ի շահ օգտի անձին, to sacrifice all to one's interest;
վասն օգտի քո է, յ— քոյին է, it is for your good, for your interest;
զ— ժամս աւուրն, the greater part of the day;
cf. Շահ.
· Calfa
ὡφέλεια utilitas, lucrum. Շահ. պտուղ. լաւութիւն. պիտանութիւն. օճան.
ՕԳՈՒՏ. ա. χρήσιμος, -ον utilis, -le. իբր Օգտակար. պիտանի.
Զի՞նչ շահ է, կամ զի՞նչ օգուտ, զի հանդիպեսցուք նմա։ Զի՞նչ օգուտ է՝ թէ հանդիպեսցուք նմա։ Զի՞նչ օգուտ է՝ թէ պարզեսցես զճանապարհս քո։ Զի՞նչ օգուտ է քեզ յարենէ իմմէ։ Օգուտ ոչ եղեւ քեզ (ի դեղոյ)։ Ոչինչ են քեզ աւետիքն յօգուտ՝ երթալոյ (յն. երթողի)։ Խօսիւք՝ որ ոչ իցէ յօգուտ։ Զի այն ո՛չ յօգուտ ձեր է։ Այրն այն ո՛չ օգտի եւ խաղաղութեան բանս խօսի։ Առնուն ակն երեսաց՝ վասն օգտի։ Վասն օգտի հասարակաց եւ շինութեան. եւ այլն։
Սողոմովն վասն ծառոց եւ փայտից խօսէր, որ ոչ ինչ օգուտ գործէին եկելոցն. եւ ես զանճառն իրաց եւ զահագին խորհրդոց։ (Ոսկ. մ. ՟Բ. 18։)
Յոլովից՝ բանք խրատուց ոչինչ օգուտ գործեն։ Ըստ ամենայն օգտից։ Շահաւոր օգտիք։ Պատճառ օգտից լիել։ Քանի՞ օգուտս բերէ. (Յճխ.։)
Միայն օգտիցն եւեթ հայիք, զոր ընդունիք յաշխարհացն՞ Յայլոց օգտէ եւ յաշխատութենէ հեռի գտանել՞ Ո՛րքան օգտից եւ շնորհաց առ յաստուածոյ. (Փարպ.։ Ոսկ. յհ.։ Խոսր.։)
Այլ մեք ոչ լիցուք զնա դատարկ ի օգտից. (Եփր. պհ.։)
Շատ ինչ իրք են, յորում օգուտ են մոքա նոցա. (՟Բ. Մակ. ՟Թ. 26։)
տացէ նմա զօգուտ պատասխանին։ Եւ զայսպիսի օգուտ բանս անդ եւ ես լուայ։ Ո՛դ թէ ի պատիշաճ եւ յօգուտ ինչ իրաց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ. ՟Ժ՟Է։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 2։)
ՕԳՈՒՏ. ա. (իբր լծ. ընդ Յօգն. չօգ ). Յոլով. բազում. հարուստ մի. բաւական. շատ, խելմը, հերիք.
Յետ օգուտ ժամու ապա ի խելս եկն։ Ձայն բարձեալ լացին զօգուտ ժամս։ Արգել զջուրսըն օգուտ ժամ մի. (Հ. ստէպ։) դիմազ.
Արարէք ընդ իս, որպէս եւ ձեզ օգուտ եւ լաւ իցէ։ Եւ ոչ օգուտ են արքայի, եթէ թողուս դու զնոսա։ Ամենայն ինչ ինձ մարթ է, այլ ոչ ամենայն ինչ օգուտ է.եւ այլն։
Այն իսկ օգտի է ձեզ (կամ յօգուտ է ձեզ). (՟Բ. Կոր. ՟Ը. 10։)
Օգուտ եղեւ ձեզ՝ երանելոյն տաբիթայի յիշատակն. (Բրս. ողորմ.։)
ՕԳՈՒՏ Է. ՅՕԳՈՒՏ Է. ՕԳՏԻ Է, ԵՆ. դիմազ. συμφέρει, συμφέρον (ἑστἱ prodest, confert, expedit, utile est. Օգտէ. օգնէ. օգտակար է. պիտանի է. լաւ է. աղէկ է.
cf. Օթեվանեմ.
· Calfa
ՕԹԵՄ որ եւ ՕԹԻՄ. Առնել օթ. օթեակս՝ երեկօթս՝ օթեւանս առնել. հանգչել. դադարել. իջեւանիլ.
Որ ամենայն արածոց է տէր, յայրի օթէ։ Օթեա՛ առ մեզ խաղաղարար։ Չգոյր տեղի. եւ նոքա յայր անդր գնացին օթել։ Ո՛չ է պարտ ի չարազանդ մծղնէիցն տեղիս օթել ումեք։ Հուպ առ հանգիստ սրբոյն օթեալ. (Նիւս. երան.։ Ժմ.։ Իգն.։ Յհ. իմ. ատ.։ Շ. վիպ.։)
Թէ օթէ (կամ օթի) մարդ ի պանդոկ. (Մխ. դտ.։)
cf. Օթեվանիմ.
· Calfa
Մի՛ օթիր ի տունս աշխարհականաց առանց ընկերի. (Պիտառ.։)
Տաղաւար՝ ուր աստուած օթեցաւ։ Չարութիւն մի՛ օթեսցի ի սիրտս միանձանց. (Լմբ. վերափոխ.։ Նեղոս.։)
sleeping-place, bedroom;
blanket;
carpet, tapestry, hangings, arras;
cf. Վերարկու.
· Calfa
ՕԹՈՑ. ἁμφίταπος tapes utrimque villosus. ծածկարան անկողնոյ. կոպերտ երկուստեք գործեալ՝ թաւ մազովք օդեաց.
μονή mansio. Օթանոց. սենեակ. ննջարան.
Նոքա ննջէին յիւրաքանչիւր վրանաց օթոցի։ Զհիւանդութիւն կերծաւորեալ ի տեղւոջ օթոցին անկեալ դնէր. (Արծր. ՟Գ. 10. 15։)
Բերին անկողինս տասն, եւ օթոցս. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Է. 28։)
Արկար զլոյս որպէս զօթոց. (Սղ. ՟Ճ՟Գ. 2։)
Օթոց սրբութեան անմահ բնակողին. (Նար. կուս.։)
Օթոց՝ զձորձոց նշանակէ. (Երզն. քեր.։)
Օթոցն, եւ վերածածկութից, եւ բնակուեանց. (Պղատ. օրին ՟Գ։)
Անօթից մաշկեղինից, եւ ամենայն օթոցաց. (անդ. ՟Ը։)
ՕԹՈՑ. ἰμάτιον ἁμπεχόνη, ἑσθής cultus corporis vestitus, vestis. Ծածկոյթ ո՛րպիսի եւ է. արկանելի. վերարկու. ձորձ. զգեստ. հանդերձ. կրակոց.
collar;
— շապկաց, shirt-collar;
զօձիս պատառել, to rend one's garments.
· Calfa
περιστόμιον peristomium, orificium. Օձաձեւ դալար հանդերձից ի ձագ վերին, որ պատէ զպարանոցն. վերնաբերան կամ շուրթն պատմուճանի. ժապաւէն. ափն. եախա, եագա (լծ. վակաս).
Զօձիսն գրապանաւ արարեալ։զ Օձիք վտաւակացն։ Հիւսկէն գրպանաւ օձիքն շուրջանակի անքակ. (Ել. ՟Ի՟Ը. 32։ լթ. 21։)
Ձեռն զօձօք արկանէին, զպատմուճանս պատառէի։ Զօձինս պատառ էին։ (՟Ա. Մակ. ՟Բ. ՟Գ. ՟Ժ՟Ա։)
Զի՞ անկեալ կաս՝ զօձինս արկեալ, պատառեալ զգեստ քո. (Եփր. յես.։)
Զօձեացն հարեալ՝ կործանեալ անկաւ. (Լմբ. վերափոխ.։)
skilled in the law;
legist, jurisconsult, lawyer, civilian;
doctor in Law;
— առնել, to initiate in the laws, to indoctrinate in jurisprudence.
· Calfa
ՕՐԷՆՍԳԷՏ ԱՌՆԵԼ. νομοθετέω . Գիտակ առնել զանգէտս օրինաց. եբր. հօրա, որ է լուսաւորել (օրինօք). ուսուցանել, հրահանգել.
Զի յամօթ արասցէ զօրէնսգէտսն. (Եփր. համաբ.։)
Որպէս օրէնսգէտի միոջ հրաման ետ նմա գործել. (Եփր. ծն.։)
Յանդիմանին օրէնգէտքն ի տգիտաց անտի։ Եզրի օրէնսգիտի. (Իգն.։ Լմբ. ատ.։)
Օրէնսգէտ առնես զմեղաւորս ի ճանապարհի։ Օրէնսգէտ արա՛ զիս տէր ի ճանապարհիքում։ Դու օրէնսգէտ արարեր զիս.եւ այլն։
law-giver, law-maker, legislator;
cf. Օրէնսդրական.
· Calfa
Մի է օրէնսդիր դատաւոր։ տաց քեզ տախտակս քարեղէնս, եւ օրէնս եւ պատուիրանս՝ զորս գրեցի լինել նոցա օրէնսդիր։ Կացո՛ տէր օրէնսդիր ի վերայ նոցա.եւ այլն։
Աթենացւոց օրէնսդիրն սողոն։ Ոմանց օրէնսդրաց հրաման տուեալ է՝ ոչ վկայել զլուր. (Փիլ. ել. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Օրէսդրին պարտ է ջանալ քաղաքացն խոհեմութեան. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
Թէ բնութեամբ իցեն չարիքն, ոչ պարտի օրէնսդիրն օրէնս դնել. (Եզնիկ.։)
Հաւատալն՝ եւ հաւանելն ծառայի է, իսկ քննելն՝ օրէնսդրի եւ դատաւորի. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
Ընդ պահոց երկարութիւնս կարճամտաբար տաղտապին, եւ րէնսդրացն մեղադիր լինին. (Լծ. կոչ.։)
νομοθέτης legislator. որ եւ ՕՐԻՆԱԴԻՐ. Օրէնսդրիչ. տէր օրինաց աստուած. եւ մարդ դնօղ օրինաց բանիւ կամ գրով, հրամանաւ աստուծոյ կամ անձամբ անձին. կանոնագիր. սահմանագիր.
cf. Օրինագրեմ.
· Calfa
Առ սմին օրէնսդրէ հրամայելով։ Արտաքոյ քաղաքի կամեցաւ օրէնըսդրել։ Որ դէմյանդիման օրէնսդրեցան։ Օրէնսդրիլ ի նմանէ. (Փիլ.։)
Ոչ օրէնսդրեաց դաւիթ. (Ճ. ՟Գ.։)
cf. Օրինագրութիւն.
· Calfa
Որոց կտրականքն, եւ օրէնըսդրութիւնն. (Հռ. ՟Թ. 4։)
Մովսէս օրէնսդրութիւնն։ Սա ինքն է կտակ յառաջ քան զօրէնսդրութիւնն։ Սկսաւ հոգեւոր օրէնսդրութիւն յաստուծոյ։ Զմոլար օրէնսդրութիւն կրօնիցն. (Յճխ. զ։ Մծբ. ՟Բ։ Եղիշ. ՟Բ։ Շ. մտթ.։ Արծր. ՟Դ. 12։)
Ով ասի ի նախնիթագաւորացն եղեա բարի օրէնսդիր, որոյ տակաւին եւ այժմ օրէնսդրութիւնքն կան եւ մնան՝ իբրու աստուածային գոլով. (Պղատ. մինովս.։)
cf. Օրինազանց.
· Calfa
Խոտորեցուցիչ յօրինաց, կամ խոտորեալ յօրինաց անտի.
Սոքա յամէն օրէնսխոտոր. (Եւս. պտմ. ՟Գ 27։)
cf. Օրինադրեմ.
· Calfa
νομίζω lege sancio. Օրէնս դնել. օրինադրել. եւ ըստ հելլենաբանութեան. Օրէն համարել. լաւ վարկանել. կարծել. puto, existimo, arbitror.
Եւ այլ զի՞նչ օրէն արդեօք իցէ, ով սոկրատէս, եթէ ոչ օրինեալքն։ Այլ ինչ արդեօք օրէնք, եւ այլ ինչ օրինեալն։ Ո՛չ մեք մեզ ինքեանց միշտ նոքօք օրինօքն օրինեմք, եւ ոչ միմեանց այլ մարդիկ։ Ո՞րպէս օրինես. զարդարն անիրա՞ւ, եթէ զարդարն արդար։ Մակացողքն զնո՞նսըն յաղագս նոցունց օրինեն, եթէ այլք այ նչ. (Պղատ. մինովս.։)
ոչ իսկ օրինեմ ես զայսոսիկ օրէնս. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
to bless, to shower down or bestow blessings on;
to bless, to consecrate, to offer;
to bless, to glorify, to sing hymns, to praise;
to bless, to prosper, to speed;
to salute, to greet;
to curse, to blaspheme;
— զսեղան, to say grace, to ask a blessing;
— զոք յերեսս, to curse a person to his face;
ո՞չ օրհնեցի զքեզ, didnt I curse you nicely ?
· Calfa
εὑλογέω benedico. Բարեբանիլ. գովել. մաղթել կամ կամիլ ումեք զբարիս. սուրբ եւ նուիրական համարել կամ առնել. ուստի՝ Օրհնել աստուծոյ զարարածս՝ է բարիս խոստանալ եւ շնորհել, եւ սրբել զնոսա.
ՕՐՀՆԵԼ ԶԱՍՏՈՒԱԾ՝ է Փառս եւ գովութիւնս տալ նմա, եւ Գովաբանել կամ երգանել. որ եւ ասին ի յն. լտ. εὑλογέω benedico αἱνέω laudo ὐμνέω, ἁνυμνέω hymnum dico, cantu celebro ᾅδω cano, canto.
Օրհնեաց զնոսա աստուած, եւ ասէ, աճեցէ՛ք եւ բազմացարու՛ք։ Օրհնեաց աստուած զօրն եօթներորդ, եւ սրբեաց զնա։ Օրհնեցից զքեզ, եւ եղիցիս օրհնեալ։ Օրհնեցից զօրհնիչս քո։ Այո՛ օրհնելով օրհնեցից զքեզ.եւ այլն։
Օրհնեա՛ անձն իմ զտէր։ Օրնեցէք մանկունք զտէր, Երկիր պագի տեառն, եւ օրհնեցի զտէր աստուած տեառն իմոյ աբրաամու։ Ի մէջ եկեղեցւոյ օրհնեցից զքեզ։ Օրհնեսցու՛ք զտէր, զի փառօք է փառաւորեալ.եւ այլն։
որ օրհնես զայնոսիկ, որք օրհնեն զքեզ տէր. (Պտրգ.։)
ՕՐՀՆԵԼ ՄԱՐԴՈՅ ԶՄԱՐԴ՝ է Մաղթել բարիս, եւ բարիհամբաւել. եւ այլն.
Կերայց. եւ օրհնեսցէ զքեզանձն իմ։ Օրհնեցից զքեզ առաջի տեառն։ Օրհնեաց զնա, եւ ասէ, ահա հոտ որդւոյ իմոյ իբրեւ զհոտ անդոյ, զոր օրհնեաց տէր. եւ այլն։ Եւ ոչ քառասուն լեզու բաւական էր. զայնչափ արանց առաքինութիւն օրհնել. (Բրս. ՟խ. մկ.։)
օրհնել զեկեղեցի, զխաչ, զսեղա, զնշխար, զբաժակ տեառն.եւ այլն։
Առեալ զհացն՝ օրհնեաց. եւ օրհնելն՝ զհոգին սուրբ ալ ի նմա, զի զհացին միուիւն յորդին աստուծոյ հրաշագործեսցէ (հոգին՝ որպէս յարգանդի կուսին). (Խոսր. պտրգ.։)
ՕՐՀՆԵԼ. εὑλογέω benedico. Յեկեղեցական իրս վարի ստէպ եւ իբր Սրբագործել. սրբել, նուիրել աստուծոյ, ձեռնադրել եւ այլ զոր օրինակ.
Ամբարձեալ զձեռս իւր օրհնեաց զնոսա։ Եւ եղեւ յօրհնեալն նորա զնոսա՝ մեկնեցաւ ի նոցանէ, եւ վերանայր յերկինս. (Ղկ. ՟Ի՟Դ. 50։)
Եդ ի վերայ գլխոց նոցա զձեռն իւր՝ յօրհնել բանիւ զնոսա. (Շ. խոստ.։)
ՕՐՀՆԵԼ, հեգնաբար, է Անիծանել, հայհոյել. փայ տալ.
Յերեսսիսկ օրհնիցէ զքեզ։ Օրհնեցեր զաստուած եւ զարքայ. օրհնեաց նաբովթ զաստուած եւ զարքայ. (Յոբ. ՟Ա. 11։ ՟Բ. 5։ ՟Գ. Թագ.։ ՟Ի՟Ա. 10։ 13։)
Եթէ ոչ յերեսս իսկ օրհնեսցէ զքեզ. փոխանակ ասելոյ, թէ անիծեալ իցէ. (Սեբեր. ՟Դ։)
Զօրհնութիւնն ընդ ամենեսին օրհնեցար ... զիա՞րդ չհաղորդեսցիս սեղանոյն. (Ոսկ. եփես.։)
Առաւել են օրհնութիւնքն՝ զոր օրհնեցի ես զքեզ, քան զայն օրհնութիւնսն՝ զոր օրհեցի ես օրհնեցայց. (Եփր. ծն.։)
benediction, blessing, doxology;
praise, laud, hymn, canticle;
blessings, great abundance, plenty, prosperity, wealth;
gift, present;
consecration;
the Eucharist;
eulogy;
relics;
instruments;
— օրհնութեանց, the Song of Songs, the song of Solomon;
— սեղանոյ, grace before meat;
— տալ, to bless, to pronounce the blessing;
առնուլ —, to receive the blessing, to be blessed;
to receive presents;
յ—ս համարիլ, to consider as a great blessing;
հայր, տուր ինձ զ— քո, father, your blessing.
· Calfa
εὑλογία benedictio αἵνος, αἵνεσις laudatio ὔμνος hymnus ᾇσμα, ᾡδή cantus, canticum, carmen, ode. օրհնելն եւ օրհնիլն, ըստ ամենայն առման. բանն եւ արդիւնքն օրհնելոյ. եւ Օրհներգութիւն.
ՕՀՆՈՒԹԻՒՆ ՕՐՀՆՈՒԹԵԱՆՑ. Նոյն ընդ Երգ երգոց ասացեալ գիրս սողոմոնի. ἅσμα ἁσμάτων canticum canticorum. (Երգ. ՟Ա. 1։)
Յեբրայեցւոց լեզուն՝ օրհնութիւն յովհաննէսն թարգմանի։ Յովհաննէս զնա անուանելով, այսինքն օրհնութիւն. (Կիւրղ. ղկ.։)
Աղօթք թերեւս առ նեղութիւն սրտին լինին, օրհնութիւն՝առ խնդութիւն սրտի։ Օրհնութիւն ոգւոյ բերկրելոյ նշանակ է. (Սեբեր. ՟Թ։)
ՕՐՀՆՈՒԹԻՒՆ. որպէս Նշանակ Օրհնութեան, պարգեւ, ընծայ, պատարագ. Տե՛ս (Ծն. ՟Լ՟Թ. 5։)
ՕՐՀՆՈՒԹԻՒՆ. Որպէս լիութիւն բարեաց. բարիք բերք. պէրէքէթ։ Տե՛ս (Ծն. ՟Լ՟Թ. 5։ Ղեւտ. ՟Ի՟Ե. 21։ Սղ. ՟Ճ՟Ի՟Ը. 8։)
Ի կրկին նշանակութիւնս անդր հայի ասելն.
Բերին մեզ օրհնութիւն՝ մի մի չափ ձէթ ամանօք։
Բերեալ զխաղողն յեկեղեցին՝ բաժանեաց օրհնութիւնս, որպէս եւ էր իսկ. (Վրք. հց. ՟Է։)
ՕՐՀՆՈՒԹԻՒՆ. որպէս Գործիք օօրհնութեանց. նուագարանք պէսպէս. (ուր յայլս դնի Սաղմոսարան, քնար, լար, թմբուկ, պար, եւ այլն) Տե՛ս (Սղ. ՟Լ՟Բ. ՟Խ՟Բ. ՟Խ՟Ը. ՟Ծ՟Զ. ՟Ց՟Զ. ՟Ղ՟Ա. ՟Ղ՟Է. ՟Ճ՟Է. -Ճ՟Խ՟Զ. ՟Ճ՟Ծ։)
ՕՐՀՆՈՒԹԻՒՆ. որպէս Մասն գիշերային ժամուն՝ սկսեալ երգովս, Օրհնեսցու՛ք զտէր։ (Շար.։ ԺՄ։)
ՕՐՀՆՈՒԹԻՒՆ. որպէս Քահանայագործութիւն, նուիրագործութիւն, հաղորդութիւն. եւ այլն, առեալի (՟Ա. Կոր. ՟Ժ. 16.)
Բաժակն օրհնութեան, ղսր օրհնեմք.եւ այլն։
Թո՛ղ զի եւ մասն հացի օրհնեալ սոսկապէս՝ որ բաժանի ռամկին յարձակման պատարագի, ըստ յն. էւլօղի՛ա, այսինքն օրհնութիւն ասի։
ՕՐՀՆՈՒԹԻՒՆ. որպէս Մասն նշխարաց սրբոց, հանդերձից նոցա, եւայլ եւս յիշատակք. եւ մեռոնն կամ ավիչկն բղխեալ որպէս քիրտն ի տապանաց սրբոց. եւ այլն.
Առին զհանդերձս սրբոյն, եւ բաժանեցին յորհնութիւն. (Ճ. ՟Ա.։)
Ի սսուրբ տապանէն բղխէ օրհնութիւն անօսղագոյն իբրեւ զփոշի առ ի բժշկութիւն հաւատացելոց. (Հ. կիլիկ.։)
Կնքեմք զցաւակնեալն անդամ պատուական խաչիւն. եւ օրհնութիւնս դնեմք ի վերայ, եւ դեղս. (Վրք. հց. ՟Բ։)
the thirty eighth letter of the alphabet, and the thirtieth of the consonants;
It was taken at the time of the Crusaders from the Greek, in order to facilitate the writing of foreign words. The ancients used in its stead the letter փ;
φνσιϰος as փիւսկեան;
It is consequently pertinent only to modern Armenian, and if found in some early writers, the words are of foreign derivation.
· Calfa
Նոր այս նշանագիր՝ ձայնեալ ըստ այլ լեզուաց ֆէ, ֆի, էֆֆէ, չիք ի մեր բարբառ. այլ փոխանակ նորին վարիմք զտառդ փ, երբեմն եւ վ, ւ. որպէս եւ լատինք, թէպէտեւ ունին F, բայց զյունական բառս գրեալս տառիւն Φ , վերածեն ի փհ, ph հնչելով ֆ։ Իսկ եբրայեցիք եւ այլ արեւելայք՝ է՛ զի տարաբերեն ֆ, եւ է՛ զի փ։ Ի մեզ յետ ՟Ժ՟Ա. կամ ՟Ժ՟Բ. դարու ի լատինացւոց առին կիլիկեցիք՝ զայլոց բառս դրոշմել ֆ նշանագրով. զոր օրինակ.
step;
sanctuary;
seat, bench, bar;
tribunal.
· Calfa
, ի-ա հլ. «դատաւորական աթոռ, քա-րոզչական ամբիոն» ՍԳր. «խորանի տեղը՝ եկեղեցու մէջ» Խոր. Յհ. կթ. «գահոյք, բազ-մոց, նստարան» Յհ. կթ. Վրդն. ծն. որից բե-մական Յհ. կթ. Նար. Սարգ. բեմասացութիւն Խոր. Խոսր. պտրգ. գրուած է նաև բեմբ (հմմտ. պատշգամ և պատշգամբ) Ոսկ. յհ. ա. 12. Փարպ. Նար. Տօնակ. որից բեմբական խոսր. ձ. գրաբեմբ Զքր. սարկ. Գ. 12. նոր գրականում ընդունուած է միայն բեմ, որից շինուած են բեմադրել, բեմադրութիւն, բե-մայարդար. բայց կայ նաև բեմբասաց, բեմ-բասացութիւն, բայց ո՛չ բեմասաց, բեմասա-ցութիւև։
= Յն. βήμα «քայլ, քայլաչափ, շքախումբ, աստիճան, սանդուխի ոտք, դատարան, բեմ-րասացութեան ամրիոն, եկեղեցու բեմ, խո-րան», որ ծագում է βαίνω<*βαμιω «րալլել» բայից (Boisacq 112). յունարէնից փոխաս-եալ են նաև ասոր. [syriac word] bīm, վրաց. ბემი բեմի, ბემონი բեմոնի (որոնք Չուբինով, 104 հայերէնից փոխառեալ է համարում)։-Յն. βημα բառի դորիական ձևն է βαρα, որի հետ պատահաբար միայն նման է յն. βαμά «րարձր տեղ»<փոխառեալ եբր. [hebrew word] bāmā «բարձրութիւն» (Sophocles 296)։-Հիւրշ. 343։
ՆՀԲ լծ. եբր. բամա, պաւմա։ ՋԲ դնում է եբր. կամ յն. իսկ ԱԲ յն.։ Վերջին ան-ռամ Վարդանեան ՀԱ 1920, 337. ասո-րերէնից տառադարձուած է համարում։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. Սչ. բ'եմ, Ախց. Երև. բ'էմ, Տփ. բիմ, Մկ. պիմ, բոլորն էլ «եկեղեցու բեմ» նշանակութեամբ։-Նոր բառ է բեմատակ Ջղ. «եկեղեցու բեմի տակը»։
Ատեանքն դատաստանի եւ բեմաց. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
ԲԵՄ որ եւ ԲԵՄԲ. βῆμα (լծ. եւ եբրչ բամա, պամա) tribunal, suggestus Ատեան, կամ բարձր տեղի ատենի. աթոռ դատողական.
Պիղոտոս ... ած զՅիսուս արտաքս, եւ նստաւ ի վերայ բեմին, ի տեղւոջն՝ որ կոչէր քարայատակ. (Յհ. ՟Ժ՟Թ. 13։)
Նստաւ դատաւորն կամ թագաւորն ի բարձր բեմի, կամ ի բեմբն՝ դատել զսուրբ վկայս. (ՃՃ. ստէպ։)
Իջեալ յերկիր տէրն՝ բեմ կազմէ, եւ տայ զվճիռ մեղաւորացն։ Յորժամ բեմ դնի, եւ դատաստան կազմի. (Երզն. մտթ.։)
Բեմ ատենի. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Ահագին է օրն դատաստանին, եւ դողումն առաջի բեմին. (Շար.։)
ԲԵՄ. Ատեան կամ ամպիոն ատենախօսութեան, կամ քարոզութեան.
Եւ կայր եզր քահանայ եւ պատմիչ օրինացն տեառն ի վերայ փայտեղէն բեմի, զոր կազմեալ էր։ Կայր եզրա քահանայ եւ գրիչ ի վերայ բեմի փայտեղինի. (՟Ա. Եզր.։ ՟Թ. 42։ Նեեմ. ՟Ը. 4։)
ԲԵՄ. βῆμα, ἰερατεῖον sacrarium, sacellum Վերնայարկ տաճարի՝ ի վեր քան զդասն, որոշեալ վասն պատարագօղ քահանայի եւ սարկաւագաց. տեղի սուրբ սեղանոյ, լայնաբար՝ Խորան. սեղան.
Եկեղեցի խրթնացեալ ի բարեզարդութենէ բեմին (կամ բեմբին). (Խոր.։ Յհ. կթ. եւ այլն։)
Ահեղ խորհուրդ քահանային, բազկատարած կայր ի բեմին. (Շար.։)
Բաժանելով միայն առ ի քահանայսն եւ ի պաշտօնեայս բացավիճակեալ տեղի, զոր կոչեմքն բեմ. (Մաքս. եկեղ.։) յն. սրբարան, կամ երիցարան. որ ըստ յունաց անջրպետեալ է յեկեղեցւոյ որմով եւ դրամբք. իսկ ըստ հայոց՝ վարագուրաւ։
ԲԵՄ. Որ եւ է բարձր տեղի. աշտիճան. գահ. բազմոց. գահոյք. նստարան.
Ելեր բազմեցար, ննջեցեր իբրեւ զառիւծ. ո՞ յարուցանիցէ զնա ի բեմէ. (Վրդն. ծն.։)
Բադրոն բեմի. (Յհ. կթ.։)
fortress, castle.
· Calfa
. ի-ա հլ. «բերդ, ամրոց» ՍԳր. ե-ղիշ. Փարպ. Խոր. «ԴՁ ձայնին պատկանող մի եռանաևի անուն» Մանրուս. (տե՛ս Ամատ. Հայոց բառ ու բան, էջ 100). որից բերոա-կալ Բուզ. բերդամէջ Ագաթ. բերդարգել Բուզ. բերդեան Բուղ. Փարպ. բերդնորդ Բուղ. բեր-դապահ Յհ. կթ. բերդաքաղաք Լաստ. Ուոք բերդատէր Ուռհ. միջնաբերդ ՍԳր. ներքնա-բերդ Յհ. կթ. վերնաբերդ Յհ. կթ. բերդամուտ ւինել Սմբ. պտմ. 57։
= Ասորեստ. [other alphabet] bi-ir-ti կամ [other alphabet] bi-ir-tu «բերդ, ամրոց», յդ. birāte «բերղեր» (տե՛ս Strassmaier Alohabetisch. Verzeichniss der Assyrischen und Akkadisrhen Wörter. էջ 192 և De-litzsch. Asyrisches Handwörterbuch, էջ 185)։ Ասորեստանեան լեզուից փոխառեալ ևն նաև արամ. [hebrew word] birtā, երր. [hebrew word] birā «դղեակ, բերդաքաղաք», թերևս նաև առոր. [syriac word] ︎ mərādā, merdā «դղեակ»։
Առաջին անգամ Klaproth, Asia, polygl, էջ 100 համեմատեց պրս. [arabic word] bār «պա-րիսպ», արաբ. burǰ [arabic word] և գերմ. Burg բառւերի հետ։ ԳԴ նոյնպէս պրս. bār։-Lagarde, Gesamm. Abhd, 64 ասոր. merda «ռղեակ» բառի հետ։ -Justi, Beiträue 1, 14 (առ Lag. Armen. Stud. § 384) հպրս. vardana «քաղաք» բա-ռի հետ, որ մերժում է Հիւբշ. ZDMG 30, 140։ ատկ. Maтep. II 22 դնում է իրանեան բառ և կարծում է գտնել Տա-բուրիի argabedh «բերդակալ» բառի մէջ։ Հիւբշ. ZDMG 46, 233 Die Se-mitischen Lzhnwörter im Altarm.
թրզմ. Տաշետն, Ուսամն. հաս. կսԽտս բառից. էջ 16 կասկածով յիշամ է ասոր. merdā, որ յայտնի կերպով մերժոմ է Հիւբշ. Arm. Gram. 301, բ և m ձայ-ների անհամաձայնութեան պատճառով։ Հիւնք. բուրդ բառից։ Bugge, Lуk Stud. 1, 37 Լիկայոնիոյ Γlερτα տեղա-նուան մէջ է ուզում տեսնել։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Բ. Խալաթեանց, Բանաս. 1902, 166 և ՀԱ 1902, 309։-Թիրեաքեան, Կարնամակ, ծանօթ. 35 դնում է ամ-բարտ-ակ ձևի հետ։ Pat-rubány ՀԱ 1906, 345-6 արմատակից է դնում բարձր և բերձ բառերին, ինչ-պէս որ Solmsen KZ 37, 575 դոթ. baurgs, հբգ. հսաքս. burg «րերդ» հա-նում է «բարձրանալ» արմատից. «բեր-դերը յառաջագոյն լէրանց բարձանց վրայ գտնուող ամուր վայրեր էին նե-ղութեան և վտանգի ժամանակ ապաս-տանելու»։ Karst, Յուշարձան, էջ 399 ասուր. birtu, Nieberg տե՛ս վերը Բարդ։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Սչ. բ'երթ, Սեբ. բ'էրց-՝, Ախց. բ'էրթ, Երև. բ'էռթ, Տփ. բիրթ, Սլմ. պեռթ, Հճ. բ'եյդ՝, Մկ. պիրթ։
ՓՈԽ (borrowing) Գւռ. թրք. Կր. pert «արտի թումբ» (Բիւրակն 1898, 626)։-Պատահական նմա-նութիւն ունի չեչէն. berd «ժայռ»։
Եւ շինեցին զամրակողմն գլուխ քաղաքին ի պարիսպս ամուր՝ յաշտարակս հզօրաց. եւ եղեւ նոցա այն իբրեւ բերդ ի բերդի ամրացեալ քաղաքին։ Գալ մարտ դնել զբերդաւն՝ որ յԵրուսաղէմ էր։ Ի ներքս ընդ բերդաւն։ Հազարապետն դղեակ բերդին (բերդաքաղաքին, ըստ յն)։ Ամրացան ի բերդս երկում ամուրս։ Եթող ի վերայ բերդին զշիմոն։ Վասն բերդիցն պաշարման։ Զբերաւն նստէին։ Ի բերդն արշաւեցին. եւ այլն. (՟Ա. Մակ. ՟Բ. Մակ.։)
Նստան շուրջ զբերդաւն. (Խոր. ՟Գ. 35։)
Յարձակէին ի վերայ բերդից եւ աւանաց. (Եղիշ. ՟Գ։)
Բերդիւք. զբերդիւն. (Խոր. աշխարհ.։ Յհ. կթ.։)
Ամուր բերդից. (Փարպ.։ Տե՛ս եւ Բերդեան։)
ἅκρα, ἁκρόπολις, πύργος ars (arcis) Շինուած բարձրապարիսպ ի վերնակողմն քաղաքի՝ իբրեւ ամրութիւն. ամրակողմ քաղաքին բրգօք եւ աշտարակօք. կամ ուրոյն շինեալ աւան անառիկ՝ հանդերձ զօրօք եւ զինուք. դղեակ. ամրոց. ակառն.
fruitful, fertile.
· Calfa
(-րւոյ, -րեաց) «բարեբեր, ար-գասաւոր, պտղաբեր» Ագաթ. Փիլ. Խոր. Պեա-Նար. ունինք նաև բերիւր Մծբ. 108, բեր-րիւր Մծբ. 102 հոմանիշները (վերջինը ըստ ՆՀԲ. իսկ ըստ տպ. բերրի)։
-Կազմուած է բեր-արմատից (բերել, բերք), -րի, -իւր անծանօթ մասնիկներով (տե՛ս բեր). հմմտ. բերուկ, բերունակ և լտ. fertilis «բերրի» հոմանիշները՝ տրոնք ծագում են նոյն բեր=լտ. fero արմատից։
ՆՀԲ բերիւք լի, այսինքն բեր-լի։ Ե, Գեանօեղեան ZAPh 1, 58 բեր-առմա-տից -ro մասնիկովս
εὕφορος fertilis, ferax, fecundus որ եւ Բերիւր, Բերունակ, Բերուկ. Բերիւք լի, բարեբեր, արգասաւոր, արգաւանդ, պտղատու, բազմապտուղ, իրօք կամ նմանութեամբ.
Արգաւանդ եւ բերրի լինել դաշտացն՝ հասկաց լրութեամբ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ի դաշտ մի արգաւանդ եւ բերրի։ Եւ է արդարեւ բերրի եւ թագաւորական դաստակարտն. (Խոր. ՟Ա. 11։ ՟Բ. 39։)
Բերրի էր երկիրն նոցա. (Պիտ.։)
Մատուսցէ զատոքութեանն բերրի զպտուղ՝ սերմանողացն. (Ագաթ.։)
Որթ բերրի տնկեցի ի նմա. (Սարկ. քհ.։)
Անգիտութեամբ զբերրիսն խզելով ուռս. (Պիտ.։)
Տունկս բերրեաց՝ բերողաց բարեաց։ Հաստատեալ ի տունկն կենաց բարեացն բերրի. (Նար. խչ. եւ Նար. մծբ.։)
turpentine.
· Calfa
«մի տեսակ սև ու փոքրիկ պտուղ է» Ծն. խգ. 11. որից բևեկնի «նոյնի ծառը, որից պատրաստում են բևեկնի իւղը (ռուս. скипидаръ). լտ. pistacia terebinthus L (ըստ Արթինեան, Ածաշնչի տունկերը, էջ 19)» ՍԳր. Վեցօր. 101. Եփր. թգ. 428, 439, նոյն ծառը պարզ բեւեկն ձևով ունի Վեցօր. էջ 97. բառիս յետին ձևերն են՝ բևեկ Վստկ. 202, բերկի, բեպկի՝ ՀԲուս. § 337. կայ նաև պևե-կըն, որից կազմուած է պևեկնակայծակ ««ահաբորբոք» ԱԲ (շփոթուած պևկի «մարև» բառի հետ)։-Կայ նաև ըստ ՀԲուս. § 3303 բեբեկ «անծանօթ բուսական մի նիւթ», որ չի կարող նախորդից տարբեր բան լինել։
Հիւնք. բաւական բառից. հմմտ. յն, αρϰετός «բաւական» և ἀρϰευϑος «բևե-կըն»։ Ուղուրիկեան (տե՛ս ԳԲ էջ 274 և 1405) յն. պևկէ բառի հետ։
ԳՒՌ (dialectal) Խրբ. բ'էվգի, Զթ. բ'իբիգ, բ'իբգինէ. նոյն է նաև Բիւթ. բեմպիկ. որից բևկիմորն Իլպ. «ուտելի լեռնային բանջար ինչ»։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ბელეკონი «րևեկնի» Ես. ա. 30 (ուր հայ ընագիրն էլ անի բևեկնի) որից ბელეკონის-წებო բելեկոնիո-ծեբո «րե-ւեկնի իւղ, cкипидаръ»։
Տարա՛յք ... ստաշխն, եւ բեւեկն, եւ ընկոյզ. (Ծն. ՟Խ՟Գ. 11։)
Վարիցեն առ արմատովք երիթ ի բեւեկն (կամ ի պէւկէս) փայտէ. (Վեցօր. ՟Ե։)
Որպէս եւ ի Բժշկարանս գրի.
Բեւկնոյ խէժ, յելքլպուտմն, կամ յելքան պուտմ, սպիտակ ձութ։ Յիշի եւ ի գիրս (Վստկ. ՟Ծ՟Թ. ՟Ձ՟Թ.)
ռմկ. բեւեկ. τερέβινθον terebinthum թ. դըրմընթին. Պտուղ բեւեկնի ծառոյն, որ լինի դեզ.
ԲԵՒԵԿՆ. որպէս Անուն ծառոյ. cf. ՊԵՒԿԷ. πεύκη picea, larix, pinus
ի բառս Գաղիանոսի յիշի Բեւեկն, իբր յն. ալփալ եւ արաբ. բոթմն, կամ պուտմ. թ. մանակօզ, մէնէգիզ։ Դարձեալ անդ Բեւեկնի կռէժ, կամ Բեւկի խէժ, որ եւ յունական ձայնիւ Կողփոնիա ասի, իբրեւ ռետին կողոփոնիայ քաղաքին. κολοφονία colophonia, resina
rich, potent;
o! oh!
· Calfa
, ի հլ. «մեծ. 2. աւագ, իշ-խանաւոր» Համամ. քեր. 275. Երղն. և Ն։ քեր. «ո՛հ, ի՛նչ զարմանալի, ի՛նչ հիանալի» (զարմացական ձայնարկութիւն) Թր. քեր. 33, Երղն. և Նչ. քեր. որից բաքասական «զար-մացական» (իբր բա՛ք, բե՛ք ասելու) Թր. քեր. 33. Երզն. և Նչ. քեր.։ Նոյն բառն է, որ դար-ձել է Բառ. երեմ. էջ 54 բեոգ «մեծ»։
ՆՀԲ թրք. [arabic word] pek «պինդ, յոյժ», [arabic word] berk «ամուր, պինդ», [arabic word] bōyūk «մեծ». Lag. Arm. Stud. § 389 պրս. [arabic word] bax (միջարկութիւն գովութեան)։
ԲԵՔ կամ ԲԷՔ, ի, ից. Ձայն անսովոր՝ որպէս Մեծ. աւանդ. ճոխ. իբր այլազգականքս.
Բեքն, մեծ. եւ ջեքն (որպէս թ. չէ՛գ ... ) աւելի մեծ եւ բարձր։ Բէքիցն աւանք, եւ ջէքիցն խումբք սոսկականք են եւ գեղաղէշք. (Երզն. քեր. եւ Նչ. քեր.։)
մջ. կամ մկ. Դարձեալ, իբր մջ. կամ մկ.
Բաքասականն է, որ հրաշանալով լինի ասացեալ. բե՛ք, այնպէս գեղեցիկ էր սկիզբն. բե՛ք, այնպէս պայծառ են հրեշտակք. այս է իբր այլազգական մջ. փէ՛հ, փէ՛հ փէ՛հ (Երզն. քեր. եւ Նչ. քեր.։)
cf. Բեք.
· Calfa
, ի հլ. «մեծ. 2. աւագ, իշ-խանաւոր» Համամ. քեր. 275. Երղն. և Ն։ քեր. «ո՛հ, ի՛նչ զարմանալի, ի՛նչ հիանալի» (զարմացական ձայնարկութիւն) Թր. քեր. 33, Երղն. և Նչ. քեր. որից բաքասական «զար-մացական» (իբր բա՛ք, բե՛ք ասելու) Թր. քեր. 33. Երզն. և Նչ. քեր.։ Նոյն բառն է, որ դար-ձել է Բառ. երեմ. էջ 54 բեոգ «մեծ»։
ՆՀԲ թրք. [arabic word] pek «պինդ, յոյժ», [arabic word] berk «ամուր, պինդ», [arabic word] bōyūk «մեծ». Lag. Arm. Stud. § 389 պրս. [arabic word] bax (միջարկութիւն գովութեան)։
ԲԵՔ կամ ԲԷՔ, ի, ից. Ձայն անսովոր՝ որպէս Մեծ. աւանդ. ճոխ. իբր այլազգականքս, զի ասի.
Բեքն, մեծ. եւ ջեքն աւելի մեծ եւ բարձր։ Բէքիցն աւանք, եւ ջէքիցն խումբք սոսկականք են եւ գեղաղէշք. (Երզն. քեր. եւ Նչ. քեր.։)
Դարձեալ, իբր մջ. կամ մկ.
Բաքասականն է, որ հրաշանալով լինի ասացեալ. բե՛ք, այնպէս գեղեցիկ էր սկիզբն. բե՛ք, այնպէս պայծառ են հրեշտակք. այս է իբր այլազգական մջ. (Երզն. քեր. եւ Նչ. քեր.։)
Beelzebub;
satan, devil.
· Calfa
, ա հլ. «սատանայապետ, դևերի իշխանը» ՍԳր. որից նաև Նար. Լմբ. ժղ. գրուած է նաև պէլզէպուպ Մծբ. 388, բե-հեղզեբուղ, բեղզեբուղ ևն. կրճատմամբ զե-բուղ Տաթև. ամ. 70. բազու Վրդն. առկ. 43. հոլովումը ցոյց է տալիս, որ իբր յտ. անուն է գործածուած։
= Եբր. [hebrew word] be'elzebub, որ բուն նշանակում է «ճանճիկ աստուած» և փղրշ-տացոց աստուածներից մէկն էր։ Եօթանա-սունք այս բառը մեկնել կամ կարդացել են [hebrew word] be'elzebul, որ նշանակում է «աղտեղութեան կամ աղբի աստուած» (չա-րամիտ բառախաղ!). հմմտ. արաբ. [arabic word] zabīl (ռմկ. zibil) «աղտեղութիւն, աղբ»։ Ըստ այսմ տառադարձուել է յն. βeεrζεβοῦι, որից էլ հայերէն ձևը։ Յունարէնից է նաև վրաց. բելզեբուլի ბელზებული «չար ոգի-ների պետը», որից გამაბელზებელი զամա-բելզեբելի «մոլեդնիլ, դիւահարիլ», իսկ եբ-րայականից կամ ասորականի՞ց է արաբ. [arabic word] belez «սատանայ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 162)։
Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
ԳՒՌ (dialectal) Սեր. բ'էհցէբ'ուղ «շատ տգեղ»։
Բէհեղզեբուղաւ իշխանաւն դիւաց հանէ գա զդեւս. (Մտթ. ՟Ժ. 25. ՟Ժ՟Բ. 24. 27։ Մրկ. ՟Գ. 2. եւ այլն։)
Բելիարայ զանձն դաւանեաց ... բեհեղզեբուղայ ձեղուն նկարեալ. (Նար. ՟Ծ՟Ա։)
ԶՔրիստոսի նշանսն բեղզեբուղաւ համբաւել. (Լմբ. ժղ.։)
βεελζεβούλ beelzebub ԲԷԵՂԶԵԲՈՒՂ գրի եւ ԲԵՀԵՂԶԵԲՈՒՂ, ԲԵՂԶԵԲՈՒՂ, եւ այլն. Բառ եբր. պէէլզէպուպ. Այն է Ճանճիկ աստուածն ակկարոնի. զի պէէլ՝ է բահաղ, բէլ, կամ Աստուած, տէր. եւ զէպուպ, ճանճ։ Առ հրէայս յետինս վարիւր իբրեւ Սատանայ՝ իշխան դիւաց.