Entries' title containing ա : 10000 results

Անփառ, ից

adj.

inglorious, unhonoured, abject.

· Calfa

NBHL (12)

ἅδοξος. ingorius, ignobilis. Որ չունի փառս ինչ. անփառունակ. անփառաւոր. անշուք. խոնարհ. նուաստ. նամսըզ. պիիզզէթ. հագիր.

Ոչինչ օգուտ է փառք անփառի. (Վրք. հց. ձ։)

Զանփառն եւ զանկատարն ... միացեալ ընդ անփառիս եւ անկատարիս. (Խոսրովիկ.։)

Անփառ, աղքատ յաղքատաց. (Բրս. հայեաց.։)

Ոչ զփառաւորն, եւ ոչ զանփառսն. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 5։)

Ոչ ոք կարէ ճոխանալ առանց անփառից. (Մխ. առակ.։)

Ոմանք անփառք եւ աներեւելիք գոլով. (Անյաղթ պորփ.։)

Աներեւոյթք, անփառք, նուաստք. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)

Առ խոնահրութեանն եւ աղքատութեանն, եւ անփառն լինելոյ։ այսպէս խոնարհ եւ անփառ երեւեցաւ. (Սկեւռ. ես.։)

Ըստ մարմնազգեցութեանն անշուք եւ անփառ յերկրի շրջելոյն. (Վահր. յայտն.։)

Եւ Զրկեալ ի փառաց, կամ ի պսակաց.

Մնան ի տեղի ինչ՝ անվտանգ ի սատանայէ, եւ անփառս յաստուծոյ. (Լմբ. պտրգ.։)


Անփառացի

cf. Անփառ.

· Calfa

NBHL (3)

Եղիցի առ ի մարդկանէ վայելչաբար անփառացի՝ յաղագս շրջապատեալ սփածմանն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 34։)

Թողուլ անփառաւորս։ Մի՛ գուցէ անփառաւոր դարձցիս անդրէն. (Պտմ. աղեքս.։)

Իսկագոյն եւ տիրագոյն է իմաստուն աղքատն քան զանզգա մեծատունն, անփառաւորն քան զփառաւորն. (Փիլ. լին.։)


Անփառութիւն, ութեան

s.

inglorious state, abject condition, vileness, baseness.

· Calfa

NBHL (8)

ἁδοξία. ignominia, dedecus, vilitas. Պակասութիւն փառաց. անշքութիւն. անպատուութիւն. անարգութիւն. նուաստութիւն. խոնարհութիւն.

Ելեալ աղքատութիւն եւ անփառութիւն, մեծութիւն եւ փառք զհետ մատնեն։ Ի փառասիրութենէ թեւակոխեն յանփառութիւն. (Փիլ. լին. եւ Փիլ. ել.։)

Դարձուցանէ զփառս յանփառութիւն։ Սնափառութեանն (ընդդէմ դնել) զանփառութիւն. (Յճխ. ՟Է. ՟Ի՟Գ։)

Անփառութիւն նորա՝ մեզ փառք. (Աթ. ՟Ա։)

Տուեալ սմա փառս եւ բարձրութիւն՝ լուծումն է մարմնոյ անփառութեան. Կիւրղ. գանձ.։ Նախ քան զմահուն մեռելութիւն՝ անփառութեամբ յաթոռոյն ի վայր կործանեալ. (Խոր. ՟Գ. 68։)

Ոմն խորշեալ երկնչի, զի մի՛ անկցի յանփառութիւն ինչ. (Նիւս. բն.։)

Լի է անփառութեամբն. զի ցանկալ փառաց անփառութիւն է. եւ փառք ճշմարիտ՝ որ զփառս արհամարհէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)

Սկիզբն անփառութեան՝ պահպանութիւն բերանոյ, եւ անպատուութեան սիրողութիւն. (Կլիմաք.։)


Անփառունակ

cf. Անփառ.

· Calfa

NBHL (3)

Անփառունակ եւ սգաւոր լինէր նախաստեղծին անձն. (Մամբր.։)

Որ անփառունակն է նախաստեղծին յանցաւորութեամբն։ Նա յանճառ փառսն վայելէ, եւ մեք անփառունակ զառածանիմք. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Գ. եւ ՟Ժ՟Բ։)

Ամենայն ուրեք զաննշանն եւ զանփառունակն ընտրէր (կենցաղ)։ Ի տղայական սկսեալ հասակէն. եցոյց զանփառունակն լինել քան զամենայն որդիս մարդկան. (Սկեւռ. յեսայ.։ եւ Գէ. ես.։)


Անփոխ

cf. Անփոփոխ.

· Calfa

NBHL (5)

Որ ոչ փոխի. անփոփոխ. անյեղլի. հաստատուն. որ չիփոխուիր. թէպտիլ օլմազ.

Անփոխ, եւ անվախճան օրէնս. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)

Զիս փոփոխել այժմ ի բարին, զի մի՛ անփոխ մատնիմ չարին (կամ ուժին). (Յիսուս որդի.։)

Ստանալ զանփոխն եւ զհաստատուն. (Սկեւռ. աղ.։)

Յատուկ, որ է անփոխ, մարդոյս է, ծիծաղելն. սոյնպէս եւ ամենայն կենդանեաց բնութիւն անփոխ, որ է յատուկ. որպէս հաջելն շանց է, եւ վրնջելն է ձիոց. (Երզն. քեր.։)


Անփոխադրելի, լւոյ, լեաց

adj.

immutable, not liable to change, invariable.

· Calfa

NBHL (7)

ἁμετάθετος, ἁμετάβολος, ἁνεξάλλακτος. immutabilis, invariabilis, integer servatus. Որում չէ մարթ փոխադրիլ. անփոփոխելի. անյեղլի. եւ Անայլայլելի. անշարժ. հաստատուն.

Յարակային եւ անփոխադրելոյն նոցա տեսութեանն։ Անփոխադրելի եւ անշփոթ սերտութեամբ. (Դիոն. եկեղ. եւ Դիոն. ածայ.։)

Ի խորհուրդս անփոխադրելիս. Մաքս. ի դիոն.։ Որպէս հրոյ է ջեռուցանելն. քանզի անփոխադրելի է այս. (Նիւս. բն. ՟Բ։)

Ցանկութիւն առ աստուած հաճութեան հաստատուն եւ անփոխադրելի. (Բրս. հց.։)

Անփոխադրելի սահման, կամ կամք, հարստութիւն։ Ուխտիւ անփոխադրելեաւ։ Յայլ իմն էութիւն անփոխադրելի, եւ այլն. (Նար.։)

Անփոխադրելի բարք. (Ոսկ. լուս.։)

Ի հօրն բնութենէ անբաժանելի է եւ անփոխադրելի. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Զ։)


Անփոխան

adj.

immutable, invariable.

· Calfa

NBHL (2)

Որոյ չիք փոխան. անփոխանորդելի. անփոխանակելի. անգին.

Եւ ոչ փոխան անփոխանին՝ ետու ըզսէր անցաւորին. (Յիսուս որդի.։)


Անփոխանակելի

cf. Անփոխան.

· Calfa


Անփոխանորդ

adj.

which cannot be replaced.

· Calfa


Անփոխելի

cf. Անփոփոխ.

· Calfa

NBHL (3)

Անփոխ. անփոփոխելի.

Կանոն անփոխելի. (Նար. գանձ եկեղ.։)

Պատկերդ հօր անփոխելի. (Ժմ.։)


Անփոյթ

adj.

negligent, careless, inattentive, indifferent, indolent;
— առնել, — լինել, to neglect, to slight, cf. Անտեսել.

· Calfa

NBHL (22)

ἁμελής qui curam non gerit, negligens Չունօղ զփոյթ. անհոգ. հաճէթսիզ. իհմալ էտիճի.

Եւ ἁμελής. qui negligitur, cujus cura non geritur. Ոչ հոգացեալ, անխնամ. զորմէ չառնեմք չառնեմք զփոյթ. թէրք՝ իհմալ օլունմուշ, ինթիմամսըզ.

ԱՆՓՈՅԹ ԱՌՆԵԼ. ἁμελέω. curare non habeo, supersedeo, negligo, contemno. Անտես առնել. զանց առնել. փոյթ չառնել. եւ Անփութութիւն առնել. յուլանալ. հեղգանալ. արհամարհել. չհոգալ, հոգը չըլլալ. իհմալլըգ էթմէք, խօրլամագ. պագմամագ.

Անփոյթ առնեմք զբազմօքն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Զ։)

Ոչ իբրեւ զանփոյթ եւ զանպիտան կանայս. (Փարպ.։)

Հանդերձ անփոյթ. (Արիստ. առաք.։)

Ելից արկ ի յականջս նորա զանփոյթ մեծ իրս. (Եփր. համաբ.։)

Անփոյթ առնել զինէն. զնոցանէ, զիրաւանց, զշնորհաց. (Երեմ. ՟Դ. 17։ ՟Լ՟Ա. 32։ Իմ. ՟Գ. 10։ ՟Ա. Տիմ. ՟Դ. 14։)

Անփոյթ առնել զքաջութենէ եւ զբարի յիշատակաց, կամ զքոյովն խրատու, կամ այսպիսի գիտութեանց. (Խոր.։)

Անփոյթ առնել աւանդիցն, կամ ծանունցն, կամ այսմիկ, կամ հրամանին, կամ ի խորհել. (Յճխ.։ Յհ. իմ. ատ. ՟Ի՟Գ։ Յհ. կթ.։ Լմբ. համբ. եւ Լմբ. սղ.։)

Անփոյթ արար ի նմանէ. (Եփր. ել.։)

Ոչ անփոյթ արար զուսմանն. (Սեբեր. ՟Ժ։)

Եւ ոչ զմարդկայինսն առնէ անփոյթ. (Սահմ. ՟Է։)

Անփոյթ առնել զհանգիստ, զայս, զմեզ, զանձին կորուստ, զբազմածախ ինչս, զմի ոք յոչխարացն. (Յհ. իմ. ատ.։ Յհ. կթ.։ Խոսր.։ Նար. խչ.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Զ։)

Անփոյթ զքոյդ առնել զյօժարութիւն. (Նանայ. յռջբ։)

Վասն եկեղեցեաց մի՛ անփոյթ արասցեն. (Նիւս. թէոդոր.։)

Եւ ի գոլոյն աստուած ոչ անփոյթ արարեալ. քանզի եկաց մնաց այսպէս բոլորիցս տէր. (Պրպմ. լ.։)

ԱՆՓՈՅԹ ԼԻՆԵԼ. որպէս կր. վերնոյն. Յանհոգս կամ անխնամ թողեալ լինել. եւ Չլինել փութոյ. իհմալ օլունմագ, թէրք օլունմագ.

(Քարեղէն պատկերքն) անփոյթք եղեալք տգեղանան. (Ագաթ.։)

Փոքր ինչ եւ ի մէնջ յաւելեալ անփոյթ եղելումն ի նոցունց բանի. (Շ. մտթ.։)

Խնդրելով զօգնութիւն՝ անփոյթ լինի. (Լմբ. սղ.։)

Անփոյթ եղեւ նոցա զիրացն. այսինքն չեղեւ փոյթ. (Վրդն. պտմ.։)


Անփոյթութիւն, ութեան

s.

negligence, carelessness.

· Calfa

NBHL (3)

Չիք ինչ յարարածոց՝ որ յանփոյթութենէ առանց տեսչութեան կայցէ. (Վեցօր. ՟Ե։)

Կարեւորքն յանփոյթութեան են, եւ չպիտոյքն ի բազում խնամակալութեան։ Ցուցանէր զընչից անփոյթութիւն։ Անտի եկեսցուք յընչիցն անփոյթութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 6։ եւ Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Դ։)

Հօտին հոգաբարձութեան թերատեսութիւն եւ անփոյթութիւն. (Սարկ. քհ.։)


Անփորձ, ից

adj.

that does not put to the test;
that is not tried or put to the test;
inexperienced, untried, new;
pure, chaste.

· Calfa

NBHL (35)

ἅπειρος. imperitus, ignorans, ἁπείρατος inexpertus, experimento carens. Որ չէ՛ փորձ, կամ զփորձ առեալ. անհմուտ. անտեղեակ. անգէտ. անվարժ. պիվուգուֆ. աճէմի.

ἁδόκιμος, ἅκριτος. improbatus, reprobus, rejectaneus, indiscretus, inconsideratus. Ո՛չ փորձեալ հրով, կամ այլովք փորձիւք. ոչ գտեալ փորձ եւ ընտիր. չընտրելի. անպիտան. խոտան. գալ օլունմամըշ, հէտտէտէն կեչմէմիշ.

ἁπείραστος, ἅψαυστος, ἁθῷος. intentatus, illibatus, expers, indemnis, ἅχραντος, intactus. Ո՛չ փորձեալ ի չարէ. անփորձելի. անպարտելի, ազատ, անկցորդ. անմերձ. անարատ. մաքուր. անշաղախ. կոյս. եւ առաքինի.

Անփորձ ելով յառաքինութենէն։ Յանխորհրդոցն եւ յանփորձից։ Օտար իրաց եւ անփորձի՝ զբունն հարազատն եւ զընդ փորձ անցեալն. (Փիլ.։)

Անփորձ եւ անկիրթ մարդոյն. (Եղիշ. ՟Բ։)

Նաւուղիղ՝ ործացեալ եւ լքեալ զօրէն որ անփորձ է ծովու. (Բրս. յուդիտ.։)

Տղայական հասակն անփորձ է բարւոյ եւ չարի. (Վրդն. աւետար.։)

Անփորձ լինելով վշտի։ Անփորձք պատրաստութեան։ Զանփորձ ոմանս մարտից. (Պիտ.։)

Զայսլ խրատեմ, եւ ես ինքն անփորձ եմ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)

Անփորձ գտեալ իշխանական կարգին։ Ոչ եմք անփորձ յայսպիսի աստուածագործակ տնօրէնութեանց. (Լմբ. պտրգ.։)

Յանփորձից ոք տնկոց հարցանէ զնռնենի. (Մխ. առակ.։) Ասիցէ ումեք տխմարաց եւ անփորձից. (Նիւս. կազմ. ՟Ի՟Դ։)

Անփորձիցն եւ տկարաց։ Անփորձ էր ի խարդախութենէ թշնամւոյն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա. եւ ՟Զ։)

Մի՛ զիս փորձեր, տէր, ընդ նմին, զանփորձ բարեաց ամենայնին. զփորձեալս ի չարն, եւ ոչ բարին, եւ զանհամբեր անձն ի փորձին. (Յիսուս որդի.։)

Փո՛րձ տես զանփորձ արծաթոյ։ Արծաթ ձեր անփորձ. (Առակ. ՟Ի՟Ե. 4։ Ես. ՟Ա. 22։)

Մատնեաց յանփորձ միտս, եւ յախտս անարգութեան. (Կիւրղ. գանձ.։)

Ի միտս անփորձս. (Ոսկ. եփես.։)

Երիկամունքս անփորձ. (Նար. ՟Ծ՟Զ։)

Որոց սկիզբն անփորձ, եւ ամենայնն ի բաց ընկենլի։ Անփորձ եւ աննշանաւոր մահու վճարեսցէ զկեանս. (ՃՃ.)

Յանփորձ եւ յանընտիր բարս։ Անփորձք եւ անարգք. (Փիլ. իմաստն.։)

Աստուած անփորձ է չարեաց (կամ ի չարեաց. յն. չարաց) (Յկ. ՟Ա. 13։)

Անփորձ մշակն քրիստոսի. (Ճ. ՟Բ.։)

Որ ամենեւին անփորձ ես ի չարեաց։ Անփորձ յանցանաց. (Նար. ՟Կ՟Գ. եւ Նար. խչ.։)

Նա միայն գտաւ անփորձ ի չարէն, եւ հաճոյ աստուծոյ. (Լմբ. ստիպ.։)

Երկիր ծարաւուտ յկոյսն կոչէ, որ անփորձ էր ամուսնութեանն խառնից. (Ոսկ. ես.։)

Առ զմարմին յանփորձ կուսէն. (Եղիշ. ՟Բ։)

Հարսն անփորձ. (Շար.։)

Անփորձ են յառնէ։ Յանփորձ ամուսնութենէ ծնար զէմմանուէլն. (ՃՃ.)

Պսակ ընտրութեան՝ անփորձ գովութեան. իբր անստգիւտ, կամ չեւ տեսեալ. անլուր, (Նար. կուս.։)

Անփորձ բարեաց (այսինքն անմասն ի բարեաց). (Յիսուս որդի.։)

Եւ երեւիս որպէս զյոբն՝ անփորձդ (այսինքն չեւ փորձեալ ի դիւէ), եւ յետ փորձանացն՝ արդար. (Լմբ. սղ.։)

Որ ոչն փորձէ զանձն իւր, կամ չքննէ զխորհուրդ. եւ այլն.

Որ անփորձ եւ անսուրբ անձամբ ուտէ եւ ըմպէ, պարտական լինի արեանն քրիստոսի. (Եփր. պհ.։)

Մերձենայ ի սոյն անփորձ խորհրդով։ որպէս զանփորձ դատապարտիմ. (Լմբ. պտրգ.։)

Առանց փորձանաց կամ փորձեան. անվտանգ.

Որ զչափ աւուրն անփորձ անցուցանել զմեզ արժանի արարեր. (Ճշ.։)


Անփորձութիւն, ութեան

s.

want of temptation;
inexperience.

· Calfa

NBHL (6)

Գոլն անփորձ ըստ ՟Ա նշ. ἁπειρία. (imperitia, ignorantia, inexpertum esse). Անհմտութիւն. տգիտութիւն.

Օրինակ գինւոյ անփորձութեանն՝ նոյ. (Բրս. պհ. ՟Ա։)

Անփորձութեամբ բարւոյն յանցանել, եւ սխալանս կրել։ Հա՛րկ է անփորձութեամբ կառավարին ի գահիցն վիժել. (Փիլ. այլաբ.։)

Որք յանփորձութենէ կամիցին խառնիլ ընդ չարիս որպէս ընդ բարիս. (Բրս. հց.։)

Եւ Ազատութիւն ի փորձանաց.

Յորում ի խաղաղութիւնն աստուծոյ վայելէ, եւ յանփորձութեան տիսն. (Լմբ. սղ.։)


Անփութութիւն, ութեան

s.

cf. Անփոյթութիւն.

· Calfa

NBHL (7)

որ գրի եւ Անփոյթութիւն. ἁμελεία. incuria, negligentia. Անփոյթն լինել. չունելն զփոյթ. անհոգութիւն. յուլութիւն. ապախտ կամ անտես առնելն. հաճէթսիզլիք, իհմալլըգ.

Հետեալ լինի զեղխութեան պղերգուիւն, անփութութիւն. (Արիստ. առաք.։ Փիլ. տեսական. եւ Փիլ. լին.։)

Ծուլութեամբ անփութութեան. (Բրս. վեցօր. ՟Թ. եւ Բրս. հց. ՟Ի։)

Կարճակտուր պատմել բանիւք անփութութեամբ. (Փարպ.։)

Եթէ բնաւին յանփութութեան եղեւ. (Մխ. դտ.։)

Կամ թէ ի տեառնէ եղեւ անփութութիւնն. (Եփր. մնաց.։)

Վասն անփութութեան. (Եփր. աւետար.։)


Անփուտ

adj.

not rotten, incorruptible, not liable to decay.

· Calfa

NBHL (3)

ἅσαπτος. non obnoxoisu putredini, incorruptus. Որ ոչ փտի. անփտելի. կարծր. երկարատեւ. չիւրիւմէզ.

Փայտս անփուտս. (Ել. ՟Ի՟Ե. ՟Լ՟Է. եւ այլն։)

Ընդէ՞ր ի փայտից անփտից տապանակն։ Բնութիւն անմարմնոցն եւ իմանալեացն անփուտ եւ անապական եւ տեւող է. (Փիլ. ել. եւ Փիլ. լին.։)


Անփոփոխ, ից

adj. adv.

immutable, invariable, unalterable, uniform, constant immutably, invariably.

· Calfa

NBHL (8)

ἅτρεπτος, ἁμετάθετος, ἁμετάβολος. imutabilis. Որ ոչ փոփոխի. անփոխ։ անյեղլի. անայլայլելի. հաստատուն. անվրէպ. տէյիշմէզ, թէպտիլ օլմազ.

ἁμεταβόλως, ἁτρέπως. immutabiliter. իբր Անփոփոխապէս. անյեղլի օրինակաւ. նոյնպէս միշտ՝ որպէս յառաջն.

Անփոփոխ են բարիքն։ Լոյս անփոփոխ։ Անփոփոխ կենաց։ Յանփոփոխ քաղաքին. (Ագաթ.։)

Անփոփոխ ճշմարտութիւն. (Յճխ. ՟Գ։)

Անփոփոխ ներողութիւն, կամ սիրոյ քո գթութիւն։ Պատահումն գունոյ, կամ չար անփոփոխ. (Նար.։)

Անփոփոխ ձայնարձակութիւն (հաւու). (Փարպ.։)

Սա հովուեսցէ զմեզ որպէս յառաջն. (Նար. խչ.։)

Թոյլ տացել մեզ ի մեր աւանդութիւն մնալ անփոփոխ. (Լմբ. ատեն.։)


Անփոփոխադիր

adj.

cf. Անփոփոխ.

· Calfa

NBHL (3)

Անփոփոխադիր տեսակ յինքեան նկարէր. (Նար. խչ.։)

Դադարումն եւ կայք յաւիտենականք եւ անփոփոխայեղս. (Մաքս. ի դիոն.։)

Որպէս բնութիւն տուողին անփոփոխական է, նմանապէս եւ տուրքն որ ի նմանէ՝ անփոփոխական է. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)


Անփոփոխայեղ

adj.

cf. Անփոփոխ.

· Calfa

NBHL (3)

Անփոփոխադիր տեսակ յինքեան նկարէր. (Նար. խչ.։)

Դադարումն եւ կայք յաւիտենականք եւ անփոփոխայեղս. (Մաքս. ի դիոն.։)

Որպէս բնութիւն տուողին անփոփոխական է, նմանապէս եւ տուրքն որ ի նմանէ՝ անփոփոխական է. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)


Անփոփոխական, ի, աց

adj.

cf. Անփոփոխ.

· Calfa

NBHL (4)

ԱՆՓՈՓ ԱՆՓՈՓԵԼ. cf. ԱՄՓՈՓ. եւ այլն։

Անփոփոխադիր տեսակ յինքեան նկարէր. (Նար. խչ.։)

Դադարումն եւ կայք յաւիտենականք եւ անփոփոխայեղս. (Մաքս. ի դիոն.։)

Որպէս բնութիւն տուողին անփոփոխական է, նմանապէս եւ տուրքն որ ի նմանէ՝ անփոփոխական է. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)


Անփոփոխելի, լւոյ, լեաց

adj.

cf. Անփոփոխ.

· Calfa

NBHL (5)

Երկու անփոփոխելի իրօքն. (Եբր. ՟Զ. 46։)

Անփոփոխելի գոլով, անփոփոխելի իցէ ի չարչարիլն՝ աստուած գոլով. (Աթ. ՟Դ։)

Ոչ՝ որ ինչ էրն, փոփոխեցաւ. վասն զի անփոփոխելի է. այլ որ ոչն էր՝ էառ. (Ածաբ. յայտն.։)

Անփոփոխելի կարգ, կամ գիտութիւն. (Պիտ.։ Սահմ. ՟Ժ՟Բ։)

Բախտի եւ ճակատագրութեան եւ հարկի անփոփոխելւոյ զամենայն ինչ վարկանէին. (Փիլ. նախերգ.։)


Անփոփոխութիւն, ութեան

s.

immutability, invariableness, constancy.

· Calfa

NBHL (4)

ἁμεταβλησία, τὸ ἅτρεπτον, ἁπαραλλαξία. immutabilitas, constantia. Անփոփոխն գոլ. անայլայլութիւն. անյեղութիւն. հաստատութիւն. եւ Նոյնութիւն.

Զյարութեանն կատարելութիւն, եւ զբանին անփոփոխութիւն. (Աթ. ՟Դ։)

Անփոփոխութիւն կամաց, կամ բարեացն տուելոց. (Նար. մծբ. եւ ՟Խ՟Բ։)

Զմիաւորութիւնն յայտ առնէր, եւ զանփոփոխութիւն հրամանացն (ընդ հօր)։ Ի ձեռն ամենայնի ցուցանէ զանփոփոխութիւն էութեանն (ընդ հօր). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 38։ ՟Բ. 23։)


Անփտութիւն, ութեան

s.

want of rottenness, incorruptibility.

· Calfa

NBHL (3)

Յանփտութենէնէ տեւելն. (Գէ. ես.։)

Ի բնութենէ ունի զանփտութիւնն. (Վրդն. սղ.։)

Վէմ յաղագս հաստատութեանն, եւ անշարժութեանն, եւ անփտութեանն. (Տօնակ.։)


Անփրկանաւոր

adj.

that cannot be ransomed or redeemed.

· Calfa

NBHL (2)

Զոր չէ մարթ փրկանաւորել, կամ փրկանօք ազատել. եւ Անզերծանելի.

Իբրեւ զվնասակար անփրկանաւոր։ Անփրկանաւոր կորուստ։ Իբր անփրկանաւոր ըմբռնեցելոյ. (Նար. ՟Ե. Նար. լ. Նար. ՟Հ՟Է։)


Անքակ

adj. adv.

indestructible, indissoluble;
insoluble;
inherent;
indissolubly.

· Calfa

NBHL (18)

ἁδιάλυτος, ἁδιάστατος, ἅτμητος. indissolubilis, individuus, inseparabilis. Որ ոչ քակի. անլուծանելի. անբաժանելի. անհատ, եւ անընդհատ. սէօքիւլմէզ, այրըլմազ, քէսիլմէզ.

ἁκατάβλητος. non dejctus, non destructus. Անքակտելի. անկործան.

cf. ԱՆՔԱԿԱԲԱՐ. ἁδιαλύτως. indissolubiliter. Առանց քակելոյ եւ զատանելոյ. անլուծանելի օրինակաւ. անբաժանաբար. եւ Անյողդողդ. հաստատուն.

Օձիքն շուրջանակի անքակ. (Ել. ՟Լ՟Թ. 21։)

Յանքակ միաւորութիւն յարմարեալ զիշխանականն ընդ խնամականին. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)

Զանբաժին բնութիւնն, եւ զանքակ թագաւորութիւնն. (Սեբեր. ՟Է։)

Անքակ էին ի նմանէ. (Ոսկ. մտթ.։)

Անքակ ինքնութեանն. (Ագաթ.։)

Անքակ աղօթիւք. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)

Ի ծածուկ ունէր զանքակ սէրն քրիստոսի. (Եղիշ. ՟Բ։)

Ի փառաց անքակ. (Նար. խչ.։)

Անքակ միաբանութիւն. (Փարպ.։)

Մինչդեռ շէն են եկեղեցիք, եւ անքակ տաճարք վկայից. (Եղիշ. ՟Է։)

Անքակ տաղաւարք. (Նար. առաք.։)

Անքակ մնալ ի սէրն՝ որ առ աստուած է։ Անքակ կացցուք ի ճշմարտութեան աւանդսն։ Միշտ անքակ մնասցեն ի վերին իմաստութենէն. (Յճխ.։)

Անքակ ի նմանէ, եւ միաբան. (Փարպ.։)

Ի նորայն սիրոյ անքակ մնալ. (Խոսր.։)

Խառնեաց ընդ աստուածական բնութեանն իւր անքակ. (Նար. կուս.։)


Անքակութիւն, ութեան

s.

indissolubility.

· Calfa

NBHL (5)

Անքակ միաւորութիւն, կամ միաբանութիւն. սերտութիւն. անբաժանութիւն. անլուծանելին գոլ.

Անքակութիւն արասցէ ի մի հաւատս։ Խառնեցան անքակութեամբ յաստուածութիւն անդր. (Ագաթ.։)

Զայս ուխտ եդեալ անքակութեամբ ընդ աստուծոյ։ Անքակութեամբ ունել զմիաբանութիւն։ Հանեալ անկանի (այսինքն հիւսի սիրով) անքակութեամբ ընդ զուգակցին. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Գ. եւ Եղիշ. յես.։)

Անքակութեամբ ընդ նմա բերելով յուխտ միաբանական սիրոյ. (Յհ. կթ.։)

Անքակութեամբ եւ միով բնութեամբ փառաւորեալ. (Նար. ՟Խ՟Դ։)


Անքաղաք

adj.

without a city or country.

· Calfa

NBHL (8)

ἅπολις. extorris, erro, cui nulla est patria. Որ չունի զքաղաք, կամ զյատկութիւնս քաղաքացւոյ. անտուն. պանդուխտ.

Ագռաւն անտուն է, անբնակ, անքաղաք. (Փիլ. լին.։)

Անքաղա՞քս զնոսա ասասցուք, եթէ աշխարհի քաղաքացիս. (Բրս. ՟խ. մկ.։)

Ինքեանք անտունք եւ անքաղաքք յերկրի, եւ այլոց տունս եւ քաղաքս խոստանային յերկինս. (Եղիշ. յառաք։ տե՛ս եւ Սարգ. յկ. ՟Դ։ եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Բ։)

Որ անկանի ի քաղաքս թեբայեցւոց, անքաղաք եղիցի. (Պտմ. աղեքս.։)

Անգեօղք եւ անքաղաք ընդ ամենայն աշխարհ շրջին. (Ոսկ. ես.։)

մերթ իբր Աւերակ, անշէն.

Ասաց անքաղաք զնոցա քաղաքն առնել. (Պտմ. աղեքս.։)


Անքաղաքագէտ

adj.

who does not understand politics.

· Calfa


Անքաղաքավար

adj.

impolitic, uncivil, unpolite, uncourteous.

· Calfa


Անքաղաքավարութիւն, ութեան

s.

incivility, unpoliteness, rudeness.

· Calfa


Անքայլ

adj.

that does not walk.

· Calfa

NBHL (4)

Ուր չիք քայլ կամ ոտնփոխ. ատըմսըզ.

Անքայլ ընթացողիս (այսինքն գրչիս). (Նար. յիշ.։)

(Նաւն) անքայլ գնացիւքն թռուցեալ ի վերայ ծովուն. (Ագաթ.։)

Յառաջել անքայլ գնացիւք. (Շ. գանձ վերափոխմ.։)


Անքանակ

adj.

without measure or quantity.

· Calfa

NBHL (11)

ԱՆՔԱՆ եւ ԱՆՔԱՆԱԿ Ոյր չիք քանակ. եւ Անչափ. անսահման. որ չիչափուիր, չափի տակ չինկնար. եւ չափէ դուրս.

Զանքան եւ զանորակ աստուածութիւնդ. (Բենիկ.։)

Անքան եւ անսահման, տէր ամենայն եզրականին. (Մագ. ոտ.։)

Անքան աստուածութիւն. (Ճ. ՟Ա.։)

Անքանակ եւ առանց մասանց է. Եզնիկ.։ Շօշափեցար անքանակ. (Նար. ՟Լ՟Դ։)

Անըմբոն վարկանելանքանակ բնութեանն քանականալ. (Սարկ. մարդեղ.։)

Որպէս կերպարան անքանակ էին։ Անքանակ պատկեր գթութեանց խնամոց. (Նար. ՟Հ՟Ե. եւ Նար. գանձ եկեղ.։)

Անքանակ ուրախութիւն. (Թէոդոր. խչ.։)

Ընդունի յինքն զանքանակն. (Լմբ. սղ.։)

Ոչ սահմանէ զզենումն, այլ թէ զենէ՛ք, եւ միշտ անքանակ. (Լմբ. պտրգ.) այսինքն անհատաբար։ Ասի եւ դիմաց երկնից ըստ ահաւոր մեծութեանն.

Անքանակ եմ, եւ չափից անչափական. (Շ. իմ. եղակ.։)


Անքասքնելի, լւոյ, լեաց

adj.

intrepid, fearless, bold.

· Calfa

NBHL (2)

Որ ոչ քասքնի. անվախ. աներկիւղ. յանդուգն. ժպիրհ.

Անքասքնելի բարուք առընկեցեալ զամենայն, արբոյց փոխանակ կենսականի զմահաշունչն դեղ. (Պիտ.։)


Անքատ

adj.

indigent, necessitous, poor, forlorn.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

(սեռ. -ի) «կարօտ, աղքատ, նուաստ» Ոսկ. ես. յհ. ա. 9, 10. Փիլ. նար. էջ 178. «աչք տնկող, ագահ» Ոսկ. ես. որից անքատանալ «կարօտ մնալ, պէտք ունենալ» Փիլ. լիւս. 146. Պիտ. անքատիլ Փիլ. անքա-տութիւն, «չքաւորութիւն» Թէոդոր. խչ. ա-նանքատ «անկարօտ» Ոսկ. յհ. ա. 9։

ՆՀԲ դնում է «լծ. հյ. աղքատ, որպէս թէ գրեալ էր յն. տառիւքս ἀγϰάδ (որ տա-ռացի agkad է, բայց կարդացւում է ankad). նոյն ընդ պրս. և արաբ. էն-քեատ, մէնաքէտ, թրք. գըտէսիզ»։ Սը-րանից առնելով Հիւնք. էջ 93 շինում է պրս. էնքեատ «կարօտ, աղքատ, չքա-ւոր» բառը։ Ստոյգն այն է՝ որ էնքեատ պարսկերէն չէ, այլ արաբ. [arabic word] an-kad բառն է, որ մեկնւում է «ոտքը չար. անբարեյաջող, ուղուրսուզ», [arabic word] nakd արմատից (տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. էջ 700)։ Նշանակութեամբ և ձևով տարբեր բառիս նմանութիւնը պատա-հական է։ Տէրվ. Altarm. 19. հյ. քանցել բառի հետ = սանս. skhad, յն. σχάζω, լտ. scandula, հսլ. ckada, ckadъ, ըստ այսմ ան մասնիկ է, Թիրեաքեան, Արիահայ բառ. 40 ան բացանականով զնդ. kata, պհլ. katak, պրս. [arabic word] kad «տուն» բառից, իբր «անտուն». (զնդ. kata նշանակում է «սենեակ, նկուղ, գե-րեզման» և չունի «տուն» նշանակու-թիւնը)։

ԳՒՌ (dialectal) Ըստ Գաբրիէլեան ՀԱ 1909, 256 նոյն է գւռ. անքոտ (Ակնայ բարբառով), որի նշանակութիւնը-սակայն չէ տուած։

NBHL (7)

(լծ. հյ. աղքատ, որպէս թէ գրեալ էր յն. տառիւքս ἁγκάδ. նոյն ընդ պ. եւ ար. էնքէստ, մինաքէտ. թ. գըտէսիզ). ἅπορος. pauper, inops, egenus. Կարօտ։ ցականեալ. չքաւոր. պակասեալ ի կարեւորաց. էհթաճ, միւհթաճ.

Մարմինն բազում պիտոյից է անքատ. (Փիլ. լին.։)

Եթէ ոք ի քահանայիցն անքատ եւ ցականեալ իցէ։ Ոչ անքատս եւ ցականեալս. (Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Բ։)

Իբրեւ անքատի եւ յափշտակողի անուն բամբասիցի. (Ոսկ. ես.։)

Ինքեանք կարօտ են պաշտամամբն ծառայից. իսկ աստուած առանց կարօտութեան, եւ ոչ իւիք անքատ մերով պաշտամամբ։ Ոչ ինչ կարօտի նա մեօք, եւ ոչ անքատ ինչ (կամ անքատին, կամ անքատի ինչ) մերոց անդր հասեալ է. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 9՟10։)

Զի եւ ոչ անքատ լինին պահպանութեանն. (ՃՃ.։)

Չքոտի եւ անքատ անձամբքն։ (Նար. ՟Կ՟Թ։)


Անքատանամ, ացայ

vn.

to be indigent, to be poor.

· Calfa

NBHL (5)

ԱՆՔԱՏԱՆԱՄ ԱՆՔԱՏԻՄ. ἁπορέω, δέομαι. egeo, indigeo, destitutus sum, ad angustias redigor. Ցականիլ. կարօտանալ. կարօտիլ. չքաւորիլ.

Մրջիւն ի բաց մերժելով զսով՝ ցորեանս եւ գարիս ընդ երկու հատանէ, զի մի՛ բուսեալք՝ անքատասցի կերակրոյ. (Փիլ. լիւս.։)

Անքատացեալք հարկաւորացն՝ սովով ծնկին. (Պիտ.։)

Բարեաց կարօտեալ, եւ անքատացեալ. (Գանձ.։)

Սպեղանեաց եւ բժշկաց, եւ առ ի սոցանէն օգնականութեան կարօտեալ անքատին. (Փիլ. տեսական.։)


Անքատիմ, եցայ

vn.

cf. Անքատանամ.

· Calfa

NBHL (5)

ԱՆՔԱՏԱՆԱՄ ԱՆՔԱՏԻՄ. ἁπορέω, δέομαι. egeo, indigeo, destitutus sum, ad angustias redigor. Ցականիլ. կարօտանալ. կարօտիլ. չքաւորիլ.

Մրջիւն ի բաց մերժելով զսով՝ ցորեանս եւ գարիս ընդ երկու հատանէ, զի մի՛ բուսեալք՝ անքատասցի կերակրոյ. (Փիլ. լիւս.։)

Անքատացեալք հարկաւորացն՝ սովով ծնկին. (Պիտ.։)

Բարեաց կարօտեալ, եւ անքատացեալ. (Գանձ.։)

Սպեղանեաց եւ բժշկաց, եւ առ ի սոցանէն օգնականութեան կարօտեալ անքատին. (Փիլ. տեսական.։)


Անքատութիւն, ութեան

s.

indigence, poverty.

· Calfa

NBHL (2)

ἁπορία. inopia, egestas. Կարօտութիւն. չքաւորութիւն.

Փանաքի անքատութիւն. (Թէոդոր. խչ.։)


Անքաւելի, լւոյ, լեաց

adj.

inexpiable, irremis sible, unpardonable.

· Calfa

NBHL (3)

Անարժան քաւութեան. եւ Աններելի.

Եթէ գացի անձն քո անքաւելի եւ անբժշկելի ի կեանս մնացեալ. (Բրս. ապաշխ.։)

Անքաւելի կորստեամբ պարտեաց։ Յանքաւելեաց պարտեաց։ Զառ ի քեզ հայհոյութիւնն անքաւելի՛ քարոզեաց. (Նար. ՟Գ. ՟Ժ՟Ա. ՟Լ՟Գ։)


Անքէն

adj.

void of malice, not vindictive.

· Calfa

NBHL (3)

Որ ոչ պահէ քէն. որ եւ ԱՆՔԻՆԱՀԱՆ. անոխակալ. անյիշաչար. ներող. քին սագլամազ, զարէզ, դութմազ.

Աստուածութիւն անքէն ե, եւ առաքինասէր. (Փիլ. լին.։)

Պաշտին ի զուարթնոց երկնից, որք անքէն եւ աննախանձք են. (Մծբ. ՟Ծ՟Թ։)


Անքթթելի, լւոյ, լեաց

adj. adv.

that does not wink the eye;
without winking, with fixed eyes.

· Calfa

NBHL (6)

ԱՆՔԹԹԵԼԻ ԱՆՔԹԻԹ Որ ոչ քթթէ. ուր չիցէ թօթափումն կամ թարթափ աչաց. անշարժ հայեցիւք. դէպուղիղ նկատօղ.

Այսպիսի գեղեցկութեան դիր՝ անքթթելի իմն գոգցես ի բարձրավանդակ թագաւորանիստն զհայեցուածսն ունի. (Խոր. ՟Բ. 39։)

Զհոգւոյ ակն անքթթելի յաստուած կառուցեալ. (Սարկ. լուս.։)

Ո՛չ զինուորականս զանգիտողս մահկանացուս, այլ քերոբէական անքթթելի անմահական գումարտակս. (Նանայ. վերջաբ.։)

Անքթիթ իմն ակամբ, եւ մեծաւ զգուշութեամբ. (Յհ. կթ.։)

Անքթիթ հայելի է. (Եօթնագր.։)


Անքթիթ

cf. Անքթթելի.

· Calfa

NBHL (7)

ԱՆՔԹԹԵԼԻ ԱՆՔԹԻԹ Որ ոչ քթթէ. ուր չիցէ թօթափումն կամ թարթափ աչաց. անշարժ հայեցիւք. դէպուղիղ նկատօղ.

Այսպիսի գեղեցկութեան դիր՝ անքթթելի իմն գոգցես ի բարձրավանդակ թագաւորանիստն զհայեցուածսն ունի. (Խոր. ՟Բ. 39։)

Զհոգւոյ ակն անքթթելի յաստուած կառուցեալ. (Սարկ. լուս.։)

Ո՛չ զինուորականս զանգիտողս մահկանացուս, այլ քերոբէական անքթթելի անմահական գումարտակս. (Նանայ. վերջաբ.։)

Անքթիթ իմն ակամբ, եւ մեծաւ զգուշութեամբ. (Յհ. կթ.։)

Անքթիթ հայելի է. (Եօթնագր.։)

Եւ նա հայէր ընդ երկինս անքթիթ աչօք՝ լի զուարթութեամբ. (Պտմ. վր.։)


Անքիլոս

cf. Կողամայր.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«կողամայր ձուկը». ունի միայն ԱԲ, իսկ ՆՀԲ թէև ա-ռանձին մոռանում է յիշել, բայց կողամայր բառի տակ դնում է հետևեալ վկայութեամբ, «Ձուկն անքիլոս, որ կոչի կողամայր, որո-վայնս ոչ ունելով, բայց միայն գլուխս և մերկ կողերս. ուստի կոտորատեալ տնկէ և առնէ զաւակս» Վրդն. ծն։ Այս տեղից առ-նելով Յայսմ. մըտ. 21՝ սխալմամբ գրում է. «Չուկն անթիլոս, որ կոչի կողամայր, ո-րովայն ոչ ունի...»։

= Յն. ἔγγελος, ἐγγέλυος «օձաձուկ կամ կողամայր» բառն է, որի ուղիղ տառադար-ձութիւնն է ենքեղէս (տե՛ս այս բառը). ռե-տունները կարծում են, որ այս յն. բառի նա-խաձևն է *αγχάλυος (տե՛ս Walde 43, Boi-sacg 213). հայերէնն էլ ենթադրում է ճշտիւ յն. ἀγϰυλος ձևը, որից փոխառեալ է նաև ֆրանս. ancyle «կողամայր»։-Աճ


Անքնին

adj.

inscrutable, impenetrable, hidden, secret.

· Calfa

NBHL (15)

որ եւ գրի ԱՆՔՆՆԻՆ. ἁνεξιχνίαστος. investigabiis, inscrutabilis. Անքննելի. որ ոչ քննի. անհետազօտելի. գաղտնի յոյժ.

իբր Չեւ քննեալ վերջին զննութեամբ. չեւ եւս որոշեալ. ἁδιάκριτος. indistinctus.

իբր Ոչ քննօղ. անխորհուրդ. ἁνεξέταστος. non examinatus.

Որ առնէ զմեծամեծս եւ զանքնինս. (Յոբ. ՟Ե. 9։ ՟Թ. 10։)

Աւետարանել զանքնին մերծութիւնն քրիստոսի. (Եփես. ՟Գ. 8։)

Որ ստեղծեր զանչափ զանքնին զերկինս ամենայն. (՟Գ. Մակ. ՟Բ. 5։)

Զի՞ քննես զանքննինդ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 5։)

Անքննին է այս խորութիւն յւէտ քան զամենայն սրբութիւն սրբոց. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)

Անքննին տեղի ուրախութեան, կամ տեսիլ. (Ագաթ.։)

Անքնին ներբողիւ գովեալ. (Նար. ՟Հ՟Ե։)

Զի՞նչ արասցուք վասն անքնին աղանդոյն քրիստոնէից. (Եղիշ. ՟Ը։)

ՅԱՆՔՆԻՆՍ ԱՆԿԱՆԻԼ. Մատնիլ յիրս անհասանելիս. չկարել հասու լինել. միտքը շուարիլ, խելքը չհասնիլ.

Որ զընտրութիւնն այսպիսի իրաց ինչ ուսանել փութային, չքաւորեցան, եւ յանքնինս անկան. (Կիւրղ. ղեւտ.։)

Առակք սողոմովնի անքնինք. (Առակ. ՟Ի՟Ե. 1։)

Ոչ է պարտ անքննին մտօք առաջի ձեր առնել այդպիսի մեծի խնդրոյ դարձուած բանից. (Փարպ.։)


Անքննելի, լւոյ, լեաց

cf. Անքնին.

· Calfa

NBHL (8)

Որ հասանէ անքննականաց. (Յոբ. ՟Լ՟Բ. 24։)

Անքննականն ի քննողաց. (Ագաթ.։)

Ահագին է եւ անքննական. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)

Էութիւն անքննելի. (Նար. ՟Ի՟Ը։)

Անքննելի ծով, կամ հաստատութիւն ծովու, կամ մեծութիւնք. (Արշ.։) (Պիտ.։)

իբր Թողեալ առանց քննութեան.

Ոչ ումեք թողցին իբրու զփոքունս ոմանս՝ անքննելիք. (Պիտ.։)

Զի մի՛ ոք տրտմեսցի, եթէ բնաւ անքննելի թողցուք զսա. (Կլիմաք.։)


Անքննութիւն, ութեան

s.

inscrutability;
want of examination.

· Calfa

NBHL (8)

τὸ ἁνεξιχνίαστον. invetigabile esse, inscrutinabilitas. Անքննելի եւ անհետազօտելի գոլն. անհաս խորութիւն եւ գաղտնիք.

τὸ ἁνεπίσκεπτον. non explorare. Չքննելն. անխորհրդութիւն. աննկատողութիւն.

Անհակառակութիւն, կամ անհակառակ.

Առ նորա անքննութիւնն ընծայութիւն անգիտութեան մատուցանելի է. (Եզնիկ.։)

Իսկութիւն անքննութեան։ Ամպոբ անքննութեան ծածկեցաւ։ Որ փառաւորեալն է անքննութեամբ։ Պաշտեցեալ ի յանքննութենէ. (Նար.։)

Զանբաւութիւն եւ զանքննութիւն ահագին խորոց. (Նար. յովէդ.։)

Եղբարք ասեմ զբովանդակ հայոց զլրումն, առ ի յայտնել ընդ մեզ անկռիւս եւ անքննութիւնս. (Ման. առ գր. տղ.։)

Զորս հաստատել յանդգնութիւն է, եւ անքննութիւն. (Նիւս. երգ.։)


Անքոյթ

adj.

safe, secure.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

(ի հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վը-կայութեան) «հանդարտ, խաղաղ, հանգիստ, ապահով» Ոսկ. ես. Վեցօր. 144. Փիլ. Պիտ. «ծածուև. պահուած» Նար. Շ. վիպ. որից անքութացեալ Փիլ. իմաստ. Տիմոթ. կուզ, էջ 315, անքոյթութիւն (այսպէս առանց ամ-փոփման) ՋԲ և ԱԲ։

ՆՀԲ դնում է լծ. հյ. հանգիստ, անգայթ, անսայթաք, անխութ, յն. ἀϰὶμαντος «անալեկոծ», պրս. āsūda «հանդարտ» լտ. sudum «պարզ (եղանակ)»։ Տէրվ. Altarm. 74 կա՛մ ան-խութք և կամ համ-քոյթ, ընդունելով քոյթ=յն. ϰεδϑω «պահել, ազատել»։ Հիւնք. անխութ կամ անգայթ։ Տէրվ. Լեզու էջ 91 մեկ-նում է համ-քոյթ, ուր *քոյթ «պատոս-պարան»։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 26 քոյթ=հսլ. kypètl.. ռուս. кипить «ե-ռալ», լտ. cupiō «ցանկանալ»։ Ղա-փանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 95 ան բացասականով խոյթ «ժայռ» բառից։

NBHL (8)

εὕδιος, ἁκύμαντος, γαλήνιος. tranquillus, fluctibus non agitatus, sedatus (լծ. հյ. հանգիստ. անգայթ. անսայթաք. անխութ յն. ագի՛մադօս. եւ պրս. ասուտէ. լտ. սո՛ւտում). Հանդարտ. խաղաղ. անխռով. անվտանգ. անալէկոծ. որ է եւ առնէ յապահովս. տալ խասըզ, եմին, սաքին.

Անքոյթ նաւահանգիստ. (Ժմ.։ Պիտ.։ Ոսկ. եւ այլն։)

Կամ յարկ կամ քարայր ի սաստիկ անձրեւի լինիցի անքոյթ այնմ, որ անդր մտանիցէ. (Ոսկ. ես.։)

Անքոյթ կայանք, կամ ծոց, կամ խաղաղութիւն. (Փիլ.։ Պիտ.։) (Նար.։)

Յիշեսցուք յանքոյթ ժամու (յն. մի բառ, իբր յանքութութեան) զալէկոծութիւն. (Առ որս. ՟Ժ՟Ա։)

Ապահովեալ թաքնութեամբ. թաքուն. ծածկեալ. անգիւտ. անգիտելի.

Զվարագուրացն անջրպետարան իբր զպատրուակ անքոյթ տեսութեան։ Թնդեալ շտեմարան անքոյթն ստուերի ստորին անդնդոց. (Նար. խչ.։)

Որպէս զմովսէսն անքոյթ եղեալ, զի մի՛ պաշտօն ըզնա առեալ. (Շ. վիպ.։)


Անքոյթութիւն, ութեան

s.

security, safety.

· Calfa


Անքուն

adj.

awake, wakeful, sleepless, watchful, — լինել, կալ to be awake;
to be wakeful, sleepless.

· Calfa

NBHL (15)

ἁκοίμητος (յորմէ Ակումիտ) ἅγρυπνος, ἅνυπνος. insomnis, non accumbens, non dormiens. Որ ոչ լինի երբէք ի քուն. աննինջ. աննիրհելի. եւ տքուն. տքնօղ. արթուն. մշտազուարթ. զգաստ. անհանգիստ. անխոնջ. քուն չունեցօղ, չքնացօղ. ույումազ. ույգուսուզ.

Անքուն է լոյսն՝ որ ի նմանէ է. (Իմ. ՟Ե. 10.) այսինքն որ տայ միշտ արթուն կալ իբրեւ ի լոյս տունջեան։

Տեսանէր զնա ամենատես եւ անքուն ակամբ։ Որ անքուն ակամբ պահես զիսրայէլ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 20։) (Շար.։)

Զի անքուն ակամբ պատրաստագոյնս կայցեն. (Ագաթ.։)

Գիշերք անքունք, որք կանխենն յաղօթս ի գիշերին. (Բրս. մկրտ.։)

Եթէ անքուն կարեմք լինել. (Եղիշ. հայր մեր.։)

Նմանեալք վերնոցն՝ անքունք եղեն. (փարպ։)

Որ անքուն յառաջգիտութիւն ունելով աստուած. (Գանձրն.։)

Ուր հանգեաւ ոտք նորա յետ անքուն աշխատութեանն՝ որ յերկրի. (Լմբ. պտրգ.։)

Երեք նոցա՝ որ խնդրէինն՝ աւուրքն անցին, եւ գիշերք անքունք. (Փիլ. սամփս. (որ հայի եւ ի յաջորդ նշ։))

Առանց ի քուն լինելոյ. առանց ննջելոյ. արթնութեամբ. զգաստութեամբ.

Որ պահեն զիսրայէլ անքուն. (Շար.։)

Անքուն կատարեալ զկեանս իւր յաշխարհի արթնութեամբ. (Փիլ. լին.։)

Զգիշերն ամենայն անքուն անցուցանել. (Աթ. անտ.։) (Տօնակ.։)

Մաշի հանապազ անքուն՝ ի հոգոցն. (Մանդ. ՟Ժ՟Զ։)


Անքօղ

adj.

without veil;
without pretext, plain.

· Calfa

NBHL (2)

Ուր չիք քօղ կամ պատրունակ. անաղօտ. պայծառ.

Լուսաւորութիւն անքօղ. (Նար. ՟Ժ՟Ա։)


Անօգնական, ի, ից, աց

adj.

helpless, succourless.

· Calfa

NBHL (8)

ἁβοήτητος. auxilio carens. Որ չունի զոք իւր օգնական. պակասեալ յօգնականութենէ. անտերունչ. անխնամ. անտէր. եարտըմսըզ. իմտատսըզ.

Զծնողս անձանց անօգնականաց. (Իմ. ՟Ժ՟Բ. 6։)

Անօգնական անայցելու. (Սարգ.։)

Վա՛յ ինձ անօգնականիս։ Անօգնականաց է տէր օգնական. (Վրք. հց.։)

Որ օգնականդ ես անօգնականաց. (ՃՃ.։)

Մի՛ իբրեւ ի վերայ անօգնականաց յանդգնիք. (Գէ. ես.։)

Անօգնական մարմին. (Պիտ.։)

Զօրէնսն ունելով օգնական՝ անօգնականիցն նմանեցայ. (Լմբ. սղ.։)


Definitions containing the research ա : 5914 results

Մեծութիւն, ութեան

s. fig.

greatness, thickness, size, capaciousness;
volume;
grandeur, greatness, power, magnificence, majesty, elevation, exaltation;
capacity;
մեծափարթամ —, great fortune, wealth;
աշխարհական —ք, human greatness;
լնուլ մեծութեամբք, to load with riches;
ի — հասանել, to attain to dignity or honours;
կորուսանել զ—ս իւր, to lose one's fortune;
մերկանալ ի մեծութեանց, to sacrifice one's fortune;
—դ, Your Grace.

· Calfa

NBHL (11)

Բարձրացաւ մեծութեամբ ի մէջ դատաստանաց։ Ոչ խորշի ի մեծութենէ, զի զփոքր եւ զմեծ ինքն արար։ Մեծութեամբ բազկի քո։ Ըստ սրտի քում արարեր զամենայն զմեծութւնդ քո տէր։ Պատմեսջի՛ր զայդչափ մեծութիւն զօրութեանցն աստուծոյ։ Մեզէն եղեալ ականատեսք նորա մեծութեանն.եւ այլն։

Ի մարմինս բարձրաւանդակք, եւ խորագոյնք ինչ, մեծութիւնք եւ փոքրութիւնք. (Ածաբ. աղք.։)

Թէպէտ եւ յաճախ դիմէր ի հայր, սակայն ի մէջ դնէր եւ զիւպ մեծութիւնն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 38։)

ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ. πλοῦτος divitiae ὔπαρξις, ὅλβος substantia, opes. որպէս Մեծատնութիւն. փարթամութիւն. եւ Ինչք. գոյք. հարստութիւն.

Ամենայն մեծութիւն եւ ճառք՝ մե՛ր եղիցի։ Յուսացաւ սա ի բազում մեծութիւն իւր։ Ի մեծութենէ վատք կարօտեալ լինին։ Լա՛ւ է անուն բարի քան զմեծութիւն բազում։ Մեծութիւն խռկեալ անիրաւութեամբ՝ պակասեսցէ, եւ այլն։ Քրիստոնեայն յաղքատութեանն առաւել պայծառանայ քան ի մեծութեան։ Տեսանե՞ս, զի յաղքատութեան քան ի մեծութեան դիւրին է զառաքինութիւնն կատարել. (Ոսկ. եբր.։)

Նոցա մեծութիւնքն աճէին, եւ սորա ախքատութիւնս յոլովէր։ Զընդունայն մեծութենէս բազմա՛ց է փոյթ. (Իսիւք.։)

Արդարակորով մեծութեամբն ոչ զրկի ի մշտնջենաւոր մեծութենէն. (Յճխ. ՟Է։)

Մեծ է սէրն աստուծոյ քան զամենայն մեծութիւնս երկրաւորս , այսինքն զինչս եւ զփառս. (Եղիշ. ՟Ե։)

ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ. որպէս Մեծամտութիւն. ամբարհաւաճութիւն.

Սկիզբն մեծութեան այս է, որ զաստուած ոչ ոք քննէ. այսինքն խնդրէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 15։ (որ ի Սիրաքշ ՟Ժ. 14. Սկիզբն ամբարտաւանութեան եւ այլն։))

μέγεθιος magnitudo μεγαλείον, -εῖα magnificum, -ca αὑθεντία auctoritas. Մեծն գոլ յո՛ր եւ է կարգի. առաւելութիւն. բարձրութիւն. ճոխութիւն. փառաւորութիւն. իշխանութիւն. եւ այլն։ մենծութիւն.


Մեկնիմ, եցայ

vn.

to separate, to disunite, to part, to get loose;
to remove, to go away, to depart, to retire, to go out, to make off, to steal away;
to abstain, to forbear;
to leave off, to desist, to cease;
to stretch;
to explain oneself;
— ի ցամաքէ, to bear off from the shore, to take sea-room, to stand out to sea;
— ի կնոջէ, to give a bill of divorce;
— ի հիացումն, to go into ecstasies.

· Calfa

NBHL (8)

Մեկնիլ յաշխարհէ. այսինքն վախճանիլ. (՟Բ. Մակ. ՟Է. 40։)

Մեկնեա՛ց յինէն։ Մեկնեցաւ իւրաքանչիւր յեղբօրէ իւրմէ։ Մեկնեցարո՛ւք ի միջոյ ժողովրդեանդ այդորիկ։ Մեկնեցաւ անտի ի լեառն ընդ արեւելս ի բեթէլ.եւ այլն։

Կամ նմանութեամբ, եւ պէսպէս ոճով.

Մեկնեցաւ ի նոցանէ տէր, եւ ընդ մեզ է տէր. (Թուոց. ՟Ժ՟Դ. 9։)

Մեղաւ, ե՞րբ մեկնիցի (ի) յանցանացն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)

Մեկնեա՛ ի չար սովորութենէդ, եւ ես մեկնիմ յիմ սրտմտութենէս. (Եփր. զղջ.։)

Ի մսոյ անտի ուլուցն, զի մեկնեալ զատեալ է միս նոցա ի վայրենի էրէոց. (Եփր. ծն.։)

χωρίζομαι, διαχωρίζομαι, ἑκχωρέω , ἁφίσταμαι, ἁπέρχομαι discedo, abscedo, recedo, secedo եւ այլն. Մեկուսանալ. հրաժարիլ. զատանիլ. ի բաց գնալ. առանձնանալ. զատուիլ երթալ.


Մեկուսի

prep. adv. apart, aside, separately, in private, singly;
— առնել, to remove, to alienate;
— կալ, լինել, to remain aloof, to withdraw, to retire, to stand in dispart.

· Calfa

NBHL (20)

որ եւ ՄԵԿՈՂՄԱՆԻ. Ի մի կոյս կամ ի մի կողմն գնացեալն կամ գտեալն. զատեալ. որոշեալ. բացական. հեռաւոր.

Եւ է մեկուսեացն՝ յիշումն, սակայն ոչ ի մեկուսեաց լինի. (Նիւս. բն.։)

Զայսքան ի միմեանց մեկուսիս։ Ի վերայ քաջ մեկուսեացն. (Կիւրղ. գանձ.։)

Ուրացութիւնն մեկուսի առնէ յաստուծոյ. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։ առնէ յաստուծոյ. Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)

ՄԵԿՈՒՍԻ. ա.մ. ἁπών, -όν absens διεστηκώς distans եւ այլն. եւ բայիւ ἁφίστημι, -σταμαι, ἁποστρέφω, -ομαι, ἅπειμι, ἁπέρχομαι եւ այլն. Հեռի. առանձինն. ի բացէ. ի մի կողմն.

Անցեալ մեկուսի ի նոցանէ՝ ելաց յովսէփ։ Առեալ զնա մեկուսի պետրոսի։ Ի կանանց մեկուսի եմք յերիկէ եւ յեռանդէ. (Ծն. ՟Խ՟Բ. 24։ Մտթ. ՟Ժ՟Զ. 22։ ՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Ա. 25։)

Ի մեկուսի լինել նորա՝ ընկալցի զհոգ եղբարցն. (Բրս. հց.։)

Խրատ տայր, յիրացն՝ զոր եդ ի մտի, մեկուսի կալ. (Եւս. քր. ՟Ա։)

Փարիսեցին կայր մեկուսի ... եւ մաքսաւորն կայր մեկուսի։ Գնաց մեկուսի. (Ղկ. ՟Ժ՟Ը. 11. 13։ Գծ. ՟Ի՟Գ. 19։)

Առնոյր զթագաւորն մեկուսի. (Ագաթ.։)

Մեկուսի գտեալ զաշակերտսն. (Իգն.։)

Իբրեւ զօտարոտիս մեկուսի դնէր. (Եզնիկ.։)

Եւ աստ զորդի մեկուսի քեցեսցես. (Սեբեր. ՟Է։)

Ամենայն դստերք եւայի տգեղացան. միա՛յն (մարիամ) գտաւ մեկուսի. (Ոսկիփոր.։)

Առեալ մովսէսի զխորան իւր՝ եհար արտաքոյ բանակին՝ մեկուսի յամբոխէ անտի. (Մրկ. ՟Է. 33։)

Առեալ մեկուսի ի բանակէ անտի. (Ել. ՟Լ՟Գ. 7։)

Խնդրէր պարապ՝ մատնել զնա նոցա մեկուսի յամբոխէն. (Ղկ. ՟Ի՟Բ. 6։)

Առեալ զնա մեկուսի յայլոցն՝ եւ ասէ ցնոսա. (Եղիշ. ՟Ը։)

Եւ նոքա չեն մեկուսի ի պատժոց. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)

ՄԵԿՈՒՍԻ. նխ. μακράν, μακρόθεν longe, a longe, procul κατ’ ἵδιαν seorsum ἑκτός extra. Զատ. ուրոյն. հեռի. առանց. ազատ, արտաքոյ.


Մեղկիմ, եցայ

vn.

cf. Մեղկանամ.

· Calfa

NBHL (8)

(Ի բազում սգոյն) ջիլքն թուլանան, յօդքն լուծանին, բոլոր զօրութիւն մարմնոյն մեղկի եւ անկանի. (Մամբր.։)

Թուլացեալ մեղկի ի լոյծ առաջնորդաց կնիք աւանդոց անարատ քարոզութեան. (Եղիշ. յես.։)

Զուարճացուցանէին նորոգելով զամենայն մյեալ միտս լսողացն. (Փարպ.։)

Լարիմ, եւ իսկ եւ իսկ առ նմին մեղկիմ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)

Տիկ ի ջեռնուլն հրով՝ չորանայ եւ այրի. եւ ջրով թրջեալ՝ մեղկի. (Վրդն. սղ.։)

Որովք տկարացեալ մեղկի սիրտն. (Վրք. հց. ՟Բ։)

Յախորժականն դիւրաւ մեղկէին։ Ի փափկութիւնս մեղկին եւ թուլանան ոգիքն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 11։ ՟Բ. 15։)

Զիմ ի հեշտութիւն մեղկելն եւ մոլորելն՝ յերկինսդ բարձրացուցի. (Լմբ. անառակ.։)


Մեղկութիւն, ութեան

s. fig. adv.

softness, loosening, relaxation, looseness, slackness;
indolence, effeminacy, cowardice;
մեղկութեամբ, softly, indolently, effeminately, languishingly.

· Calfa

NBHL (10)

Յաղթեսցէ երկչոտութեանն՝ գութ, աստուծոյ երկիւղն՝ մեղկութեանն. (Ածաբ. աղք.։)

Յօրանջելն եւ ձկտելն՝ լինի ի մեղկութենէ եւ ի թուլութենէ մարմնոյն. (Եզնիկ.։)

μαλακία mollities. Մեղկ գոլն. մեղկանալն. թուլութիւն. թուլամորթութիւն.

Չարին է սկիզբն՝ անգոհացողութիւն զաստուծոյ, յորմէ մեղկութիւն պաշտամանն լինի. (Անյաղթ հց. իմ.։)

Ծուլութեամբ եւ մեղկութեամբ, որ է գտիչ եւ ուսուցիչ մեղաց. (Եփր. խոստ.։)

Զգուշանալ ի ձանձրութեանց դիւէն, որ յոյլվ մեղկութեամբ ի վերայ հասանէ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)

Զմեղկութիւնն իբրեւ զպարտութիւն զօրաւորին պնդութեան։ Մեռոյց մեղկութիւնն, թմբրեցոյց ծուլութիւն. (Նար. ՟Խ՟Ե. ՟Խ՟Ը։)

Մեղքն ստուգաբանի մեղկութիւն, եւ հոսումն մտաց ի խոտորնակ հեշտութիւնն։ Յեկեղեցի չաղօթեմք վասն մեղկութեան եւ հեշտութեան. (Լմբ. անառակ. եւ Լմբ. պտրգ.։)

Ի մեղկութենէ մտացս՝ զմուտ կենաց դրախտին փակեցի. (Բենիկ.։)

Բանալ զմուտն երկնից, որ փակեցաւ մեղկութեամբն ադամայ. (Ոսկիփոր.։)


Մեղմեխութիւն, ութեան

s.

cf. Մեղմեխանք.

· Calfa

NBHL (5)

Իսկ մոգքն այսպիսի մեղմեխութեան չէին տեղեակ՝ իւրեանց ազնուական լաւութեամբ։ Տե՛ս որպիսի մեղմեխութեամբ մերձենայր. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 7. 13։)

Որ զմարդիկ կամիցի հաճել, բազոմւ մեղմեխութեամբ գնայ. (Ոսկ. գաղ.։)

Մեղմեխութեանն (ընդդէմ դնել) զռոշնութիւնն, յարատութեանն զհամեստութիւնն. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)

Թատերքն ուսուցանեն զամբարտաւանութիւն, զմեղմեխութիւն, եւ զչարակնութիւն. (Մանդ. ՟Ժ՟Է։)

Լինիցիք իբրեւ աստուածք. տեսանե՞ս զմեղմեղութիւն թշնամւոյն. (Ոսկիփոր.։)


Մեղու, աց

s.

bee;
ձագ —աց, drone maggot;
գունդ, պարք —աց, swarm of bees;
գործասէր, ճարտար —, diligent, industrious bee;
— բզզէ, the bee buzzes.

· Calfa

NBHL (5)

Ի թռչունս փոքր է մեղու, եւ պտուղ նորա գեղեցիկ։ Ե՛րթ առ մեղունմեղուն, եւ ուսի՛ր։ Գունդ մեղուաց ի բերան առիւծուն, եւ մեղր. (Սիր. ՟Ժ՟Ա. 3։ Առակ. ՟Զ. 8։ Դտ. ՟Ժ՟Դ. 8։)

Հալածեաց զձեզ, որպէս պատիցի մեղու, եւ խոցոտեցին զձեզ։ Շրջեցան զինեւ որպէս մեղուք. (Օր. ՟Ա. 44։ Սղ. ՟Ճ՟Ժ՟Է. 12։)

Շչեսցէ տէր ճանճռանն եւ մեղուին. ճանճ զեգիպտացին ասէ ... եւ մեղու զբաբեղացւոց ազգն. զի զանազան գունովք ծաղկեալ են մեղուք ընդ խայթոցօքն. (Գէ. ես.։)

Անգործ մեղու. այսինքն պիծակ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 16։) յն. κηφήν fucus

(լծ. յն. մէ՛լիսսա. μέλισσα apis. Մեղրագործ ճանճն ոսկեգոյն՝ գործասէր եւ միաբանակեաց. ոյր զէնն է խայթոց իւր. թո՛ղ զվայրենի մեղուս ազգի ազգի. եբր. տէպպօրա.


Մեղք, ղաց

s.

sin, crime, iniquity, transgression, trespass;
fault, error;
offence, evil, malice;
— փոքր, թեթեւ, peccadillo, venial fault;
եօթն մահուչափ —, the seven capital sins;
մահուչափ or մահացու, սկզբնական, ներգործական, վերապահեալ —, deadly or mortal, original, actual, reserved sin;
վկայք մեղաց, false witnesses;
վասն մեղացն, sin-offering or trespass-offering;
անկանել ի մեղս, մեղս առնել, գործել, to sin, to transgress;
ի մեղս արկանել, to cause to sin;
խոստովանել զմեղս իւր, to confess one's sins;
թողուլ զմեղս, to remit, to absolve sin;
մեռանել ի մեղս, to die in sin;
ի մեղս գրել զիմն, to impute a thing as a crime to;
մեղս դնել, cf. Մեղադրեմ.

· Calfa

NBHL (16)

Մեղք՝ է ըստ յայտնի բառի մեղկութիւն, որ լսի հեշտութիւն։ Մեղկութիւնն մեղք առասի. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Խ՟Դ։)

Մեղքն ստուգաբանի մեղկութիւն, եւ հոսումն մտաց ի խոտորնակ հեշտութիւնն. (Լմբ. անառակ.։)

Մեղք նոցա մեծացան յոյժ։ Ածեր ի վերայ իմ եւ ի վերայ թագաւորութեան իմոյ մեղս մեծամեծս։ Ի մեղս եմք վասն եղբօր մերոյ։ Թողցես դոցա զյանցանս եւ զմղես իւրեանց։ Մի՛ հայիր յամպարշտութիւնս եւ ի մեղս դոցա։ Ըստ ամենայն ապիրատութեան, եւ ըստ ամենայն յանցանաց, եւ ըստ ամենայն մեղաց՝ զոր մեղանչէ.եւ այլն։

ՄԵՂՔ ἀμαρτία, ἀμάρτημα, -ατα peccatum, -ta ἁδικία injustitia, injuria, iniquitas. որ եւ ՄԵՂ, ՄԵՂԱՆՔ, ՄԵՂԱՆՉԱՆՔ. Յանցանք. անրիաւութիւն. ապիրատութիւն. խոտորումն յօրինաց աստուծոյ, կամ ի կանոնէ ուղիղ վարուց. (լծ. լտ. մա՛լում, մա՛լա. այսինքն չար, չարիք)

Մեղս զայն ասէ, որ գիտելով մեղանչէ. եւ յանցանս զայն՝ որ անգիտութեամբ. (Կիւրղ. ղեւտ.։)

Զմեղս սորա՝ զկամայ եւ զակամայ. (Մաշտ.։)

Եւ մեղօք հանդերձ՝ եւ ի սկզբանցն մեղացն զգուշասցուք. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 33։)

Զմեղսն չհամարել մեղս՝ առաւել չար է. (Գէ. ես.։)

Եգիպտոս, որ է մսըր. որ ըստ մեզ թարգմանի մեղք. (Միխ. աս.։)

ՄԵՂՍ ԴՆԵԼ. cf. ՄԵՂ ԴՆԵԼ։ Առակ. ՟Ժ՟Թ. 3։

Ի ՄԵՂՍ ԱՐԿԱՆԵԼ. Պատճառ լինել մեղանչելոյ. մեղք ձգել՝ խօթել.

Մի՛տ դիր եւ ցանկութեանն, մի՛ այնմ՝ որ ի մեղս արկանիցէ. (Սեբեր. ՟Ա։)

ՎԿԱՅՔ ՄԵՂԱՑՆ. ԶՎԱՍՆ ՄԵՂԱՑՆ. որ եւ ՄԵՂՔ կոչի. այն է Զոհ վասն մեղաց. տե՛ս եւ ՄԵՂԱՑԱՅԻՆ.

Մատուսցէ վասն մեղաց իւրոց՝ զոր մեղաւ, զուարակ յանդոյ անարատ տեառն վասն մեղացն։ Ի տեղւոջ՝ ուր սպանանիցեն զողջակէզն, սպանանիցեն եւ զվասն մեղացն.եւ այլն։

Վասն մեր մեղս արար զնա. այսինքն խաչ արար զմարմին նորա. (Եփր. ՟բ. կոր.։)

Ո՛վ որ վասն մեր մեղս եղեր, զի մեք լեցուքվասն քո արդարութիւն աստուծոյ. (Լմբ. պտրգ.։)


Մեռելութիւն, ութեան

s.

deadness, want of animation, privation of life;
mortality;
mortification;
— արգանդի, the being past bearing, impotence, sterility.

· Calfa

NBHL (13)

Յորժամ մեռելութեան մեռելոյն հաւատասցեն, ապա եւ ի յարութեանն չլինիցի երկմիտ. (Սեբեր. ՟Բ։)

Ի վերայ խաչին՝ ձայնին եղելոյ, ոչ որոշումն աստուածութեանն յայտնեալ, այլ մեռելութիւն մարմնոյ նշանակեալ. (Աթ. ՟Դ։)

Զմուռս՝ մեռելութեան քրիստոսի նշանակ է, եւ թաղմանն. (Նար. երգ.։)

Որդին աստուծոյ մեռաւ, զի զմեռելութիւն արարածոց կենդանացուսցէ։ Որք կենդանի են առ աստուած ... քանզի վասն աստուծոյ մեռան, կարօղ են զմեռելութիւն բազմաց կենդանացուցանել. (Ագաթ.։)

Ի գերեզմանի եդար անապական, զի զմեռելութիւնս մեր բարձեր. (Շար.։)

Զմեռելութիւն նորա պատուական արար աստուած քան զմեր կենդանութիւն. (Յհ. կթ.։)

Զի՞նչ քան զմեռելութիւն քառօրեայն դիոյ առ կենդանութիւն մեզ անյուսագոյն. (Նար. ՟Ժ՟Ա։)

Նմանութեամբ ասի.

Ի մեռելութիւն արգանդին սառայի. (Հռ. ՟Դ. 19։)

Նախ քան զմահ՝ մեռելութիւն, անփառութեամբ յաթոռոյն ի վայր կործանեալ. (Խոր. ՟Գ. 68։)

Մեռելութիւն ախտից, կամ երկրաւոր անդամոց։ Աշխարհի մեռելութիւնդ, Զկիրս մեռելութեան կոչեաց խաչ։ Երկուս կենդանութիւնս, եւ երկուս մեռելութիւնս նշանակէ. (Սահմ. ՟Ե։ Իգն.։ Լմբ.։ Բրս. հց.։ Անան. ի պետր.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)

Վախճան մարմնոյ ընդ հոգւոյն մեռելութեան հասանէ նմա. (Շ. ընդհանր.։)

νέκρωσις mortificatio, mors. սանս. մառանա. Մեռանելն. մահանալն. մահ.


Մեր, ոց

s.

adj. poss. our;
ours;
our own;
սրտիւք մերովք, with our heart;
ի ձեռաց մերոց, from our hands;
ի տան մերում, in our house, at home;
կերպացեալ զմերս ի սրբոյ կուսէն, Christ took our nature upon him from the Virgin Mary.

· Calfa

NBHL (6)

Փրկութեան մերոյ։ Մեղաց մերոց։ Սրտիւք մերովք։ Ի տեառնէ աստուծոյ մերմէ.եւ այլն։

Տէր մեր, հարքն մեր. եւ այլն. լինի էական եւ ստացական անխտիր. որպէս յայտ է եւ ի թարգմանութեանց։

դերան. ա. գ. ἠμέτερος, -ρα, -ρον կամ ἠμῶν noster, -tra, -trum. Որ ինչ է մեր. իրք մեր. մերային. մերը.

Կերպացեալ զմերս (կերպարան կամ զբնութիւն) ի սրբոյ կուսէն տնօրինաբար. (Շար.։)

Զմերս առեալ՝ ի մերոցս պարտի օրինակ բերել. (Նար. երգ.։)

Որ ընծայես զմեզ եւ զմերսն ի քրիստոս յիսուս ի տէր մեր. (Ածաբ. կարկտ.։)


Մերժեմ, եցի

va.

cf. Մերժեցուցանեմ.

· Calfa

NBHL (2)

Մերժեցեր եւ անարգեցեր զմեզ։ Մի՛ մերժեր զմեզ իսպառ։ Ո՛ւր եւ մերժեցից զնոսա անդր։ Մերժել յինքենէ զմերժեալն։ Որպէս զորմոյ թիւրելոյ, եւ զցանգոյ մերժելոյ։ Մերժել ի կենաց։ Մերժեցին զաստուածսն օտարոտիս ի միջոյ իւրեանց։ Մերժեցին զսիրտս իւրեանց յիմանալւոյ.եւ այլն։

ὡθέω, ἁπωθέω, ἑξωθέω . (լծ. թ. էօթէյէ՝ կէրի էթմէք ). pello, expello, propello, abjicio, rejicio ἁποβάλλω, ἁποποιέομαι amoveo, projicio ἁφίστημι, μεθίστημι , μεθιστάνω, ἁποικίζω, ἁπέπω abdico, nego եւ այլն. Հերքել, չթողուլ մերձ կալ. մեր չէ՛ ասել. ի բաց վարել. վանել. արտաքսել. ի բաց որոշել. ընկենուլ յերեսաց. տարագրել. խոտել. ժխտել.


Մերկեմ, կացի

va. vn. cf. Մերկանամ.

· Calfa

NBHL (11)

կր. կեա՛ց - ἑκδύνω, ἁπεκδύω exuo ἁποκαλύπτω revelo, retego. Նոյն ընդ Մերկացուցանել. հանել, հանուիլ.

Մերկացին զպատմուճանն նորա ծաղկեայ ի նմանէ։ Մերկեա՛ երուսաղէմ զհանդերձ սգոյ։ Մերկացին զնա։ Մերկեաց կամ (մերկաց) զիշխանութիւնս եւ զպետութիւնս։ Ո՞վ մերկասցէ զպատրուակ երեսաց նորա։ Մերկացից զյետուստ քո.եւ այլն։

Մերկեաց (կամ մերկաց) յարեգակնէ զլոյս ճառագայթից իւրոց. (Եղիշ. ՟Ը։)

Քանզի մերկացին ի նմանէ զհանդերձ նորա, պատառեաց զվարագոյրն. (Եփր. համաբ.։)

Մերկաց զոգիսն ի մարմնոյ նոցա ի ձեռն սրոյ սուսերի. (Եփր. դտ.։)

ՄԵՐԿԵԼ. որպէս Մերկանալ. իր զգեստը հանել, հանուիլ.

Մերկաց զպատմուճանս արքայութեան իւրոյ։ Մերկաց զզգեստ իւր, եւ այլակերպեցաւ. (Եփր. թագ.։)

Մերկեա՛ց իբր զըմբշամարտիկ. (Եղիշ. միանձն.։)

Մերկեա՛ զսուր քո, եւ սպա՛ն զիս։ Առ զնորին սուսեր, եւ մերկաց (կամ մերկեաց) զնա ի պատենից իւրոց։ Մերկացից կամ մերկացի զվաղակաւորն իմ ի պատենից իւրոց.եւ այլն։

Մերկաց պետրոս զսուր իւր. (Ճ. ՟Գ.։)

ՄԵՐԿԵԼ. σπάω, ἑκσπάω traho, extraho. Ձգել հանել ի պատենից (զսուր).


Մխեմ, եցի

va.

to drive in, to force into or penetrate, to fasten in, to fix, to force down, to plunge;
to pierce, to prick, to run through;
to temper iron or steel, to caseharden;
— զձեռն, to stretch, to extend or hold out the hand;
— զձեռն յարիւն ուրուք, to imbrue the hands in the blood of;
մխեաց զդաշոյնն ի լանջս նորա, he has plunged the dagger in his heart;
cf. Ձեռն.

· Calfa

NBHL (17)

Մխեցից զձեռս իմ ի կողս նորա։ Բե՛ր զձեռն քո, եւ մխեա՛ ի կողս իմ։ Մխեսցէ յիւղ զոտն իւր։ Ոտք քահանայիցն մխեցան յեզր ջրոյն յորդանանու։ Որ մխեաց ընդ իս զձեռն իւր ի սկաւառակդ։ Որ մխեաց ընդ իս ի սկաւառակդ.եւ այլն։

Մխեաց զբազուկս իւր ի գործ։

Ոչ ոք մխեաց ի նա ձեռն։ Մի՛ մխեր զձեռն քո ի պատանեակդ։ Ձեռն տեառն մխեցաւ յիս. եւ այլն։

Ի հրէաստան մխեցաւ (այսինքն միջամուխ եղեւ)։ Որ կամիցին մխել ի բանս մատենիցդ՝ այդրէն ի դոյն թաւալեալ. եւ այլն։

Որք մխեցան ի սէր նորա՝ զպատուիրանս նորա պահել. (Ագաթ.։)

Ովանն գազանի ի ծով մխել. (Եւս. քր. ՟Ա։)

Հարկ եղեւ ի սիրոյ բարեկամաց մխել ի խնդիր ճառիցս. (Եզնիկ.։)

Մխիլ ի քննութիւն առակացն սողոմոնի։ Սկսանի յառաջին հասակն, եւ ի մխելն յաշխարհս բնութեանս ծննդոց. (Լմբ. առակ.։)

Ի հուր դնէր զսա, եւ յետ այնորիկ մխէր ի ջուր. (Պղատ. տիմ.։)

Որպէս նետք հզօրի, զի մխեալ կայծակամբք կաղնւոյ. (Սղ. ՟Ճ՟Ժ՟Թ. 4։)

Եւ դու մխեալ ես բարկութեամբ. (Յոբ. ՟Ժ՟Ը 4։)

Զնիզակն, որ էր արեամբ զեռնոց մխեալ. (Խոր. ՟Բ. 8։ Յհ. կթ.։ Շ. վիպ.։)

Զձուլեալ մարմինդ ի հրոյ աստուածութեանդ՝ ջրով յորդանանու այսօր մխեցեր. (Ճշ.։)

Ջրով կիզցի մարմինս մեր. սէրն մեր առ քրիստոս ջրով մխեսցի. (Սիսիան.։)

Մխեա՛ զմարմինդ նեղութեամբ, եւ զսիրտդ երկիւղիւն աստուծոյ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)

ՄԽԵԼ. βάπτω, ἁκονάω tingo, acuo. որպէս Կարծրացուցանել զերկաթ իբրեւ զպողովատիկ. իմա՛ մխելով ի ջուր ջերմ, կամ նախ ի հուր, եւ ապա ի ջուր. (իրօք կամ նմանութեամբ)

βάλλω, ἑμβάλλω, ἑπιβάλλω mitto, injicio βάπτω, ἑμβάπτω mergo, tingo եւ այլն. Մղելով իմն մուծանել ի ներքս, կամ ի խորս արկանել. ընխոթել. որպէս թաթաւել. եւ Ձգել կամ արկանել զձեռն. բուռն հարկանել. խօթել, թաթխել, եւ ձեռք զարնել կամ դպցնել.


Մխոց, ի, աւ

s. mech.

act of plunging into;
piston;
plunger;
— ջրհանի, pumppiston.

· Calfa

NBHL (2)

Մխելն կամ մխիլն անդ ջուր խորս. ընկղմելն եւ հանելն.

Գտաք մեք անդ ջուր դանդաղամած թանձրացեալ. ապա ետ նոցա հրաման երթալ մխոցաւ առնուլ (կամ մխոց առնել), եւ բերել. (՟Բ. Մակ. ՟Ա. 21. յն. ἁποβάπτω immergo et haurio ...)


Մխրճիմ, եցայ

va.

to plunge, to sink, to drive, to rush, or dash into water, to duck;
— ախտիւ, to plunge headlong into vice.

· Calfa

NBHL (3)

Մխրճել (կամ մխրճտել). (սուզանել ընդ ջրով. Հին բռ.։)

Կղզի է ասէին, եւ կիտոս էր. եւ ժամ մի իբրեւ էանց, յանկարծօրէն մխրճեցաւ գազանն ի խորս ծովուն. (Պտմ. աղեքս.։)

(Պետրոս ի ծովն) իջեալ մխրճէր. քանզի երկեաւ։ Յորժամ այնու ախտիւ մխրճեալ ընդ ջրով կայցեն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 25. եւ 15։)


Մկնդեղ, ոյ

s.

rats-bane;
— սպիտակ, arsenic;
— դեղին, orpiment;
— կարմիր, realgar, red arsenic.

· Calfa

NBHL (1)

Դեղ սատակիչ մկան. ... Բժշկարան. ուր մեկնի եւ մարմուշ կամ մարկիմուշ, շաք, եւ այլն։


Մկրտեմ, եցի

va.

to christen, to baptize;
to wash, to purify by ablution;
to bathe;
— զկաթն, զգինի, to put water into milk, wine;
վերստին —, to rebaptize.

· Calfa

NBHL (13)

Զմկրտութիւն արեանն ընդ քեզ մկրտեցան. (Գանձ.։)

Վասն արտաքին լուացման գրի.

Ես մկրտեմ զձեզ ջրով յապաշխարութիւն. բայց որ զկնի իմ գայ, նա մկրտեսցէ զձեզ ի հոգին սուրբ եւ ի հուր։ Եկի ես ջրով մկրտել, Նա է՝ որ մկրտէ հոգւովն սրբով։ Մկրտեցէ՛ք զնոսա յանուն հօր եւ որդւոյ եւ հոգւոյն սրբոյ. եւ այլն։

Միանգամ մկրտելոցն, որ ճաշակեցին յերկնաւոր պարգեւացն. (Եբր. ՟Զ. 4։)

Այսօր հուրն ի ջուրն մկրտի, եւ մկրտեալն՝ զնա սրբէ. (Ժմ. յն.։)

Վասն մարտիրոսութեան աս ի Շար.

Մկրտեցար արեամբդ քով։ Մկրտութեամբ արեան ընդ քեզ մկրտեցան։ Մկրտեալք արեամբ իւրեանց.եւ այլն։

Ե՛րթ լուա՛. եւ էջ նէեման, եւ մկրտեցաւ ի յորդանան եօթն անգամ ընդ բանին եղիսէի։ Մկրտէր ի բանակի անդ յաղբիւրս ջուրցն ըստ օրինի հրէիցն (յուդիթ), եւ իբրեւ մկրտէր, կայր յաղօթս։ Եթէ ոչ բռնալիր լուանան զձեռս, հաց ոչ ուտեն. եթէ ոչ նախ մկրտին, ոչ ուտեն։ Զարմացաւ, զի նախ ոչ մկրտեցաւ յառաջ քան զճաշ։ Ամենեքին ի մովսէս մկրտեցան՝ յամպն եւ ի ծովն։ Մկրտին վասն մեռելոց. եւ այլն։

Դառնութիւնն իսկ (մաղձի կամ լեղւոյ) արեամբ մկրտեալ՝ գոյն կարմիր ընկալաւ. (Պղատ. տիմ.։)

Անսովոր է կր. Մկրտիցուք. բայց առ հարկի գտանի եդեալ ըստ հին ձեռ. առ որոշելոյ ի ներգործականէս՝ մկրտեսցուք։

Արդ մկրտիցո՛ւք, զի յաղթիցեմք։ Մկրտիցո՛ւք այսօր, զի մի՛ վաղիւ բռնադատիցիմք. (Ածաբ. մկրտ.։)

(գրի եւ հնչի Մկրտել. բայց գտանի գրեալ եւ ՄԿՐԸՏԵԼ. որպէս լծ. ընդ Մխրճել, եւ ընդ մաքրոտել. βαπτίζω baptizo. ի յն. βάπτω . թ. պաթըրմագ. mergo, immergo, tingo, lavo եւ φωτίζω illumino (որ է լուսաւորել). ... Ջրով լուանալ եւ մաքրել. մխել ի ջուր ի լուացումն. կր. լուանիլ, մաքրիլ։ Անխտիր ասի զմկրտութենէ յովհաննու, եւ քրիստոսի, եւ զլոկ լուացմանէ, եւ զջրացանութենէ. եւս եւ զմարտիրոսութենէ.

Պարզապէս՝ որպէս Թանալ. թաթաւել. βάπτω tingo.


Մղեմ, եցի

va.

to push, to give a push to, to thrust, to push forward;
արտաքս —, to unload, to discharge, to empty, to cast forth;
— զմիմեանս, to press or crowd on one another;
— զպատերազմ, զճակատ, to fight, to make or wage war, to give battle to;
— զախոյեան, to win, to conquer, to subdue, to depress, to prostrate;
զհոգաւոր կռիւն —, to fight against temptation;
ընդդէմ իրերաց զբարկութիւնն մղել, to be exasperated one against another;
— զանասուն, to train to labour, to break in or teach animals to work;
cf. Ճաշ.

· Calfa

NBHL (20)

Քաջ լիենլ, մղել զճակատն. (Իգն.։)

Եւ ոչ ի ճակատս քաջացեալ՝ մղեն զախոյեանս. (Պիտ.։)

Առ թշնամութեան մղեսցէ զնա. (Թուոց. ՟Լ՟Ե. 20. 22։)

Մղեմք եւ ընկենումք, եւ յարուցանեմք զգլորեալսն՝ նովին ձեռամբ. (Սեբեր. ՟Է։)

Նա զմեզ յերկինս կոչեաց, եւ մեզ մղեցաք զանձինս ի գեհենն. (Ոսկ. եբր.։)

Յետս մղեն զդեղն կենաց. (Ոսկիփոր.։)

Ամբոխն ամենայն ընթացաւ անդր, մինչեւ մղել զմիմեանս. (Ճ. ՟Գ.։)

Բանիւ առ ընկերն մղել, եւ ձեռամբ առ ինքն յանգուցանել։ Զնիւթ իբրեւ զանարգ ինչ անգոսնեալ ի բաց մղեն. (Յհ. իմ. պաւլ. եւ Յհ. իմ. երեւ.։)

Ընդէ՞ր հակառակ անձին քում մղես զսուրն։ Ի ներքս մնան, եւ ոչ ոք զնոսա ի դուրս կարասցէ մղել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 38։ ՟Բ. 13։)

Մղել ընկենուլ ի կորստեան գուբ։ Ի գահից կամ ի վախից մղել. (Սարկ. քհ.։ Բրսղ. մրկ.։ Երզն. մտթ.։)

Յիւրեանց բանից մղեալք անկանէին. (Իսիւք.։)

Ի բիւրս ձգեալ (սփռեալ) ընչեղութիւն՝ ե՛ւս առաւելու. յերկիր մղի, եւ յանճառելիսն պահի. (Բրս. ընչեղ.։)

Զայլսն թողեալ (ուղիս՝) ի մի յայս գայք եւ մղիք, որ բանի եւ տեսութեանս է. (Առ որս. ՟Ա։)

Ճաշք զճաշս մղիցեն, եւ ընթրիք զընթրեօք անցանիցեն. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 16։)

ՄՂԵԼ ԶՊԱՏԵՐԱԶՄ կամ ԶՃԱԿԱՏ, է ի գործ դնել, եւ յառաջ վարել, յաղթահարել. իսկ ՄՂԵԼ ԶԱԽՈՅԵԱՆ՝ է վանել, յաղթահարել.

Պատերազմ իմաստութեամբ մղեսցի։ Առաջնորդութեամբ մղի պատերազմ։ Մարտ կամ ճակատ, կամ մղել պատերազմի. (Առակ. ՟Ի. 19։ ՟Ի՟Դ. 6։ ՟Ա. Մակ. ՟Թ. 22։)

Սքանչելապէս մղեաց զպատերազմունս. (Խոր. ՟Բ. 84։)

ՄՂԵԼ. որպէս զտրմուղ կենդանիս. այսինքն Վարել ի գործ. վարժել. կրթել. բանեցնել, սորվեցնել.

Երինջ էգ զմարմինս ասէ, զի երինջ երկրագործ է՝ եւ ակօսաձիգ. զորս պարտ է մեղլ, զի զլուծն յուս առցէ, որ է խաչն քրիստոսի. (Մեկն. ծն.։)

ὡθέω, ἑξωθέω pello, expello, amoveo, admoveo, ejicio, injicio. կր. feror, moveor, ruo, irruo. Մղելով կամ խթելով վարել ի բաց կամ ի մի կողմն. դրդել. վանել. մերժել. ձգել. հոսել ի վայր. դրդել. գրգռել. վարել. հրել, քշել .... կր. բերիլ. ձգիլ. յօժարիլ. դիմել.


Մղօն

s.

impulse, impetus;
— տալ, to give a push, to push, to impel.

· Calfa

NBHL (1)

Մղօն տուեալ՝ ընկէց զոմն ի վայր յերիվարէն. (Զենոբ.։)


Մնչեմ, եցի

vn. fig.

to coo;
to wail, to groan, to cray;
մնչէ աղաւնի, the dove coos;
to sigh after, to long or burn for, to covet eagerly.

· Calfa

NBHL (5)

Գազանքն ի գառագիւղն զմնչելն եւ զմռնչելն եւեթ կիրթ ունին. (Վեցօր. ՟Թ։)

Իբրեւ զաղաւնի այնպէս մնչեցից։ Իբրեւ զաղաւնիս անձանձրոյթ մնչել։ Իբրեւ զաղաւնիս ի սրտից իւրեանց մնչէին. (Ես. ՟Լ՟Ը. 14։ Եզեկ. ՟Է. 16։ Նաւ. ՟Բ. 7.)

Զհեղումն արեան անձինն ի վերայ շինութեան ուխտի եկեղեցւոյ մընչէր ըմբռնել. (Փարպ.։)

Մնչէին միայն, եւ ոչ խօսէին առ անձկութեան սրտիցն. (Պտմ. առ լեհ.։)

μελετάω, -ομαι meditor, curo, declamo φθέγγομαι vocem edo. Մրմռալ ընդ ունչս վարանական հոգովք. մռնչել. մրմնջել. ձայնել որպէս մունջ. խփեալ շրթամբք մեղմիկ հեծել. ի խորոց հառաչել հոգալոգ.


Մոլեգին

adj.

furious, raging, mad, outrageous, demoniacal, fanatical, enraged, desperate, rude, violent;
cf. Մոլեգնաբար.

· Calfa

NBHL (8)

Կամ զմոլեգին յայլոց կրօնից անառակութիւնս բերեալ։ Ազգ եղեւ նմա մոլեգին գնացքն փիլիպպեայ. (Իմ. ՟Ժ՟Դ. 23։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 23։)

Ո՞վ իցէ ասեն այնչափ մոլեգին, որ ոչ սիրիցէ զտէրի իւր։ Մոլեգին եւ մոլորեցուցիչ կոչէին զնա, սամարացի եւ դիւահար. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 19։ ՟Բ. 42։)

Հեբրայեցիք սպանանեն զմարգարէս նորա որպէս զմոլեգինք ապականիչք. (Եփր. ծն.։)

Այս ամենայն են մոլեգին (նեռին) արուեստքն. (Ճ. ՟Ա.։)

Նմանեալ ես մոլեգնեաց. (Ճ. ՟Ա.։)

Իսկ (՟Բ. Մակ. ՟Ե. 6.)

Ուր յասոնն մոլեգին յանխնայ անկեալ գործէր մեծամեծ կոտորած. իմա՛ մ. մոլեգնաբար. զի ի յն. դնի լոկ, անխնայաբար։

ἑμμανής, μαινόμενος, ἁπομαινόμενος furiosus, insanus, demens δαιμονῶν daemoniacus. Մոլի յոյժ. կատաղի. վայրենամիտ. անկեալ ի մտաց. ցնորեալ. այսահար. եւ Ցնորական. մոլեկան.


Մոլիմ, եցայ

vn.

to lose one's senses, to go mad;
to be in a passion, enraged;
to be extravagantly fond of, to fall violently in love with, to be passionately in love;
— զհետ, to bend one's whole soul to, to apply oneself entirely to, to dote upon, to be destracted with;
մոլիս, պաւ՛ղէ, Paul, thou art beside thyself.

· Calfa

NBHL (7)

Կամ թէ ուրախ եղեալ՝ մոլին, կամ թէ մարգարէանան՝ ստութիւն։ Արբցեն եւ քամեսցեն, եւ մոլեսցին յերեսաց սրոյն։ Մոլեցարո՛ւք, սո՛ւգ առէք։ Ասեն ցնա, մոլիս։ Շահս բազումս տայր տերանց իւրեանց մոլելովն (իբր խօսելով զըղձութիւնս)։ Մոլեալ ի վերայ նոցա՝ հալածէի։ Մոլիս պօ՛ղէ ... ո՛չ մոլիմ քաջդ փեստոս։ Ո՞չ ասիցեն, եթէ զի մոլիքդ.եւ այլն։

Դեւ ունի, եւ մոլի՛։ Մոլեալք ի դիւաց. (Ճ. ՟Գ.։ Իգն.։)

Զի մի՛ զարիոսին մոլիցիմք։ Ընդդէմ միմեանց մոլեցան. (Առ որս. ՟Բ. ՟Ժ՟Գ։)

Մոլեցան ի վերայ նորա հեբրայեցիքն յերուսաղէմ սպանանել զնա։ Մոլեցան իբրեւ զկատաղի շուն. (Եփր. ՟բ. տիտ.։ Տէր Իսրայէլ. յունիս. ՟Ի՟Թ.։)

Մոլին մարդիկ. եւ եթէ տեսանեն զոք՝ որ ոչ մոլի, ասեն՝ թէ դու մոլիս. վասն զի ոչ եղեւ նման նոցա։ Ելեալ էր յաշխարհէ, եւ մոլէր դարձեալ ի կին իւր. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա. եւ ՟Ը։)

Փուշ եւ տատասկ մոլեցան յիս իբրեւ ի խոպանի. (Սարկ. աղ. այսինքն կատաղաբար բազմացան։)

μαίνομαι, ἑμμαίνομαι, ἑκμαίνομαι , ἑπιληπτεύομαι, ἑπιληπτίζω furo, insanio, demens sum, corripior a daemone, laboro epilepsia sive morbo comitiali, et incendor amore μαντεύομαι divinor, hariolor . Ցնորիլ. ելանել արտաքոյ անձին. անկանել ի մտաց. կատաղիլ. յիմարիլ, այսահարիլ. զայրագնիլ, եւ Յարիլ յանչափս. զակատիլ. անկղիտանալ. տռփիլ, եւ տարփալ. եւ Հմայել. իրմէն դուրս ելլալ, խելքը թռցընել, խենդենալ, խեւնալ, կատղիլ.


Մոլոր

adj. adv.

strayed, erred;
missed, mislaid, lost;
cf. Մոլար;
out of the way.

· Calfa

NBHL (4)

Մոլոր առաջնորդ։ Աներկրպագուացն քեզ՝ մոլորիցն եւ ծուլիցն։ Զի մի՛ պատճառս տացէ մոլորիցն պաշտել զնա. (Մխ. դտ.։ Անյաղթ բարձր.։ Վրդն. ծն.։)

Զի մի՛ մոլորք բերիցիմք յամենայն հողմոց վարդապետութեան. (Ոսկ. լս.։)

Զի կարծիցէ փարաւոն, թէ մոլոր գնացին, եւ զղջացեալ դարձան. (Վրդն. ել.։)

πλάνης, πλάνος erraticus, erro, erroneus, errans. որպէս թէ ոլորեալ եւ խոտորեալ. Մոլորեալ. թիւրեալ. մոլար. սխալեալ. թափառեալ. ոլոր մոլոր, ծուռ.


Մոլորութիւն, ութեան

s.

wandering, straying, aberration;
error, heresy;
seduction, perversion, subornation, corruption;
fury, mania, folly, frenzy, madness;
— մտաց, mental aberration;
ծայրայեղ —, sad extremity, excess;
բազում դպրութիունք զքեզ ի — դարձուցանեն, much learning doth make thee mad.

· Calfa

NBHL (7)

Մոլորութեան ճանապարհօք երկայնագոյնս մոլորեցան։ Մի՛ ցանկայք մահու մոլորութեամբ կենաց ձերոց։ Անմտութիւն անզգամաց մոլորութեամբ։ Գնայ ըստ մոլորութեան սրտի իւրոյ։ Մոլորութիւնք մեր եւ անօրէնութիւնք մեր ի մեզ են։ Ընկալցին զանարգանս իւրեանց մոլորութեամբն՝ զոր մոլորեցան։ Լինիցի յետին մոլորութիւնն չար քան զառաջինն։ Որ ի մոլորութեանն շրջիցին։ Ըստ մոլորութեանն բաղաամայ զեղխեցան զհետ վարձուց.եւ այլն։

ՄՈԼՈՐՈՒԹԻՒՆ. μανία, ἁπόνοια dementia. Մոլութիւն, այսինքն մոլեգնութիւն. ցնորումն. բանդագուշանք. խելագարութիւն. յիմարութիւն.

Մեք անմիտք զվարս դորա մոլորութիւն համարէաք։ Զիմաստութեան խորհուրդսն իբրեւ մոլորութիւն համարէին։ Իբրեւ զմարգարէ յիմարեալ, իբրեւ զայր մի այսակիր, ի բազմութենէ անիրաւութեանց քոց յաճախեաց մոլորութիւն։ Մոլորութիւն ի տան աստուծոյ տնկեցին։ Մոլիս պօ՛ղէ. բազում դպրութիւնք զքեզ ի մոլորութիւն դարձուցանեն. եւ այլն։

Աւելորդ է ապա լեզուագարիցն մոլորութիւն. (Կիւրղ. գանձ.։)

Ի մոլորութիւն եկեալ՝ պատառեաց զթագաւորական պատմուճան իւր. (Ճ. ՟Ա.։)

Իբրեւ ի մոլորութենէ ըմբռնեցաւ յարծաթսիրութենէն. մանաւանդ զի չարաչար է ախտն. զի քան զմոլորութիւն այն չարաչար է. (Ոսկ. մտթ.։)

πλάνη, πλάνησις error, erratio, seductio, vagatio. Մոլորիլն. խոտորումն. թիւրութիւն. մոլար ընթացք կամ վարդապետութիւն, խաբէութիւն. պատրանք. եւ Թափառումն. ելք արտաքոյ ուղւոյ՝ իրօք կամ նմանութեամբ.


Մոլորումն, ման

s.

cf. Մոլորութիւն;
դառնալ ի մոլորմանէ, to be convinced of one's error, to correct one's mistake.

· Calfa

NBHL (1)

Դառնալ ի մոլորմանէս։ Ո՛չ եմ ի ճշմարտութենէ մոլորումն։ Ձգեաց զնոսին նոցին հոգւոյն յօժարութիւնն յայսպիսի մոլորումն. (Լմբ. առ լեւոն. Լմբ. ժղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)


Մոխրոց, աց

cf. Մոխրանոց;
dunghill, dung heap, dunghole or dung pit.

· Calfa

NBHL (3)

Մոխրանոց. մոխրակոյտ. եւ Աղբիւսք.

Ի կրել արտաքս զաւելորչ թրքածս մոխրոցացն. (Փարպ.։)

Ի պարսպէն մինչեւ ի դուռն մոխրոցին։ Եւ զդուռն մոխրոցին կալաւ մեղքիա. (Նեեմ. ՟Գ. 13. 14։)


Մոմեղէն, ղինի, նաց

adj. s.

cf. Մոմեայ;
cf. Մոմ.

· Calfa

NBHL (4)

Ձռեօքն ստեղծանէր ի մոմոյ նաւս, եւ մարդիկս մոմեղէնս. (Պտմ. աղեքս.։)

Կանթեղօք եւ մոմեղինօք զմեռեալսն յուղարկէին. (Բուզ. ՟Ե. 31։ ՃՃ.։ Հ. ստէպ։)

Մոմեղէն լուսոյ՝ փոխանակ նկար մեղուացն գործոյ. (Սիսիան.։)

ՄՈՄԵՂԷՆ. գ. Ճրագ կամ ջահ ի մոմոյ. մոմ. որպէս յն. κηρός, κήρινον . յորմէ ռմկ. կերոն. cera, cereum, candela. (լծ. կանթեղ). մոմ. ...


Մորմոքեմ, եցի

va.

cf. Մորմոքեցուցանեմ.

· Calfa

NBHL (5)

ՄՈՐՄՈՔԵՄ ՄՈՐՄՈՔԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. Մարմաջեցուցանել. կսկծեցուցանել՝ զմարմին, կամ զսիրտ. որ եւ ԶԿԾԵՑՈՒՑԱՆԵԼ. մզմզացնել, խշխշացնել.

Խոցեն եւ մորմոքեն զհոգիս իմ. (Մարաթ.։)

Նկունք ճիրանք աղկաղկաց մնոցն մորմոքողաց զիս կեղեքեսցեն. (Նար. ՟Կ՟Ը։)

Անուշացոյց աղիւն ճշմարտութեան, այլեւ զբազումս մորմոքեցոյց, որք նեխութեամբ ապականեալք են. (Պրոկղ. ոսկ.։)

Զաբրահամ յիշելով՝ մորմոքեցուցանէ զնոսա. (Երզն. մտթ.։)


Մոցեմ, եցի

va.

to remove, to put or set aside, to separate;
— ի կաթին սովորութենէ, to wean.

· Calfa

NBHL (2)

Զերնջոցն զորթսն անջրպետեալ քեցիցեն, զի ժամանակաւ ընդելուզանիցեն (իմա՛ ընդելացուսցեն) մոցել ի կաթինն սովորութենէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։)

ներգործական բայ չէզոքական բայ ՄՈՑԵԼ. ἁφίστημι, -μαι amoveo, abscedo. Ի բաց հեռացուցանել, կամ հեռանալ. քեցել, իլ.


Մութն, մթան

s. adj. adv.

obscurity, darkness, night;
dark, obscure, gloomy;
— անհնարին, frightful or thick darkness, impenetrable gloom;
— ընդ —, ի մթան, ի մթի, in darkness, in the dark, in the gloom.

· Calfa

NBHL (19)

Մթով դիւացն խաւարեալք. (Եզնիկ.։)

Դադարումն եւ մութ գիշերոյ։

Խաւար եւ մէջ եւ մութ։ Կալաւ զիս մութ անհնարին։ Գիշերի ծածկեաց զնա մութ։ Ընդ մութ շրջեցան։ Յարեան եւ փախեան ընդ մութն։ Յանմատուցից մթից դժոխոցն, եւ այլն։

Իսկ (Առակ. ՟Է. 9.)

Դադարեալ ի մթոց գիշերոյ.

լա՛ւ եւս այլ ձեռ. ըստ յն.

ՄՈՒԹ ՄՈՒԹՆ. μυχός penetrale, intimus, recessus σκότος tenebrae θύελλα, γνόφος, ζόφος caligo ἁόρια situs invisibilis, obscuritas. Խաւար. աղջամուղջ. մէգ. մթութիւն ի մուտս խորշից. վայր անլոյս. ալք. մութ.

Հայեցեալ ի ներքս ընդ մութ գիշերոյն. (Եղիշ. ՟Ը։)

Կեդար՝ խաւար եւ մութն թարգմանի. (Զքր. կթ.։)

Գերանաւ կուրացելոյս զմութ այլոց սրատեսել. (Յհ. կթ.։)

Բազում մութ ածեալ ունի։ Մութ մեղացն փարատի։ Ընդ մութ շրջել։ Զերծանի ի մթոյն։ Զմութս վշտաց եւ նեղութեանց։ Կրկին իսկ մութ յանձին կորզեն։ Գուցէ որպէս ի մթի այսր անդր ծփիցիմք. (Ոսկ. մտթ. Ոսկ. սղ. Ոսկ. ես.։)

Մութ ընդ մութ մածեալ նսեմ (ի թաբոր՝) լոյս եղեւ ծագմամբ լուսոյն. (Շ. տաղ.։)

Կամ աղտեղի կոյր խըլըրդան, որ կայ յանլոյս խաւար մըթան։ Եւ նստուցէր զիս ի մըթան, իբր ըզմեռեալ ի գերեզման. (Շ. եդես.։)

Չհամարին զմութն մութ, զի պայծառ քո լուսովդ աչք մտացս զուարթանայ. (Գէ. ես. (որ լինի եւ ածական)։)

Մութն անհնարին (խորհրդոց) անկաւ ի վերայ պիղատոսի. (Զքր. կթ.։)

Իբրու ի մութ խաւարի լոյս խաղաղութեան ծագեաց մեզ. (Եւս. պտմ. ՟Թ. 9։)

Մութ է գոյն դիմաց մերոց. վասն զի ոչ զուարթացան երեսք մեր ի խորհուրդս սրբութեան. (Եղիշ. միանձն.։)

Բոսորդ կոչի ի մեր լեզուս մո՛ւթն. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ. (իբր ռմկ. պօզարախ, պօզլախ։))

ՄՈՒԹ ա. γνοφώδης caliginosus, tenebrosus եւ այլն. Խաւարին. մթին. աղջամղջին. միգապատ. մթագոյն. թխագոյն. նսեմ. տխուր. եւ Բոսորային.


Մունջ, մնջոյ

adj.

dumb, mute;
cf. Համր;
— առնել, to strike dumb;
— լինել, to be mute, to become dumb or speechless.

· Calfa

NBHL (6)

ռմկ. մունճ. Համր. անխօս. անբարբառ. պապանձեալ լեզուաւ. լուռ.

Համրեալ լիջիր իբր զմունջ, եւ մի՛ լինիր նոցա յանդիմանիչ. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ.)

Եղիջի՛ր դու համր։

Զոմն մի մոգ աղօթիւք մունջ արար վասն անառակ խօսիցն. կապեցաւ լեզուն, եւ եղեւ մունջ. (Ճ. ՟Բ.։)

Կայր անդ եւ կին մի մունջ. (Հ. նոյ. ՟Ա.։)

Խուլ եւ համր եւ մունջ դեւ։ Խուլ եւ մունջ գոլով ի դիւէն. (Բրսղ. մրկ.։ (Արմատն է Ունչ. որպէս թէ ընդ ունչս եւեթ մրմռացօղ. ուստի եւ Մնչել. եւ Մնջիկ։))


Մուր, մրոյ, ով

s. adj.

lamp-black, pinesoot, soot, blacking;
ink;
սեաւ եւ —, miserable, wretched;
սեւ եւ մուր, black all over.

· Calfa

NBHL (11)

Մուրն տեսակ ինչ է ծխոյ թանձրագունի. (Նոննոս.։)

Խանձրահոտ մուրն, եւ ծուխն այրեցածոյն. (Ագաթ.։)

Ի ձեռն հոգւոյն անցանէր ընդ մուր լուսաւորեալ գործոյն. (Բրսղ. մրկ.։)

Գրեալ ո՛չ մրով, այլ հոգւովն աստուծոյ կենդանւոյ. (՟Բ. Կոր.։ ՟Գ. 3։)

ՄՈՒՐ. ա. ուստի՝ Սեւ եւ մուր. որպէս ռմկ. սեւումուր.

Որքան ի սեւ եւ ի մուր կեանքս պանդխտիմք. (Լմբ. պտրգ.։)

ՍԵՒ ԵՒ ՄՈՒՐ. ռմկ. սեւումուր. Սեաւ իբրեւ զմուր, թխատիպ. թշվառ. փորձանաւոր.

Որքան ի սեւ եւ ի մուր կեանս պանգխտիմք. (Լմբ. պտրգ.։)

Փոխեալ էր մրով գիրն, եւ ոսկւով էր գրեալ. (Ոսկիփոր.։)

αἱθάλη (այրեցած). fuligo, fumus crassior. (լծ. մառն. որպէս եւ յն. մա՛ւրօս. իտ. մօ՛ռօ, է թուխ. մաւրիտանացի) Ծուխ թանձր կամ թանձրացեալ. մրուր ծխոյ կամ հրոյ. մուխ, էրուք

ՄՈՒՐ. μέλαν atramentum. Նիւթ սեւակի. սեւակ. մելան.


Մօրուք, րուաց

s.

beard;
աղեբէկ —, gray-beard;
տգեղ, թաւ, անյարդար —, a sorry, thick, uncouth or neglected beard;
մօրուօք դալարանալ ծնօտիցն, to have the face covered with down, or soft hair;
մօրուս արձակել, to grow a beard;
օր սափրելոյ զմօրուս, shaving-day;
սափրել զմօրուս իւր, to shave oneself;
to get shaved;
ածելել զմօրուս ուրուք, to shave any one, to trim;
աճեցուցանել զ—ւս, to let one's beard grow;
ծաղկին — նորա, his beard begins to grow.

· Calfa

NBHL (13)

Առն կամ կնոջ եթէ լինիցի արած բորոտութեան ի գլուխ կամ ի մօրուս։ Մի՛ ապականիցէք զտեսիլ մօրուաց ձերոց։ Կալաւ զմօրուացն ամեսայայ։ Ամենայն մորուք խզեսցին։ Որպէս իւղ զի իջանէ ի գլուխ եւ ի մորուսն ահարոնի. ի մորուացն իջանէ, եւ այլն։

Գերծցէ զմօրուսն ... զմօրուք ... Յետին անարագանաց ցոյցք է՝ զգլուխն մօրուօք գերծուլ. (Գէ. ես.։)

Նախ քան զմօրուսդ վարդապետես ծերոց. (Ածաբ. յայտն.։)

Հերքն սպիտակ են, եւ մուրուքն սեաւ. (Բուզ. ՟Դ. 56։)

Էր կարճահասակ, եւ մօրուսն երկայն մինչւե ի ծունկսն. (Տէր Իսրայէլ. յնվր. ՟Ի.։)

Ի մօրուս քօշից. (Խոր. աշխարհ.։)

Չես նման թագաւորի, այլ քօշի ունիս պարանոց եւ մօրուս. (Պտմ. վր.։)

Զձեռն ձգեն՝ զմուրուացն կախեն. (Եփր. զղջ.։)

Գերծումն ըստ մուրուաց, որ է նշանակ առն, ի բաց եդեալ զմեղս. (Մեկն. ծն.։)

Կատակէին ի վերայ նորա, եւ փետէին զմուրուսն նորա. (Ճ. ՟Ժ.։)

Մօրուք զհանճարեղս եւ զիմաստունս ասէ. զի մօրուք կատարելութեան է պատկեր. (Գէ. ես. տե՛ս եւ ԱԼԻՔ։)

Այն ինչ մօրուօք ծնօտքն դալարացեալ էին։ Չեւ մօրուացն ի խոր աճեցեալ էր. (Նիւս. կազմ. ՟Ի՟Է։)

ՄՕՐՈՒՔ կամ ՄՈՐՈՒՔ, ՄՈՒՐՈՒՔ. գտանի եւ եզ. ՄՕՐՈՒ 2. ռմկ. մօրուք, մօրուս, միրուք . (լծ. եւ յն. մի՛րաքս ). μείραξ, πώγων barba ἵουλος lanugo. ասի եւ γένειον , γένυς gena, barba. Հերք արանց ի կզակս՝ սկսեալ ի ծամելեաց, պատելով զծնոտս ողջոյն, ի հասանելն յարբունս. ... (իսկ յն. մի՛րաքս, միրա՛քիօն, է յարբունս հասեալ, պատանի, երիտասարդ)


Մռմռեմ, եցի

vn.

to murmur, to grumble, to mutter, to growl;
— ընդ միմեանս, to fall one upon another furiously or ferociously, tooth and nail, to be cruelly and obstinately bent against one another, to be mutually enraged;
միմռեալ ալիք, angry billows, surging waves.

· Calfa

NBHL (7)

Իբրեւ մռմռալովն (կամ մռմռելով) եւ մռնչելով հարցանէին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 11։)

ՄՌՄՌԱՄ ՄՌՄՌԵՄ. βρενθύομαι, ψιθυρίζω murmuro, murmurillo ἑμβριμάομαι fremo, rugio. որ եւ ՄՐՄՌԱԼ, ՄՐՄՌԵԼ. (լտ. մու՛ռմուռօ. թ. մըռըլտամաք ). Մռնչել. գազանաբար կամ սպառնալեօք ձայն հանել. շչել. շշնջել. շնչել.

Հեծէին մռմռային մռնչէին ի նմանութիւն կորեանց առիւծուց. (Կանոն.։)

Մռմռայր վայրագն տիրել տիեզերաց. (Սամ. երէց.։)

Պարանոցիդ վերայ շողան (սուսերք), ըմպել զարիւնըդ մըռմըռան (կամ մըրմըռան)։ Հողմով հանդերձ սաստիւ հնչեն (գետք հրեղէնք), եւ միգախառըն մռըմըռին (կամ մըրմըռին). (Շ. եդես.։ Յիսուս որդի.։)

Փարիսեցի ուսմամբն մռմռէր. (Երզն. մտթ.։)

Իբրեւ զգազան մռմռեալ (կամ մրմռեալ). (ՃՃ.։)


Մռնչեմ, եցի

vn.

to roar;
to bellow, to low;
to rage, to chafe, to fume, to burst into roaring;
մռնչէր առ հեծութեան իմոյ, I have roared by reason of the disquietness of my heart.

· Calfa

NBHL (9)

Մռնչել առիւծու, կամ կորեանց առիւծու։ Մռնչէի առ հեծութեան սրտոյ իմոյ. (Սղ. ՟Լ՟Է. 8։)

Ի մռնչել բարկութեան իւրոյ. (Ողբ. ՟Բ. 6։)

Մռնչելով բարբառ արձակեաց, եւ ասէ. (Եղիշ. ՟Բ։)

Մռնչեաց ասորեստան երկիր, եւ ձայնն յունանու մռնչեաց ի նա. (Եփր. նին.։)

Մռնչեաց ի չար գազանսն, եւ ցրուեցան. (Ճ. ՟Բ.։)

Տեսեալ զնոսա զի լային, մռնչեաց (յիսուս) հոգւովն. զի՞նչ է մռնչեաց հոգւովն. իմա՛ զայրացաւ յոգի իւր. (Ճ. ՟Գ.։)

Ոչ մռնչէր ամենազդեցիկ փողդ մեծութեան. (Նար. ՟Հ՟Է։)

Ի ծանրութենէն մռնչեաց ողորմագին. (Տէր Իսրայէլ. հոկտ. ՟Ի՟Բ.։)

μυκάω, -ομαι, ὡρύομαι, ἑρεύγομαι , ἑμβριμάομαι mugio, fremo, increpo, rugio, eructo. Մռմռալով գոչել կամ ձայն հանել գազանաց, բոռալ. գոռալ. ուժգին հեծել. մնչել զայրագին. շնչել փչել. սպառնալ. ահեղ բարբառիլ.


Հերձեմ, եցի

va. fig.

to cleave, to split, to divide, to cut;
to chop;
to crack;
to tear;
to dissect, to anatomize;
to cleave diamonds;
to disunite, to sow division, to make a breach between, to bring out a scission;
— զմորթ մարմնոյ, to chap;
— զապակիս, to crack;
— նաւի զծով, to plough the sea, to run a-head, to have head-way.

· Calfa


Հերձոտեմ, եցի

va.

cf. Հերձատեմ.

· Calfa

NBHL (2)

ՀԵՐՁՈՏԵՄ որ եւ ՀԵՐՁԱՏԵԼ. Չարաչար հերձուլ. պատառոտել. ճղքրտել, պատռտել, ճանկռտել.

Հերձոտեալ վիրաւորեաց զդէմս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Է։)


Հերձում

va.

cf. Հերձանեմ.

· Calfa


Հերձումն, ման

s.

cleavage, cleaving;
greet;
cf. Հերձուած;
— որովային, gastrotomy.

· Calfa

NBHL (7)

Հերձուլն. հերձանիլն. պատառումն. ցելումն. պայթումն. ճեղքումն.

Հերձմամբ մաքրոցն որովայնին՝ հե՛րձ առ յինէն զխորհուրդ չարին. (Յիսուս որդի.։)

Հերձեալ զգազանն՝ անցանէր ընդ պարանոցն հերձումն. (Փիլ. սամփս.։)

Հերձմամբ վիմաց. (ՃՃ.։)

Ծովուն հերձումն. (Նանայ.։)

Կամ որպէս Հերձուած. երկպառակութիւն կամ մոլար վարդապետութիւն. աղանդ.

Զանաստուած հերեսիովտաց բազմացեալ հերձուածոց հերձմունս մոլորութեան. (Կոչ. ՟Է։)


Հերքեմ, եցի

va. vn.

to repulse, to reprove, to refute, to contradict;
ի բաց —, to refuse, to reject;
to suffice, to be sufficient.

· Calfa

NBHL (10)

(լծ. եբր հիրխիգ ). Հեռի առնել, կամ հերի՛ք է ասելով՝ ի բաց մերժել. ի բաց վարել կամ վանել. հալածել. յաղթահարել.

Հերքեցին զիշխանն անօրէն իւրեան գործակցօք։ Հերքեցին զչար հերձուածսն. (Շար.։)

Դիմեալ ի վերայ չորիցն՝ հերքէր՝ թագաւորաց։ Հերքեալ զդժուարապատահ դիպուածսն. (Պիտ.։)

Խարանաւ բանիս արտաքս հերքել։ Սաստկութեամբ հերքեաց. (Նար. ՟Զ. եւ Նար. խչ.։)

Հերքիցի ի կենցաղոյս. (Պիտ.։)

Զարհուրեալք հերքէին. այսինքն խորշէին հեռանային. (Ոսկ. հռ.։)

Որ ի տանջանսն ոչ հերքեցաւ. այսինքն ոչ յաղթեցաւ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)

ՀԵՐՔԵԼ (որպէս լծ. յն. արքէ՛օ եւ հյ. Հերիքանալ) Կարօղ լինել. բաւել. զօրել. տոկալ. ընդդէմ կալ.

Զի մի՛ ցուրտ եւ մի՛ ջերմութիւն հերքեսցեն վնասել. (Փիլ. լին. ՟Բ. 9։)

Եթէ պատրաստի հերքել չարին զօրութեանն, ի հաղորդութիւն զնա ընկալցի. (Սկեւռ. լմբ.։)


Հերքումն, ման

s.

refutation;
— բանից, confutation.

· Calfa

NBHL (5)

ՀԵՐՔՈՒԹԻՒՆ ՀԵՐՔՈՒՄՆ. Հերքելն, իլն. մերժումն. վանումն.

Յոլովագո՛յն մարտացուն ձեռաց զպարտութեանցն եւեթ առնէ տալ զհերքութիւնս. (Պիտ.։)

Զհերքումն այսոցն մոլորութեան. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա։)

Իսկ (Մաշտ.)

Ունիցիս զճիւաղական հերքումն. թուի խրատումն։


Հինգ, հնգից

adj. s. five;
fifth;
երիւք հնգօք ամօք, for fifteen years, for three lustra;
պակաս քան զյիսուն հնգիւ չափ, forty five;
որ օր — էր ամսոյն, on the fifth day of the month.

· Calfa

NBHL (8)

Չորք թագաւորք ընդ հնգից։ Հնգիւ չափ։ Այլ եւ հինգ ամ։ Հինգն ի նոցանէ յիմարք էին, եւ հինգն իմաստունք.եւ այլն։

Ի հնգէ սկիզբն արարեալ՝ աւարտեցաւ ի հինգ. (Սահմ. ՟Ժ՟Է։)

Բաղխեմ ըզդուռնըդ երկնային՝ նախ քան զփակելն ընդդէմ հնգին. (Յիսուս որդի.։)

Ամօք իննհարիւր երեսուն եւ հնգիւք. (Եւս. քր. ՟Ա։)

Երիւք հնգօք (այսինքն ՟Ժ՟Ե) ամօք. (Շար.։)

Հնգիր հարիւրոց դենարաց. (Նար. ՟Ժ՟Է։)

Որ օր. հինգ էր ամսոյն. իմա՛ ըստ յն. հինգերորդ (օր). (Եզեկ. ՟Ա. 2։)

πέντε quinque. (լծ. ընդ հինգ) Թիւ բացարձակ՝ կէսն տասին. կամ միով աւելի քան զչորս, միով պակաս քան զվեց. հինկ. պէզ, փէնճ (լծ. յն. բէնդէ, եբր. խամզ, ար. խամսէ ).


Մսեղէն, ղինի, նաց

adj.

made of flesh, fleshly, carnal, corporeal, earthly, mortal;
— յարկ, mortal coil;
— բլուր, man-mountain, giant.

· Calfa

NBHL (5)

Ոյր նիւթն է միս կամ մարմին. մարմնեղէն. մսէ.

Դաւիթ ի մանկութեան ժամանակին քարիւ կործանեաց զմեծ բլուրն մսեղէն (զհսկայն գողիադ). (Եղիշ. ՟Ե։)

Ի ձեռն փոքր տղայոցն սպան զմսեղէն բլուրն. (Գէ. ես.։)

Մարգարէք՝ մսեղէնք էին, եւ ազգակիցք մերոյ սեռիս. (Հին քեր.։)

Ոչ եմք արժանի մսեղէն յարկիւ ծառայել. (Երզն. մտթ.։)


Մսխեմ, եցի

va.

cf. Ծախեմ;
cf. Վատնեմ.

· Calfa

NBHL (2)

ՄՍԽԵԼ. Ռամկականն բառիս Ծախիլ, այսինքն վատնել.

Սակաւ դրամիկ մսխել. (Վրդն. պտմ.։)


Խրոխտիմ, եցայ

vn.

cf. Խրոխտամ.

· Calfa

NBHL (5)

Ի ծերութեանն խրոխտէր ի պատերազմ ելանել. (Սեբեր. ՟Բ։)

Խորամանկ մեքենայող՝ խրոխտի սպանումն. (Անյ՟հց. իմ։)

Մի՛ խրոխտել հնդդէմ փորձութեանց. այլ խորշել եւ տեղի տալ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 14։)

Ծանրանայ նա խրոխտել պատերազմին՝ որ առ ամենայն ուրեք. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 4։)

Ամաչեսցէ չարն, որ խրոխտեալ մարտնչի ընդ մեզ. (Եղիշ. ՟Բ։ Իսկ Ոսկ. մ. ՟Դ. 8.) գրի խոխտի, իբր խրոխտի. յն. գոռոզանայ կամ բռնակալէ։


Խրոխտումն, ման

s.

gasconade, bravado, empty boast, rodomontade;
defiance, insolence, haughtiness;
չզիջանել ի խրոխտմանէն, to lose nothing of his arrogance.

· Calfa

NBHL (5)

Խրոխտանալն. խրոխտանք. խիզախումն. համարձակութիւն. յանդգնութիւն. եռացումն սրտի. անվեհեր բերումն.

Խրոխտումն երիվարաց. (Լմբ. պտրգ.։)

Խրոխումն եւ ամբարհաւաճութիւն յիս ոչ գտանի. (Յհ. կթ.։)

Ընթացեալք զմահու խրոխտումն. (Շար.։)

Խրոխտումն սքանչելի կատարեալ կամօք զօրութեամբ աստուծոյ տեսանէին. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 9։)


Խփեմ, եցի

va.

cf. Խփանեմ.

· Calfa

NBHL (11)

Փորեսցէ ջրհոր, եւ ոչ խփանիցէ զնա. (Ել. ՟Ի՟Ա. 33։)

Ստէպ բանալով եւ խփանելով՝ ընդունին զօդն. (Սեբեր. ՟Է։)

Զաչս իմ մի՛ խփանէք. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)

Եխուփ զաչս իւր։ Եբեց զաչսն, եւ դարձեալ խփեաց. (Հ=Յ. յունիս. ՟Բ.։)

Ընդ բանալն եւ ընդ խփել. (Սեբեր. ՟Է։)

Թէ ոք ի տիւն զակն իւր բանայ զմարգարէիցն բանս, որ վասն նորա. (Իգն.։)

Ամենայն աման բաց, որ ոչ իցէ խփեալ. (Թուոց. ՟Ժ՟Թ. 15։)

խփեալ զգիրսն. (որպէս ծալելով զմագաղաթն). (Ղկ. ՟Դ. 24։)

Խփեալ շրթամբք. (Նար. ՟Հ՟Գ։)

Աչաց խփելոց ողբումն. (Մեսր. երէց.։)

ԽՓԱՆԵՄ ԽՓԵՄ. καλύπτω, πτύσσω (որ է ծալել) συμπτύσσω, πωμάζω operio, tego operculo claudo, plico, comprimo. (արմատն է Խուփ, խփան) Կափուցանել. փակել՝ դնելով զխուփն ի վերայ, կամ ծալելով. գոցել.


Խօլիմ, եցայ

vn.

cf. Խօլանամ.

· Calfa

NBHL (5)

ԽՕԼԱՆԱՄ ԽՕԼԻՄ. Անմտանալ. յիմարիլ. մոլեգնիլ. եւ Հիքանալ. խենդենալ. եւ խեղճ ըլլալ.

Դու ծիծաղիս, եւ խօլանաս. (Ոսկ. եբր. ՟Ժ՟Ե։)

Խօլացեալք իբրեւ զանխորհուրդս. (Փարպ.։)

Խօլացեալդ ի չարափառութիւնդ. (Թէոդոր. մայրագ.։)

Յառ միոջէ տառապելոյ պահանջիցես. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15.)


Խօսիմ, եցայ, եա՛ց, եա՛

vn.

to speak, to talk, to discourse, to converse;
to confer, to treat, to negotiate;
to betroth, to affiance;
— լեզուս, or ի լեզուս, to speak many languages;
— — եզակի, to thee-thou;
— ուղիղ, to speak out, distinctly — ի սրտի, to think, to meditate, to ruminate;
— սպառնալեօք, to speak threateningly or sharply;
— զքաղաքականութենէ, to talk politics;
տալ — զանձնէ, to be talked of;
to get a bad name;
— զումեքէ ի մահ, to compass a person's death;
— չարութիւն, to speak ill of, to slander;
— հաւու, to crow;
նա խօսեսցի առ ի քէն, he shall be thy spokesman;
— ումեք զկին, to betroth, to promise or to give in marriage;
— իւր զկին, to espouse, to marry;
կոյս խօսեցեալ առն, a vergin espoused to a man;
խօսեցայց ինձ զքեզ, I will marry you;
cf. Ընդ վայր.

· Calfa

NBHL (23)

Խօսեացայց զբանս իմ. եւ ասեն, խօսեա՛ց։ Խօսեցար բերանով քով, եւ ձեռօք քո լցեր այսօր։ Խօսեցարուք ականջս ամենայն արանց։ Բացի զբերան իմ, եւ խօսեցաւ լեզու իմ։ Խօսէին ազովտացի, եւ ոչ գիտէին խօսել հրեէրէն. եւ այլն։

Կամ կր.

որ ի ձեռն հրեշտակաց խօսեցաւ բանն, հաստատուն եղեւ։ Զի՞նչ է բանն խօսեցեալ ընդ քեզ։ Թէ թաքուսցես յինէն բան մի յամենայն բանից խօսեցելոց յականջս քո.եւ այլն։

ԽՕՍԵԼ. որպէս Ճառել. պատմել (բանի կամ գրով). քարոզել. պատգամ կամ հրաման տալ, եւ այլն.

Զօրէնս քո խոսեցայ։ Խօսեցան ձեզ զբանն աստուծոյ։ Խօսեցան ընդ նմա զամենայն ինչ՝ զոր ասաց յովսէփ։ Ամենայն մարդարէք որ ի սամուէլէ եւ այսր խօսեցան։ Խօսեցաւ տէր ընդ մովսեսի։ Խօսեցաւ զփայտից։ Խօսեցաւ զանասնոց եւ զթռչնոց եւ զձկանց.եւ այլն։

ԽՕՍԵԼ Ի ԼԵԶՈՒՍ կամ ԼԵԶՈՒՍ. Յայլ եւ այլ լեզուս բարբառել։ (Գծ. ՟բ. 6։ Կոչ.։ Լմբ. ստիպ. Շ. ՟ա. յհ. ՟իա։)

ԽՕՍԵԼ Ի ՍՐՏԻ. Խորհել. զմտաւ ածել. (Ծն. ՟ժէ. 17։ ՟ա. թգ. ՟ա. 13։ Սղ. խ. 7։ ՟հզ. 7։ Ժղ. ՟ա. 13։ ՟բ. 15։)

ԽՕՍԵԼ Ի ԽԱՂԱՂՈՒԹԵԱՆ, կամ Ի ՀԱՇՏՈՒԹԻՒՆ ԽԱՂԱՂՈՒԹԵԱՆ. Դաշնաւորիլ եւ հաշտիլ. խաղաղութիւն առնել. ... (՟Ա. Մակ. 10։ ՟զ. 49. 60։)

Եկեալք ի միաբանութիւն՝ խօսեսցին ի խաղաղութիւն ընդ թագաւորին յունաց. (Փարպ.։)

Զոր օրինակ հաւ խօսի ի լռութեան գիշերի. (Շ. մտթ.։)

Աղջիկ կոյս՝ խօսեցեալ առն։ Աղջիկն խօսեալ առն։ Այր ոք՝ որոյ խօսեալ իցէ կին։ Շինէին զշինուածս, եւ խօսէին կանայս։ Խօսեցայց զքեզ ինձ յաւիտեան։ Խօսեցայցզձեզ առն միում՝ իբրեւ զկոյս մի սուրբ յանդիման կացուցանել քրիստոսի։ Խօսեալ զմայր նորա մարիամ յովսեփու, մինչչեւ եկեալ առ միմեանս՝ գտաւ յղացեալ ի հոգւոյն սրբոյ.եւ այլն։

Որոյ զկին խօսեալ իցէ, եւ կամիցի առնուլ. (Մծբ. ՟Է։)

Յորժամ խօսեալ իլնի կին առն, հեռի է ի նմանէ տեսութեամբ. (Լմբ. պտրգ.։)

զի գթասցի փեսայդ ի հարսնս՝ որ խօսեցաւ ի քէն. (Տաղ.։)

Խօսեցաւ նմա ի հարսնութիւն դուստր մեծի իշխանին. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)

Ո՛վ ըուսանք, որք խօսեցայք զանձինս ձեր քրիստոսի. (Մծբ. ՟Է։)

Կին աստ զխօսեալն ասէ. որպէս եւ փեսայս յառաջ քան զամուսնութիւնն սովոր են կոչել գիրք զընկալուչս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)

ԽՕՍԵԼ ասի նմանութեամբ եւ քերթողաբար՝ զանբարբառ իրաց. զոր օրինակ

Արիւնն քրիստոսի, որ առաւել խօսի (այսինքն բողոքէ) քան զաբէլին. (Եբր. ՟Ժ՟Բ. 24։)

Զինչ արդեօք ասիցէ ծով. աստ զդէմսն ստեղծանեմք խօսել. քանզի ծով ոչ բնաւորեցաւ խօսել. (Պիտ. եւ այլն։)

λαλέω, φθέγγομαι loquor διαλέγομαι dissero προσλαλέω alloquor եւ այլն. Խօսս առնել առ լսօղս. խօսել առ ոք կամ ընդ միմեանս. բարբառել. ասել. զրուցել. խօրաթել.

ԽՕՍԵԼ ՀԱՒՈՒ. φωνέω vocem edo vel emitto, canto. Ձայն արձակել աքաղաղի ի սահմանեալ ժամու. Խօրօզին կանչելը. (Մտթ. ՟իզ. 34. 74. 75։)

ԽՕՍԵԼ. μνηστεύω despondeo, desponso, nuptias concilio. Հարսնախօսութիւն առնել. նշանել, իլ. պսակիլ. հարսն առնել, եւ լինել.


Խօսք, սից

s.

word;
speech, language, tongue;
discourse, sermon;
saying;
diction;
talk, conversation, chat;
word, promise;
report, news;
— ընդ Աստուծոյ, prayer;
— հաւու, cock-crowing;
խօսս արկանել՝ առնել, to speak, to talk;
խօսս առնել՝ դնել, to compose, to write;
ի խօսս գալ՝ մատչել, to begin to speak in one's turn;
to converse, to talk;
ի խօսս առնել, to cause to speak;
ի խօսս լինել՝ — կանաց or լեզուաց լինել, to be the public scorn, to become a bye-word;
կարճել զխօսս ուրուք, to interrupt a person, to break in upon;
—քո յայտ առնեն զգեզ, thy speech bewrayeth thee;
cf. Բան.

· Calfa

NBHL (28)

Կեանք իմ թեթեւագոյնք են քան զխօսս։ Իմոց խօսից։ Ունկն դիր խօսից իմոց։ Վասն խօսից որդւոց մարդկան։ Խօսք քո գեղեցիկք։ Եւ ոչ ըստ խօսից յանդիմանեսցէ.եւ այլն։

ԽՕՍՔ. Զրոյց ի բերան հասարակաց. առակ. համբաւ.

Եղիցի իսրայէլ յապականութիւն եւ ի խօսս ընդ ամենայն ժողովուրդս. (՟Գ. Թագ. ՟Թ. 7։)

Խօսք լեզուաց, եւ նախատինք ազգաց։ Եւ եղեւ խօսք կանանց. (Եզնիկ. ՟Լ՟Զ. 3։ եւ ՟Ի՟Գ. 10։)

ԽՕՍՔ. Զրոյց մտաւոր. խօսք ընդ անձին. մտածութիւն. խորհուրդ. որոշումն ի սրտի. ներտրամադրեալ բան. յղացումն կամ ծնունդ մտաց.

Մինչչեւ կատարեալ էր նորա զխօսսն ի մտի իւրում. (Ծն. ՟Ի՟Դ. 15։)

Վկայութիւնք քո խօսք իմ էին. օրէնք քո խօսք իմ էին. եւ այլն. (Սղ. ՟Ճ՟Ժ՟Ը։)

ԽՕՍՔ. Բարբառ, կամ լեզու ազգի եւ ազգի. լիսան.

Ի միոջէ բարբառոյ ի բազում խօսս բաժանէին։ Ըստ հասարակացն խառնաղանճն խօսից. (Եւս. քր. ՟Ա։)

Մի խօսք, եւ մի լեզու էր։ Մի խօսք էին ամենեցուն. (Սեբեր. ՟Գ։)

Ուսանել զխօսս եւ զլեզու հայկական։ Հայերէն խօսիւք։ Ասորի խօսիւք. (Խոր. ՟Ա. 13։ Փիլ. իմաստն.։ Ճ. ՟Ա.։)

ԽՕՍՔ. Բան գրաւոր. ճառ. գիրք. Շարագրութիւն. պատմութիւն եւ այլն։

Սա բազում խօսս արար. յորոց մի է պատմութիւն հալածանաց. (Խոր. ՟Բ. 73։)

Յայս երկրորդ խօսս գրեցի. (Մծբ. ՟Բ։)

Յայլ խօսս քաղեալ է մեր ի մարգարէից։ Պապիայ են հինգ խօսք։ Գրեաց կոդրատոս խօսս նամակի վասն հաւատոց մերոց. (եւ այլն. Եւս. պտմ. ստէպ։)

ԽՕՍՍ ԴՆԵԼ, կամ առնել. Շարագրել ճառս. արադրել.

Հիպողիտոս դնէր խօսս բազումս։ Սակաւ որոգինէս խօսս դնել ի վերայ գրոց սրբոց. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 22. եւ 23։)

Բերել ի մէջ ձեր զգիրս միոյ փիլիսոփայի այլազգոյ, զոր ընդդէմ մեր խօսս է արարեալ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 16։)

եկեալ խօսս արկանէր գեղեցիկ։ Առաքեաց խօսս ի մէջ առնել. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 12։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 28։)

Ի ԽՕՍՍ գալ կամ ՄԱՏՉԵԼ. իբրու Խօսել սկսանել. խօսակից լինել.

որպէս զի եւ ի խօսս գալ. եւ ասէ ցնոսա. (Ոսկ. յհ. ՟Բ։)

Ի խօսս մատուցեալ ի լերինն ընդ աբրահամու. (Եզնիկ.։)

Ի ԽՕՍՍ ԱՌՆԵԼ. Տալ խօսել. բանալ զլեզուն. Զխուլս եւ զհամրս ի խօսս առնէր եւ ի լուր. (Ճ. ՟Բ.։)

ԽՕՍՔ ԸՆԴ ԱՍՏՈՒԾՈՅ. Աղօթք։ (Նար. ստէպ։)

ԽՕՍՔ ՀԱՒՈՒ. Խօսելն աքաղաղի. Ձայն խօսնակի.

Ոչ թողի ի սովորութիւն պաշտօնէից քոց ժամ, որ ըստ հաւուն խօսից. (Ի գիրս խոսր.։)

Յառաջ քան միանգամ կատարել հաւուն զխօսսն, երիցս ուրացաւ. (Երզն. մտթ.։)

ԽՕՍՔ λάλημα, λαλιά loquela λόγος , ὀμιλία verbum, sermo, homilia, conversatio μελέτη meditatio, declamatio φθόγγη, -γος vox եւ այլն. որ եւ ԽՕՍ, (տե՛ս ի վեր անդր) Ասք. ասութիւն. ասացուած. արտաբանական բան ձայնաւոր. զրոյց. բարբառ նշանական յօժեալ ի բառից.