Entries' title containing ա : 10000 results

Բրածեծ

adj.

struck with a stick;
— առնել, to bastinade, to beat with a stick;
— գան, to bastinado;
— լինել, cf. Գանահարեմ

· Calfa

NBHL (6)

Առ ոչինչ համարէր զբրածեծս գանիցն։ Բրածեծ գանի համբեծէ. (Ճ. ՟Ա. ՟Թ.։)

Եւ ոչ զբրածեծ գանին գրեաց ինչ զվիշտս. (Ագաթ.։)

Ցուցանէին զբրածեծ վէրսն. (Վրք. ոսկ.) իմա՛ զվէրս՝ որ ի բրածեծ գանից։

Բրածեծ առնէին զանձն նորա ի կախաղանի անդ։ Ոչ գրեալ ինչ զբրածեծն առնել՝ քաջապէս համբերէր։ Ի բրածեծ առնելն. (Ճ. ՟Ա.։ Յհ՞ կթ։ Նար. երգ.։)

Երիցս բրածեծ եղէ։ Բրածեծ եղեալ քահանայապետն Աստուծոյ. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։ Բուզ. ՟Գ. 12։)

ԲՐԱԾԵԾ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ. ῤαβδίζω virgis caedo Բրով ծեծել, իլ. գան հարկանել, իլ. ձաղկել, իլ.


Բրածոյ

adj. s.

hollowed;
—ք, fossil.

· Calfa

NBHL (2)

Բրելով շինեալ. հաստահիմն.

Շիրիմս քարակոփս, եւ տունս բրածոյս յօրինէ. (Յհ. կթ. (եթէ չիցէ գրելի՝ Բռածոյ։))


Բրաւոր, աց

s.

that carries a stick.

· Calfa

NBHL (3)

Կրօղ ի ձեռին զբիր. փատուոր.

Ամբոխիւ եւ բազում բրաւորօք երեւին. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21։)

Բազում մարդկօք բրաւորօք. (Ճ. ՟Ա.։)


Բրգաձեւ

adj.

pyramidal.

· Calfa


Բրդազգեաց

adj.

hairy, furnished with wool, covered with mourning, woolly.

· Calfa

NBHL (2)

Որ զգեցեալ ունի ի բնէ զբուրդ. բրդեղ. բրդոտ, բրդլախ.

Բրդազգեաց կենդանեաց նման էր. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)


Բրդգզեալ

adj.

ragged, tattered.

· Calfa

NBHL (2)

ԲՐԴԳԶԵԱԼ կամ ԲՐԴԱԳԶԵԱԼ. Ունօղ զհանդերձ պատառատուն՝ որպէս զբուրդ գզեալ. քճքճեալ. գըզգըզած՝ քըճքըճած հագուստով, քրջեր հագած.

Երիթացեալ եւ բրդգզեալ։ Երիթացեալք եւ բրդագզեալք դողան. (Սարգ. յկ. ՟Դ։ Կանոն.։)


Բրտաբար

adv.

rudely, unmannerly.

· Calfa


Բրտանամ, ացայ

vn.

to become rude, rough, gross or uncivil;
to thicken.

· Calfa

NBHL (8)

Բրտացան նոքա, եւ եղեն իբրեւ զփայտ չորացեալ. (Ողբ. ՟Դ. 8։)

Գաւազանն Մովսեսի բրտացեալ. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)

Ի ցնցոտիս զոք տեսանէիր, եւ ի ցրտոյ բրտացեալ։ Աչքն ի տքնութենէն բրտանան. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 25։ ՟Գ. 8։)

Ի տօթոյն տապանայ, եւ ի ցրտոյն բրտանայ. (Մանդ. ՟Ը։)

Յորժամ մորթն բրտասցի (օձին), մերկանայ զմորթն (զխորխն). (Եփր. քրզ.։)

Ձեռք իւրեանց բրտացեալ են ի հանապազորդ գործոյ անտի. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 20։)

Բրտացեալ էին ձեռք եւ ոտք մարդադէմ գազանացն. (Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)

σκληρύνομαι duresco, ξηραίνομαι areo, aresco, τυλοῦμαι calleo, πήγνωμαι pangor, algeo Բիրտ լինել իրաց, այսինքն խիստ եւ պինդ կամ կարծր՝ որպէս բիր կամ փայտ. խստանալ. կոշտանալ. պնդանալ. պաղիլ. չորանալ. քոս կապել. պնտանալ, պինտնալ, կարծրնալ, սառիլ, փատ կտրիլ.


Բրտարան

s.

pottery.

· Calfa


Բրտացուցանեմ, ուցի

va.

to make hard, coarse, thick or rusty.

· Calfa

NBHL (3)

Տալ բրտանալ (ըստ ամենայն առման).

Զմարմինս արեւակէզ առնելով՝ զօրէն լորանեալ մշակի բրտացուցանեն. (Պիտ.։)

(Անշնորհակալուն լինել) այնպէս բրտացուցանէ եւ կսկծեցուցանէ զոգիս, որպէս սառն զմարմինս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 25։)


Բրտերախ

cf. Խստերախ.

· Calfa

NBHL (2)

Խստերախ, կարծրերախ.

Երիվար բրտերախ. (Ոսկ. յղ. սգ.։)


Բքաբեր

adj.

stormy;
snowy, full of snow.

· Calfa

NBHL (8)

Որ բերէ՝ առնէ՝ պատճառէ զբուք, զմրրիկ, զձիւնաբեր.

Հողմք բքաբերք (կամ բքարար). (Խոր. ՟Գ. 68։)

Բքաբեր եւ ահարկու հողմոց. (Արծր. ՟Ե. 11։)

Բքաբեր հողմով. (Նար. ՟Ի՟Ե։)

Ի զանազան հողմոց բքաբեր շնչմանց. (Լմբ. եկեղ.։)

Եւ Որ բերէ յինքեան զբուք. բքով լի.

Զբքաբեր լերամբք, զտապացեալ դաշտօք։ Բքաբեր կենցաղոյս. (Սկեւռ. աղ.։ Անան. եկեղ։)

Ոչ ի ժամանակս ձմերայնին, եւ ի բքաբեր գիշերային հին օրինացն. (Մխ. ապար.։)


Բքալից

cf. Բքաբեր.

· Calfa


Բքայոյզ

cf. Բքաբեր.

· Calfa

NBHL (2)

Յուզեալ բքով. մրրկայոյզ. բքախառն.

Ի բքայոյզ եւ կամ յանձրեւաց ժամանակի. (Վեցօր. ՟Զ։ Շիր.։)


Բքարար

cf. Բքաբեր.

· Calfa

NBHL (1)

Բազում հողմս բքարարս. (Սարգ. ՟գ. յհ.։)


Բօթաբեր, աց, ից

adj.

that brings sad news, sorrowful;
bearer of unhappy news.

· Calfa

NBHL (7)

Իբրեւ գերեցաւ տապանակն, եկն եհաս բօթաբերն՝ գոյժ տալ. (Եփր. թագ.։)

Յորժամ բօթաբերն զերկեղ մահուն պատմէ. (Մաշկ.։)

Բերօղ զբօթ. գուժկան.

Բօթաբեր եղբօրն (այսինքն բերօղ զբօթ զեղբօրէն) աւետիս լուաւ զյարութեան. (Մամբր.։)

Իբրեւ զբօթաբերսն Յոբայ. (Ոսկիփոր.։)

Եւ Որ ինչ կրէ յինքեան զբօթ. որպէս բօթալի.

Լուրս բօթաբերս. (Ճ. ՟Ա.։)


Բօթալի

adj.

full of sad news, sorrowful, vexatious.

· Calfa

NBHL (4)

ԲՕԹԱԼԻ ԲՕԹԱԼԻՑ. Լի գուժիւ. տխրական. սգալի.

Բօթալի աւետիք. (Ճ. ՟Ա.։)

Բօթալից աւետիք. (Հ=Յ. յուլ. ՟Ժ՟Դ.։)

Ծաղր եղէ հրէից՝ յօրս այս բօթալից. (Գանձ.։)


Գաբ, ի

s. bot. rhubarb (the root);
muzzle, snout;
hook.

· Calfa

Etymologies (7) · Adjarian

«մի տեսակ բոյս. խաշնդեղ. rheum ri-bes» Բժշ., գրուած նաև գափ, որից գաբծիլ կամ գամբծիլ «գաբ բոյսի ծիլը» Գաղիան. Բժշ.։

Պատահական նմանութիւն ունին ա-րաբ. [arabic word] γaff «չորացած առւոյտի տերև», [arabic word] γāf «շատ համեղ պըտ-ղով մի տեսակ ծառ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 821)։

ԳՒՌ (dialectal) Մշ. գ'աբ՝, Վն. կ'ապ, Մկ. կ'mփ «խաւարծիլ բոյսի արմատը կամ տակի տե-րևները, որոնք ուտելի չեն». -այս նոյն բա-ռըն ունին նաև Ակն. Զթ. «խաւարծիլ», Բլ. Սս. «խաւարծիլի տակի տերևը» (Ազգ. հանդ. Ե. 21). Բն. «ճիւղ, որի վրայ փաթաթւում են ողկոյզն ու ընձիւղները», Խրբ. «ստեպղին, գազար» (տե՛ս Ծաղիկ, 1903, Ջ 21, 22). Երև. «մի տեսակ բոյս» (Աղբիւր, 1888, էջ 332)։-Բոյսի ընդարձակ նկարագիրը տա-լիս է Յ. Ալլահվէրտեան (Ուլնիա կամ Զէյ-թուն, էջ 181-2) հետևեալ ձևով. «Նառաձև և առ առաւելն կանգնաչափ բարձրութեամբ ե-ռագոյն (կարմիր, կանաչ և սպիտակ) և հաս-տաբազուկ թթուահամ բոյս մը, մի կամ եր-կու մեծ, թանձր և բոլորշի տերևօք, որ Զէյ-թունի և շրջակայ Պէրութ անուն լեռն կը բուսնի ապրիլ ամսոյ վերջերն և մայիսի սկիզբն. սորա միայն բագուկներն կ'ուտուի կեղևելով։ Յոյժ յարգի է ընդ հովանեաւ քուոյ, բուսեալն, զոր «սmլ իրկին գօր» և՛անուա-նեն, այսինքն սալ (տափակ) քարերու շուքին տակ բուսնող»։

ՓՈԽ (borrowing) Թրք. գւռ. Ակն. gap «գաբ բոյսը»։

ԳՒՌ (dialectal) ԳԱԲ «կեռ, ճանկ». իբր միջին հյ. բառ ու-նի Նորայր, Բառ. ֆր. 327ա։ Նոյնը ունի Բառ. երեմ. էջ 59՝ մեկնելով «փայտեայ կեռ գործի ի գլուխ պարանոցի». դարձեալ նոյն է «կորակտուց երկաթ չուանի ջրհորոյ՝ յոր մուծանեն զդոյլն առ ի հանել ջուր». մհյ. բառ՝ ըստ Նորայր, Բառ. ֆր. էջ 770 ա։

ԳՒՌ (dialectal) Պահուած է գափ ձևով՝ Երև. Ղրբ. կեփ Գնձ. Ղզ. Ղրբ. «չուանի ծայրն ագուց. ուած փայտէ ճանկաձև կեռ՝ բեռ կապելու համար»։ Ըստ Նուպարեան, Բառ. ֆրանս. 243 «մէկ ծայրը սուր, միւսը տափակ բևեռ. patte-fiche»։

. արմատ առանձին անգործածական, որից կազմուած է գաբեղէն «բադէն, վերար-կու». դամասկ.։

NBHL (3)

Ռավանդ, գաբին տակն. եւ այլ ասեն, խործուիլ չէ գաբ, ապա կունմանի ի գաբն, եւ իր ծլին մէջ փորոք, եւ ինքն զէտ սնպակ գունդ.

ԳԱԲ 2 ասի ռմկ. եւ Բերան գազանի, կամ գազանամիտ մարդոյ. իբրու յափշտակիչ։

ռմկ. գաբին տակն։ ῤέον βαρβαρικόν rhabarbarbaricum Արմատն գաբծլի կամ խաւարծլի, դեղ մաքրողական. որ եւ ԽԱՇՆԴԵՂ. ռէվէնտ։ (Գաղիան.։ Բժշկարան.) ու եւ ասի.


Գաբծիլ

s. bot. rhubarb (the plant).

· Calfa

NBHL (1)

Ծիղ կամ ճիղ, այսինքն բոյս գաբի. որ եւ Խաւարծիլ, թթու ախորժ. որոյ արմատն է ռէվէնտ, խործուիլ, խործովիլ, գաբն. ըռիվաճ, թուրշա։ (Բժշկարան.։)


Գագաթն, աթան, աթանց

s.

top of the head, skull, head;
height, summit, top, ridge, pinnacle, extremity, ond, brow.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

. ն հլ. (-թան, թունք, թանց) «գլխի վերի ծայրը. 2. գլխի գանկը՝ սկաւա-ռակր. 3. լեռան, ծառի ևն ծայրը, կատարը» ՍԳր., որից՝ գագաթնանալ «մինչև գագաթը բարձրանալ» Լաստ. ընթ., գագթնադաշն «ա-ռանց զարդի սաղաւարտ, որի գագաթը պարզ է» Մաշտ., գագաթնաւոր «բարձր» ԱԲ, բարձ-րագագաթն Խոր. Յհ. կթ։, հրագագաթն Ղե-վոնդ., քարագագաթն Խոր. Ասող., գագաթնա-կէտ, գագաթնահայեաց (նոր բառեր)։

= Բաբել. gaggadu, ասուր. [other alphabet] kakka-du «գլուխ, kopf, Haupt (Strassma-ier. Alphabetisches Verzeichniss der Assy-rlschen und Akkadischen Wörter, էջ 891 և Delitzsch. Assyrisches Handwörterbuch, էջ 592), երր. [hebrew word] qādqōd «գլխի մա-զածածկ մասը», սումեր. gaggud։ Հայերէ-նին աւելի յարմար է բաբել. gagadu ձևը. ռո հիշում է Muss-Arnolt, Ass. engl. Han-dwb. էջ 924ա։

ԳԴ կցում է պրս. [arabic word] čakād բառին, որ այստեղ գործ չունի և որ մեր ճակատ բառն է։ Riggs, Քերակ. 1856, էջ 60 եբր. kodkod ձևի հետ։ Հիւնք. պրս. ւեւքեատ և «յունական գաւառաբարբառ չաքաթի, նոյն նշանակութեամբ»։ Ուղիղ մեկնեց նախ Բ. Խալաթեան, ՀԱ, 1902 309, յետոյ Jensen, ՀԱ, 1904, 275 և Karst Յուշարձան, էջ 399։-Schefte-lowitz, BВ 28, 306 սանս. kakud, ka-kuda «լեռան զագաթ, դլխաւոր, պետ», պրս. čakād «ճակատ» բառերին ցեղա-կից։ (Այս բոլորը, ինչպես և լտ. ca-cumen «կատար, գագաթ, ծայր», որ ըստ Fick, I*, էջ 19 և Walde, էջ 105 նոյն սանսկրիտ բառին է կցւում, պա-աահական նմանութիւն ունին)։ Patru-bány, ՀԱ, 1908, 26 զոգ «զիրկ» բառի հետ միացնելով՝ կցում է այն ձևերին, որ տալիս է Lidén իբրև գոզ բառին ցեղակից (այս ձևերը տե՛ս զոզ բառի տակ)։

ԳՒՌ (dialectal) Սեբ. գ'ագ'աթ, Կր. գ'ագ'ադ՝, Ալշ, Մշ. գ'ագ'ատ, Զթ. գ'ագօթ, գ'ագոթ, Ոզմ. գ'.mգ'.mթ, Երև. գ'աքաթ, Մկ. Սլմ. Վն. կ.m-կ.mթ, Տիգ. քաքաթ, Շմ. կ.mկ.mտ, Ագլ. գե-*գմաթ. այս բոլորը նշանակում են «գագաթ». իսկ Ննխ. (գիւղերում) գ'ագ'ադ՝ «վէգի գլու-խը»։

NBHL (13)

Ի վերայ գագաթան փառաւորելոյն ի մէջ եղբարց. (Օրին. ՟Լ՟Գ. 16։)

Բուռն եհար հրեշտակն գագաթանէ նորա. (Դան. ՟Ժ՟Դ. 35։)

Ոչ արասցեն ձեռք իմ խոյր գագաթան անարժանի. (Խոր. ՟Բ. 31։)

Զծերութիւն օձն ի բաց մերկանայ, զխորխն ի գագաթանէ գլխոյն մինչեւ ի տուտն մերկանալով. (Փիլ. լին. ՟Ա. 33։)

Մանրեաց զգագաթն աբիմելեքայ. (Դատ. ՟Թ. 53։ Տես եւ ՟Դ. Թագ. ՟Թ. 35։ Ղկ. ՟Ի՟Գ. 33։ Յհ. ՟Ծ՟Բ. 17։)

Նմանութեամբ՝ Կատար լերանց, բուսոց. եւ Վերին ծագ ամենայն իրաց. դէքէ.

Ի գագաթանց լերանց. (Օր. ՟Լ՟Գ. 15։)

Զգագաթն լերին. (Սարգ. ՟ա. յհ. յռջբ։)

Ի գագաթան տեղւոջ. (Շար.։)

Ի բարձրագոյն լերանց գագաթունս բնակելով. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)

Յորժամ զհասկիցն զկերպարանս ի գագաթունսն երեւեցուցանեն. (Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)

κορυφή vertex Վերին ծագ գլխոյ մարդոյն, եւ այլոց կենդանեաց. գագաթ. դէքէ, չէքեատ.

Կամ κρανίον cranium, calvaria Սկաւառակ գլխոյ. գանկ. կառափն. պաշ լանաղը՝ թասը, գաքա քէլլէ. եբր. կուլկօլէթ. յորմէ գողգոթա, տեղի գագաթան, կամ կառափման.


Գագաթնակէտ

s.

zenith.

· Calfa


Գագաթնահայեաց

adj. adv. vertical;
vertically.

· Calfa


Գագաթնամաշկ

s.

pericranium.

· Calfa


Գագաշիմ, եցայ

vn.

cf. Բանդագուշիմ.

· Calfa

NBHL (5)

Եթէ էիր զառանցեալ (կամ զառամացեալ), ասէի, եթէ գագաշիս. (ՃՃ. ի փոկաս.։)

Զանարգեալն եւ զգագաշեալն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 45։)

Գիւտ գագաշեալ, եւ գերեզմանի գարշապար, եւ մահու մերձաւոր. (Գիւտ թղթ. առ անյաղթ.։)

Գարգաշել (կամ գարգաչել). (Հին բռ.) խելագարել։

ԳԱԳԱՇԻՄ ληρέω deliro, nugor գրի եւ ԳԱՐԳԱՇԻԼ. Ցնորիլ. բանդագուշել. աղճատիլ. կակազել իբր զառամեալ. խանգարիլ ուշոյ. պիհուտէ սէօյլէմէք, հէրզէ եէմէք.


Գագաշոտ

adj.

lecherous, lewd, immodeste.

· Calfa

NBHL (2)

Ատեաց անձն իմ ... զծեր գագաշոտ, եւ պակասեալ ի մտաց. (Սիր. ՟Ի՟Ե. 4։)

Գագաշեալ, եւ պագշոտ. յն. μοιχός շուն.


Գագացեմ, եցի

vn.

to crow (of a cock).

· Calfa

NBHL (2)

Կարկաչել, խօսել հաւու. կռկռալ.

Սկսաւ աքաղաղն ճեմել, եւ բարձրավզել վասն յաղթութեան. (Ոսկիփոր.։)


Գադիշ, դշի

s.

heap of sheaves or bundles of cut corn.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ի հլ. «խոտի՝ ցորենի դէզ» Հը-ռութ. գ. 7, նորագիւտ Ա. մնաց. իա. 20 (ընդ գադշիւն), Եփր. վկ. արև. էջ 26, 27 (երկու անգամ), Տօնակ. ուրիշ վկայութիւն չկայ։

= Ասոր. ❇ gədīša «խուրձերի դէզ, acervus manipulorum, stook» (Brock. 50 բ), որի հետ նոյն են եբր. [hebrew word] gaδiš «դէզ, բարդ, խուրձ», արաբ. [arabic word] kudsկամ [arabic word] kaddas «նոր հնձուած որաների դէզ»։ Բառը բնիկ սեմական է և ծագում է արամ. թալմ. [hebrew word] gdš «դիզել» արմատից. հմմտ. նաև արաբ. [arabic word] kudas «ձիւնի կոյտ». [arabic word] tadasa «դիզուած, շեղջակուտուած» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ, 282)։ Նոր փոխառութիւն է քրդ. [arabic word] gidis «դէզ, բարդ, խուրձ»։-Հիւբշ. 301։

Առաջին անգամ ՆՀԲ յիշում է եբր. կատիշ։ Lagarde, Keliqq. gr. Vorrede 22 ասոր. և երր. ձևերից փոխառեալ։

NBHL (3)

Էջ ի կալն ... եւ չոգաւ ննջեաց առ եզերբ գադշին. (Հռութ. ՟Գ. 6. 7։)

Ժողովեցաւ որայն ի դադիշն. (Տօնակ.։)

στοιβή acervus Դէզ. բարդ. խուրձ որայից. օրան. եւ Հունձք, կալ. եըզըն, քուտէ. ըստ եբր. հարմա, կատիշ.


Գազ, ի

s. bot. tragacanth;
milk-vetch;
cubit.

· Calfa

Etymologies (12) · Adjarian

, ի հլ. «մի տեսակ լեռնային բոյս, որ ամբողջապէս փշերից է բաղկացած և լինում է ընտիր կպչան» (ըստ Արթինեան, Տունկե-րը, Ա, էջ 311 astragalus tragacantha, ըստ Տիրացուեան, Contributo alla flora, էջ 59 astragalus denslfolius Lam. (սխալ է՝ էջ 74 acanthalimon echinus Bge.) արևել. թրք. g'avan) Բուզ. ե. 4. Բժշ., որից գա-զիխէժ կամ գազիխիժ, որ նոյն փուշից վա-զած խէժն է. տճկ. քիթրե. Բժշ. Գաղիան. Վստկ. 82։ Պետք չէ շփոթել յաջորդի հետ։

ՆՀԲ դնում է «որ և այլազգերէն կէզ, խէս, խազ»։ Lag. Gesam. Abhd. 177 պրս. [arabic word] gaz, որ «մոշայ» բոյսն է և սրա հետ կապ չունի։ Ըստ Թիրեաքեան. Արիահայ բառ. 109 պրս. ❇ gaz «մա-նանայ» բառից։

ԳՒՌ (dialectal) Երև. գազ, Ալշ. Ախց. Խրբ. Մշ. գ'ազ, Ոզմ. գ'νազ, Մկ. Վն. կ.mզ, Զթ. գ'օգ, գ'ոզ։

ՓՈԽ (borrowing) Թրք. gez «մի տեսակ փուշ. spina hirci» (ըստ ՀԲուս. § 393, որ այուստ ծա-նօթ չէ ինձ. չունի նաև Будaговъ)։

«մոշի ծառը, մովայրի. tamarix» (որ գրուած է նաև կազ) Բժշ.։

= Պրս. [arabic word] gaz «մոշայ». ունի նաև հո-մանիշ ❇ kāz ձևը, որից գալիս է հյ. կազ գրչութիւնը, մինչդէռ առաջինը տալիս է գազ։ Նոյն է և բելուճ. gaz «մոշայ»։-Հիւբշ. 124։

ՆՀԲ և Lagarde շփոթում են նա-խորդի հետ և նրան տալիք մեկնութիւնը վերագրում են երկուսին։

«մի տեսակ չափ, կանգուն, արշին» յետին հայերէն բառ, որ քանիցս գործածում են Սռոստ. բաշ. 12, Առաք. պտմ. 234-5 (այժմ Պարսկաստանում մի գազը մի մետը -1'1 արշին է)։

= Պրս. [arabic word] gaz, որից փոխառեալ են նաև քրդ. gez, չաղաթ. gez, kez, բոլորն էլ նոյն նշանակութեամբ։-Հիւբշ. 124։

ԳՒՌ (dialectal) Երև. Ննխ. Ջղ. Տփ. գազ, Ալշ. Խրբ. գ'ազ, Ոզմ. գ'ազ, Շմ. Սլմ. Վն. գ.ազ, Ղրբ. կեզ, Ագլ. գեօզ. կենդանի է նաև ուրիշ բար-բառների մէջ. ինչ. Ապ. Գոր. Լ. Խ. Ղզ. Մկ Նբ. ևն։

ըստ Քաջունի, հտ. Գ, էջ 42 նշանա-կում է նաև «pie», բայց ֆրանս. pie ունի եր-կու իմաստ՝ «կաչաղակ» և «ճանճկէն ձի»։ Յայտնի չէ, թէ Քաջունին այս երկուսից ո՞րն է ակնարկում, չէ յիշուած անդ, հտ. Բ, էջ 330 կրկնակ pie բառերի տակ։

«menaille, աքցան». գիտէ միայն Քաջունի, հտ. Գ, էջ 42 և հտ. Բ, էջ 713. այ-լուստ անծանօթ։

NBHL (6)

ԳԱԶ որ եւ այլազգերէն՝ կէզ, խէս, խազ. որպէս Անուն փշոյ, գուցէ նոյն ընդ Ոքոզ, Ակքան. ըստ ոմանց եւ Կնիւն, կամ խոտ չոր.

Աստ արկեր զգազիւ գիրկս. բայց թէ ժողովել կարիցես, մեծ զարմանք իցեն. (Բուզ. Ե. 4։)

ԳԱԶ կամ ԿԱԶ կոչի եւ Մոշի ծառն.

Գազին ծառն՝ յորժամ ի լեառն բուսնի, նազար ասեն. եւ յորժամ ածուենիքն, իսլկու. (Բժշկարան.։ Իսկ ի Հին բռ.)

Գազի պտուղ, ջոզմավիճ։ cf. ԳԱԶԻԽԻԺ.

. ԳԱԶԻ ԽԻԺ կամ ԽԷԺ կամ ԿՌԷԺ. τραγάκανθα (նոխազափուշ). tragacanthum, hyrcina spina, gummi adraganthum Ձիւթ փշուտ բուսոյ գազի՝ յարմատոյ նորին ճեղքելոյ. քիթրա, քիթրէ։ (Բժշկարան.։ Գաղիան.։)


Գազաղ, ի, աց

s.

embers;
ashes.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ և ՋԲ, թէև ա-ռանց վկայութեան) «կրակի մոխիր» Ոսկ. մ. բ. 5. Եփր. փես. 411. Փիլ. լին. 267, որից գազաղադէմ «կրակից սևացած կամ մոխրոտ դէմքով» Փարպ., գազաղանալ «մոխիր դառ-նալ» Խոր. Սկևռ. աղ., գազաղացուցանել «մոխիր դարձնել» Սկևռ. աղ. 102։ Բառը յետնաբար գրւում է նաև գազախ (ինչպէս ունինք ածուղ>ածուխ), բայց ընտիր ձևն է գազաղ, թէև արդի գրականում գազախ ձևն է միայն, որ երբեմն գործածւում է։

ՆՀԲ անորոշ կերպով պրս. [arabic word] ︎ջ. zīr «տաք մոխիր» բառից։ Նոյնո հաս-տատապէս Հիւնք.։ Bugge, KZ, 32, 34 յն. αὶϑαλος, αἰϑαλη «մոխիր» բառի հետ. հայերէնում գ ձայնը յետոյ է աւե-լացած։

NBHL (5)

Հող եմ եւ մոխիր ... աճիւն ... եւ գազաղ. (Փիլ. լին.։)

Ոչ յանձն առնուլ զմոխիրն եւ զգազաղն ծեփել զերեսօքդ։ Ածուխ, եւ մոխիր, եւ գազաղ է. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 5։)

Քան զգազաղ եւ զփոշի, զոր տարաւ մրրիկ, առաւել անյայտ եղեն. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)

Զինչ է մարդ, գազաղ եւ փոշի։ Զայս՝ զոր տեսանէք՝ զդազախս. (Մաշկ.։)

ԳԱԶԱՂ գրի եւ ԳԱԶԱԽ. τέφρα, κόνις cinis, pulvis Մոխիր. աճիւն. քիւլ, խէզիյր, գազիր. որպէս եւ քէօզ ՝ է գազաղ ջերմ եւ կայծախառն.


Գազախ

cf. Գազաղ.

· Calfa


Գազաղանամ, ացայ

vn.

to be reduced to ashes, to burn to ashes.

· Calfa

NBHL (3)

Մոխրիլ. յաճիւն դառնալ, իրօք կամ նմանութեամբ.

Երկնատեղացն գազախացան հրով. (Սկեւռ. աղ.։)

Կատարեաց ի հրաշալի աստուածաբանութիւն ... այնչափ կայծակնաճաճանչեցուցեալ, որով գազաղացան մոգուցն լեզուք (այսինքն պապանձեցան). (Խոր. ՟Գ. 65։)


Գազաղացուցանեմ, ուցի

va.

to reduce to ashes, to burn.

· Calfa

NBHL (2)

Յաճիւն դարձուցանել. մոխիր դարձնել.

Կիզանօղ հուր ... որ գազախացուցանէ զբողբոջս բարեպաշտութեան. (Սկեւռ. աղ.։)


Գազան, աց

s.

wild beast;
brute, animal, beast.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

, ի-ա հլ. «վայրենի և գիշատիչ ա-նասուն, 2. փիղ, Յ. օձ, վիշապ» ՍԳր. Եւս. քր., «գոռոզ, գազանաբարոյ մարդ» Սարկ. քհ., «բարկ կամ թունդ (աղջուր, քացախ)» Վստկ. 186, 188, որից՝ գազանաբար Բ. մակ, 4. 35, ժբ. 15. Ես. ե. 29, Մծբ.. գաօանա-բարոյ Եզն., գազանաբեկ ՍԳր., գազանագէշ, Գ. մակ. զ. 24, գազանագոյն Եզն. Ոսկ. մ. բ. 3. 12, գազանակեաց Բ. մակ. ե. 27, գազա-նակերպ Ոսկ. մ. բ. 24, գազանակուր Մն. խդ. 28, գազանամարտ Ա. կոր. ժե. 32, Ոսկ. եբր., գազանամիտ Ագաթ. Ոսկ. ես., գազա-նանալ ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 14, Եփր. թգ., գա-կանիլ Ոսկ. մ. ա. 13, Եփես. բ., գազանել Ոսկ. մ. ա. 16, չարագազան Ոսկ. տիտ. և ես., կիսագազան Եպիփ. բարոյ., խառնագազան Փիլ., չգազան Կիւրղ. ղևտ., գազանազուսպ (նոր բառ) ևն։

Հներից Վրդն. ծն. հանում է գէզ «պա-տառուածք» բառից «Գազանք վասն աա-տառողութեան կոչին. գազանք՝ զի պա-տառողք են. գեզն պատռուած է»։ Այս-

պէս նաև Յայսմ. մրտ. 22 «Գազանք վա-սըն երկուց պատճառաց ասին. նախ զի պատառողք են և են ոմանք՝ որ պատ-ռուածոցն զեզ ասեն»։ Տաթև. ձմ. ճթ. և հարց. 216 «Գազան՝ կա՛մ զի գեղօղ են և պատառող, կա՛մ զանազան և ահագին կերպարանս ունին»։ Ըստ այսմ և ՀՀԲ մեկնում է գզան, գզող։ Brosset, JAS 1834 383 ևն վրաց. խեցի։ Lagarde, Urgesch. 658 սանս. vahni։ Muller, Kuhns u. Schleichers Btrg. 5, 139 սանս. vähana, զնդ. vazana, հմմտ. նաև զնդ. vaci «կով»։ Մ. Մսերեան, Ճռաքաղ, 1861, 330 «Թէ ի ժանեղըն մօտիցիս ի գազան, զըզ է զքեզ, զի ի բնմէ է զզան»։ Պատկ., Փորձ, 1880 մարտ, էջ 84՝ պրս. [arabic word] gazidan «կծել» բայի [arabic word] gazān «կծող» դեր-բայից։ Այսպէս նաև Հիւնք.։ Bugge, KZ, 32, 35 գ յաւելուածով յն. αὶϑων «կատաղի՞» բառի հետ և կամ գազախ «մոխիր» բառին ցեղակից։ Pedersen, Նպաստ, էջ 8՝ հյ. ան մասնիկով պրս. gaz-i-dan «խածնել» բառից։ Petersson, Ar u Arm. Stud. 69 օսս. γazun, qazin «խաղալ», լիթ. gaszbus «պա-րարտ, գէր», gasznus «սիրուն, տաք, գրգռիչ» բառերին ցեղակից է դնում. բայց ընդունում է նաև, որ այսպիսի մի բառ հեշտութեամբ կարող է փոა խառեալ լինել։

ԳՒՌ (dialectal) Տփ. գազան. Ալշ. Ախց. Երև. Խրբ. Մշ. Ննխ. Ջղ. Սեբ. Սչ. գ'ազան, Շմ. կազան, Ոզմ. գ'νmզան, Մկ. կmզան, Սլմ. Վն. կ.mզmն, Տիգ. քmզmն, Զթ. Հճ. գ'ազօն, Ղրբ. կէ՛զան (վերջինս «բորէնի» նշանակութեամբ. -Մշ. շատ անգամ գործածւում է «շուն» իմաստով. Ջղ. «շատ» Բլ. «մեծ», ինչ. գազան փող ունի. գազան քաղաք է)։-Ղրբ. կայ նաև կզնուիլ «բարկանալ», որ թուի թէ ծագում է հին գազանիլ «բարկանալ, կատաղիլ» ձևից. հմմտ. «Իբրև զխթան ինչ ի ներքս կայ ի մեզ ցասումնն, զի սատանայի ընդդէմ ատամու-նըս կրճտիցեմք. զի նմա գազանիցեմք» Ոսկ պօղ. համեմատութիւնը ուղիղ է թւում, որով-հետև հին կ, գ>Ղրբ. կ, բայց սրան հակա-ռակ է դուրս գալիս Ագլ. կզնվիլ, որ ցոյց է տալիս, թէ բառիս նախաձայնը հին հայերէ-նի մէջ էլ կ էր. ըստ որում Ագուլիսի բար-բառում հյ. գ, կ մնում են գ, կ։ Այս պատճա-ռով ահա ճիշտ չէ կզնուիլ=գազանիլ համե-մատութիւնը և պէտք է գտնել մի ուրիշ նա-խաձև՝ կ նախաձայնով։ Իրօք էլ կայ Երև. Իգդ. կծնուիլ «բարկանալ», ձևացած կայծ բառից (իբրև «տաքանալ»), որ տալիս է Ղրբ. և Ագլ. կանոնաւորապէս կզնվիլ։

NBHL (11)

Գազանս երկրի. (Ծն. ՟Ա. 24. 25։)

Գազանք վասն պատառողութեան կոչին։ Գազանք՝ զի պատառողք (են). գէզն պատռուած է. (Վրդն. սղ. եւ Վրդն. ծն.։)

ԳԱԶԱՆ, ասի ստէպ զփղաց. Տես (՟Ա. Մակ. ՟Զ. 36։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Է. 21։)

Արկանէր զգազանօքն։ Զանձն իւր ի մէջ գազանացն թաքուցեալ ապրեցոյց. (Եղիշ. ՟Զ։)

Որպէս եւ զօձից, զվիշապ ձկանց, եւ այլն.

Օձն էր իմաստնագոյն քան զամենայն գազանս. (Ծն. ՟Գ. 1։)

Չորից յուշկապարիկ գազանաց։ Ազգի ազգի գազանս վիշապակերպս. (Եւս. քր, ՟Ա։)

Նմանութեամբ եւ զմարդոյ, իբր Գոռոզ, գազանաբարոյ.

Որ ոչ ումեք տուեալ յըստ աշխարհիս զօրաւարաց, կամ գազանաց ինքնակալաց. (Սարկ. քհ.։)

ԳԱԶԱՆ ԱՌՆԵԼ կամ ԼԻՆԵԼ. իբր ռմկ. ազղըն ընել կամ ըլլալ։ Վստկ. մղգ. յա։ cf. ԳԱԶԱՆԱՑՈՒՑԱՆԵԼ, ԳԱԶԱՆԱՆԱԼ։

θηρίον fera, belua Կենդանի վայրենի եւ պատառօղ. որ եւ ԷՐԷ. (լծ. լտ. ֆէրա) որպիսի են չորքոտանիք առանձնակեացք՝ դժնեայք, ճիրանաւորք, ժանեւորք, եւ կատաղիք յերէվայրիս. ճանվար, ճանավար. եէպան հայվանը.


Գազանաբար

adv.

brutally, fiercely, cruelly.

· Calfa

NBHL (4)

θηριωδῶς ferociter, ferino modo Իբրեւ զգազան. սաստկութեամբ. անխնայ. ահագինս. Գազանաբար կոտորել, կամ յարձակիլ.( ՟Բ. Մակ. ՟Ժ. 35։ ՟Ժ՟Բ. ՟Ժ՟Է։ Եղիշ. ՟Ը։)

Գազանաբար գոչելով՝ առհասարակ դողացուցաներ. (Եղիշ. ՟Բ։)

Խօսէր մարդկօրէն, այլ կեղեքէր գազանաբար. (Մանդ. ՟Ժ՟Ա։)

Հեղի հայրն նոցա ոչ սաստեաց ի նոսա գազանաբար, այլ թոյլ եւ լոյծ բանիւք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)


Գազանաբարոյ, ից

adj.

brutal, beastly, fierce, inhuman, savage, wild, rude.

· Calfa

NBHL (10)

Գազանաբարոյ մարդիկ, ազգք, գրոհք. (Եղիշ.։ Եզնիկ.։ Մխ. երեմ.։ Յհ. կթ.։)

Չարութիւն իբր զի գազանաբարոյ է, դկլաթայ (որ է տիգրիս, եւ վագր) հաւասարեալ է. (Փիլ. լին.։)

Գազանաբարոյիդ սատսկումն. (Պիտ.։)

Գազանաբարոյից ոմանց. (Լմբ. ատ.։)

Զի մի վնասիցի ի գազանաբարու օձտողաց. (Տօնակ.։)

Զվայրագութիւնի գազանաբարուացն սփոփէր. (Ճ. ՟Ա.։)

Եւ որպէս Գազանական, գազանային ինչ.

Ուր գործք են գազանաբարոյք. (Զքր. կթ.։)

Ահաւոր ցուցանէ զսպառազինութիւնի նոցա, եւ գազանաբարոյս. (Մխ. երեմ.։)

ԳԱԶԱՆԱԲԱՐՈՅ ԳԱԶԱՆԱԲԱՐՈՒ. θηριώδης ferus, belluinus, saevus Բարոյիւք նման գազանաց. ունօղ զբարս գազանականս.


Գազանաբարու

cf. Գազանաբարոյ.

· Calfa


Գազանաբարոյութիւն, ութեան

s.

bestiality;
cruelty.

· Calfa

NBHL (6)

Ի բաց արարէք ի ձէնջ զամենայն զգազանաբարոյութիւն եւ զսրտմտութիւն. (Ածազգ. ՟Ժ՟Ա։)

Ի գազանաբարոյութիւն նախանձեալք, եւ ի համազգիսն հումք եւ մարդատեացք. (Մեկն. ղեւտ.։)

Ազատելռվ ի հեթանոսական գազանաբարութենէն. (Ճ. ՟Ա.։)

Աստի իմանամք զընդ դիմամարտին գազանաբարութիւն եւ զանյագութիւն. (Շ. ՟ա. պետ. ՟Հ՟Թ։)

Խօսեցաւ զբանս, որ կարօղ էր զամենայն գազանաբարութիւն լուծանել. (Բրսղ. մրկ.։)

ԳԱԶԱՆԱԲԱՐՈՅՈՒԹԻՒՆ ԳԱԶԱՆԱԲԱՐՈՒԹԻՒՆ. τὸ θηριώδες feritas Գազանական բարք. անդթութիւն. կատաղութիւն. վահլէթ, ազղընլըգ.


Գազանաբարութիւն, ութեան

s.

cf. Գազանաբարոյութիւն.

· Calfa


Գազանաբեկ

adj.

torn by a wild beast.

· Calfa

NBHL (7)

Ըզգազանաբեկն ռչ բերի առ քեզ։ Զմիս գազանաբեկին։ Ճարպ մեռելոտւոյ եւ գազանաբեկաց. (Ծն. ՟Լ՟Ա. 38։ Ել. ՟Ի՟Բ. 31։ Ղեւտ. ՟Է. 24. եւն։)

Զուարակ կամ ոչխար գազանաբեկ. (Նեղոս.։ Նար. ՟Ի՟Է։)

Գազանաբեկն բժշկեսցի, ախտաժէտն ապաքինեսցի. (Սարկ. աղ.։)

Զգազանաբեկս ոչխարաց հոգան. (Մանդ. ՟Դ։)

Ապա թէ գազանաբեկ լինիցի (այսինքն գիշատեսցի), ածցէ վկայ ի գէշ անդր. (Ել. ՟Ի՟Բ. 13։)

Ի հաւակերի դնել, գազանաբեկս արարեալ (յն. գազանեաց արկեալ). (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 15։)

θηριάλωτος a feris captus, discerptus Ի գազանէ բեկեալ, պատառեալ, գիշատեալ, խածեալ. (եբր. թըրքա, այսինքն գզեալ) որ եւ ԳԱԶԱՆԱԳԷՇ, ԳԱԶԱՆԱԾԱԽ.


Գազանագէշ

cf. Գազանաբեկ.

· Calfa

NBHL (2)

Գիշատեալ կամ գիշատելի ի գազանաց. գազանաբեկ.

Ի սատակումն գազանագէշ հավակերի զժողովուրդն նուիրէին. (՟Գ. Մակ. ՟Զ. 24։)


Գազանաբնակ

adj.

desert, where the beasts five.

· Calfa

NBHL (3)

Ուր իցէ բնակութիւն գազանաց. ճանավար եաթաղը.

Գազանաբնակ անապատ, կամ կողմն ծովու. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Բ. եւ ՟Ի՟Զ։ Եւ Բնակեալն ընդ գազանս.)

Նա՝ որ գազանաբնակն էր ընդ առիւծս եւ ընդ ինձս. (Նար. երգ.։)


Գազանաբոյծ

adj.

keeper of a menagery.

· Calfa

NBHL (2)

Ելին երկու գազանաբոյծք, եւ շողոքորթէին նմա, զի մտցէ ի դառագդղն իւր. (Ճ. ՟Ա.։)

θηριοτρόφος, θηροτρόφος qui belluos alit Որ բուծանէ զգազանս. պահապան գազանաց.


Գազանագոյն

adj.

ferocious, savage.

· Calfa

NBHL (4)

Գազանագոյն քան զամենայն կենդանիս վարազ, կամ առիւծ։ Յաղագս գազանագունին կենդանւոյ փղի. (Եզնիկ.։ Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. լիւս.։)

Եւս գազանագոյն այն դեւ է։ (Ոսկ.մ. ՟Բ. 3. եւ 12։)

Զկիսոց մարմինս կիծ գազանագոյն ստիպէր. (Վրք. ոսկ.։)

θηριωδέστερος, ἁγριώτερος effraenatior, agrestior Առաւելեալ ի գազանութեան. առաւել ամեհի. կատաղի. վայրենագոյն. դժնդակագոյն. եւ Սաստկագոյն. եավուզ, հիտտէթլի, վահշի.


Գազանակ

s.

small wild beast.

· Calfa

NBHL (2)

Գազան փոքրիկ. գազանիկ. ճանավարճըգ.

Զգազանակս ծովայինս ծառայեցուցին. (Լմբ. սղ.։)


Գազանական, ի, աց

adj.

brutal, beastly, fierce, wild.

· Calfa

NBHL (3)

Գազանական սրտմտութիւն, մախանք, սաստք, բարոյք, ախտք. (Սարգ.։ Յհ. կթ.։ Նար.։ Սարկ.։)

Գազանական հաւք, շունք, դեւք. (Մագ.։ Նար.։)

θηριώδης ferus, belluinus, saevus Գազանային. սեպհական գազանաց. վայրենի. մոլեգին. եւ Նման գազանի. վահշի, տէշթի, եավուզ.


Գազանակեաց կեանք

adj.

brutal, beastly, that lives like a beast.

· Calfa

NBHL (2)

ԳԱԶԱՆԱԿԵԱՑ ԿԵԱՆՔ. Կեալն ըստ օրինակի գազանաց՝ հեռի ի բնակութենէ մարդկան.

Յանապատ ելանէր, գազանակեաց կեանս ի լերինս անցուցանէր. (՟Բ. Մակ. ՟Ե. 27. յն. ըստ օրինակի գազանաց։)


Գազանակեր

adj.

devoured by beasts.

· Calfa

NBHL (1)

Զգազանակերն (լինել) եւ զգողանալն հանդուրժեն ի հովուացն. (Ճ. ՟Դ.։)


Գազանակերպ

adj.

like a wild beast.

· Calfa

NBHL (5)

Դէմք գազանակերպ. (Ճ. ՟Ա.։)

Գազանակերպ ինչ պատկերք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 24։)

Աթոռոց չորից՝ գազանակերպից. (Գանձ.։)

Ոչ ալիքն անհամբոյրք հեղձուցին զնա, եւ ոչ գազանակերպն՝ որ եկուլ զնա, ապականեաց եւ կորոյս. (Ոսկ. ապաշխ. յն. եւ ոչ կէտ վայրենագոյն քան զալիս։)

θηριόμορφος belluinam formam habens Ունակ կերպի կամ կերպարանաց գազանի. ճանավար միսալը.


Գազանակուր

adj.

devoured or torn by a wild beast.

· Calfa

NBHL (5)

Գազանակուր եղեւ, կամ լինել, կամ եղելոց. (Ծն. ՟Խ՟Դ. 28։ Ածազգ. ՟Գ. եւ ՟Ե։ Խոր. ՟Գ. 32. եւն։)

Յամայի վայրի գազանակուր արար զբազումս. (Պտմ. աղեքս.։)

Զիս ըստ յովսեփայ գազանակուր պատճառեալ. (Մագ. ՟Ժ՟Դ։)

Ի յարութեան խնդրէ զգազանակուրս. (Վրդն. ծն.։)

θηριόβρωτος, θηριόβορος a feris comestus, devoratus, direptus Կուր՝ այսինքն կերակուր եղեալ գազանի. յափշտակեալ եւ կլեալ կամ գիշատեալ ի գազանաց. գազանակեր. գազանաբեկ.


Գազանամարտ

adj. s. that fights with wild beasts;
combat and place to combat with wild beasts;
— ի լնել, to combat with wild beasts.

· Calfa

NBHL (10)

Արջ մի դժնդակ, որոյ բազում գազանամարտս սպանեալ էր. (Ճ. ՟Ա.։)

Ի պիղծս եւ ի գազանամարտս մօտին վասն ոսկւոյ։ (Ոսկ.եբր.։)

Ի գազանամարտի լեալ էի յեփեսոս. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Է. 32։)

Յաճախ տեսի ի գազանամարտս. (Փիլ. լիւս.։)

Իբր Գազանամարտութեամբ. ի գազանամարտի.

Գազանամարտ կատարեցար, եւ ժանեօք հաց սուրբ աղացար. (Գանձ.։)

ԳԱԶԱՆԱՄԱՐՏ ԼԻՆԵԼ. Մարտնչել ընդ գազանս.

Ո՞չ դու այն ես՝ որ գազանամարտ եղեր յանտիոք. (Ճ. ՟Ա.։)

θηριομάχος qui cum feris pugnat Որ մարտնչի ընդ գազանս. գազանակռիւ.

θηριομαχία pugna cum pbelluis Գազանամարտութիւն.