cf. Խաղաղ;
supplimentary vesper service;
certificate of poverty;
— Ովկիանոս, the Pacific Ocean;
— զոհ, peace-offering.
εἱρηνικός, εἱρηναῖος pacificus, pacatus. cf. ԽԱՂԱՂ. Անդորրական. հանդարտական. հանգստեան. հանդարտութեան. անխռովական. հանդարտ. հաշտ.
Տու՛ր նմա պատասխանի խաղաղական հեզութեամբ. (Սիր. ՟Դ. 8։)
Խաղաղական խորհրդով։ Բանիւք խաղաղականօք։ Կենաց խաղաղականաց. (Եղիշ. ՟Բ։ ՃՃ.։ Յհ. կթ.։)
Ի ձեռն առնուլ զպատերազմական եւ զխաղաղական վարս։ Խաղաղականաւն զամենայն երկիր գրաւեալ միահեծան կալիցէ։ Յարաժամ խաղաղականին պարապի կենաց։ Զխաղաղական բնակութիւն. (Պիտ.։)
Հասանեն խաղաղական շիրիմի. (Մագ. ՟Ի՟Թ։)
Նստել ի խաղաղական խուցս. (Վրք. հց. ՟Բ։)
կէին հեշտալիր խաղաղականօք. այսինքն խաղաղ կենօք. (Արծր. ՟Ա. 12։)
Կամ Անդորրացեալ. խաղաղեալ. խաղաղասէր. խաղաղարար. հեզ.
Խաղաղական անձամբ եկին ի քեբրոն թագաւորեցուցանել զդաւիթ. (՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Բ. 38։)
Անթիւ պետութիւնս օրհնաբանողաց՝ համբոյրս, հեզս, երջանիկս, խաղաղականս. (Նար. ՟Լ՟Է։)
Այնպիսիքն յայնպիսեաց ախտից ազատ են, եւ ի մարմնի են խաղաղական. (Իգն.։)
ԽԱՂԱՂԱԿԱՆ ա.գ. Ժամերգութիւն հանգստեան՝ որ յետ երեկոյան ժամուն յառաջ քան զԵկեսցէն.
Հանգստեան կոչի աղօթք, եւ խաղաղական ասի։ Զխաղաղականին աղօթքն յերեկոյին ժամն յարեն. (Ի գիրս խոսր.։)
ԽԱՂԱՂԱԿԱՆ կամ ԽԱՂԱՂԱԿԱՆՔ. ա.գ. Հաշտարար զոհ փրկութեան՝ վասն խաղաղութեան եւ առողջութեան.
Ողջակէզս, եւ խաղաղականս. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ. 8։ ՟Ժ՟Գ. 9։ ՟Բ. Թագ. ՟Զ. 17։ ՟Գ. Թագ. ՟Բ. 25. եւ այլն։)
յաղագս զոհի խաղաղականի, եւ կամ ի սակս պատերազմին շահուց (ըստ հեթանոսաց). (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
calm, placid, tranquil.
Խաղաղ ծաւալեալ, հեզիկ ծածանեալ.
Ըստ նմանութեան խաղաղածաւալ ծովային ալեաց. (Ոսկ. համբ.։)
living in peace.
εἱρηνεύων in pace vivens. Որ կեայ ի խաղաղութեան. Խաղաղասէր.
Զքսուն եւ զերկխօսն առ հասարակ անիծանիջիք, զի խաղաղակեացս կորոյս. (Սիր. ՟Ի՟Ը. 15։)
peacefully assembled.
Խաղաղ եւ անշարժ կացեալ կոյտ, կամ իբրեւ զկոյտ.
Եցոյց նմա զխաղաղակոյտ ոսկերաց բազմաց։ Մարգարէա՛ դու ի վերայ խաղաղակոյտ ոսկերացդ. (Մծբ. ՟Ը։)
Եւ այն լի էր խաղաղակոյտ ոսկերօք մարդկան. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
Ժողովեալ զխաղաղակոյտս (կամ զխաղաղակոյտս) ոսկերացն, հրամայեաց փոս հատանել, եւ ի միում տեղւոջ թաղել. (Ասող. ՟Գ. 42։)
peace-breaker, turbulent, unquiet, restless, seditious, rebellious.
Ամբոխիչ եւ վրդովիչ խաղաղութեան խռովարար.
Կագազարթոյցք, խաղաղամբոխք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
to be appeased, tranquillized, to grow calm.
εἱρηνεύω in pace vivo, pacem ago, habeo ἠσυχίαν ἕχω, ἡρεμέω quiesco. Խաղաղիլ. հանդարտիլ. անդորրանալ. հանգչիլ. խաղաղութիւն գտանել կամ ունել. հաշտ եւ ընտել լինել.
Գազանք վայրենիք խաղաղասացին ընդ քեզ. (Յոբ. ՟Ե. 23։)
Խաղաղացեալք՝ ի բարիսն վայելեն. (Ագաթ.։)
Համոզեալ զնոսա խաղաղանալ. (Խոր. ՟Բ. 27։)
Անդ խաղաղանայր գրաւորական ժողովուրդն ի պատուիրանազանցութենէ՝ քաւեալք ի ձեռն քահանայութեանն. (Մամբր. յորմէ եւ Երզն. մտթ.։)
յապահովութեամբ խաղաղանալ՝ օրինակ իմն յանքոյթ նաւահանգստի. (Պիտ.։)
Խաղաղասցին խռովութիւնք. (Ժմ.։)
Խաղաղասցին ոգիք մեր յայնպիսեաց դառն վտանգից. (Խոսր.։)
Ի խաղաղանալս իմում՝ ամբոխիմ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
pacific, quiet.
εἱρηνοφύλαξ pacis custos, pacificator. Որ պահէ զխաղաղութիւն եւ զսէր.
Զխաղաղութիւն սիրելով, եւ իբրու արդարեւ ճշմարիտ խաղաղապահ է նա. (Փիլ. լին. ՟Գ. 8։)
fond of peace, that loves tranquillity, peaceable, peaceful.
φιλειρηναῖος. pacis amans. իբր Սիրօղ խաղաղութեան.
Ասեն խաղաղասէր գոլ զազգն ճենաց։ Են խաղաղասէր։ Խաղաղասիրի տեառն իմում թէոդոսի. (Խոր. Բ. 78։ Գ. 57։)
Այր հեզահամբոյր եւ խաղաղասէր. (Յհ. կթ։)
Առաքինեացն իցէք պսակող մարդկան եւ խաղաղասիրաց. (Պիտ։)
Եւ իբր խաղաղասիրական.
Խաղաղասէր շինութիւն, կամ մարդասիրութիւն, միտք, կեղծաւորութիւն. (Ագաթ։ Եղիշ։)
Խաղաղասէր կեանք, կամ հանգիստ, կամ մատուցումն. (Պիտ։)
mild, soft, gentle.
Ուր իցէ սիւք խաղաղ, կամ շնչումն օդոյ մեղմ եւ հանդարտ.
Եղեւ շնչումն խաղաղասիգ օդոյ, կամ շնչիւն խաղաղասիք օդոց. (Փարպ. Ճ. Բ։)
Շնորհեա՛ տէր գնացողաց ի ծովու խաղաղասիգ ալիսն վետս վետս քստմնել ծածանմամբ. (Վրդն. ծն։)
cf. Խաղաղասիգ.
love of peace, moderation.
Սէր խաղաղութեան.
Աշխարհաշէն խաղաղասիրութեամբ հոգաբարձէր. (Արծր. Ե. 6։)
Նոցին խաղաղասիրութեանն եզեր նախանձոտ. (Խոսրովիկ։)
peace-making, pacifying, conciliating;
peace-maker, pacifier, reconciler.
Έιρηνοποιὸς, ἐιρηνιϰὸς. Pacificus. Որ առնէ զխաղաղութիւն. խաղաղացուցիչ. հաշտարար. եւ Տուօղ խաղաղութեան.
Գոն մնացուածք առն խաղաղարարի։ Երանի խաղաղարարաց. (Սղ. ԼԶ. 37։ Մաթ. Ե. 9։ Տես եւ Սղ. ՃԺԹ. 6։ Երեմ. ԼԸ. 2։ Յկ. Գ. 17։)
Խաղաղարարն երկրի, եւ առ երկնայինսն նմանութիւն. (Աթ. բ։)
Խաղաղարարին աստուածոյ աշակերտք. (Ոսկ. յհ. Բ. 36։)
Խաղաղարարն քրիստոս։ Երկնաւոր խաղաղարարին. (Խոսր։ Լմբ. ատ։)
Զառ յինքենէ՝ երկնաւորաց եւ երկրաւորաց խաղաղարարէն աւանդեալ նոցա զօրէն խաղաղութեան՝ տալ ամենեցուն. (Սկեւռ. յար։)
pacification, reconciliation.
խաղաղարարն գոլ.
Խաղաղարարութեամբնն որդի աստուծոյ կոչի. (Լմբ. առակ։)
Զաստուած իսկ տէր խաղաղարարութեան՝ ունիցիս. յն. զխաղաղութեանն աստուած. (Ոսկ. մ. Ա. 15։)
to pa cify, to calm;
to conciliate, to reconcile.
Վատթարն ոչինչ խաղաղացու խորհի, այլ ընդ պատերազմ հրճուեալ. (Փիլ. լին. Դ. 197։)
παύω. sedo, եւ այլն. խաղաղել. հանդարտել. զիջուցանել. հուզուր վէրմէք.
Խաղաղացուցանել զպատերազմական վրդովումն, կամ զբազմաստուածութեան վրդովմունս, կամ զամենայն արեւմուտս. (Պիտ։ Մամբր։ Խոր. Բ. 52։)
Խաղաղացուցեալ էր զասքանազեան ազգս յամենայն վրդովմանց չարի. (Յհ. կթ։)
Խաղաղացս զանձինս մեր յամենայն սասանայական խռովութեանց։ Սովաւ զկեանս մեր խաղաղացո. (Ժմ։ Շար։)
Եւ հաշտիցուցանել.
Եբարձ զմերն պատուհաս, եւ խաղաղացոյց զմեզ ընդ հօր. (Սկեւռ. ես։)
very calm, peaceful, tranquil, serene.
Խաղաղական յաւէտ. անդորրական. հաշտ եւ համբոյր.
Խաղաղաւէտ կենդանութեամբ։ Ի պայման միաբանական եւ խաղաղաւէտ սիրոյ հաստատեցի նոցա. (Յհ. կթ։)
Զամն ողջոյն յըղձալի եւ ի խաղաղաւէտն անցուցանէր հանգիստ. (Կաղկանտ։)
to pacify, to appease, to calm, to allay, to assuage;
to conciliate, to reconcile, to accommodate, to adjust;
to hide, to conceal, to keep secret.
cf. ԽԱՂԱՂԱՑՈՒՑԱՆԵՄ. Πάυω. Sedo եւ խաղաղանալ. ἐιρηνἐυω եւ այլն.
Խաղաղել զկռուեալսն։ Զախտս խաղաղել. (Խոսր։ Լմբ. ող։)
Ոչ խաղաղեցայ, ոչ հանդարտեցի։ Խաղաղեցաւ երկիրն, եւ ոչ գոյն ուստեք նմա պատերազմ։ Խաղաղեցաւ թագաւորութիւնն յովսափատու. (Յոբ. Գ. 26։ Բ. մն. ԺԴ. 6։ Ի. 30։)
Խաղացք ջուրցն ցածնուցուն, եւ խաղաղեալ խորն հանդարտիցէ. (Եւս. քր. Ա։)
Եւ այնպէս խաղաղեալ կային ի քուն ամենեքեան. (Եղիշ. Ը։)
Որպէս Գաղելով գաղել. հետախաղաղ ծածկել. քօղարկել. անհետ առնել լռութեամբ եւ խաղաղութեամբ. մեղմել. ցածուցանել.
Առիւծ տգւովն զհետն խաղաղէ. (Եպիփ. բարոյ։)
Թէ եւ բիւր չարիք ստացեալ ունի, ծածկեալ խաղաղէ. (Մանդ. Թ։)
Որչափ կամիցիս զմեզս խաղաղել կամ ծածկել, եւս քան զեւս յայտնես։ Մի սանհար լիցուք մեղաց ընկերաց, այլ որչափ ի դէպ է խաղաղեսցուք. (Ոսկ. մ. Բ. 23։)
Որչափ կարէր, խաղաղէր զբամբասանսն. (Ոսկ. յհ. Ա. 28։)
Ոչ յայտնապէս ասէ եթէ չարք են, այլ խաղաղէ զիրսն. (Իգն։)
Խաղաղէ զբանն, զի մի վնասեսցին. (Երզն. մտթ։)
to become calm, to be pacified, tranquillized;
to be reconciled;
խաղաղեաց, be quiet, be tranquil, compose yourself.
cf. ԽԱՂԱՂԱՑՈՒՑԱՆԵՄ. Πάυω. Sedo եւ խաղաղանալ. ἐιρηνἐυω եւ այլն.
Խաղաղել զկռուեալսն։ Զախտս խաղաղել. (Խոսր։ Լմբ. ող։)
Ոչ խաղաղեցայ, ոչ հանդարտեցի։ Խաղաղեցաւ երկիրն, եւ ոչ գոյն ուստեք նմա պատերազմ։ Խաղաղեցաւ թագաւորութիւնն յովսափատու. (Յոբ. Գ. 26։ Բ. մն. ԺԴ. 6։ Ի. 30։)
Խաղացք ջուրցն ցածնուցուն, եւ խաղաղեալ խորն հանդարտիցէ. (Եւս. քր. Ա։)
Եւ այնպէս խաղաղեալ կային ի քուն ամենեքեան. (Եղիշ. Ը։)
Որպէս Գաղելով գաղել. հետախաղաղ ծածկել. քօղարկել. անհետ առնել լռութեամբ եւ խաղաղութեամբ. մեղմել. ցածուցանել.
Առիւծ տգւովն զհետն խաղաղէ. (Եպիփ. բարոյ։)
Թէ եւ բիւր չարիք ստացեալ ունի, ծածկեալ խաղաղէ. (Մանդ. Թ։)
Որչափ կամիցիս զմեզս խաղաղել կամ ծածկել, եւս քան զեւս յայտնես։ Մի սանհար լիցուք մեղաց ընկերաց, այլ որչափ ի դէպ է խաղաղեսցուք. (Ոսկ. մ. Բ. 23։)
Որչափ կարէր, խաղաղէր զբամբասանսն. (Ոսկ. յհ. Ա. 28։)
Ոչ յայտնապէս ասէ եթէ չարք են, այլ խաղաղէ զիրսն. (Իգն։)
Խաղաղէ զբանն, զի մի վնասեսցին. (Երզն. մտթ։)
peacefully, calmly, quietly, softly, gently.
Ήσυχῆ. quiete, placide. Խաղաղ. խաղաղութեամբ. հանդարտիկ. հեզիկ. րահաթ, սուս փուս.
Հաշտութեամբ խաղաղիկ ի միում արգանդի գառէին. (Եզնիկ։)
Ի գուն կային խաղաղիկ. (Եղիշ. Ը։)
peace;
calm, tranquillity, quiet, rest, repose;
pacification, conciliation;
— ընդ ձեզ, peace be with you;
— ոգւոյ, մտաց, peace of mind;
այր խաղաղութեան, angel or messenger of peace;
քաղցր՝ խորին՝ անդորր —, perfect peace, profound tranquillity, sweet repose;
— առնել, to make peace;
կեալ ի խաղաղութեան, to live in peace;
առնել — ընդ ումեք, to make one's peace with;
խաղաղութեամբ լինել ընդ ումեք, to be at peace with;
վայելել ի խոր՝ յանվրդով խաղաղութեան, to enjoy profound peace;
to live in comfort;
աղմկել զ—, to disturb, to break the peace;
աղաչել, խօսել ի -՝ ի հաշտութիւն խաղաղութեան, to sue for peace;
մերժել զբան խաղաղութեան, to refuse terms of peace, to reject means for reconciliation, to be opposed to conciliatory measures;
խաղաղութեամբ, peaceably, peacefully, in peace;
արարտասուահայց խաղաղութիւն, խաղաղութիւն ըղձիւք ըղձացեալ, the longed for peace;
խաղաղութիւն է ինձ, I am happy and contented;
խաղաղութիւն պարգեւեսցէ նմա Տէր, God rest his soul;
peace to his soul;
ե՛րթ ի խաղաղութիւն, երթայք խաղաղութեամբ, go in peace;
God be with you;
մնա՛, մնայք խաղաղութեամբ, goodbye! adieu!
Έιρήνη, γαλήνη. Pax, tranquillitas. ἡσυχία. quies. Խաղաղ եւ անխռով գոլն. հանդարտութիւն. անհողմութիւն. անդորրութիւն. ապահովութիւն. հանգիստ. ողջութիւն. առողջութիւն. լռութիւն. դադարումն. էմինլիք. հուզուր. ասուտելիք. սուլհ. սելամէթ. սազլըգ. ըռահաթլըգ.
Սաստեաց հողմոցն եւ ծովուն, եւ եղեւ խաղաղութիւն մեծ. (Մաթ. Ը. 26. եւ այլն։)
Ալէկոծութիւն ծփանացն ի խոր խաղաղութիւն. (Նար. ԼԲ։)
Խաղաղութեամբ նստին բնակութեամբ յանհոգս. (Ա. մկ. Թ. 58։)
Ուր հոգւոյ եւ մարմնոյ վիշտ ոչ իցէ, անդ է ճշմարիտ խաղաղութիւն. (Ի գիրս խոսր։)
Ի խռովութեան գործել խոր խաղաղութիւն. (Պիտ։)
Երթիցես առ հարս քո խաղաղութեամբ. (Ծն. ԺԵ. 15։)
Արդ արձակես զծառայ քո տէր ի խաղաղութիւն։ Երթ կամ երթայք ի խաղաղութիւն։ Դարձայց կամ դարձցիս խաղաղութեամբ. եւ այլն։
Έιρήνη. Pax. հաշտութիւն. պարըշ, պարըշըգ, սուլհ, ալդի.
Խօսել կամ աղաչել ի խաղաղութիւն, կամ ի հաշտութիւն խաղաղութեան։ Ուխտ կամ դաշինք խաղաղութեան. եւ այլն։
Խաղաղութեան. Ստէպ դնի ի մեզ վայելչապէս, ուր յն. է խաղաղական, եւ լտ. խաղաղարական. Έιρηνιχὁς. Pacifivus.
Արք խաղաղութեան. (Ծն. ԽԲ. 11. 19. 31. 33. 34։ Աբդ. 7։)
Բան կամ խորհուրդ խաղաղութեան. (Օր. Բ. 26։ Ի. 11։ Աւակ. Ե. 14։ Միք. Է. 8։ Զաք. Զ. 13։ Ը. 16։ Ա. մկ. Ա. 31։)
Պտուղ խաղաղութեան. (Եբր. ԺԲ. 11. եւ այլն։)
Խաղաղութեամբ. ըստ յն. եւ լտ. Έιρηνιχῶς. Pacifice. (Ա. մկ. Ե. 25։ Է. 29. 33։ Բ. մկ. Ժ. 12. եւ այլն։)
to play, to sport, to amuse oneself;
to jump, to leap, to dance, to gambol, to frolic, to frisk about;
to ridicule, to mock, to deride;
to jest, to joke, to play the fool;
to move, to walk, to go, to depart;
to go away, to march, to start on a journey;
to take the field;
to rush at, to swoop down on;
to gush out, to spout forth, to spirt;
խաղասցէ ի վերայ քո Հոգի Տեառն, the spirit of the Lord shall fall upon you;
ամպք զամպօք ելեւել խաղային, the clouds were gathering round;
— ընդ միմեանս, to fall in love with, to be smitten with love;
— զոմամբ, to make game of, to deride, to jeer, to insult;
մուտ եւ ելս —, to go in and out, to frequent;
ընդ ամուրս խաղալով —, to laugh, to scorn, to scoff at fortresses;
— ի պատերազմ, — ի վերայ մարտիւ պատերազմի, to move against, to advance to the attack, to rush to battle;
— բանակին, to decamp;
to change quarters;
յառաջ —, — գնալ, to march, to advance;
յետս —, to retrograde, to retreat;
տիգաւ աչաց — ի վերայ ուրուք, to scowl at, to menace with threatening looks, to frown;
— բանիւք ի վերայ, to apostrophize, to rail at or against some one, to revile, to burst into bitter invectives, to inveigh against;
— գթոց, to pity, to have compassion on;
— ի սնոտիս, to trifle, to waste one's time on trivial occupations.
παίζω ludo προσπαίζω alludo, illudo κινοῦμαι moveor. Ի խաղս զուարճութեան պարապիլ. պարել. կաքաւել. օյնամագ.
Խաղայր ընդ իսահակայ որդւոյ իւրում։ Խաղայր ընդ ռեբեկայ կնոջ իւրում։ Յարեան ի խաղալ։ Կոչեցէք զսամփսոն, եւ խաղասցէ (կամ խաղ արասցէ) առաջի մեր. եւ խաղային նովաւ։ Յարիցեն մանկտիդ, եւ խաղասցեն առաջի մեր (սկզբնամարտութեամբ)։ Դաւիթ եւ որդիքն իսրայէլի խաղային առաջի տապանակին տեառն տաւղօք. եւ այլն։ Անօթս պատուականս տան (մանկանց) առ ի խաղալ. (Վրք. հց. ԻԶ։)
Արք առաքինիք խաղային նովաւ իբրեւ ձագու. (Սարգ. Ա. պ. ԺԲ։)
Σϰιρτάω, Salto, tripudio. Ἐφάλλομαι, insilio. Խայտալ. կայտռել. ոստնուլ. Ճախրել. եռալ զեռալ. շարժլիլ. վըխտաշ. գայնամագ, սըլըրամագ.
Խաղային մանկունքն ի նմա (յարգանդի ռեբեկայ). (Ծն. ԻԵ. 22։)
Խաղաց մանուկն յորովայնի նորա։ Խաղաց ցնծալով մանուկս յորովայնի իմում. (Ղկ. Ա. 41. 45։)
Խաղաց հոգի տեառն ի վերայ նորա. եւ այլն։
Ամենայն թռչնոց՝ որ յօդս խաղայցեն։ Աղաւնեաց համագունդ երամ երամ խաղալոյ. (Վեցօր. Ը։ Եզնիկ։)
Խաղալն ինքնաբերական դիւտք որովայնի՝ բոտոտք ճապուկք շարժողականք. (Նար. կթ։)
Յերկիր անկեալ դիաթաւալ խաղային. (Եղիշ. Զ։)
Դեւքն ոչ իշխէին մերձենալ, այլ զմիմեամբք խաղային. (Աթ. անտ։)
Խաղաց իբրեւ զգրուիճ։ Իբրեւ զմարախ խաղաց. (Նաւում. Գ. 17։)
Ի շողսն խաղայցէ մանրամաղ փոշին։ Ակն կամ միս խաղայցէ. (Ագաթ։ Եզնիկ։)
ἁφάλλομαι, ἑξάλλομαι, ἑνάλλομαι. Desilio, exsilio, insilio, insulto, irruo, եւ այլն. ի վեր եւ ի վերայ վազել, յարձակիլ. արշաւել, գրոհ տալ. չու առնել՝ երթալ. զեղանիլ. յառաջել. սալմագ. սալը վերմէք, եիւրիւմէք, սիւրսալ էթմէք.
Խաղացեալ էք ի վերայ բարեկամի ձերոյ։ Նետք հինից նորա խաղացին ի վերայ իմ։ Տիգօք (կամ տիգաւ) աչաց խաղաց ի վերայ իմ. (Յոբ. Զ. 27։ եւ ԺԶ. 10։)
Ի խաղալն նոցա յարեւելից՝ գտին դաշտ մի։ Յորժամ խաղայցէ բանակն։ Խաղայցէ ի վերայ նորա մարտիւ պատերազմին։ Խաղաց գնաց։ Խաղացին գնացին. եւ այլն։ Կամ իջին անձրեւք խաղացին գետք։ Գետք խաղասցեն յարենէ նորա. եւ այլն։
Խաղացին ի մէջ նոցա դեսպանք (երթ եւ եկելով). (Արծր. Բ. 3։)
Ամենեցուն առ հասարակ ի սպասաւորութիւն խաղալ. (Փիլ. Ժ. բան։)
Ապա գործն զկնի բանին խաղայր. (Եւս. պտմ. Ը. 17։)
Ἐμπαίζω. illudo. իբրու խաղալիկ առնել, եւ խաղ առնել. եւ այն՝ չարչարելով, կամ արհամարհելով. օյնամագ, օյնաթմագ, զէֆքլէնմէք, էօրսէլէմէք.
Որչափ խաղացի ես ընդ եգիպտացիսդ։ Խաղաց նոքօք (աստուած եգիպտացւովք)։ Խոցոտիցեն զիս, եւ խաղայցեն զինեւ, կամ ինեւ։ Վիշապն՝ զոր ստեղծեր՝ խաղալ նովաւ։ Բռնաւորք խաղալիկք նորա, եւ ինքն ընդ ամենայն ամուրս խաղալով խաղեսցէ։ Զարս հզօրս՝ որ խաղացին ընդ հրոյ. եւ այլն։
Պատմեսջիք յորդնս որդւոց յորդիս որդւոց ձերոց՝ որչափ խաղ խաղացի ընդ եգիպտացիսն. (Սեբեր. Ը։)
Գտանի եւ կր.
Նա որ կարծէր զինքն հաւասար լինել աստուծոյ, այժմ ի ձեռն մանկան տղայոյ խաղացաւ. (Աթ. անտ.)
Եւ Կատակել. ընդ խաղ ասել. շագա էթմէք.
Հա՛յր, կասկածեմ ի բորենւոյն, եւ ծերն խաղալով ասէ. եթէ եկեսցէ ի վերայ քո. կապեա զնա, եւ աստուած այսր. (Վրք. հց. ձ։)
affectionate embrace.
to embrace affectionately, to caress, to fondle;
to embrace the knees, to supplicate with weeping;
օձատիպ խաղապատեալ, interwoven, interlaced, entwined like serpents.
ὁλοφύρομαι lamentor եւ այլն. Խաղալով իմն պատիլ եւ ցնդիլ յարտասուր. Փարիլ արտասուօք. պլլըւիլ, կոտըրտւիլ՝ ողիկողիկ գալով. պլլըւիլ, կոտըրտւիլ՝ ողիկ ողիկ գալով.
Աղաչէր խաղապատելով, զի մի մերժեալ ընկեսցի առ ի նոցանէ։ Խաղապատելով աղերսէր. (Եղիշ. ՟Գ։ Յհ. կթ.։)
Գիրկս արկանէր խաղապատելով խնդութեամբ. իբր լալով առ խնդութեան. (Մեսր. երէց.։)
ամենայնիւհնարին զխանդաղատութիւն մանկանն. զի զլալն եւ զհեկեկալն խափանեսցեն. թեպետեւ նոքազխաղապատեալ զերեսն այսր անդր դարձուցանեն. (Եփր. զղջ.։)
Նոցա խաղապատեալ՝ զերեսն, եւ այլն։
gargle, gargling;
— առնել, to gargle.
• տե՛ս Խախաչ։
ԽԱՂԱՋ ԱՌՆԵԼ. cf. ՍՈՍՈՐԴԵՄ. կարկարայ ընել.
Ընկուզի շաբաթ օգտէ փողացաւի, երբ խաղաջ առնեն. (Բժշկարան.։)
playful, fond of amusements.
Սիրօղ որպիսի եւ է խաղուց. օյունապազ.
Հրէայք խաղաղասէրք եւ լկտիք էին՝ ի մեհեանս եգիպտացւոցն սովորեալ.
Իբրեւ զբանս մանկանց խաղասիրաց համարէին յականջս նոցա. (Թէոփիլ. պհ.։)
play-ground;
gaminghouse;
theatre.
Տեղի խաղալոյ. թատրոն.
Ի խաղարանս զբօսանին. յորս մտանեն ողջանգամք, եւ ելանեն վիրաւորեալք (հոգւով). (Մանդ. ՟Ժ՟Է։)
play, sport, diversion;
թատրոնական —ք, theatrical representations.
flowing, running, fluid;
cf. Խաղացք.
Որ խաղայ գնայ. շարժուն. հոսանուտ.
Լոյծ եւ խաղաց բնութիւն ջուրց. (Վեցօր. ՟Ա. ՟Դ. ստէպ։)
Խաղաց գնացիւք վարդապետութեանն լնու բանն զծագս երկրի. (Սեբեր. ՟Ը։)
Իբրեւ տեսին զանհաւան խաղաց բնութիւնն. (Եփր. յես.։ գրի Խաղաց՝ եւ իբր խախաց։ Եփր. համաբ.։)
Յորժամ խաղացք ջուրցն ցածնուցուն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Անշարժ կամ, ասեն, գնացք խաղացիցն (ջուրց ծովու). (Վեցօր. ՟Է. յորմէ եւ Շիր.։)
Սերմանց ոչ նոյնպիսի, այլ ի բնական եւ յանշնչական խաղացիցն. (Եզնիկ.։)
player.
cf. Խաղացք;
խաղացմունք շնորհաց, inspiration of the Divine Spirit.
Խաղցաք. շարժումն. ընթացք. գնացք. հոսումն. զեղումն.
Ի խաղացման, եւ ի դադարման։ Խաղացումն յորձանից գետոց։ Խաղացմունք գետոյ։ Գերազանցեալ քան զջրոցն յառաջադեմ խաղացմունս. (Պիտ.։)
Զանսպառ խաղացմունս աստուածայնոցն ի քեզ շնորհաց. (Խոր. ՟Ա. 1։)
Ի սուրբ հոգւոյն քաղցր խաղացմունք. (Փարպ.։)
Լքին զճանապարհս հետոց խաղացմանց։ Զխաղացումն ժամանակացս յայտնեն. (Նար. խչ. եւ Նար. մծբ.։)
to cause to move, to march, to transfer, to transport, to carry away;
to advance, to drive forward, to push on;
to pour out, to spirt;
cf. Թաւալգլոր.
μεταίρω, ἑξαίρω, ἁπάγω, ἑπανάγω, ἑκπεράω transfero, aufero, abdfuco, proveho, traduco. տալ խաղալ տեղւոջէ ի տեղի. փոխադրել. փոխել. վարել. անցուցանել.
Խաղացուցանել զամենայն ինչս, կամ զամենայն աւար քաղաքին. զորդիսն իսրայէլի. Զամենայնազգս հրէիցն. զայլ քորսն ժաղավրդեանն. եւ այլն։ Կապեաց եւ խաղացոյց զերանելին։ Զհրէայսն խաղացուցանեն ի գերութիւն։ Զդաւիթ առ ամիրապետն խաղացուցեալ. (Եղիշ. ՟Է։ Խոր. ՟Գ. 35։ Յհ. կթ.։)
Խաղացո՛ (զնաւն) ի խորն. (Ղկ. ՟Ե. 4։)
Ել հողմ ի տեառնէ, եւ խաղացոյց յայսկոյս զլորամարգին ի ծովէն. (Թուոց. ՟Ժ՟Ա. 31։)
Եւ Հասեցուցանել. բղխել.
Յանդնդոց երկրի ջուրս խաղացոյց. (Նար. մծբ.։)
Ըմպել զջուրն կենաց խաղացուցանօղն ի կեանս յաւիտենից. (Պրոկղ. ոսկ.։)
course, current;
pouring out, effusion;
forward movement, progress, advance.
abscess, apostume;
swelling;
wen;
wart;
pimple, pustule, tubercle;
եռալ, ի վեր եռալ —ից, to suppurate, to form an abscess, or tumour.
• , ի-ա հլ. «պալար, ուռեցք» Ել. թ. 9. 10. Եղիշ. հրց. 54. Փիլ. Յհ. կթ. 198. «քաղցկեղ» Գաղիան. գրուած է նաև խա-ղուարտ, որից խաղուարտեցուցանել «ու-ռեցքներ յառաջ բերել» Սարգ. յկ. ը. (էջ 146)։ Այս միևնոյն բառն է՝ որ գործածուած է Յայսմ. մայ. 3 խաւարտիլ ձևով և «մորթը այրուելով փապարիլ, բշտիլ» նշանակու-թեամբ. «Արկին զնա ի յեռացեալ ջրով կաթ-սայ... և նա առեալ երկու ափովն ջուր և արկ ի ձեռսն դատաւորին, և առժամայն խաւարտեցան և քերթեցան ձեռք դատաւռ-րին»։
• ՆՀԲ մեկնում է «խոյլ աւարտեալ կամ վերտեալ»։ Հիւնք. սաղաւարտ բառից։
φλυκτίς papula, pustula. (իբր Խոյլ աւարտեալ, կամ վերտեալ) Պալար. ուռոյցք. կեղ վիրաց. մեծ կամ փոքր, բոլորչի կամ ի ձեւ վարնգոյ. Բշտած ուռուցք.
Եռասցին խաղաւարտք ի մարդ եւ յանասուն։ Եւ եղեւ կեղ եւ խաղաւարտ. (Ել. ՟Թ. 9. 10։)
Խաղաւարտք հրակայծակք, եւ բիծք բոցակիծք. (Նար. ՟Կ՟Թ։)
Եւ խարաւարտք ի վեր եռացեալ՝ մեռանէր. (Յհ. կթ.։)
Խաղաւարտաց ... խաղաւարտովք. (Փիլ.։)
Ընդունք մեր բղխեցին զխաղաւարտ մահաբերին. (Վահր. յար.։)
Զայտումն զայրացեալ ախտին, եւ զշառագունեալ զխաղաւարտին եռացումն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
ԽԱՂԱՒԱՐՏ. Ի Բառս Գաղիան. դնի որպէս յն. ἅνθραξ , որ է Կայծն. եւ Քաղցկեղ. եւ Պալար վարնգաձեւ, որպէս ի ժանտախտն լինի. թ. խէյարճըգ, որ եւ ի Բժշկարան. գրի Խաղաւարտ կամ Խնղվարտ, եւ մեկնի, խիար, եւ խիարի հունտ։
to deceive, to entrap, to draw into a snare, to inveigle;
to vex, to trouble.
ԽԱՂԲԱԿԵԼ. Ըմբռնել կամ պաշարել իբրեւ ի հաղբս. արկանել ի փորձանս եւ ի նեղութիւնս. վտանգել.
(Նեստոր) զչորեք եզերեան տիեզերս խաղբակեալ։ (Նեռն) խաղբակեալ զտիեզերս, եւ պատրեալ զազգս հրէից. (Կիւրղ. ի կոյսն.։ Զքր. կթ.։)
Յովհաննէս յորովայնին խայտալովն ոչ տրտմեցուցաներ, եւ լուրջ ընթանալովն ոչ խաբկանէր. (Ճ. ՟Գ.։)
snare, trap, ambush;
ընդ աղբ եւ ընդ խաղբ գալ, to be ill clothed, to be poorly or shabbily dressed.
Զանազան խաղբ չարեացն. (Մաշկ.։)
Ընդ աղբ եւ ընդ խաղբ գալ. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ը։)
Մի՛ ըմբռնեսցիս ի խաղբս սատանայի. (Հ=Յ. փետր. ՟Ժ՟Գ.։)
Յայսմ խաղբից զերծանիցս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 21։)
Զերծցուք ի նորա խաղբիցն. (Յճխ. ՟Թ։)
Խզեսցին խաղբքն. (Նար. ՟Լ՟Բ։)
Արձակեա՛ զմեզ ի խաղբից թշնամոյն. (Ճշ.։)
card, playing card;
հմայել խաղթղթովք, cf. Թուղթ.
bars, rails;
grating, railing, rail-fence;
palissade.
• , ի-ա հլ. «վանդակի ճաղերը» Վեցօր. 198, որից խաղխամեայ «վանդակա-հիւս» Պտմ. աղէքս. 22։
• ՆՀԲ խաղ խաղ ձևերից։ Աճառ. Արա-րատ 1911, 420 կրկնուած համարելով խաղ արմատից, համեմատում է լազ. oxile «կամուրջի ճաղերը» բառի հետ։
(յորմէ Խաղխամեայ՝ եդեալ ի կարգի գործոյս. ) Խա՛ղ խա՛ղ բաժանութեամբ հիւսք յերկաթոյ կամ ի փայտէ. այն է Վանդակ. κιγκλίς cancelli (տե՛ս եւ ԳԱՌԱԳԵՂ. γαλεάγρα cavea ferrea )
Գազանքն՝ յորժամ ի գառագեղն արգելուցուն ... ընդ միջոց խաղաղմացն պէսպէս կարպարանօք ոգորին. (Վեցօր. ՟Թ։)
grated, cross-barred;
open, openwork;
— դուռն, iron-gate.
καγκαίλις կամ κιγκλίς cancelli, cancellatus. Խաղխաղ. աղխաղխեալ. վանդակաձեւ.
Հարեալ զպահապանսն՝ եբաց զխաղխամեայ դուռն վանդակին. յն. զերկաթի վանդակս. (Պտմ. աղեքս.։)
gristle, cartilage.
χόνδρος cartilago. Աճառ. կրճուկ, կրճիկ. (ըստ յն. խօ՛նտռօս, որ է որպէս խճային. ուստի եւ խաղճախուղճ, իբր խիճախուճ. խիճ եւ խոչ)
Քոնտրոս, խաղճախուղճ. (Գաղիան.։)
Որ մերձ ի պարանոց է խաղճախուղճն, զձայնն առարգեալ՝ գոչաւորագոյն զհնչումն գործէ։ Ոսկերք, եւ խաղճախուղճ, երակք, խռչափողք. (Նիւս. կազմ.։)
together, at once;
conjointly;
altogether, wholly, totally, completely, entirely;
գալ —, to assemble;
— էական, consubstantial.
in some manner.
ԻՄՆԱՊԷՍ, ԻՄՆԷ. πῶς aliquo modo. Օրինակաւ իւիք. ըստ իմիք. իւիք իրօք.
Առ ինչ իմնապէս ունել թերեւս ճառեսցի ինչ առ այսոսիկ. (Արիստ. առինչ.։)
Բարբարէիք իմնէ. (Փիլիպ. ՟Դ. 10։)
mine, my.
աստուածն բոլորից իմոյական կերպիւ հրաշագործեաց զփրկութիւն. (Զքր. կթ.։)
Նա ինքն է նիկոդեմոս՝ իմոյին հարազատն. (ՃՃ.։)
Յարեցայց յապաշխարութեան զղջումն հանդերձ իմոյին համազուգիւ. (Պիտ.։)
as far as I possibly can, as much as is in my power, as much as I can, the best I can;
as for me.
κατ’ ἑμέ (ըոտ իմումս, կամ ըստ իս). quod in me (որ ինչ յիս է). Ըստ կարի իմում. կամ Որպէս անձին իմում. կրցածիս չափ.
Այնպէս որչափ իմովսանն յօժարութեամբ եւ ձեզ որ ի հռոմդէք աւետարանել. (Հռ. ՟Ա. 15։)
որպէս իմովսանն, աստուծոյ որպէս ին անձին, քրիստոսի շնորհ. (Ոսկ. հռ.։)
Սակաւ ինչ իմովսանն՝ տկարութեամբ ջանացեալ. (Նախ. գծ.։)
having nine sources.
ու էին ինն աղբերակունք. որ ըստ ոմանց՝ պին պին քունար.
Իննակնեան կոչեն տեղւոյն։ Ի նոյն իննակնեան տեղւոջն թողի զանտոնն եւ զկրօնիդէս. (Զենոբ. ստէպ։)
Որք յիննակնեան տեղիս անկան. (Շար.։)
nine years of age, nine years old.
ԻՆՆԱՄԵԱՅ ԻՆՆԱՄԵԱՆ. ἑννεαέτης, ἑννεύρος, ἑννεάμυκλος novem annorum, novennis. Ինն ամաց՝ միջոցի կամ հասակի. ամաց ինունց. ինը տարու կամ տարւան.
Եղեւ նա ինսնամեան եւ իննամեան. (Մծբ. ՟ԺԲ։)
Ուսաւ եթէ իննամեան (է). (Ճ. ՟Բ.։)
յամենայն ժամ ի ձեռն իննամեայ ժամանակի. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
cf. Իննամեայ.
ԻՆՆԱՄԵԱՅ ԻՆՆԱՄԵԱՆ. ἑννεαέτης, ἑννεύρος, ἑννεάμυκλος novem annorum, novennis. Ինն ամաց՝ միջոցի կամ հասակի. ամաց ինունց. ինը տարու կամ տարւան.
Եղեւ նա ինսնամեան եւ իննամեան. (Մծբ. ՟ԺԲ։)
Ուսաւ եթէ իննամեան (է). (Ճ. ՟Բ.։)
յամենայն ժամ ի ձեռն իննամեայ ժամանակի. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
of nine months;
during nine months.
ԻՆՆԱՄՍԵԱՅ ԻՆՆԱՄՍԵԱՆ. ἑννεάμηνος, ἑννεαμηνιαῖος novem mensium. Ինն ամսոց. ինը ամսու կամ ամսըւան.
Յղութիւն ճշմարիտ, իննամսեայ ժամանակաց ծախք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 8։)
Եւ այսպէս իննամսեայ (ժամանակօք) բնակեցաւ ի սուրբ յորովայնի նորա. (Ճ. ՟Ե.)
Զոր իննամսեան ժամանակաւ՝ տըկար բնութեամբ յինքըն տարաւ. (Յիսուս որդի.։)
Յետ իննամսէին (միջոցի՝) հինգ օր աւելնի, որ ըստ անդրանկին. (Գանձ.։)
Եօթն (ամսեան) եւ իննամսեան տղայ ծնեալ՝ ապրի. իսկ յութ ամիսն ծնեալն ոչ ապրի բնաւ, եւ կամ սակաւ յոյժ. (Մարթին.։)
cf. Իննամսեայ.
ԻՆՆԱՄՍԵԱՅ ԻՆՆԱՄՍԵԱՆ. ἑννεάμηνος, ἑννεαμηνιαῖος novem mensium. Ինն ամսոց. ինը ամսու կամ ամսըւան.
Յղութիւն ճշմարիտ, իննամսեայ ժամանակաց ծախք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 8։)
Եւ այսպէս իննամսեայ (ժամանակօք) բնակեցաւ ի սուրբ յորովայնի նորա. (Ճ. ՟Ե.)
Զոր իննամսեան ժամանակաւ՝ տըկար բնութեամբ յինքըն տարաւ. (Յիսուս որդի.։)
Յետ իննամսէին (միջոցի՝) հինգ օր աւելնի, որ ըստ անդրանկին. (Գանձ.։)
Եօթն (ամսեան) եւ իննամսեան տղայ ծնեալ՝ ապրի. իսկ յութ ամիսն ծնեալն ոչ ապրի բնաւ, եւ կամ սակաւ յոյժ. (Մարթին.։)
enneagon, nonagon.
nine;
no venary.
Սովաւ իննեակ դասապետութիւն երեղեցւոյ կարգաւորին. (Շ. բարձր.։)
Իննեակ երանութեամբքն քրիստոսի. (ՃՃ.։)
Սանդուղք եդեալ յերկրէ յերկին, ինըն մատամբ աստիճանին, հաներ նովաւ զազգ երկրեծին, դասակցեցեր իննեակ դասին. (Յիսուս որդի.։)
Ըստ իննեակին. (Փիլ. լին.։)
cf. Իննեակ.
Որպէս Իններորդ, եւ իննեակ.
Ի յաւարտումն կատարման իններեակ յոբելինին, ի սկիզբն պսակելոյ մտի տասնեկին. (Նար. յիշատ. այսինքն ի թուին հայոց՝ ՟Ն՟Ծ՟Ա։)
Բարձրագոյն հոյլք անմահից՝ որ բոց հրացան, հրեշտակաց դասք իններեակ՝ հոգիացան. (Շ. միշտ էիդ.։)
thrill, great dread, cold shiver or shudder of horror.
ՔՍՏՄՆՈՒՄՆ, կամ ՔՍՏՈՒՄՆ. Քստմնութիւն. սոսկումն. քաղումն.
Յորժամ սսէպ ոք յօրանջիցէ, սարսափիւն գայ զսսկերօքն, եւ քստմունք դնան ընդ անդամսն. (Եզնիկ.։)
to murmur, to complain, to growl, to grumble, to mutter, to mumble.
γογγύζω, λαλέω, καταλαλέω murmuro, obloquor, obtrecto. Ընդ քիթն մնչել կամ մրմնջել. տրտնջել. մրմռալ. շշնջել գանգատելով. տռտռալ.
Մի՛ քրտմնջէք ընդ միմեանս։ Անցանէին քրթմնջելով։ Քրթմնջեն զքէն առ պարսպօքն եւ ի դրունս տպարանիցն. (Յհ. ՟Զ. 45։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Զ. 26։ Եզնիկ. ՟Լ՟Գ. 30։)
Խրատէ առակս զքրթմնջող սպասաւորսն. (Մխ. առակ.։)
murmur, complaint, grumbling, hum, growling, mumble.
ՔՐԹՄՆՋԻՒՆ ՔՐԹՄՆՋՈՒՄՆ որ եւ ՔՐԹՄՆՋԱՆՔ, նաց. γογυσμός murmuratio. Քրթմնջելն. տրտունջ. շշնջիւն. մրմռումն. գանգատ. բամբասանք. տռտռոց. մռմռոց.
Զգոյշ լերուք ղանգուտ քրթմնջենէ (կամ քրթմանջանէ)։ Քրթմնջիւն էր զնանէ ի ժողովուրդսն. (Իմ. ՟Ա. 10։ Յհ. ՟Է. 7։)
Եւ ըզտրտունջ ընդ բամբասին, զքրթմնջիւն ընդ շոգմոգին (Յիսուս որդի.։)
Լուաւ ի ժողովրդենէն զքրթմնջումն. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
cf. Քրթմնջիւն.
ՔՐԹՄՆՋԻՒՆ ՔՐԹՄՆՋՈՒՄՆ որ եւ ՔՐԹՄՆՋԱՆՔ, նաց. γογυσμός murmuratio. Քրթմնջելն. տրտունջ. շշնջիւն. մրմռումն. գանգատ. բամբասանք. տռտռոց. մռմռոց.
Զգոյշ լերուք ղանգուտ քրթմնջենէ (կամ քրթմանջանէ)։ Քրթմնջիւն էր զնանէ ի ժողովուրդսն. (Իմ. ՟Ա. 10։ Յհ. ՟Է. 7։)
Եւ ըզտրտունջ ընդ բամբասին, զքրթմնջիւն ընդ շոգմոգին (Յիսուս որդի.։)
Լուաւ ի ժողովրդենէն զքրթմնջումն. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
christianism, christianity;
christendom.
χριστιανισμός christianismus, professio religionis christianae. Հաւատ եւ կարգ քիստոնէից. քիստոսական կրօնք.
Քրիստոնէութեան անուն ի Քրիստոսէ, որ նախ յանտիոք անուանեցաւ աշակերտելոցն. (Եզնիկ.։)
Մեծ ինչ է քիստոնէութիւնն, յորժամ ատեայ զնա աշխարհ. (Ածազգ. ՟Զ։)
Թերի է քիստոնէութենէ, զի ոչ քրիստոս ի նմա բնակի, եւ ոչ նա ի քրիստոս. Ըստ քիստոնէութեան եւ գործքն վկայեսցեն. Շիջուցանել զհաւատ քիստոնէութեան։ Գնալ ամենայն կարգաւորութեամբ վարուց քիստոնէութեան. (Մանդ. ՟Ա։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ե։ Խոր. ՟Գ. 13։ Սարկ. աղ.։)
Քրիստոնէութեան սկիզբն, եւ արմատ բարեաց (սուրբ կոյս), զմեզ քիստոնէիցս հանուրց՝ մայր հասարակաց. (Տաղ.։)
Կամ որպէս Ազգ եւ երկիր քիստոնէից.
Հրամայեաց առնել հալածանս քիստոնէութեան։ Ընդ ամենայն տեղիս քիստոնէութեան. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 15։ Ժմ.։)
Christ, the Anointed, Jesus Christ, Messiah, the Saviour of the world.
Բառ յն. խրիսդօ՛ս. χριστός christus. այսինքն Օծեալ. եբր. մեսիահ. որպիսի են ընդհանրապէս թագաւորք, քահանայք, եւ մարգարէք. ըստ այսմ միշտ Օծեալ թարգմանի ի մեզ ի Հին կտ. միայն պահեալ է բառս Քրիստոս ի գիրս Ողբ. ՟Դ. 20։ Այլ յետ գալստեան փրկչին սեպհականեալ է նմին Յիսուսի. Զի է գլուխ ամենայն օծելոց. եւ մարդկութիւն նորա օծեալ է աստուածութեամբ իւրով ի ձեռն անձնաւորական միաւորութեան, որ եւ զմեզ օծանէ շնորհօք իւրովք։
Գիրք ծննդեան Յիսուսի Քրիստոսի։ Խօսեցեալ զմարիամ կոյ, յորմէ ծնաւն Յիսուս, որ անուանեցաւ Քրիստոս։ Դու ես Քրիստոս որդի աստուծոյ կենդանւոյ.եւ այլն։
Կոչի Քրիստոս, այսինքն օծեալ։ Քրիստոսն անուն օծեալ կոչի, այսինքն աստուած եւ մարդ. զի քրիստոս ոչ սոսկ մարդկութեան է անուն, եւ ոչ լոկ աստուածութեան. (Խոսր.։ Տե՛ս եւ Պրպմ.։ Սարգ. եւ այլն։)
Գրիգոր աստուածաբան ասէ, թէ քրիստոսս գիտեմ զկեցեալսն ըստ քրիստոսի. (Նար. երգ.։)
Երկակ քրիստոսից խոստովանել (նեստորի է. (Սարկ. քհ.։)
Երկուց քրիստոսաց ժողովումն առնէ անօրէնն (նեստոր). (Պրպմ. ՟Լ՟Ե։)
made of sack-cloth;
cf. Քուրձ.
ՔՐՁԵԱՅ ՔՐՁԵՂԷՆ. σάκκος, σάκκιον saccus, sacculus, cilicium. Ի քրձոյ կազմեալ մազեղէն. քուրձ կամ Խարազն. խարարէ, քրջէ, քուրջեղէն.
Քրձեայս զգենու ի փոքր ինչ խցկան դադարեցուցանեն զանձինս։ Ունէր զգեցեալ փիլոն քրձէից. (Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Գ։ Վրք. հց. ՟Ը։)
Ոչ կարես բառնալ զայդպիսի քրձեղէն հանդերձ։ Բնակեալ էին ի վրանս քրձեղէնս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։ Եփր. մնաց.։)
son of a pagan priest.
Որդի քրմի. պամանի տղայ.
Առ մատաղ մանկունս քրմ. որդիս. (Նար. ՟Կ՟Ը։)
heathen priesthood;
մեծ —, pagan pontificate.
Իշխանութիւն եւ պաշտօն քրմաց. Իսկ. Մեծ քրմութիւնն է քրմապետութիւն.
Ի ձեռն տալով նոցա զքրմութիւնն։ Ընկենուլ զնոսա ի քրմութենէն. (Խոր. ՟Բ. 7. 13։)
ոչ ընդ վայր խոտեցին հեթանոսք ըզպոռնկորդին չմատուցանել ի քրմութիւն. (Եղիշ. դտ.։)
Մարդիկ պաշտօնեայք քրմութեան. (Ագաթ.։)
Յուղիոս (ասկանեան) ի մեծ քրմութիւնն հաստատեցաւ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
pagan priestesshood.
ἰερατεία sacerdotium feminarum. Իշխանուիւն եւ պաշտօն քրմուհւոյ.
Ի բաց փոխեաց զնա ի քրմուհութենէ. (Պտմ. աղեքս.։)
cf. Քրտնիմ.
ՔՐՏՆԵՄ ՔՐՏՆԻՄ. որ եւ ՔՐՏԱՆԵԼ, ՔՐՏՆԱԼ, ՔՐՏՆՈՒԼ. ἱδίω, ἰδρόω sudo. Ի քիրտն հարկանիլ կամ մտանիլ. քրտնիլ.
Ի քրտան լինել. ի քրտունս համակիլ. տարժանիլ. աշխատիլ. խոնջիլ. քրտնիլ.
Որ քրտնեացն յերկեղէ, նոյն ընկրկեաց եւ յարուցեալսն ի վերայ։ Քրտնեաց, այլ զքիրտն երեսաց նախահօրն ցամաքեցոյց. (Շ. թղթ.։)
Ի տապ տօթոյ աստ քրտնեցիք, յանմահական դրախտին հանգչիք (Շ. եդես.։)
Վաստակիքն յոր քրտնեաց եւ աշխատեցաւ ի նմանէ յափշտակի մահուամբն։ այլ ոք է՝ որ զքեզ ի դոցա որոգայթիցն՝ քրտնեաց եւ զերղծոյց։ Եւ ի ճանապարհս վաստակեալ քրտնեսցի. (Լմբ. ժղ. Լմբ. սղ. Լմբ. համբ.։)
Եւ ոչ ի ժամանակի սերմանելոյն ետու քրտնել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 34։)
Թէ ոչ քրտնեսցի մշակն, ոչ ըմբռնէ արդիւնս շահեկանս. (Ագաթ.։)
Նջեաց զքիրտն, որ վասն անուանն քրիստոսի քրտնեցան. (Փարպ.։)
Եթէ փոխադրութիւն երկա՞նցն խնդրեմ, յոր ոչ քրտնեցայ. (Նար. ՟Ի՟Դ։)
Քրտնեցաւզի զքիրտն երեսացն ադամայ ջնջեսցէ. (Շ. թղթ.։)
Զի քրտնեցաւ ինքն ի վաստակ աշխատութեան իւրծոյ. (Եփր. ծն.։)
sweat, perspiration;
sweat, endeavour, fatigue.
Քրտնելն. քիրտն. քրտինք թափելն, քրտինք.
պատերազմի ժամանակ է, եւ կռուոյ եւ քրտնութեան. (Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Է։)
cf. Քրտնիմ.
Մարմնոյ ոչ միայն աչք արտասուեն, այլ բոլոր անդամքն քրտնուն. (Մամբր.։)
to vaunt, to boast, to brag, to be proud of.
καλλωπίζομαι . Հաճիլ ընդ պճնութիւն անձին կամ այլոց. գեղապանծ լինել.
Թուի ինձ, եթէ ոչ այնչափ կինն ընդ իւր ոսկի զարդն քրքուիցի, որպէս այրն ընդ նորա. (Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Գ։)
to moan, to howl, to sigh;
to be agitated, confused;
to laugh out loud;
cf. Քրքուիմ.
Որպէս քուքալ. յոգւոց հանել. փղձիլ. խռովիլ յոգին.
Զմարդն լինել ինքեան հաստատէ, զի եւ քրքուեցաւ, եւ արտասուեցաւ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 17.) (որ ի Ճ. ՟Գ. գրի, քրքուեցաւ)։
ՔՔՈՒԻԼ. որպէս Քրքջել. ծիծաղիլ բարձրաձայն. եւ ԳԳուիլ. հեշտանալ. որ եւ ՔՐՔՈՒԻԼ.
Ի սուդեւ յարտասուս եկիր, եւ դու քքուիս եւ ծիծաղիս. (Եփր. ապաշխ.։)
Մի՛ քքուել կարի ընդ պէսպէս եւ ազգի ազգի հանդերձս։ Զմորթս դեսպակացն օծանեն, յորում նստինն եւ քքուինն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 22։ եւ Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ։)
Ի գիշերի եւ ի տուրընջեան քքուեալ անձամբ հրճուելով. (Բրս. թղթ.։)
Առ կրկին նշ. բերին յն. բայք եւս συγχύω, -ομαι confundor διαχύω effundo եւ φέρομαι feror, vehor.
commotion, compassion.
Սաստեաց ի վերայ արտասուացն եւ քըքմանն, եւ արգել զտրտմութիւնն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 17։)
ruffle.
ռմկ. գօլչագ. Բազպան առ ի զարդ. յն. խլիտօ՛ն. χλυδών brachiale. որ եւ ԱՊԱՐԱՆՋԱՆՔ, ՄԵՀԵՒԱՆԴ թարգմանի ի մեզ.
Զքօղէս, եւ ապարանջանս, եւ զմեհեւանդս. (Ես. ՟Գ. 3։)
Քօղէք, որ վերոյ արմնկանցն. (Գէ. ես.։)
Իսկ (Հին բռ.) ասէ.
Քօղէս. ոտնապարանջան, կամ խալխալայ։
leap of a wild beast on its prey.
Քօշելն կամ գօշիլն. ի վերայ յարձակումն (որպէս քօշի վազելն. Կամ որպէս թ. քօշմագ)
Զնոցայն (զվարազացն) տեսանելով քռեացն քօշումն (ի խառնս). (Մագ. ՟Դ։)
to profit, to boot, to be advantageous or profitable, to fructify.
ὡφελέω prosum. Օգուտ առնել կամ լինել. օգտեցուցանել. օգնել. նպաստել. կր. օգուտ գտանել. օգուտ ընել կամ ըլլալ.
Եթէ կարասցե՞ն ինչ օգնել, եթէ կարասցե՞ն կազդուրել։ Դիցուկ օրէնս մի, որպէս արժան իցէ օգտել վասն ձեր. (Ես. ՟Ժ՟Է. 12։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 36։)
Յայտ առնեն մեզ՝ եթէ արարածք են, օգտելով եւ վնասելով. (Յճխ. ՟Դ։)
Օգնութիւն ինչ ոչ օգտեսցեն ժողովրդեանդ այդմիկ. (Երեմ. ՟Ի՟Գ. 32։)
Մի՛ համարիր ասէ, եթէ յապաղումն օգտեսցէ ինչ զպատժաւորն։ Զձեզ ինքն եւ զընկերսն օգնել։ Ոչ զի ի մէնջ օգտի (աստուած), այլ զի զմեզ օգտիցէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 27։)
Ի նկրու զսրբոցն տեսանել (պատկերս) օգտէ զմիտս հանճարեղս եւ ուղղախոհս. (Սարկ. հանգ.։ Ճ. ՟Ժ.։ Մխ. երեմ.։)
Յորժամ սրբութեամբ առնեմ, օգտիմ եւ օգտեցուցանեմ. (Եղիշ. ննջ.։) cf. ՕԳՏԻՄ։
profit, to derive use or advantage from, to take advantage of, to turn to account, to reap benefit from.
եւ կ. ὡφελέομαι, -ούμαι proficio, prodest mihi κερδαίνω lucror. Օգուտ գտանել կամ քաղել. շահել, շահաւորիլ.
Խրատեցարու՛ք բանիւք իմովք եւ օգտեցարու՛ք։ Ուստի ոչ օգտիցին։ Ուստի ոչինչ օգտիցի։ Ոչ ինչ օգտիք։ Ոչ ինչ օգտիմ։ Զի՞նչ օգտիցի մարդ։ Պատարագ է զոր յինէն օգտիցիս։ Չէր ինչ օգտեալ (ի բժշկաց)։ Որովք ոչինչ օգտեցան.եւ այլն։
Օգտեցայց քեւ բարձեալ եւ ես ընդ նմին. (Նար. ՟Գ։)
Եթէ մեռեալքն օգտեցան ի նմանէ (ի պատարագէ), եւ՛ս առաւել կենդանիքս օգտեսցուք ի նմանէ. (Եփր. աւետար.։)
Ոչինչ օգտեցան ի հազարապետն լինելոյ, այլ մանաւանդ վնասեցան. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)
Զի օգտեցայց (այսինքն շահեցայց) զանօրէնսն յարդարութիւն. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
cf. Օգուտ.
ὡφέλεια utilitas. Օգտելն եւ օգտիլն. օգուտ. օգտակարութիւն. շահ.
աչք արդեօք ըստ իմոյ բանիցս՝ պատճառք մեզ մեծին եղեն օգտութեան. (Պղատ. տիմ.։)
Քուն ետ յօգնութիւն մարմնոց եւ ոգւոց։ Մատուցանէ օգտութիւնս։ Յօգտութիւն իշխեցելոց. (Փիլ.։)
Վրիպիչ են շահաւոր օգտութեանց. (Յճխ. ՟Է։)
Ստանան զօգտութիւն իւրեանց. (Մծբ. ՟Է։)
Գրաւական եդեալ յանձինս շահաւորն օգտութեան կէտ զմահ։ Արբէք զբաժակն խաղաղութեան, որ լի է օգտութեամբ. (Ագաթ.։)
Զայսպիսի շահ օգտութեան՝ որ ի բարեկամութենէն լինի, տեսանելով՝ խոհեցայ. (Խոր. ՟Ա. 27։)
Յայսպիսի օգնութիւն զարթուցեր, զի հրեշտակաց լիցուք երգակիցք. (Խոսր.։)
Վասն զի աստուած է, ոչ գոն նորա ընդդէմք, այլ յամենայն կողմանց ամենայնիւ օգտութիւնք երեւին. (Եղիշ. խաչել.։)
Պատմեսցես առ ի յօգնութիւն լսողաց. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։)
very diligent, active, quick, speedy, prompt.
Վաղվաղկոտ. արտորացօղ.
Այր էր նա փութկոտ եւ թեթեւ. (Եւս. պտմ. ՟Դ. 15։)
smoke;
smoky.
Բառ յն. որ գրելի՛ է Փսոլոս. ψόλος fumus, fuligo ψολόεις, -όεν fumidus, fumosus, -um. Ծուխ. մուխ. կամ Ծխաբեր. միոտ.
Յայսպիսի ամպահարութեանցս՝ որմոխրատեսակ փոշի բերեն, փուլոսք անուանին. (Արիստ. աշխ.։)
cf. Փուխր.
ՓՈՒԽ ՓՈՒԽՐ. (յորմէ Փխրել, այսինքն փշրել) εὕθρυπτος, εὕθραυστος fragilis, friabilis, mollis Դիւրաւ փխրելի՝ փշրելի. փուղձ. քայքայելի. փուխ, փուխս.
Օգտակարս, եւ վնասակարս, փուխս, եւ կարծես. (Մաքս. Ի դիոն։)
Փուխր գետինն լաւ է այդեաց համար քան զկաղճինն. (Վստկ. ՟Կ՟Ե. եւ այլն։)
process, action, law-suit.
պրս. փիւրսիզ. Հրացուփորձ. քննութիւն ատենական. (լտ. պռօչէսսուս)
Մինչեւ ի գլուխ չոքաւ փուրսիշն ամբաստանութեան. (Եղիշ. ՟Ե։)
Ա՛յլ է եւ Փոշիշ, զոր տեսցես. այլ ի գիրս Յհ. կթ. գրի որպէս փուրսիշ.
Փոշիշն ամբաստանութեան նորա յաճախէր։
bellow, pair of bellows;
blast, blast engine;
bag-pipe;
follicle, seed vessel;
— ձեռաց, snapper bellows;
պարզ —, single bellows;
— դարբնաց, smith's or forge bellows;
— երգեհոնի, organ-bellows;
— կրկին հողմով, double bellows.
to palliate, to relieve, to lighten.
ՓՈՓՈԳԵԼ. αἵρω tollo. Բառնալ ի բաց ինչ մն ի ծանրութենէ. թեթեւացուցանել. սփոփել զոգին.
Կամի տէր ի ձեռն նորա փոփոգել ի ցաւոց անձինն նորա։ Փոխոգել ի ցաւոց անձինն իւրոյ. զի բազմացն հաւատք՝ փոփոգանք լինիցին ցաւոց նորա։ Զցաւասն փոփոգել՝ զյարոթիւնն յայտ առնէ. (Ոսկ. ես.։)
alternate, mutual, reciprocal;
alternatively, by turns, mutually, reciprocally.
ա. ἑκ μεταβολῆς ex commutatione, mutuo. Փոխ ընդ փոխ. փոխանակաւ. փոխադարձ. փոխադարձիւ. աստի եւ անտի. հետզհետէ. փոխն ի փոխ։
Պէսպէս պատերազմաւ փոփոխ (կամ փոխփոխ) մարտիցեն ընդ նմա. (Ես. ՟Լ. 32։)
Յերեսս բարւոյ եւ չարի փոփոխ մատուցեալ. (Իգն.։)
Ոչ կարօտանաս սպեղանեաց, պատանաց, փոփոխս մատուցանելոյ. (Նար. ՟Խ՟Գ։)
Մինչեւ ի ձեռն փոփոխ ընթացից գրով զգացուցանել կայսերն. (Խոր. ՟Գ. 57։)
to change, to alter, to turn, to convert, to vary, to modify, to permute, to transform, to transmute.
μεταβάλλω, μετατίθημι, μεθίστημι , μετάγω, ἁλλοιόω, διαλλάττω եւ այլն. commuto, transpono, transfero եւ այլն. Փոխելով փոխել. այլայլել զտեզին կամ զվիճակն. եւ այլն. կր. յեղաշրջիլ, դառնալ, այլայլիլ. փոխադրիլ. փոխփոխել, իլ, դարձնել, դառնալ..
Մինչեւ զլերինս փոփոխելոյ։ Նա փոփոխէ զժամանակս եւ զժամս. կացուցանէ զթագաւորս, եւ փոփոխէ։ Յաւելից փոփոխել զժողովուրդդ զայդ, եւ փոփոխեցից զդոսա։ Փոփոխեն զսահմանս։ Ի նախնեացն օրինաց փոփոխեսցի։ Փոփոխիք յայնմանէ, որ կոչեացն զձեզ ի շնորհսն Քրիստոսի, յայլ աւետարան։ Ի փոփոխել քահանայութեանն՝ հարկ էր եւ օրինացն փոփոխումն լինել։ Եւ այլոց գաւազանացն իշխանութիւն փոփոխեցաւ։ Ըստ ազգաց յոդիս սուրբս փոփոխի. եւ այլն։
Իւրաքանչիւր փոփոխմամբք յայտ առնեն, եթէ է ոմն որ փոփոխէ զնոսա. զի որ շարժին եւ փոփոխի՝ չէ էական. եւ որ էն եւ շարժէ զամենայն, ինքն ոչ շարժի եւ ոչ փոփոխի. (Եզնիկ.)
Յապաւէ զհերսն, եւ փոփոխէ (այսինքն զգենու) զհանդերձն սգատեսակ. (Լմբ. պտրգ.։)
Յորժամ ի պատկերացն փոփոխեալ գրեն. յն. փոխագրեն. (Բրս. գորդ.։)
Իսկ ՓՈՓՈԽԵԱԼ ՅՈՐՋՈՐՋՈՒՄՆ, որպէս Այլաբանեալ, տե՛ս ի բառն ՅՈՐՋՈՐՋՈՒՄՆ։
Բիծ ինչ պիսակութեան, կամ այլ ինչ ախտ՝ որ փոփոխելով իցէ. այսինքն փոխագրական. (Կանոն.։)
changer, modifier.
Այն՝ որ փոփոխէ, կամ փոխարկէ.
Չէ՛ առողջ մտաց՝ զշարժիչն եւ զփոփոխիչն թողուլ, եւ շարժնոցն եւ փոփոխելեացն պաշտօն տանել. (Եզնիկ.։)
cf. Փոփոխումն.
change, mutation, alteration, variation, conversion, permutation, transformation, transmutation;
change, vicissitude, turn;
commutation;
season.
μεταβολή, μετάβασις, μετακίνησις , ἁλλαγή, ἑναλλαγή, παραλλαγή եւ այլն. permutatio, commutatio եւ այլն. μεταφορά metaphora. Փոփոխելն, իլն. յեղափոխութիւն, դարձուած. յեղանակումն. փոխարկումն, փոխադրութիւն. այլայլութիւն. եւ Փոխաբերութիւն.
Զշրջանաց փոփոխումն։ Ծննդեան փոփոխումն։ Ի փոփոխումն եւ ի սրսկումն. (Իմ. ՟Է. 18։ ՟Ժ՟Դ. 26։ Զաք. ՟Ժ՟Գ. 1։)
Ի հօրէն լուսոյ. յորում չիք փոփխումն, եւ կամ շրջելոյ ստուեր. (Յկ. ՟Ա. 17։)
Ոչ մի ինչ ընդունելով յեղյեղումն եւ փոփոխումն։ Փոխադրութիւնն յեղումն երեւեցուցանէ եւ փոփոխումն. բայց առ ի լաւն է փոփոխումն. (Փիլ.։)
Զենովք փոփոխմամբ պատուեալ. (Ածաբ. պենտեկ.։)
Ոչ կարացեալ ժուժել՝ որք յարտաշատսն բնակէին, կամաւ յանձն առնուն զփոփոխումն. (Խոր. ՟Գ. 8։)
Փոփոխմանցն՝ որ լինիցին յօդս՝ բազում անդամ ի փոփոխմանց լուսնի տեղեակ լինիմք. (Վեցօր. ՟Զ. ։)
Փոփոխմունսշնչոց յայլեւայլ մարմինս։ Փոփոխմունս ոգւոց ի մարմնոց ի մարմինս։ (Եզնիկ.։)
Ընտրութեամբ հոգեւոր օրինացն փոփոխումն առցեն. (Յճխ. ՟Գ։)
Զառ ի հարսանիս փոփոխումն ջրոյն ի գինի. (Շ. մտթ.։)
Ոչ ի փոփոխումն անուանց (այսինքն յայլաբանութիւն) պարտ է հայել, այլ միտսն. (Ոսկ. ես.։)
ՓՈՓՈԽՈՒՄՆ. τροπή conversio, mutatio. Եղանակ տարւոյ. արեւադարձ.
Ի ժամանակի արդենաց արեգական փոփոխմանց. (Օր. ՟Լ՟Գ. 14։)
Յառաջքան զձմերական փոփոխմունսն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
to shave;
to trim, to cut the hair;
— զհերս իւր, to cut one's hair, to have the hair cut.
κείρω, ξυράω, ξυρέω . (լծ. քերել, զերծուլ). tondeo, rado. Փոքր առնել զաճեցուն հերս գլխոյն. յապաւել. գերծուլ. կտրել. խուզել. եւս եւ Սափրել. մազը կտրել.
Փոքրել զգլուխ ի կենքրայ. քանզի ուխտագիր էր։ Զի եթէ ոչ սքողեսցի կին, փոքրեսցէ զհերս իւր. ապա թէ անպատեհ է կնոջ փոքրել կամ գերծուլ, սքողեսցի։ Հանին զնա ի բանտէ անտի, եւ փոքրեցին զհերս նորա։ Եւ ի փոքրել զհերս իւր, լինէր ի սկսանելոյ աւուրց յաւուրս փոքրել։ Ոչ էր փոքրեալ զմօրուս իւր. (Գծ. ՟Ժ՟Ը. 18։ ՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Ա. 6։ Ծն. ՟Խ՟Ա. 14։ ՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 26։ ՟Ժ՟Թ. 24։)
Փոքրել զգլուխ քո։ Փոքրեաց զգլուխ առնն, եւ նուիրեաց զնա Աստուծոյ. (ՃՃ.։)
very little, quite small, tiny, wee, slender, scanty, petty, slight;
minor.
μικρός, -ρά, -ρόν parvus, -a, -um. իտ. piccolo, piccolino, piccilino. Փոքր, ըստ որում նւազ շարունակ քանակաւ, հաւադրել մեծի. պզտիկ, պզտըտիկ.
Քաղաքս այս, որ է փոքրիկ, եւ չէ՛ փոքր։ Որդի մի փոքրիկ։ Կրկնոց փոքրիկ առնէր նմա մայրն իւր։ Ամպ Մի փոքրիկ։ Աղուեսունս փոքրկունս (կամ փոքունս, կամ մանրկունս)։ Ի փոքրկանց սինչեւ ի մեծամեծս։ Միում յեղբարցս այսոցիկ փոքրկանց։ Միում ի փոքրկանցս յայսցանէ.եւ այլն։
Մանկիկ մի փոքրիկ։ Մանկան տղայոյ յոյժ փոքրկան։ Ի լճակի միոջ փոքրկան։ Մեք փոքրկունքս զայսչափ ինչ կարօղ եմք առնել. (Յհ. կթ.։ Խոր. ՟Բ. 23։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 14։ Վրք. հց. ՟Ի։)
Փոքրիկ զինքն ասէ ըստ դաւթի. (Երզն. մտթ.։)
Ժամ մի փոքրիկ՝ բժիշկ միածինն հայեցաւ ի նա. (Եփր. համաբ.։)
littleness, smallness, tenuity, diminution, decrease, lessening;
extenuation.
μικρότης parvitas, exiguitas, pusillitas. Փոքրիկն գոլ, նուազութիւն. նուաստութիւն. պզտկութիւն.
Շռինգգ մեծ եւ յոյժ դարձցի ի փոքրկութի ի մէջ ազգաց. (Բար. ՟Բ. 29։)
Փոփոխումն առցեն ի փոքրկութենէ զմեծութիւն, յանարգութենէ զպատիւ. (Յճխ. ՟Գ։)
Փոքրկութիւն մտաց մերոց. (Խոսր.։)
Ոչ թէ առ փոքրկութիւն մարդկային մտաց հայցեմ ներութի։ Ահաւորութիւն էին ընդ փոքրկութիւն բնութեանս ընդհարեալ. (Նար. ՟Ժ՟Ը. ՟Ի՟Գ։)
Յաղագս փոքրկութեան երկրի առ երկին համեմատոթեամբն. (Շ. մտթ.։)
Ի մերս փոքրկութիւն կրօնաւորութեանս մնասցուք. (Լմբ. պտրգ.։)
Եթէ ճշմարտութեամբ փոքրկացաւ, եւ փոքրկութիւն զգեցաւ, չէր ինչ մարթ փոքրկութեանն ոչ երկնչել եւ ոչ խռովել (ի մահուանէ խաչի). (Եփր. համաբ.։)
lightness, slenderness;
pusillanimity;
low-mindedness, baseness, cowardliness.
Որպէս Փոքրահոգութիւն, կամ տկարամտութիւն.
Զմարդկային զփոքրոգութիւնն տեառն իբր զտակար իմն անկատար ի ձեռն տրաշիցն կերակրելով. (Նիւս. կազմ.։)
cf. Փոքրկութիւն.
Ըստ չափոյ մեծութեան եւ փոքրութեան (լուսամտից՝ լոյսն) ձեւանայ. (Երզն. խրատ.։)
Կան պատրաստեալ ազգի ազգի տանջանք ըստ մեղացն մեծութեան եւ փոքրութեան. (Ոսկիփոր.։)
Մի՛ կարծէք, թէ Աստուած զուրուք բարեգործութիւն վասն փոքրութեան արհամարհէ, որպէս թագաւորք զսակաւ ընծայսն. (Բրսղ. մրկ.։)
Ոչ վասն փոքրութեան, այլ վասն գերազանցութեան եդաւ ի վերջոյ. (Տօնակ.։)
Փոքրութիւն ոչ ուստեք տանել կարացեալ. (Կիւրղ. գանձ.։)
to blow, to breathe;
to swell, to inflate;
to expire;
to die;
cf. Հոգի, cf. Ոգի;
հողմն փչէ, the wind blows.
եւ չ. ἑμφυσάω, ἑκφυσάω flo, inflo, sufflo, exsufflo, insufflo, spiro, inspiro, exspiro. (արմատն երեւի Փուչ, կամ փուք. ի ձայնէս. ֆը՛չ, ֆը՛ս. յն. ֆիսա՛օ) Ի դուրս տալ զշունչ ընդ բերանն իբրեւ զհողմ կամ զփուք. շնչել կենդանեաց եւ հողմոց. փչել.
Փչեաց յերեսս նորա շունչ կենդանի։ Փչեաց ի նոսա, եւ ասէ, առէ՛ք զհոգի սուրբ։ Որ փչեացն ի նոսա, եւ ցամաքեցան։ Հրով բարկութեան իմոյ փչեցից ի ձեզ։ Փչել ի նա հուր։ Փչեցից ի ձեզ հոգւով բարկութեամբ իմով։ Դուք ի ներքս ի տուն կրեցէք, եւ ես արտաքս փչեցից զայն։ Փչեցից զայն արտաքս.եւ այլն։
Ե՛կ շունչ ի չորից հողմոց, եւ փչեա՛ ի մեռեալս յայսոսիկ, եւ կեցցեն, եւ այլն։
Պատրաստեալ հուրն մինչչեւ ուրուք ի նա փչեալ, վառումն նորա յայտնի իմացաւ. (Եղիշ. ՟Բ։)
Օդք ջերմայինք պղտորեալք՝ ժանգահոտութեամբ փչէին։ Հողմն սասատիկ ի մերոցն կուսէ ընդդէմ պարսկականին փչեալ. (Խոր. ՟Գ. 8. 37։)
Օդայինն (կենդանի) վերացեալ յերկրէ, եւ յօդս փչէ (այսինքն շնչէ). (Արիստ. աշխ.։)
Թէ փչեսցի կայծ (յն. փչեսցես ցկայծ), բորբոքեսցի. եւ եթէ թքեսցի ի նա (յն. թքեցս ի նա շրջցի. (Սիրաք. ՟Ի՟Ը. 14։)
ՓՉԵԼ. ἑκπνέω exspiro. Արձակել զոգին, հանել զյետին շունչ. մեռանիլ.
Եւ այսպէս Ճոխացեալն տիտանեան փչէ զոգին։ Ելցէ հոգի ի նոցանէ. վաղիւն զհոգիսն ի բաց փչեն, եւ ի հող դառնան. (Խոր. ՟Ա. 10։ Լմբ. սղ.։)
Փչէր զհոգին զմաքրական զուարթ դիմօք. (Սկեւռ. ի լմբ.։)
blowing, breath.
ἑμφύσησις, ἑκφύσησις, ἑκφύσημα flatus, insufflatio, efflatio, spiratio ἑπίπνοια adspiratio. Փչելն (ըստ ամենայն առման).
Զորդի բան անուանէ. զսուրբ հոգին փչումն Աստուած ասէ։ Ադ ամն առաջին ընկալաւ զփչումն հոգւոյն, եւ պահեաց։ Փչմամբ քո ի նոսա զկենդանացուցիչ եւ զամենազօր հոգիդ քո սուրբ։ Պատշաճս զնոսա յարդարեաց ի ձեռն փչմանն։ Զարդարեցեր բանիւ, փայլեցուցեր փչմամբ։ Ոչ արգելու զնկարիլ սաղմիցն նոցա, եւ զփչումն հոգւոյն նոցա. (Աթ. ՟Ա։ Շ. մտթ.։ Ժմ.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 40։ Նար. ՟Ե։ Եզնիկ.։)
Զքահանայապետականն փչումն անհա՛տ կարդալով։ Դուզնաքեայփչումն երդմնացուցչին. (Դիոն. եկեղ.։ Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
ուռուցեալ ի փչմանէ օդոյն. (Խոր. ՟Գ. 37։)
blow-pipe.
Բառ ռմկ. իբր Փչիչ. գործի փչելոյ.
Ի մէկ այլ արձակ լուլայն փչուչ դի՛ր, եւ փչէ. (Վստկ. ՟Ճ՟Ժ՟Գ։)
cf. Փեճեկ.
Բառ ռմկ. ՓԵՃԵԿ կամ ՓՈՃՈԿ.
Ջրով լնուլ զամէն կուտն, եւ փչոքն՝ որ մնացեալն լինի, քաղէ՛ եւ ձգէ՛։ Զդարին ծեծէ՛, եւ զփչոքն հա՛ն. (Վստկ.։)
cf. Սփռեմ.
ՓՌԵԼ. Ռամկականն բայիս Սփռել.
Զաղօթըս հեղցուք, զդաղանիս փըռեսցուք, յայտնեաց զգուշասցուք. (Գանձ.։)
to sneeze;
to cry, to bellow;
to neigh.
ՓՌՆԳԱՄ ՓՌՆՉԵՄ. πταίρω sternuo, sternuto. կամ πταρμός sternutatio, sternutamentum κραύγω, κραυγή clamo, clamor φρυάσσω, φρυάττομαι fremo, insolesco, effero me, insanio συμφοραίνω condoleo, deploro. գրի եւ ՓՌՆԿԱՄ, ՓՌՆՔԱՄ, ՓՌԸՆՔԱՄ, ՓՌՆՉԱՄ. Ընդ ռընգունս կամ ընդ ունչս հնչել՝ ցնցմամբ գլխոյ, եւ ցնդմամբ շոգեաց եւ ոգեաց իջելոց յուղղոյ. փռընգտալ ... լծ. եւ վրընջել. վասն որոյ լայնաբար՝ է խխնջելն ձիոց. եւ Ոժգին մռնչել՝ խրոխտալ՝ յոխորտալ. ունչս առնել. մրմնջել. խոշոր հազալ, հեծհեծել. ճշել. աւաղել.
Փռնչելն՝ առողջութեան նշանակ է, եւ ուղղոյն սրբարար. (Վանակ. յոբ.։)
Ի փռնչելոյ նորա փայլատակունք հատանին։ Վա՛շ վաշ կարդայ՝ վազս առնլով եւ փռնչելով։ Փռնկայցեն այր ընդ ընկերի (կարեկցութեամբ) եւ զայրասցին. (Յոբ ՟Խ՟Ա. 9։ ՟Լ՟Թ. 25։ Ես. ՟Ժ՟Գ. 8։)
Իբրեւ զձիք իդամոլք եղեն, իւրաքանչիւր ոք փռնչալով՝ ի կին ընկերի իւրոյ վրնջէ. (Լմբ. սղ.։)
Երիվարն վազս առեալ փռնագալով. (Յհ. կթ.։)
Փռնգայր իբրեւ զձի խստերախ։ Ի փռնքալոյ նորա կայծակունք հատանէին։ Ոտնատրոփ փռնկալոյն։ Մեծամեծս փքայր փըռնքտալով. (Արծր. ՟Գ. ստէպ։)
Փքանալ փռնգալով առ նմանսն։ Որ բարձրավիզն իցէ եւ փռնգայցէ, սոնքանայ եւ փքնու. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. լին.։)
Երկուց աստուծոց յողդողաց փռընկացեալ. (Պտմ. աղեքս.։)
Փռնչելով հպարտացեալ արհամարհէին, եւ անցանէին։ Փռնչեն ի ժողովս իւրեանց ի վերնյ տեառն եւ ի վերայ քրիստոսի նորա. (Եւս. պտմ. ՟Դ. 6։ Կոչ. ՟Է։)
Զհիմամբ հաստատեալս քամահեն փռընկալով. (Սարկ. հանգ.։)
cloth, table-cloth;
— սեղանոյ, altar-cloth;
սփռել զ—, արկանել —, to lay the cloth;
բառնալ զ—, to remove the cloth.
to vomit, to cast or throw up, to puke, to spew.
ἑμέω, ἑξεμέω vomeo, evomeo. (լծ. թ. ֆըշգըրմագ, փիւսկիւրմէք ). Ժայթքել. զկերեալն եւ զանմարս մնացեալն՝ ի ստամոքաց վերաբերել, եւ ընդ բերանն վայթել ի դուրս. փըսխել, սիրտը ետ գալ.
Մեղր յորժամ գտանիցես ո՛րդեակ, չափո՛վ կերիջիր. գուցէ յագիցիս, եւ փսխեսցես։ Մեծութիւն անիրաւութեամբ ժողովեալ՝ փսխեսցի։ Այլ դու գաղջ ես, եւ ոչ ջերմ, եւ ոչ ցուրտ. հանդերձեալ ես փսխիլ ի բերանոյ իմմէ. (Առակ. ՟Ի՟Ե. 6։ Յոբ. ՟Ի. 15։ Յայտ. ՟Գ. 16։)
Փոխեցաք զամենայն ժանգս։ Զմաղձն արտաքս փոխէ։ Զծանրութիւն սրտիս՝ մատնամուխ զզուանօք փսխել. (Ոսկ. փիլիպ.։ Յճխ. ՟Թ։ Նար. ՟Զ։)
to rot, to let rot, to corrupt, to render putrid, to putrefy, to spoil;
— or փտիմ, cf. Փտիմ.
ՓՏԵՄ ՓՏԻՄ. σήπω, κατασήπω, σήπομαι putrefacio, putrefio, computresco σαθρόω marcidum reddo. Փուտ առնել, լինել. փտեցուցանել. ապականել, եւ փտանալ, նեխիլ. ի փտութիւն դարձուցանել, եւ դառնալ. փտտեցնել, փտտիլ.
Փտեա՛ վաղվաղակի զամպարիշտս, եւ ծածկեա՛ յերկրի. (Յոբ. ՟Խ. 7։)
Փտես զցորեանն, եւ զքաղցեալս ոչ կերակրես. (Բրս. ընչեղ.։)
Ոչ ժամանակք մաշեն, եւ ոչ հող փտէ, այլ կայ մնայ միշտ անծախական. (Ոսկ. ես.։)
Ձիական թռչուն զծառս փտէ, եւ ջուր անձրեւոյ փտէ. (Մխ. առակ. ՟Ճ՟Խ՟Թ։)
Զմարմին փտեն եւ ապականեն գինւոյ նեխութիւնք։ Մեղք փտեցին զարարածս ձեռաց իմոց. (Մանդ. ՟Ժ՟Է։ Ոսկ. յաւետիս.։)
Փտեցան մարմինք իմ ընդ մորթով իմով։ Կոտորեալ արար զիս, փտեալ ընդարմացեալ։ նեխեցան եւ փտեցան վէրք իմ. (Յոբ. ՟Ժ՟Թ. 20։ ՟Ժ՟Զ. 8։ Սղ. ՟Լ՟Է. 6։)
Նեխի եւ փտի եւ հոտի։ փտեալ մարմինքըն նորոգին. (Վրք. հց. ՟Գ։ Յիսուս որդի.։)
to rot, to become or get rotten, to be corrupted, spoiled;
փտեալ ատամն, carious tooth.
to pinch, to test the ripeness of fruit.
ՓՏՂԵԼ. Որպէս թէ պտղել. պտեղամբ՝ կակուղ ծայրիւ մատին ճմլել զպտուղ՝ առ իմանալ զհասունութիւն. զի թէ կորիզն մնայ մերկին անշաղախ ի հիւթոց մսոյն, հասուն է.
child, boy.
Բառ պրս. ֆէրզէնդ փիւսէր, փուր. (յորմէ լտ. փուէր ). Զաւակ. որդի. տղայ. մանուկ. ծնունդ.
Եւ չէզոքացն, որպիսի, մանուկ, զաւակ փրզունդ, ժառանգորդ, հարազատ (ծնունդ). (Երզն. քեր.։)
to save, to deliver, to liberate, to redeem.
ῤύομαι libero, eruo, eripio. որ եւ ἑξαιρέω, σώζω salvo, servo λυτρόω redimo. Ազատել. ապրեցուցանել. հանել կամ պահել ի փորձանաց. կեցուցանել. փրկանաւորել. փրծուցանել. Ճողոպրել. կորզել. թափել ի ձեռաց (իբր փեռեկելով). խալըսել, փրցընել. ... եբր. խալաց, ֆէրէգ եւ այլն. եւ հօշէա, էաշա. (յորմէ էաշուս. Յիսուս փրկիչ).
Հրեշտակն՝ որ փրկեաց զիս յամենայն չարեաց։ Ինքնին տէր փրկեաց զնոսա։ Այր մի եգիպտացի փրկեաց զմեզ ի հովուաց անտի։ Փրկեցից զձեզ ի ծառայութենէ գոցա։ Ես փրկեցի զքեզ ի ձեռաց սաւուղայ։ Փրկեաց զնոսա ի ձեռաց աւարառուաց նոցա, կամ թշն ամեաց նոցա։ Զմարմին նորա փրկեաց ի կործանմանէ։ Արի՛ տէր, եւ փրկեա՛ զիս Աստուած իմ։ Փրկեա՛ զիս ի բերանոյ առիւծու։ Փրկեաց զանձն իմ ի մահուանէ։ Զի զմեզ փրկեսցէ յաշխարհէ աստի չափէ։ Զի փրկեսցէ զմեզ յամենեայն անօրէնութենէ։ Որպէս փրկեցան սիրելիք քո։ Փրկելոցն եւ ապրելոց։ Ի մէջ փրկելոցն, եւ ի մէջ կորուսելոցն։ Փրկեսցէ զվաճառ եղբօր իւրոյ։ Ոչ ապականացու արծաթեղինօք եւ ոսկեղինօքն փրկեցարուք.եւ այլն։
Ոչ միայն իսահակ ի մահուանէ փրկիւր։ Կենագործէ զփրկեալսն. (անյաղթ։ եւ Շ. բարձր.։)