Entries' title containing ա : 10000 results

Բանտեմ, եցի

va.

to imprison.

· Calfa


Բաշ, ի, ից

s.

horse hair, mane.

· Calfa

Etymologies (8) · Adjarian

(ի հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկա-յութեան) «ձիու և ուրիշ կենդանիների մա-զը» Վրդն. առակ. Ճառընտ. Վստկ. 198, 204. Մարթին. որից երկայնաբաշ ԱԲ. գրուած է նաև փաշ Վստկ. բայց հնագոյն ձևն է բարշ (սեռ. -ի) Պիտ.։

-Պհ, *barš բառից, որ թէև աւանդուած չէ, բայց կան սրա միւս ընկերները, ինչ. զնդ. barəša-«ձիու վիզ կամ կռնակ», պհլ. bus, բելուճ. bušk «ձիու բաշ», պրս. [arabic word] buš, [arabic word] paš, [arabic word] fuš «վիզ, ձիու բաշ», աֆղան. vraž «բաշ», օսս. barze, bärz «վիզ» (Horn § 220)։ Հյ. բարշ բառի ը ձայնը իր ներ-կայացուցիչն ունի զնդ. բառի մեջ, իսկ փաշ ձեռագրական սխալ չէ, այլ հաստատւում է պրս. fuš ձևով։-Հիւբշ. 118։

Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ ԳԴ համեմատելով պրս. փէշ ձևի հետ։ Lag. Arm. Stud. § 355 վարանում է համե մատեւ ոնդ. և պրս. ձևերի հետ։ Սան-տալճեան, Բազմ. 1904, 500 բարշ=լծ. հլ. վարս։

ԳՒՌ (dialectal) Վն. բmշ (գիւղերը փmշ) «ձիու բաշ», Խրբ. բաշ, Մշ. բ'աշ, Սլմ. պmշ, Ասլ. փաշ «ձիու բաշ». իսկ Տիգ. փmշ «աղջկայ վարս» նշանակութեամբ գործածական է մի-այն անէծքներում. նոյնպէս կայ Մրղ. պmշ (միայն հողը բաշիդ դնեմ «մեռնի՞ս» անէծ-քի մէջ)։-Կերևի թէ նոյն բառն է և Երև. բաշ, Ղրբ. պէշ «կտուրի եզերքը, տան պատի վերի ծայրը, կատար, գագաթ». նշանակու-թեան զարգացման համար հմմտ. թրք. [arabic word] yal «ձիու բաշ», բայց Կովկասի բարբառ-ներում նաև «լեռան թեքուած մասը», ռուս. гривa «բաշ, երկար կատար լերանց»։ (Չի կարող լինել թրք. [arabic word] baš «գլուխ» բառից, ինչպէս ցոյց է տալիս Ղրբ. պէշ, որ փոխա-ռութեան պարագային գոնէ *բէշ ձևը պիտի ունենար)։-Կայ սակայն զնդ. barəšnau-«բարձրութիւն, գագաթ՝ լեռան, մարդու» (Bartholomae 951), որ չգիտեմ թէ կապ ունի՞ այս բառի հետ։

Բաշահատ «քուռակ, ձիու ձագ». գործա-ձուած է միայն երկու անգամ հայ գրակա-նութեան մէջ. «Եւ չէզոքն, որպիսի՝ քուռակ, ռաշահատ, մատաղաձի» Մագ. քեր. 241= Երզն. քեր. «Խորհուրդ ի մէջ առեալ յան-սանձս եդին բաշահատ ջորոջ. զի թէ ուղղա-կին երթիցէ պողոտայ, նոյն բարի եղիցի» Յաւսմ. նոյ" 18։

=Բարդուած է բաշ+հատ(անել) բառե-րից։ Հայոց սովորութիւնն է քուռակի բաշե-րը խուզել մինչև 3 տարեկանը, որից յետոյ, դառնում է ձի և այլ ևս բաշերը թողնում են։ Այս սովորութիւնը ստուգեցի Երևանի կա-ռապաններից ու ձիապաններից։ Այսպէս է եղել նաև գիւղերում։

Ուղիղ մեկնեցին նախ ՀՀԲ և ՆՀԲ։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. უამატი փաշատի «փոքր զամբիկ ձի. молодая кобылица» (Չուբի-նով, էջ 1298), ֆաշատի ցխենի «էգ ձի» (Erckert, Die spr. d. Kauk. Stammes § 346), մինգր. ֆաշատի «քուռակ»։ Այս բառերը ան-շուշտ փոխառեալ են հայերէնից, որովհետև հայերէնը ունի իր ստուգաբանութիւնը, իսկ վրացական ձևերը ո՛չ մի ստուգաբանութիւն չունին վրացերէնով։ Բայց վրացական ձևերն էլ ծագում են հյ. գւռ. *փաշատ ձևից, ըստ [other alphabet] րում հյ. բաշ բառի գւռ. ձևն է փաշ. աւելի սո-վորական է հատ>ատ կրճատումը, ինչ. ձեո-նատ, քթատ, պնչատ, ականջատ, կռնատ ևն.

NBHL (6)

ԲԱՇ որ եւ ԲԱՐՇ. Վարսք՝ մանաւանդ կենդանեաց, եւ ձիոյ. փէշ.

Ձի (ընտիր) երեսն ցից, բաշն ի չափն, եւ ձաղկ. (Վստկ. ՟Յ՟Ղ։)

Վիշապ մի ահագին՝ խոզաձեւ բաշով. (Ճ. ՟Ա.։)

Խոզն բարձրացոյց զբաշն, եւ եհար ժանեօքն. (Վրդն. առակ.)

Խոզն բարկացեալ՝ զբաշն լարեաց, եզարկ զարջն։ (որ յԱղուեսագիրս գրի.)

Բաշն ընդ ամենայն մազին։ Զբաշսն, այսինքն է զվարսն, որ է ճակատին մազն. (Մարթին.։)


Բաշխ, ից

s.

distribution;
assessment;
share, lot;
division;
weevil, mite.

· Calfa

Etymologies (9) · Adjarian

, ի հլ. «աղքատներին բաժանուած ողորմութիւն» Պտմ. վր. էջ 74. «հարկ, տուռո» (մանաւանդ անեզաբար) Խոր. Գ. 65. «ճակատագիր, բախտ». Եզն. Վեցօր. 116. Սեբեր. Խոր. Բ. 63 (այս վերջին երկու նշա-նակութեանց համար հմմտ. բաժ «հարկ, տուրք, ճակատագիր» և բաժանել, բաժին բառերը)։ Այս արմատից են ծագում բաշխել «բաժանել կամ իբրև պարգև տալ» ՍԳր. Եզն. Ագաթ. բաշխոյք «պարգև» Բ. մակ. դ. 14. բաշխիչ Ագաթ. բազմաբաշխ Իմ. է. 22, պարգևաբաշխ Ագաթ. բաշխատել «բաժան բաժան անել» Վստկ. 166. կճղակաբաշխ ՍԳր. ջրաբախշի Բուզ. առատաբաշխ Հա-մամ. առկ. շնորհաբաշխ Շար. Նար. ևն։ Այս արմատից են կազմուած նաև ժամաբաշխ «ախտարագէտ» Վեցօր. ագարակաբաշխ «գիւղատնտես» Պղատ. օրին. աստեղաբաշխ Փիլ. Վրդն. սղ. որոնք ստրկօրէն թարգմա-նուած են յն. ὥρονόμος «ախտարագէտ», aγ-ρονόμος «գիւղատնտես» և ἀστρονόμος «աստ-ղաբաշխ» բառերից, երեքն էլ կազմուած νέμω «բաժանել, բաշխել» բայից։ Նոր բառեր են մրցանակաբաշխութիւն, ջրաբաշխական ևն։

= Պհլ. *baxš բառից, որ թէև աւանդու-ած չէ գրականութեան մէջ, բայց կան իր ընկերները, ինչ. զնդ. baxš «մաս և բաժին հանել, նուիրել, պարգևել», պազենդ. bax-sidan «տալ, նուիրել», baxšešn «նուէր», պրս. [arabic word] baxš «բաժին, մաս, կենդանա-կերպ», [arabic word] baxšidan «պարգևել, շնոր-հել», [arabic word] baxšāyanda «պարգևիչ, սաշխիչ», [arabic word] baxšāyiš «բաշխումն, ողորմութիւն, պարգև», [arabic word] baxšis «պարգև», աֆղան. baš̌al, բելուճ. bakšag, քրդ. [arabic word] baxšin կամ [arabic word] bājšin կամ [arabic word] baγšandin «նուիրել, բաշ-խել» ևն (Horn § 186)։ Այս իրանեան բա-ռերը կազմուած են bag=սանս. bhag «բա-ժին, բաժանել» արմատից՝ š աճականով (տե՛ս բազ և բաժանել.-Bartholomae 924)։ Պարսկերէնից են փոխառեալ նաև արևել. թրք. [arabic word] baxšlamaq կամ baγišla-maq «բաշխել, շնորհել, ներել», օսմ. [arabic word] baγəšlamaq «պարգևել» ևն։-Հիւբշ՝ էջ 118.

Առաջին անգամ ՆՀԲ կցեց պրս. պախշ, պախշիշ բառերին։ Յետոյ Lag. Urgesch. Arm 360 են։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] baxs «տուրք առϰ նել» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 215)։

ԳՒՌ (dialectal) Սչ. բաշխել, Ննխ. բաշխէլ, բախշէլ. Երև. բ'աշխէլ, Աշլ. Մշ. բ'աշխել, բ'mխշել. Ոզմ. բ'mշխիլ, Ախց. պաշխէլ, Հմշ. պաշխուշ, Վն. պmշխել, Մկ. պmշխիլ, Ագլ. բշխիլ, Կր. Ջղ. բախշել, Ղրբ. Շմ. Տփ. բախշիլ, Սլմ. բmխշել, Մրղ. բmխշէլ. բոլորն էլ նշանակում են «պարգևել, նուիրել և ներել» (վերջին նը-շանակութիւնը գրաբարին անծանօթ է)։

«մի տեսակ ջրային բոյս է. acorus calamus L» (ըստ Արթինեան, Անահիտ 1907. л 1) Բժշ. Գաղիան. ունի միայն ՀԲուս. § 311 (սրա մօտ սխալ է բաշխէ ձևը և պէտք է կար-դալ բաշխ է). նոյն բառից բարդուած հոմա-նիշ է բաշխտակ, որ և բաշղտակ, բաղշտակ Բժշ. Ամիրտ.։

= Պրս. [arabic word] važax (կարելի է նաև կար-դալ važx), որից արաբ. [arabic word] vaǰǰ նոյն նշ. (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 448). հայերենը պարսկերէնից աղաւաղուած կամ մի ուրիշ միջնորդ ձևից է յառաջացած։-Աճ.

Բառիս գոյութիւնը ցոյց տուաւ և հաս-տատեց Նորայր, Արև. մամուլ 1879, էջ 6Ո և Հայկ. բառաք. 109։ Իրանից առաջ ՆՀԲ, ՋԲ և ԱԲ Գաղիանոսի մէջ գտնելով

«Ակարոն. բաշխ է» բացատրութիւնը, ակարոնը կարծել են յն. ἂϰαρι և ըստ այսմ էլ բաշխ մեկնել են «աքալար, ա-կար, մոմի, մորթի, պանրի մանր որդ». մինչդեռ պէտք էր հասկանալ լտ. aco-rum=acorus, ինչ որ հաստատւում է ուրիշ հոմանիշներով, ինչ. ոճճ, վաչ. վաճ, ակիր, յաւտ ըլ ղարհ ևն։ Զարմա-նալի է սակայն, որ ՆՀԲ բաղշտակ բառի մէջ բաղշ բոյսը յիշելուց և այդ բոյսը «պրս. վաժխ» հասկանալուց յետոյ՝ ա-ռանձին չի յիշում բաղշ և գիտէ միայն բաշխ որդը։

ԳՒՌ (dialectal) Բոյսի նկարագրութիւնից երևում է, որ տարբեր է Խտջ. բոշխ՝ որ ՆՀԲ (յաւել.) այսպէ՛ս է բացատրում. «խոտ բարակ իբրև զմազ՝ ի ձև փնջի, ճարակ գրաստուց, խա-շանց և թռչնոց. դնի և ի մէջ կօշկաց և տրե-խաց առ ի ջերմացուցանել զոտս ի ձմերա-նի». թրք. այաղ օթու («ոտքի խոտ»)։

NBHL (13)

ԲԱՇԽ մանաւանդ ԲԱՇԽՔ. δασμός divisio, portio, tributum Արմատ բաշխելոյ՝ որպէս Բաշխումն. բաժին. բաժ. վիճակ. սակ. հարկ. տուրք. (իսկ պրս. պախշ. պախշիշ է տուրք, պարգեւ).

Ոչ ի բաշխս բախտից, եւ ոչ ճակատագրաց. (Եզնիկ.։)

Կալ ի վերայ բաշխից հարկաց խնդրեցելոց. (Խոր. Գ. 65։) Ուստի ՊԱՐՏԲԱՇԽՔ, հարկաւ տալի պարտք կամ տուրք արքունի.

Զորդիսն ապրեցուցանել ի պարտ բաշխից. (Եւս. քր. Բ։ Իսկ Մաղ. Ա. 3։)

Կարգեցի զժառանգութիւն նորա ի դաշտ անապատի. (ի լս, ձ.)

Ի բաշխ անապատի. յն. է. տանիք, այլ լինի ընթեռնուլ, տուրք. ըստ եբր. վիշապք, նհանգք։ Որպէս Հարկ ճակատագրական ըստ հեթանոսաց. բախտ. վիճակ անհրաժեշտ կարծեցեալ.

Բարդածան բազում ասացուածս արար ընդդէմ աղանդին մարկիոնացւոց, եւ բաշխից, եւ կռոց պաշտաման. (Խոր. Բ. 63։)

Զիմարմինէին բաշխից եւ զբախտի առասպելս ի մէջ բերել. (Սեբեր. Է։)

Բաշխս բախտից բաժանեցին. (Շիր.։)

Սանդուկեցիք զբաշխս խափանեն, եւ զի չէ՛ նա ինչ՝ քարոզեն. հոսնացիք՝ բաշխի տան իշխանութիւն ի վերայ ամենայնի. (Եփր. համաբ.։)

ԲԱՇԽ որպէս Տուրք ողորմութեան.

Արարին խնդութիւն մեծ. եւ բաշխ աղքատաց, եւ ետուն գոհութիւն աստուծոյ. (Պտմ. վր.։)

Որպէս Աքալար. յն. ἅκαρι ա՛գարի, ակար. մանր ճճի, կամ որդն մոմոյ, պանրոյ, եւ մորթոյ մարմնոց մարդկան։ (Գաղիան.։)


Բաշխեմ, եցի

va.

to distribute, to share, to part, to divide, to dispense, to assess;
to disseminate.

· Calfa

NBHL (20)

διανέμω, ἁπονέμω, μερίζω, μεταδίδωμι distribuo, impertior, νέμω tribuo, χορηγέω suppedito, subministro, largior Բաշխ կամ բաժին տալ իւրաքանչիւր ումեք ըստ արժանեաց, կամ ձրի որպէս պարգեւ. բաժանելով տալ. մասնաւորել զբարիս, զուտելիս, եւ այլն. մատակարարել. տնտեսել. պարգեւել, շնորհել. բաժնել.

Կամ διαιρέω divido Բաժանել, որոշել, եւ սփռել.

Կամ νέμω, διανέμω distribuo, dispenso Տնտեսել, տնօրինել. (ուստի եւ νόμος օրէնք)

Առանց նախանձու բաշխեցից։ Բաշխեաց պարգեւս։ Զաւար նորա բաշխեսցէ։ Եւ զերկուս ձկունսն բաշխեաց ամենեցուն, եւ այլն։

Արդարութիւնն ոչ ուրուք ելով ոսոխ՝ բաշխէ տայ զարժանիսն ըստ իւրաքանչիւր իրի. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)

Հոգին՝ որ զայսպիսի բաշխէ եկեղեցւոյ արժանաւորացն. (Կիւրղ. գանձ.։)

Հաւասարից անհաւասար բաշխելն է անիրաւ. (Նիւս. բն.։)

Որ զամենեցունց զխնամս ըստ իւրաքանչիւր պիտոյից բաշխէ. (Եզնիկ.։)

Բաշխէ իւրաքանչիւր օգուտս. (Փարպ.։)

Ձեռօք բաշխք պարգեւ. (Մխ. երեմ.։)

Ամենայն շնորհք հոգւոյն յորդւոյ բաշխին. (Ագաթ.։)

Բաշխէ զմարմին իւր եւ զարիւն. (Շար.։)

Նոյն ինքդ է բաշխօղ, եւ նոյն ինքդ բաշխի ի միջի մերում. (Պտրգ.։)

Անծախութեամբ բաշխեցար ի ձեռաց մերոց. (Փարպ.։)

Հաւասարութեամբ բաշխիւր երկրածնաց՝ մանանային զուգամասնութեամբ. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)

Բաշխեաց զմանկունսն ի լիա եւ յՌաքէլ. (Ծն. ՟Լ՟Գ. 6։)

Իբրու զի տասն են (պատուիրանք), բաշխեաց յերկուս հնգեակս, զորս յերկուս արյանս փորագրեաց։ Երիս բաշխելով տալով ի մի իւրաքանչիւր. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ եւ Փիլ. քհ. ՟Դ։)

Զողորմութիւն եւ զշնորհս բիւրուց ազանց բաշխեալ աւետարանէ։ Որք ի բազում տեղիս բաշխեցան, սփռեալ տարածեցան. (Նար. խչ.։)

Բաշխեմ զբարբառ իմ որդւոց մարդկան. ((այսինքն բարբառիմ, կամ ձայն արձակեմ). Առակ. ՟Ը. 4։)

Իրաւապէս բաշխել զդատաստանս. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)


Բաշխիշ

s.

gratuity, drink-money.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

«պարգև, նուէր, ընծայ». մէկ անգամ միայն գործածուած է Բուզ. ե. 2 «Եւ ամենայն զօրացն տային բաշխիշ ի մեծամեծ աւարացն ածելոց»։ (Նորայր, Կորիւն վրդ. էջ 184 այս բառը կարդում է բաշխել, որով բաշ-խիշ ձևը գոյութիւնից զրկւում է)։

= Պհլ. baxšišn ձևից, որ գաղափարա-գրերով է գրված և այն է՝ hekunišn (տե՛ս Nyberg, Hilfsb. 1, 28 և 2, 30). սրա ներ-կայացուցիչներն են պազենդ. baxšešn «նուէր, պարգև», պրս. [arabic word] baxšis «պարգև». սրանից փոխառեալ է նաև ժողովրդ. թրք. bakšis, որի միջոցով լազ. baxciši և մինչև իսկ ֆրանս. bakchich՝ տաճկական բախշիշի իմաստով։ Բառիս ար-մատն է բաշխ. բայց -իշ մասնիկը լինելով զուտ պարսկական վերջաւորութիւն, բառը ամբողջապէս փոխառեալ է իրանեանից։

Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ համեմատե-լով պրս. պէխշիշ ձևի հետ. որից էլ Lag. Arm. Stud, § 358։ Ունի նաև Horn § 186։ Զարմանալի է, որ Հիւբշ. 113 բաշխ արմատի տակ է յիշում և առան-ձին փոխառութիւն չի համարում։

= Պէտք է ուղղել բալկուլ, իբր «բալ կուլ տուող», ինչպէս ունինք ձկնկուլ և ճանճակուլ թռչունները։ Բալկուլ ձևը կենդանի է Լոռիի գաւառականում (Ազգ. հանդ. ժ. 190). ըստ Ռուբէն Քալանթարեանի (անձնական) դա մի փոքրիկ թռչուն է, որ լինում է միշտ անտա-ռում՝ բալենի կոչուած վայրի ծառի վրայ։ Սխալը յառաջացել է լ և շ տառերի նմանու-թիւնից։-Աճ.

NBHL (1)

Որպէս ռմկ. պաշխիշ. պ. պէխշիշ. այսինքն Պարգեւ, կամ մասն եւ բաժին ի բարեաց. Եւ ամենայն զօրացն տային բաշխիշ ի մեծամեծ աւարացն ածելոց. (Բուզ. ՟Է. 2։)


Բաշխոյք, ոյից

s. pl. gift, present, gratuity, donation.

· Calfa

NBHL (2)

χορηγία suppeditatio Բաշխք. պարգեւք բաշխելիք. տուրք. մատակարարութիւն.

Տային զանձինս յանօրէն բաշխոյս կաքաւչաց. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 14։)


Բաշխութիւն, ութեան

s.

distribution, apportionment, division.

· Calfa

NBHL (1)

Հուր յամենայն տարր արարածոց հաւասարապէս ունի զուգութիւն ըստ էականին կշի՛ռ բաշխութեան. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)


Բաշխումն, ման

s.

cf. Բաշխութիւն.

· Calfa

NBHL (5)

διανομή, νομή, χορηγία distributio, erogatio, largitio Բաշխելն եւ իլն (ըստ ամենայն առման).

ԲԱշխելն ընչից, կամ աթերաց։ Բաշխման յաղթանակաց։ Ձրի բաշխմամբ։ Բաշխմունք պարգեւաց։ Անաչառ կամ հաւասար բաշխմամբ. (Մանդ. ՟Դ։ Խոր. ՟Գ. 62։ Սարկ.։ Նար.։)

Զաստուածայնոյն շնորհացն բաշխումն։ Որպէս նիւթով իւրիք ի մարմնական բնութեան բաշխմամբ պիտաւորեալք. (Կիւրղ. գանձ.։)

Կենարար մարմնոյ եւ արեան տեառն բաշխումն։ Բաշխմամբ կենդանարար խորհրդոյ. (Խոսր.։ Շար.։)

Գերագոյն քան զմիտս անուշահոտութեան բաշխման զընդունակութիւն. (Դիոն. երկն.։)


Բաշոտ

s.

a kind of falcon.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«բազէի նման մի թռչուն». ՆՀԲ դնում է գաւառական բառերի շարքում, իսկ ՋԲ և ԱԲ իբր հին բառ։

Կարո՞ղ է լինել բաշ բառից, իբր «բա-շաւոր»։


Բաչիւտ

cf. Բառաչ.

· Calfa


Բաջաղանք, նաց

s. pl. story, idle talk, stories, nonsense, prattle, quackery.

· Calfa

NBHL (9)

ἁδολεσχία loquacitas intemopestiva, garrulitas, nugatio որ եւ ԲԱՋԱՂՈՒՄՆ. Պաղատումն ի շատախօսութիւն. աղճատանք. շաղփաղփութիւն. բանդագուշանք. ցնորք. երազաբանութիւն. առասպելք. ցնդածի խօսք.

ԲԱՋԱՂԱՆՔ. συμπλοκή complicatio Պատաղումն, իբր ցնդումն, եւ պատատումն ի ծուփս խորհրդոց.

Դուք ինքնին գիտէք զայրն, եւ զբաջաղանս նորա. (՟Դ. Թագ. ՟Թ. 11։)

Թողում զառասպելեացն բաջաղանս. (Խոր. ՟Բ. 7։)

Բաջաղանք մոլորելոց մտաց ի դիւաց։ Զնոյն բաջաղանս այլովք պատմութեամբք կարկատեցին։ Անմտութեամբ լի են բաջաղանքն. (Եզնիկ.։)

Յայտնութիւնք դիւաց լինէին ի բաջաղանս պատիր խաբէութեան մոլար պաշտաման. (Խոր. առ արծր.։)

Ոչ մարմինն յերկնից իջեալ՝ ըստ առաջին եւտիքեայ բաջաղանացն. (Յհ. իմ. երեւ.։)

Զսրտին բաջաղանս (յերեսաց յայրատ տեսութեան) հրամայէ խափանել Քրիստոս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։)

Ի նոյն տիպքն՝ միտքն բաջաղանս երազոց ծնանի. (Լմբ. ի գր. պապ.։)


Բաջաղեմ, եցի

vn.

to tattle, to prattle, to talk idly, to tell idle tales, to speak of trifles.

· Calfa


Բաջաղկոտ

adj.

prattler, great talker.

· Calfa


Բառ, ից

s.

word, term, speech, expression;
air, song;
— առ —, word for word;
ըստ բառին, literally.

· Calfa

NBHL (13)

λέξις vocabulum, dictio Ձայն մարդկեղէն՝ յօդաւոր եւ նշանական, յորմէ կազմի բան եւ խօսք եւ բարբառ եւ ճառ.

ԲԱՌ. որպէս Բարբառ. լեզու.

Ցարդ եւս բան ըստ իւրեանց աղխատրոյզ բառին պատմի. (Յհ. կթ.։)

Բառ է մասն դուզնաքեայ՝ ըստ (կամ ի) բաղդասութեան բանի. (Թր. քեր.։)

Յարմարումն եւ բառք որպէս նիւթ են շարագրութեան. (Անյաղթ պորփ.։)

Անբանութեան է՝ ոչ ի զօրութիւն դիտմանն հայել, այլ ի բառսն։ Որպիսի ինչ նշանակէ բառն ... այլովք յայտնաբանագունիք բառիւք հաւաստել. (Դիոն. ածայ.։)

Մարմինն ունի (սուրբ գիրն) զճառական հրամանսն, եւ հոգի՝ որ կայ ի բառսն անտեսանելի միտքն. (Փիլ. տեսական.։)

Բառս իմն եւ քննութիւնս ընդդէմ միմեանց ուսոյց բաղբաղել. (Լմբ. ատ.։)

աշխարհական բառն է, յորժամ զոք հարկանեն կամ կողոպտեն, պարծին առ այլս՝ եթէ զնա լուացաք. (Կլիմաք.։)

Աղաչեմ զձեզ, իրաւապէս՝ իբրու ինձ իսկ թուի, բառիցս եղանակիս թոյլ տալ. (Պղատ. սոկր.։)

Որպէս տղայքն, որ ոչ գիտեն բառիւք զպէտս ի մարցն խնամոցն առնուլ. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)

ԲԱՌ. որպէս Ձայն երաժշտական. եղանակ

Ես երգեմ, եւ նա ոչ երգէ. իմ բառս քաղցր է, եւ նորայն ոչ. (Վրք. հց. ՟Դ։)


Բառագիրք

cf. Բառգիրք.

· Calfa

NBHL (1)

Ի բառագրացն ըռըստակիսի. (Երզն. քեր.։)


Բառաչ, ի, ոյ

s.

bellowing, lowing;
roaring.

· Calfa

NBHL (3)

βληχή, βλήχημα balatus Ձայն գոչման անբանից, հօտից եւ անդեայց. մայելը, պոռալը.

ի բառաչ ձայնի բարբառոյ՝ որ անկերպաւոր աննշանական. (Նար. ՟Ժ՟Ե։)

Բառաչ որթոյ ելանէր յորովայնէ նորա ուռուցելոյ. (Վրդն. ել.։)


Բառաչեմ, եցի

vn.

to bellow, to low;
to roar.

· Calfa

NBHL (11)

(լծ. հաչել հառաչել). βληχάομαι balo Գոչել եւ բոռալ խաչանց եւ արջառոց. բառանչել, պոռչտալ, մայել.

Հարկաւոր էր բառաչել. (Նիւս. կազմ.։)

Յանասնոց, որ առ մեզ բառաչեն. (Վեցօր. ՟Զ։)

Իբրեւ խաչանց ի մի բարբառ բառաչելոց. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 43։)

Ամենայն կենդանիք ի զենումն ածեալ՝ բառաչեն. (Սկեւռ. ես.։)

Կանչելով եւ բառաչելով. (Վրդն. ծն.։)

Բառաջեաց ոչխարն. (Վրք. հց. ձ։)

Անասուն կապեալ յորժամ տեսանէ զտէրն իւր՝ ընդդէմ նորա բառաչէ. (Անան. զղջ.։)

Նմանութեամբ ասի.

Ոչ յայտնեաց Աբրահամ որդւոյն իւրում, թէ դու ես գառն պատարագի, զի մի՛ բառաչիցէ ի գոլով . (կամ) զի մի՛ բառաչեսցէ ընդդէմ հօրն. (Եփր. ի նինուէ.։)

Դեւն իբրեւ զառիւծ եղեալ, եւ ընդ դէմն բառաչեալ, ոչ կարաց խափանել զնա ի հոգեւոր աղօթիցն. (Լմբ. սղ.։)


Բառարան

cf. Բառգիրք.

· Calfa


Բառացի

adj.

renowned, famous, excellent;
rich.

· Calfa

NBHL (6)

Ցոյցք հացտուացն բառացի մեծութեա. յն. մի բառ εὑπορία opulentia։ Փիլ. (տեսական.։)

(իբր բառից արժանի. լծ. եւ փարթամ. որպէս եւ յն. է՛ւբօրօս) Մեծանուն, եւ մեծատուն. ճոխ. մեծափառ. անուանի. հռչակաւոր. հոյակապ. պանծալի.

Առաւելապէս իմն կամեցեալ երեւեցուցանել բառացիս առ բնաւ ազգօք։ Արտաքին վայելիւք երջանիկ բառիցս. (Պիտ.։)

Եթէ ոչ բարձրասցիս ըստ մարմնոյ բառացի գոլ. (Մագ. լ։)

Եւ այրն էր բառացի յոյժ ամենայն պաճարանօք. (Ճ. ՟Բ.։ Զ։)

Բառացի բարբառութեանց. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)


Բառացութիւն, ութեան

s.

renown, glory, excellence, beauty.

· Calfa

NBHL (2)

Բառացի գոլն. ճոխ եւ պանծալի վիճակ. շքեղութիւն. ճոխութիւն.

Զզանազան խիտ ծառոցն ունելով բառացութիւն. Աւա՛ղ անցելոյ երջանկաւէտ բառացութեանն. (Պիտ.։)


Բառգիրք, գրոց

s.

dictionary, vocabulary, lexicon, glossary.

· Calfa

NBHL (3)

ԲԱՌԳԻՐՔ որ եւ ասի ԲԱՌԳԻՐ, ԲԱՌԻ ԳԻՐՔ. λεξικόν lexicon, vocabularium, dictionarium Նոյն է եւ ԲԱՌԱԳԻՐՔ, կամ ԲԱՌԱՐԱՆ. Գիրք հաւաքման եւ մեկնութեան բառից՝ յայլեւայլ լեզուս ըստ ազգի. որ երբեմն էր գործ թեթեւ յամենայն ազինս, եւ դարուց ի դարս ճոխացաւ.

Յըռստակիսի բառգրոցն քաղեալ. (Երզն. քեր.։)

Ի բառգիրն տե՛ս։ Ի բառի գիրք տե՛ս. (Ոսկիփոր.։)


Բառնալիք, լեաց

s. pl. lever;
porringer;
handle.

· Calfa

NBHL (4)

ἁναφορεύς vectis Լծակք, ձողք՝ որովք բառնան զիրս ծանունս.

Առին զտապանակն բառնալեօքն ի վերայ ուսոց իւրեանց։ Զտապանակն, եւ զբառնալիս նորա։ Շուրջ ունէին բառնալիքն, եւ հայէին գլուխք բառնալեացն. (եւ այլն. ՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Ե. 15։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ե. 8.9։)

Լամբք լծակացն, որ է բառնալիք. (Վրդն. ել.։)

Եւ զկասկարայս, եւ զբառնալիս, եւ զսանսն. իմա՛ ընդունարան՝ որ տանի ինչ յինքեան, որպէս սկաւառակ, եւ այլն։ (՟Բ. Մնաց. ՟Դ. 16.)


Բառնամ, բարձի, բարձ

va. vp.

to take away, to remove, to carry off, to displace;
to retrench;
to derogate, to suppress, to withdraw;
to cause to cease, to destroy, to dispel, to efface, to extinguish, to stifle;
to take away, to ravish, to take, to steal, to rob;
to lift up, to raise;
to bear, to support, to sustain;
— ի վերայ, to put, to put on, to load;
— ի հաշուէ, to discount, to deduct, to abate;
— զօրէնս, to repeal a law, to cancel, to annul;
— զխոչս, to clear, to extricate;
— զցանկն, to unbar;
— զմանուկն յարգանդէ, to deliver a woman;
— թողուլ, բարձի թողի առնել, to abandon, to forsake entirely, cf. Մերժեմ, cf. Լքանեմ;
—ի լուծ կշռոց, to weigh;
— զգլուխ, to behead, cf. Գլխատեմ;
աղաղակ կական՝ կառաչ՝ ձայն՝ ճիչ —, to scream, to cry out;
to weep;
— ի միջոյ, to carry away, to stroy, to annul;
— զամենայն դժուարութիւն, to take away all difficulty;
— զկեանս ուրուք, to take away the life of some one, to kill, to murder;
բաղոք —, to appeal, to invoke, to lament;
— զցաւս, to support pain;
— ուստեք, to go away, to depart;
— զթիւ, to subtract;
— արձակել, to dismiss;
բարձեալ բերել, to carry;
to be carried or brought;
to liken, to compare;
to be taken away;
to be destroyed;
to be estinguished;
բարձիր եւ անկիր ի ծով, be thou removed and cast into the sea;
— մտաց հպարտութեամբ, to be proud of;
արք արգարք բառնիմ, the just perish;
Դամասկոս բարձցի ի քաղաքաց, Damascus will soon be no longer a city;
բարձաւ ուխան, the pact is broken;
— ի կենաց, to die;
նմա բարձին զխանչն, they put on him the cross.

· Calfa

NBHL (43)

Կամ βαστάζω bajulo, porto Ըստանձնել. յանձին կրել, յանձն առնուլ. շալկել, վերցնել, քաշել։

ԲԱՌՆԱԼ. ἑπαίρω, ἑξαίρω attollo, levo որպէս ամբառնալ. վեր վերցնել.

ԲԱՌՆԱԼ. ἑπαίρω, αἵρω aufero, extollo Ի բաց առնուլ. ի բաց տանել. ջնջել ի միջոյ. կր. պակասիլ.

Դամասկոս բարձցի ի ձէնջ արքայութիւնն Աստուծոյ։ Բարձի՛ր, եւ անկի՛ր ի ծով.եւ այլն։

αἵρω tollo, porto կր. Բառնիլ, եւ բառնալ, եւ բարձեալ լինել. Տանիլ. ի վեր առնուլ, եւ ի վերայ առնուլ. վերացուցանել, եւ կրել որպէս զբեռն. առնուլ տանել. վերցընել, տանիլ.

Բառնալ լծակօք զտապանակն, կամ զսեղանն, եւ զվերնափեղկս խորանին։ Յուսս իւրեանց բառնային, եւ թաղեցին։ Բարձին զնա ձիովք։ Բարձին զնշխարս կոտորոցն։ Բարձցէ զխաչն։ Գառն Աստուծոյ՝ որ բառնայ զմեղս աշխարհի։ Ոչ գնասցեն, այլ բառնալով բարձցին (յայլոց)։ Հուր բառնայցէ (բեկորով խեցւոյ)։ Բարձին զպղինձ նոցա ի Բաբելոն։ Բարձցեն զիս (զոսկերս իմ) յԵգիպտոսէ. եւ այլն։ Որ եւ ասի ստէպ, Բարձեալ բերել. Բարձեալ տանել. եւ այլն։

Զոր ինչ դիցես ի վերայ իմ, բարձից։ Բարձեալ էր ինքնին զխաչափայտն։ Զցաւս մեր եբարձ։ Բառնալ զկօշիկս նորա։ Մի՛ բառնայք քսակ։ Զծանրութիւն աւուրն բարձաք եւ զտօթ.եւ այլն։

Ի գիրկս քո բարձեր։ Բառնալ ի գիրկս յորդւոց Ադամայ։ Բարձեալ եղեւ ի գիրկս ծերունւոյն, որ բանիւ զարարածս բարձեալ ունի. (Շար.։)

Յարգանդի կուսին բառնիլ կրիւր. (Անյաղթ բարձր.։)

Եբարձ պատանին դէտն զաչս իւր. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Գ. 34։)

Զաչս իւր ի վեր եբարձ. (Ծն. ՟Լ՟Գ. 1։ ՟Լ՟Է. 25։)

Զոր բարձեալ մակաւասար որթոյն. (Մագ. ՟Կ՟Ը։)

Բարձար ի խաչ վասն մեր. (Շար.։)

Եթէ բառնայցի ի վեր այնպիսի վիշապն. (Եզնիկ.։)

Զի մի՛ բարձցի միտք նոցա հպարտութեամբ. (Ճ. ՟Թ.։)

Բառնալ զակն ի վեր կարիցէ ընդդէմ քո. (Իմ. ՟Ժ՟Բ. 14։)

Բարձ Յիսուս աչս իւր առ նոսա, եւ սկսաւ ասել. (Եփր. համաբ.։)

Բարձէք զչարն ի միջոյ ձերմէ։ Բարձցես զչարն յիսրայէլէ։ Բարձեր զանտառսն յերկրէս Յուդայ։ Բարձցուք զյիշատակս նորա յերկրէ։ Եկն ջրհեղեղն, եւ եբարձ զամենեսեան։ Բարձցեն զլուծն ի պարանոցէ նոցա։ Բարձաւ լուծն հեթանոսաց յԻսրայէլեան տոհմէ անտի։ Արդարութիւն բարձաւ ի նմանէ։ Դատաստան նորա բարձաւ։ Բառնան յերկրէ կեանք նորա։ Բառնան արք արդարք. եւ այլն։

Ի բառնալ տէրութեանն յԱրտաւանայ. (Ագաթ.։)

Ի բառնալ ազգին Արշակունեաց. (Եղիշ. ՟Ա։)

Բառնին ապականութիւնք. (Նար. ՟Խ՟Ա։)

Այսոքիկ բառնին ի միջոյ, յորժամ մահուն բռնութիւն բառնայ։ Բառնին գայթագղութիւնքն։ Բառնիւր ի կենաց. (Շ. բարձր.։ Ճ. ՟Ա.։)

Մովսէս բարձեալ լինի, եւ յեսու ոչ յաջորդէ։ Բարձեալ լինի իշխանութիւն հայոց ի քաղաքէն յայնմանէ. (Խոր. ՟Գ. 68։ ՟Բ. 17։)

ԲԱՌՆԱԼ, ԲԱՌՆԻԼ. հ. Բեռն ի վերայ դնել. բարձուցանել. տալ բառնալ. եւ Բառնալ. կրել.

Բարձին նմա զխաչն. (Ոսկ. յհ. ՟Ձ՟Դ։)

Այսու եղբօր բեռն ծանր բարձեր. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ե։)

Որ բարձեալ ուղտուց զգանձս իւրեանց. (Լաստ. ՟Ժ՟Գ։)

Զյաւանակն մաղիւք իւրովք (զխաչն), զի ցուցցեն՝ թէ չարագործ է։ Բարձին Քրիստոսի. (Բրսղ. մրկ.։)

Եթէ Սիմոն իցես կիւրենացի, զխաչն բարձի՛ր, եւ երթիցես զհետ նորա. (Ածաբ. պասեք. ՟Բ։)

Զոր որպէս տղայ ի գիրկս բարձաւ. (Հ. կիլիկ.։)

ԲԱՌՆԱԼ. որպէս Համբերել. կարօղ լինել տանել. դիմանալ.

Զամենայն կարիս բարձեալ քոյին մարմնովդ. (Փարպ.։)

Ոչ կարէ բառնալ մարմին. (Մխ. երեմ.։)

Որքան կարէր բառնալ հաւատ։ Ըստ չափոյ բառնալոյ զգայութեան եւ մտաց. (Վրդն. ել.։)

ԲԱՌՆԱԼ ԹՈՂՈՒԼ. Մերժել. լքանել. անտես առնել. ի բաց թողուլ.

Բարձի թողի զնոսա երթալ զհետ կամաց սրտից իւրեանց. (Սղ. ձ. 13։)

Վա՛յ են ձեզ արք ամպարիշտք, որք բարձէք թողէք զօրէնս Աստուծոյ բարձրելոյն. (Սիր. ՟Խ՟Ա. 11։)

Պարտ է եւ զառ ի միտսն (մեկնութիւն) ոչ բառնալ թողուլ։ Ոչ իրաւացոյց զառնն տուն անորդութեամբ բառնալ թողուլ։ Բառնան թողուն զժառանգութիւնսն՝ ազգին։ Զայս ասացեալք՝ զժողովուրդն բարձին արձակեցին. (Փիլ.։)

ԲԱՌՆԱԼ ԶԳԼՈՒԽ. Գլխատել.

Բարձին զգլուխս նոցա, կամ զգլուխ նորա սրով. (Ագաթ.։ ՃՃ. ստէպ։)

ՁԱՅՆ կամ ԿԱԿԱՆ կամ ԲՈՂՈՔ կամ ՃԻՉ ԲԱՌՆԱԼ. Տե՛ս ի յարակից բառս. Ձայն բարձեալ մանկանն՝ լայր։ Ձայն եբարձ եւ ելաց։ Ձայն եբարձ կին մի։ Բարձին զձայնս, եւ ասեն. եւ այլն։

Զլալ հարկանեն, զկական բառնան. (Ոսկ. ես.։)

Ձայն բարձեալ՝ ասէր։ Կառաչ բարձեալ լային։ Բողոք բարձեալ յանդիմանէին. (Փարպ.։)


Բարձեալ լինիմ

sv.

cf. Բառնամ.

· Calfa


Բասիլիսկոս

cf. Արքայիկ՞՞՞օձ.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«մե տեսակ օձ, որի համար հներն ասում էին թէ մահացու հայեացք ունի» Ոսկ. ես. 153. Եզն. յետնաբար ունինք վասիլիսկոյ (փխ. 'վասի-լիսկոս) Վրք. հց. վասիլիսքոս Հայել. 178.

= Յն. βασιλίσϰος «նոյն օձն է». ծագում է βασιλεύς «արքայ, թագաւոր» բառից, որի նւազականն է և նշանակում է բուն «արքա-յիկ». սրա համար է, որ նոյն օձր թարգմա-նաբար կոչւում է նաև հյ. արքայիկ օձ։ Հմմտ. նաև պրս. [arabic word] sahmār «արքայ-օձ», որ է «մեծ օձ»։ Յոյն բառի յետին տառադարձու-թիւնն է վասիլիսկոս ձևը։ Յունարէնից փո-խառեալ են նոյնպէս լտ. basiliscus, ֆր. ba-silic, ռուս. ваcилискъ ևն հոմանիշները։

Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։

NBHL (3)

ԲԱՍԻԼԻՍԿՈՍ ԲԱՍԻՂԻՍԿՈՍ. Բառ յն. βασιλίσκος basiliscus ըստ հյ. Արքայիկ օձ. Քարբ.

Իսկ այլքն բասիղիսկոս ասեն, որ նայելովն միայն սատակէ. (Ոսկ. ես.։)

Որպէս որ բասիլիսկոսն կոչի՝ ազգ ինչ օձից, հայելով միայն սատակէ զմարդ կամ զանասուն. (Եզնիկ.։)


Բասիր

cf. Բասրելի.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

«պարսաւելի, անարգելի» Նար. որից բասրել «պարսաւել, վար զարնել» Եփռ. թգ. էջ 455. Ոսկ. ես. բասրիլ Խոր. բասրելի նառ. բասրանք Սիր. լը. 16. Ոսկ. ա. կոր. բասրական Երզն. մտթ. անբասիր Յհ. կթ. ևն։ր ձայնի տեղափոխութեամբ յառաջացած է բարսել, որ մէկ անգամ գործածել է Ոսկ. ես. յն. βλασφήμω «հայհոյել» բառի դէմ (ըստ ՆՀԲ).-Նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. անարգել, որ նոր գաւառականներում գործածւում է «հայհոյել» նշանակութեամբ (տե՛ս արգ բառի տակ)։

= Ասոր. ❇ bəsīr «անարգ». գալիս է *basir ձևից. արմատը [arabic word] bəsar «արհա-մարհել, մերժել, խոտան համարել», որից նաև [syriac word] bəsārā «ստորութիւն», [syriac word] bəsīrā «ապականեալ, պիղծ» ևն։-Հիւբշ. 301։

ՆՀԲ լծ. հյ. վսեր։ Ուղիղ մեկնութիւնը աաւաւ նախ Lagarde, ❇rm. Stud. § 360։ Տէրվ. Altarm. 11, Նախալ. 95, Մասիս 1882 մայ" 24 բամ, բաս, բայ ձևերի հետ է կապում։ Հիւնք. պարսաւ և բաս-րել դնում է <յն. περισύρω «քաշքշել»

ԳՒՌ (dialectal) Վն. պսրել, Նբ. պստրել «դատարկ դատարկ խօսիլ, ցնդաբանել, խելքին փչածն ասել»։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. გასრობა բասրոբա «ծաղ-րել, այպանել». Խոլո իգինի հբասրոբդես մաս «Եւ նոքա ծաղր առնէին զնա» Ղուկ. Ը. 53. გამახრვა գաբասրվա «նախատել, վրան խնդալ», საბახრობელი սաբասրոբելի «բաս-րելի, պարսաւելի, այպանելի»։

NBHL (2)

Արմատ Բասրելոյ, որպէս Բասրելի. պարսաւելի. (լծ. եւ վսեր).

Որ է հաւաստի կերպարան բասիր անօրէնութեան. (Նար. ՟Ի։)


Բաստ, ից

s.

fortune, luck;
destiny, fate;
wager, bet, stake;
—ս արկանել, to lay a wager, to bet.

· Calfa

Etymologies (6) · Adjarian

տե՛ս Բախտ։

ՆՀԲ լծ. պրս. (իմա՛ արաբ.) [arabic word] favz «փրկութիւն, յաջողութիւն», լտ. faus-tus «երջանիկ», faustitas «երջանկու-թիւն»։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Bötticher ZDMG 1850, 351, Arica 77. 270, Lag. Urgesch. 361 ևն։ Հիւնք. լատ. faustus «երջանիկ»։

«ապաստանի տեղ». նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուա» կեղծ Շապհոյ Բագրատունւոյ պատմութեան մէջ, էջ 43 «Ապա է՞ր է զի նստիս ընդ դրուց քաղաքին. բաստ է. այս քաղաքս քո է և այդ բարձր աշտարակս զի՞՝ է քեզ. ասա ինձ»։

= Պրս. [arabic word] bast նոյն նշ.-Արդի Պարսկաստանում շատ սովորական է ռաս-տո. երբ մէկը կառավարութեան կողմից հա-լածուած է կամ երբ ժողովուրդը պետութեան դէմ ցոյց է ուզում սարքել, տունը տեղը թող-նում է և ապաստանում է մի մզկիթ, մի սըր-բատեղի, փոստատունը կամ այլ անբռնա-բարելի մի վայր և ոչ ոք իրաւունք չունի նը-րանց այնտեղից դուրս հանելու։-Աճ.

Այս մեկնութիւնս տե՛ս իմ Հայ. նոր բա-ռեր հին մատեն. հտ. Բ. էջ 49։

Հ. Գր. Սարգսեան, Բազմ. 1927, 182 պրս. քրդ. bäs «բաւ է» ձևից։

NBHL (4)

Բախտ. աջողուած. բարեբախտութիւն. երջանկութիւն. (լծ. պրս. ֆէվզ. լտ. ֆաւսդում. ֆաւսդիդաս)

Աւա՛ղ իմում նախկին բաստի. (Պիտ.։)

Արեգակն բնութեամբ իսկ բա՛ստ է, այսինքն երջանկութիւն բարուց, խոհականութիւն, եւ այլն. (Շիր.։)

Քան զոր (զառաքինութիւն), ոչինչ ճոխութիւն եւ բաստ՝ պանծալի եւ երանելի է. (Սարկ. քհ.։)


Բասրանք, նաց

s. pl. reproach, blame, rebuke.

· Calfa

NBHL (8)

διαβολή, αἱτία criminatio, obtrectatio, culpa, accusatio Պարսաւագրութիւն, բամբասանք. բանսարկութիւն. քրթմնջիւն, ստգտանք, թշնամանք. նախատինք.

Արա՛ զսուգն ըստ արժանի նորա՝ օր (մի) եւ երկուք վասն բասրանաց. (Սիր. ՟Լ՟Ը. 16։)

Ոչ բամբասողք, ոյք զայլս բասրանօք յիշեն. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)

Զայսքան լսելով ի մեզ մեծաբանութիւնս եւ բասրանս. (Սարկ. հանգ.։)

Զքիլսն չարաբանս ի բասրանս նորա ձգէր. (Յհ. կթ.։)

Ի խաչին ձաղեալ բասրանօք. (Շ. բարձր.։)

Վասն անձինն բասրանաց ոչ վրէժ խնդրէր. (Երզն. մտթ.։)

Ոչ հարկանել բասրանովք ինչ զխիղճ ընկերին՝ հալած է զառաքինութիւնս. (Վրք. հց. ձ։)


Բասրեմ, եցի

va.

to reproach, to blame, to condemn, to rebuke, to censure.

· Calfa

NBHL (11)

αἱτιάομαι criminor, incuso Իսկ Բասրելի. ἑπίληπτον reprehensibile Ըստդտանել. յանցաւոր ցուցանել. մեղադրել. բամբասել. պարսաւել. եպերել. անդոսնել. նախատել.

Ըստ գտանելով եւ բասրելով զնոսա։ Ըմբռնելի եւ բասրելի գոլ զնոսա. (Փիլ.)

Զփայտէ կախեցին, կան եւ բասրեն զնա. (Ճ. ՟Ա.։)

Անդէն իսկ առ նմին բասրեաց զնա. (Եփր. թագ.։)

Եւ արդիւնք իսկ բարքն, որ բասրիցեն, եթէ զո՛րս բարձրեալս տանիմ, որ ոչ եւ զիւր իսկ անձն շարժել կարէ. (Ոսկ. ես.։)

Բասրելով յիւրոց զօրացն վասն առաւել պղերգութեանն։ Եւ մարդկան գովելիս, կամ բասրելիս. (Խոր. ՟Բ. 21։ եւ ՟Ա. 18։)

Զկիրս բասրելիս. (Նար. ՟Ղ՟Ա։)

Զի մի՛ բասրեալ լինիցին իբր որովոյնապարարս. (Իգն.։)

Որոց առաջի բասրեաց զնա (զՅովակիմ) քահանայապետն. (Հ. կիլիկ.։)

Ըստ յն. ոճոյ՝ նաեւ Պատճառս դնել. պատճառել.

Ի պատճառս զբօսանաց սիրոյ զերեսին եղբարսն բասրեալ ածեալ ի միասին՝ դնէ՝ ի բանտի. (Յհ. կթ.։)


Բասրելի, լւոյ, լեաց

adj.

reproachable, blamable.

· Calfa


Բարաբ

s.

shuttle.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«ոստայնի կկոց, մաքոք» Յայսմ. (մէկ անգամ)։

NBHL (1)

Ի ձեռին իւրում ունէր զբարաբն ոստայնին. եհար զաչսն իւր, եւ կուրացոյց. (Հ=Յ. մայ. ՟Զ.։)


Բարակ, աց

adj.

subtile;
— ցաւ, ջերմ, phthisis;
cf. Նուրբ;
brach (sporting dog);
nitre;
cf. Բորակ.

· Calfa

Etymologies (9) · Adjarian

(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկայութեան) «նուրբ» Մծբ. Եփր. համաբ. Փիլ. Փարպ. որից բարակաման «բարակ կը-տաւ մանող կամ բարակ մանած (կտաւ)» ես ժթ. 9. Վեցօր. 121. բարակագոյն Փիլ. բարա-կագործութիւն Փիլ. բարակուռ «ճիւղերը բա-րակ և տկար (որթ)» Վստկ. բարակ ցաւ «հիւ-ծախտ» Մխ. բժշ. (կազմութեան համար հմմտ. թրք. [arabic word] inǰe «բարակ» և [arabic word] inǰe aγrə «բարակ ցաւ, թոքախտ»)։

= Պհլ. *bārak, որ անչուշտ զոյոթիւն ա-նէր *bārīk ձևի հետ միասին. երկուսն էլ թէև աւանդուած չեն, բայց հաստատւում են հայե-րէնի հետ՝ պրս. [arabic word] tārīk և բելուճ. baraγ հոմանիշներով։ Հիւբշ. 118։

Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, որ կրկնում են ՆՀԲ, Lag. Urgesch. 927 և այլն։

ԳՒՌ (dialectal) Տփ. բա՛րակ. Ախց. Երև. Կր. Ջղ. բ'արակ. Ննխ. Պլ. բարագ. Խրբ. Մշ. Սեբ. Սչ, բ'արագ. Ագլ. Հւր. բmրmկ. Ալշ. Ոզմ. բ'm-րmգ. Հմշ. պարակ. Մկ. պmրակ, Գոր. Վն. պmրmկ. Մրղ. Սլմ. պmրmկ. Շմ. պmրmգյ. Ղրբ. պէ՛րակ. Ասլ. բ'արայ. Ռ. փարագ. Տիգ. փmրmգ. Զթ. բ'արոգ, բ'այօգ. Հճ. բ'այօգ, Ակն. բ'արգնալ «բարակիլ»։ Նոր բառեր են բարակահող, բարակասիրտ, բարակա-ցաւ, բարակսրտանի, բարակուկ, բարակիլ ևն։

«որսի շուն» Եղիշ. ը. էջ 158. ըստ ՆՀԲ գրուած է նաև փարագ, փարաք. փոխա-բերական իմաստով են փարաք «լկտի, խե-նէշ, պոռնիկ» Հին բռ. «շուն, աղտեղի» Բառ երեմ. 322, պառաք «պոռնիկ» Բառ. երեմ. 272. փարաքեան «աղտեղի» Մագ. գամագտ. (տե՛ս Մէնէվիշեան, ՀԱ 1911, 722), փարա-քումն «խենեշութիւն» Նար. խե, էջ 112. սը-րանց համար հմմտ. շուն, շնութիւն, շնա-ցեալ ևն. տե՛ս նաև պառական։

Հներից Լծ. նար. փարաքմունք «խենե-շութիւն» մեկնում է «պարսկերէն փերթ փերթ ասէ, որ է այլևայլ մեղքն» (սրա-նով պէտք է հասկանալ անբնական իւաոնո ոնը եանայս. հմմտ. Ղևտ. ժթ. 19=Օր. իբ. 9 «Զայգի քո մի՛ վարեսցես այլևայլ», որ շատեր այս առումով են հասկանում)։ ՆՀԲ և ՋԲ (նոյնպէս և Աւե-տիքեան, Մեկն. Նար. Վենետիկ 1859, էջ 228) դնում են պրս. պարագ «շուն»։ Հիւնք. փարախ բառից։ Փորթուգալ փա-շա, Եղիշէ 467 բարակ «նուրբ» բառն է, իբր թէ «բարակ գլխով կամ բարակ մարմնով շուն»։ Bugge IF 455 իտալ. bracco, baiacco «որսի շուն» բառի հետ. որ մերժում է Հիւբշ. 343։-Բառիս հետ նոյն են ըստ Նորայր, Կոր. վրդ. 222 ֆրանս. braque, անգլ. brach «որսի շուն, մի տեսակ քերծէ»։ Բայց անգլ. brach, ինչպէս և հֆրանս. brac, իտալ. bracko հոմանիշից, որի հետ նոյն է մլտ.=հին ֆրիզ. barm-braccus (ըստ Kluge 70)։ Բայց յայտնի չէ թէ այս վերջինի՝ ծագումն ինչ է։ Սրա հետ նո՞յն են արդեօք թրք. [arabic word] baraq տեսակ որսի շուն, рoдъ nуделя», որ Будаговь 1, 251 կցում է ֆրանս. braque բառի հետ, առանց նկատի առ-նելու չաղաթայ. [arabic word] badaq հոմանիշր, որ փոխառութեան գործը խանգարում է։

«փայլակ». մէկ անգամ ունի

=Կրկնուած է բար անծանօթ արմատից քում մեկնուած է փայլակն)։

= Եբր. [hebrew word] bāraq «փայլակ». հմմտ. և արաբ. [arabic word] barq «փայլակ»։-Աճ.

NBHL (17)

պ. պարիգ, պարիյգ. λεπτός subtiis, tenuis Նուրբ. անօսր. անգայտ.

ԲԱՐԱԿ. Փոխանակ գրելոյ ԲԱՒՐԱԿ. որպէս Բորակ. պ. պուռէ, պոռա, νίτρον nitrum

Բարակ կտաւ, կամ հանդերձ, գաւազան, լար. (Փարպ.։ Մծբ. Զ։ Վրդն. լս.։ Վրդն. ել.։ Վրդն. օրին.։)

Իբրեւ սարդից բարակ անկեալ է քարագիր խշտիքն. (Փիլ. նխ. բ.։)

Ոչ գունով զպայծառագոյնն խնդրեալ (հանդերձ) եւ ոչ կազմածով զբարակն եւ զկակուղն. (Բրս. առ աստուածաբ.։)

Եւ ոչ ընդ ասր եւ ընդ կերպաս՝ զի ազնիւ եւ բարակ է. (Եփր. համաբ.։)

Նմանութեամբ ասի եւ

Բարակ սովորութիւն. (Լմբ. առ լեւոն.։)

Ըստ քերականաց՝ Նուրբ եւ լերկ տառ բաղաձայն։ (Երզն. քեր.։)

ԲԱՐԱԿ՝ ՑԱՒ, կամ ՋԵՐՄ. Ախտ մաշարայական՝ հիւծիչ.

Այն ազդ ջերմն՝ հալ եւ մաշ ... ոմանք սեղմ ասեն, եւ հայք բարակ ասեն։ Մարմինն նօսրանայ եւ բարկնայ, եւ օր ըստ օրէ վատուժի եւ նիհարանայ, վասն այդր պատճառանացդ անուանեցին բարակ զայս ջերմս. (Մխ. բժիշկ.) որպէս եւ Ի գիրս մոլ.։

Եթէ լուասցիս բարակաւ. (Երեմ. Բ. 22։)

Աղ եւ բարակ խառնեալ ընդ քացախոյ. (Ճ. Ա.) այլ լաւ եւս գրի դարձեալ անդ.

Աղ եւ բաւրակ. որպէս եւ (Մխ. երեմ.)

Եթէ լուասցիս բարակաւ ... Զի՞նչ բաւրակն եւ աճառն իցէ, թէ ինքն (տէրն) է՝ որ մաքրիցէ։

պ. պարագ. այն է Շուն.

Սպառեցան բարակք որսականք. (Եղիշ. Ը։)


Բարակաման, աց

adj.

that spins or weaves finely;
finely spun or woven.

· Calfa

NBHL (5)

Որ բարակ կտաւս մանէ.

Ամաչեսցեն կտաւագործքն բարակամանք. (Ես. ՟Ժ՟Թ. 9։)

Եւ Բարակ մանեալ.

Յորժամ զօրագոյն ինչ յարեսցի ի տորգս սարդի ոստայնի բարակաման, պատառէ. (Վեցօր. ՟Զ։)

Բարակաման կերպասուք զզգեստսն պաճուճեսցեն. (Երզն. մտթ.։)


Բարակավիղ

adj.

a skinny neck;
a long or thin neck.

· Calfa


Բարաշխ

adj.

hard;
soft.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

(Ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «խիստ, բիրտ» (բնաւորութեան համար ասուած) Փիլ. ել. 471 (խիստք և բա-րաշխ խռպողք). ուրիշ տեղ չէ գործածուած։

Հին բռ. և Բառ. երեմ. էջ 49 սխալ են մեկնում «բար, հաստ. բարաշխ, կակուղ կամ գիրգ»։ Վերջինիս հետևելով է, որ ՀՀԲ դնում է «կակուղ կամ փուխ կամ դիւրաւ վնասելի»։-ՆՀԲ դնում է լծ. հյ. պիրկ, պրս. պէրգ, թ. փէք, գարթ։

NBHL (3)

Պինդ. խիստ. (լծ. եւ պիրկ. պ. պիրգ. թ. փէք. գարթ )

Զառաքինութեանց զդպրոցս միաբանել շինել առ ի լաւացուցանել զմանկունս, զի նոցա բնութիւնք մինչ չեւ խիստք եւ բարաշխ խռպողք եղեալ են, կարասցեն դիւրաւ ընդունել զբարեացն ձեւ կերպարանաց. (Փիլ. ել. ՟Բ. 4։)

Բար, հաստ։ Բարաշխ, կակուղ կամ գիրգ։


Բարապան, աց

s.

usher, porter.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

, ի-ա հլ. «դռնապան» ՍԳր. Եփր. մն. 479, 482. Մծբ. 112. (նոր գրակա-նում այս անունով են կոչւում Պատրիարքա-րանի դռնապանները (շաթիր), որոնց գըլ-խաւորն էլ բարապանապետ անունն է կրում)։ Այս բառին պէտք է կցել բարապետ «դռնա-պան» Մծբ. և բարաւոր «դռան վերի սեմը» ՍԳր. Մագ. Ճառընտ. «դռան երկու կողքի սե-մերը՝ աջ և ձախ» Տաթև. ամ. 390։ Բոլորի արմատն է բար «դուռ», որ առանձին գոր-ծածուած չէ։ Հմմտ. սրանց հոմանիշները դա-րապան և դարապետ։

= Հիւս. պհլ. bar «դուո» բառից, որ զա ւառական ձևն է պհլ. dar, պրս. [arabic word] dar, զնդ. pvarə, հպրս. duvara-«դուռ» բառի. հմմտ. նոր պրս. գաւառականներից գիլանի bar, ևեմնանի bar, քաշմիրի bār, ber, քրդ. bar, աֆղան. war, վախի bār, բոլորն էլ «դուռ»։ Իրանեան dw-հիւսիսային պահլաւերէնի մէջ բառասկզբում դառնում է b, որով dvar-ռառնում է bar (տե՛ս Horn § 545, Հիւբշ. Pers. Stud. 116, 166, Gauthiot MSL 17, 144 և Meillet MSL 17, 246)։ Հմմտ. նաև պրս. [arabic word] sālār-i-bār «դռնապանապետ, բարապանապետ» (ՀԱ 1910, 120)։ Իրա-նեանից փոխառեալ է նաև հյ. բոշայ. բար «դուռ», բարահ «արտաքս, դուրս»։-Հիւբշ. γγ9,

Ուղիղ մեկնեցին Պատկ. Maтepiaль 1, էջ 8 և Հիւբշ. ZDMG 36(1882), էջ 128-9։ Հիւնք. բարակ «որսական շուն» բա-ռից։

ԳՒՌ (dialectal) Արմատր պահում է դեռ Վն. ոmր-բmր «տուն-տեղ», որ դար «դուռ» և բար «դուռ» հոմանիշների յարադրութեամբ կազ-մուած մի բառ է։

NBHL (2)

θυρωρός janitor, ostiarius Պահապան բարաւորաց կամ վերին սեմոց. այսինքն դռնապան. դէտ դրան.

Բարապան տանն։ Աղաղակեցին բարապանքն, եւ ազդ արարին ի տուն թագաւորին ի ներքս։ Բարապանք դրանց տանդ։ Առ դահճապետն երիս բարապանս։ Բարապանաց դժոխոց տեսեալ զքեզ սարսիցե՞ն. (՟Բ. Թագ. ՟Դ. 6։ ՟Դ. Թագ. ՟Ե. 21։ Եզնիկ. ՟Խ՟Դ. 11։ Երեմ. ՟Ծ՟Բ. 24։ Յոբ. ՟Լ՟Ը. 17։)


Բարապետ

cf. Բարապան.

· Calfa

NBHL (1)

Բարապետն զուարթ մի՛ յաղթահարեսցի ի քնոյ. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)


Բարառնական, ի, աց

adj.

personified;
— բան, prosopopoeia.

· Calfa

NBHL (2)

ἡθοποιητικός, ἡθοποιός morum fictione Որ ինչ ասի բարառնաբար, կամ բարառնութեամբ։

Բարառնական է, որ ըստ ժամանակի շարադրի, ի բուսոց կամ ի տնկոց առադրեալ օրինակի. (Տօնակ.։)


Բարառնութիւն, ութեան

s.

prosopopoeia;
allegory.

· Calfa

NBHL (12)

ἡθοποιΐα morum adfectuumve expressio, effictio Առնելն՝ այսինքն ձեւացուցանել եւ նմանեցուցանելն ստեղծաբանութեամբ զբարս մեռելոց կամ անշնչից. խօսք առ անկենդանս, կամ ի դիմաց անխօս կենդանեաց եւ տնկոց. cf. ԴԻՄԱՌՆՈՒԹԻՒՆ.

Բարառնութիւն է նմանութիւն բարուց ենթակայ դիմաց։ Եւ բարառնութեան զանազանութիւնք են երեք. (եւ այլն. Պիտ.։)

Հին առասպել ոլոմպիանու փիլիսոփայի, որ վասն առիւծուն եւ զուարակացն են բարառնութիւնք. (Արծր. ՟Գ. 1։)

Ամբա՛րձ զաչս քո Երուսաղէմ. (բարառնութեամբ խօսի առ քաղաքդ. Մխ. երեմ.։)

Անցցուք ի հանդիսի՝ բարառնութեան բանիւ իբր ընդ կենդանւոյ ընդ սրբոյ մօրս մերոյ (եկեղեցւոյ) խօսելով. (Անան. եկեղ։)

Այժմ ձգէ զբան ի բարառնութիւն (ի դէմս խաչի). (Շ. բարձր.։)

Լայնաբար՝ որպէս Այլաբանութիւն. նմանաբանութիւն. իմաստ խորհրդաւոր. եւ Ստեղծաբանութիւն.

Երեւեցուցանէ եւ բարբառնութիւն իմն բանդ. (Փիլ. ել. ՟Բ. 83։)

Գոյ եւ այլ բարառնութիւն ի տեղւոջն. (Եղիշ. յես.։)

Զանուն գետոյն եւ ջրոյն այժմ վկայութիւն փոխեալ՝ յայտնեաց զստուգութիւն բարառնութեանն։ Տե՛ս զբարառնութիւն առակիս։ Ոչ բնաւ շրջէ զբարառնութիւն անուանցն. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)

Բարառնութեամբ է ասացեալդ՝ որ ճշգրտէ զճշմարտութիւնն. (Մխ. երեմ.։)

Բարացուցական բամբռան բառացի բարառնութեանց։ Խոստովանութիւն յօդակապս բարառնութեան. (Նար. ՟Ղ՟Բ. եւ Նար. խչ.։)


Բարաւոր, աց

s.

lintel, door-post, door-tree.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

տե՛ս Բարապան։

ՓՈԽ (borrowing) Թրք. գւռ. Տ. palavar «դռան վերի սեմը» (Բիւր. 1899, 798)։ Բառիս հին գոր-ծածութիւնը ցոյց է տալիս Բառ. երեմ. էջ 81, որ դրանդի բառը մեկնելու ժամանակ գրում է. «բարաւորն, որ է բալաւարն»։-Նոյնը ու-նինք նաև վրաց. ბალავარი բալավարի ձե-վով, որ Չուբինով մեկնում է «бутовая пли-тa հիմնաքար»։

NBHL (5)

φλία, ὐπέρθυρον limen, superliminare Վերնասեմն. վերին մասն շրջանակի դրան. վերի շեմը.

Դիցեն ի վերայ երկուց սեղմոցն (կողմնականաց), եւ բարաւորին տանցն։ Սրսկեսջիք զբարաւորաւն, եւ զերկոքումբք սեմովքն. (Ել. ՟Ժ՟Բ. 7. 22. 23։)

Զդրունս եւ զսեամս հանդերձ բարաւորօք. (Մագ. ՟Ժ՟Ա։)

Բարաւոր՝ դրան վերի սեամն է. (Լծ. նար.։)

զերկոսին բարաւորիսն եւ սեամս. (Իսկ ՃՃ. Զքր. կամ Աթ. խչ. գրի.) փոխանակ գրելոյ, զերկոսին սեամս, եւ զբարաւորսն։


Բարաւորութիւն, ութեան

s.

manners, custom.

· Calfa

NBHL (3)

ἧθος, ἑθισμός mos, morum proprietas, institutum Բարք. բոյս բարուց. բնաւորութիւն. սովորութիւն.

Զբարաւորութիւն եւ զկամս նոցա. (Փիլ. քհ. ՟Թ։)

Զհաւուցն զբնութիւնն եւ զբարաւորութիւնն։ Միամտութեամբն, եւ հաւանականաւն, եւ բարաւորութեամբ։ Է սա իմաստութեամբ եւ բարաւորութեամբ քան զձուկն անմիտ. (ՃՃ.։)


Բարբանջ, ից

s.

idle tales, nonsense, tiresome repetitions, silly story, prating, gossip, dotage

· Calfa

NBHL (6)

ԲԱՐԲԱՆՋ ԲԱՐԲԱՋ. φλυαρία nugae, τερκρέια garriendi subtilitas, garritas Բաջաղանք որպէս պառաւանց. շչիւն որպէս կախարդաց. ընդ վայր բարբառումն որպէս պապաջումն. շաղփաղփութիւն. ցնորք. աղճատանք. բանդագուշանք. առասպելք.

Համարիմ զիմաստութիւնն յունաց (արտաքնոց) յիմարութիւն եւ բարբանջ. (Վեցօր. ՟Թ։)

Յառասպելս, եւ իբրեւ ի բարբանջս եւ ի դրդնջիւնս պառաւանց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 8։)

Այս ի մտաց թափելոց են բարբաջանք։ Զսատանայական բարբանջս բարբանջել (որպէս զվհուկս). (Մանդ. ՟Ժ՟Զ. եւ ՟Ի՟Զ։)

Իբրու զբարբաջ ծերութեան (յն. պառաւական առասպելս), որ անցեալ զառանցեալ իցէ. (Վեցօր. ՟Գ։)

Որք զիւրեանց մտաց զբարբաջ հաստատել կամէին. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Է։)


Բարբանջումն, ման

s.

cf. Բարբանջ.

· Calfa

NBHL (8)

ԲԱՐԲԱՆՋՈՒՄՆ կամ ԲԱՐԲԱՋՈՒՄՆ. cf. ԲԱՐԲԱՆՋ.

Զամենայն զայսպիսի ինչ բարբանջմունս ի բաց հանէ յօրէնսդրութենէ. (Փիլ. բագն.։)

Ըստ հեթանոսական բարբանջմանցն, որ բախտս եւ ծնունդս ասեն. (Յճխ. ՟Ի՟Բ։)

Թողեալ զառասպելաց նոցա բարբանջմունս (կամ բարբաջմունս). (Խոր. ՟Բ. 67։)

Որ ձեզ ընդունայնութիւնք եւ բարբանջմունք թուին։ Ցանկայք մոլորութեան բարբանջմանց։ Անմիտ մարդոյ բարբանջմունք. (Փարպ.։)

Յիմարութեան, կամ ունայնաձայն բարբանջմունք. (Նար. ՟Խ՟Ը։ Լմբ. հանգ.։)

Անպէտ բարբանջումն եցոյց զարտաքին ուսմանսն. (Հ=Յ. յնվր. ՟Ի՟Ե.։)

Զըստ քնոյն զերեւութուտ բարբաջմունս. (Նիւս. կազմ. ՟Ժ՟Ե։)


Բարբաջ, ից

cf. Բարբանջ.

· Calfa

NBHL (6)

ԲԱՐԲԱՆՋ ԲԱՐԲԱՋ. φλυαρία nugae, τερκρέια garriendi subtilitas, garritas Բաջաղանք որպէս պառաւանց. շչիւն որպէս կախարդաց. ընդ վայր բարբառումն որպէս պապաջումն. շաղփաղփութիւն. ցնորք. աղճատանք. բանդագուշանք. առասպելք.

Համարիմ զիմաստութիւնն յունաց (արտաքնոց) յիմարութիւն եւ բարբանջ. (Վեցօր. ՟Թ։)

Յառասպելս, եւ իբրեւ ի բարբանջս եւ ի դրդնջիւնս պառաւանց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 8։)

Այս ի մտաց թափելոց են բարբաջանք։ Զսատանայական բարբանջս բարբանջել (որպէս զվհուկս). (Մանդ. ՟Ժ՟Զ. եւ ՟Ի՟Զ։)

Իբրու զբարբաջ ծերութեան (յն. պառաւական առասպելս), որ անցեալ զառանցեալ իցէ. (Վեցօր. ՟Գ։)

Որք զիւրեանց մտաց զբարբաջ հաստատել կամէին. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Է։)


Բարբաջանք

s.

cf. Բարբանջ.

· Calfa

NBHL (9)

ԲԱՐԲԱՆՋԱՆՔ կամ ԲԱՐԲԱՋԱՆՔ. cf. ԲԱՐԲԱՋ.

Բարբանջանացն եւ առասպելաբանութեանցն. (Պիտ.։)

Բարբանջանս, եւ խաբեբայից գրեանս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 31։)

Այդպիսի բանք՝ բարբանջանք են, եւ խաբէութիւն սատանայի. (Վրք. ոսկ.։)

Յեղիփազու ի բարբանջանացն զերծեալք եղիցուք. (Իսիւք.։)

Մտաց բարբաջանք են աղանդն, եւ ոչ ճշմարտութիւն. (Եզնիկ.։)

Խոնարհեալ ի նենգապատիր բարբաջանս ոմանց. (Յհ. կթ.։)

Զամենայն ինչ զայսպիսի բարբաջանս ի բաց մերժելով. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)

Ի սատանայական բաջաղմունս եւ բարբաջանս. (Ոսկ. տիտ.։)


Բարբանջեմ, եցի

va.

to make tiresome repetitions, to chat, to prattle, to bawl, to tattle.

· Calfa

NBHL (8)

ԲԱՐԲԱՆՋԵՄ կամ ԲԱՐԲԱՋԵՄ. παραφθέγγομαι, ληρέω inepta loquor, nugor, deliro, garrio Շաղփաղփել. շաղակրատել. աղճատանս եւ օտարոտիս բարբառել. խօսել որպէս զառանցեալ պառաւունս. առանցանել. ցնորիլ.

Արտաքոյ գրոց սրբոց բարբանջեն. (Եզնիկ.։)

Այլք արբենան, եւ բարբանջեն։ Բարբաջեմք, զայլ եւ այլս խօսիմք. (Ոսկ. եբր. ՟Ժ՟Դ. ՟Ի՟Դ։)

Յորժամ ի վերջինն հասանիցէ ի ծերութիւն եւ զառանցիցէ, եւ սկիզբն առնիցէ աղճատելոյ եւ բարբանջելոյ. (Սահմ. ՟Թ։)

Առանց առանցանելոյ եւ բարբաջելոյ զգաստաբար կերակրիմք։ Առանցանիցէ եւ բարբանջիցէ եւ խելագարիցէ։ Կրկին իրք են արբենալոյն. մին՝ բարբաջելոյ, զանցանել զգինեաւ, որ է յանցանք. եւ միւսն՝ գինելն, ոչ բարբաջելով գինեզանցութեամբ. (Փիլ.։)

Բարեկամք բարբաջէին. (Իսիւք.)

(Արբեալքն) սկսանին աղճատիլ եւ բարբաջել. (Գէ. ես.։)

Անաստուած մոլորութեամբ բարբաջեալք. (Սիսիան.։)


Բարբաջեմ, եցի

va.

cf. Բարբանջեմ.

· Calfa

NBHL (8)

ԲԱՐԲԱՆՋԵՄ կամ ԲԱՐԲԱՋԵՄ. παραφθέγγομαι, ληρέω inepta loquor, nugor, deliro, garrio Շաղփաղփել. շաղակրատել. աղճատանս եւ օտարոտիս բարբառել. խօսել որպէս զառանցեալ պառաւունս. առանցանել. ցնորիլ.

Արտաքոյ գրոց սրբոց բարբանջեն. (Եզնիկ.։)

Այլք արբենան, եւ բարբանջեն։ Բարբաջեմք, զայլ եւ այլս խօսիմք. (Ոսկ. եբր. ՟Ժ՟Դ. ՟Ի՟Դ։)

Յորժամ ի վերջինն հասանիցէ ի ծերութիւն եւ զառանցիցէ, եւ սկիզբն առնիցէ աղճատելոյ եւ բարբանջելոյ. (Սահմ. ՟Թ։)

Առանց առանցանելոյ եւ բարբաջելոյ զգաստաբար կերակրիմք։ Առանցանիցէ եւ բարբանջիցէ եւ խելագարիցէ։ Կրկին իրք են արբենալոյն. մին՝ բարբաջելոյ, զանցանել զգինեաւ, որ է յանցանք. եւ միւսն՝ գինելն, ոչ բարբաջելով գինեզանցութեամբ. (Փիլ.։)

Բարեկամք բարբաջէին. (Իսիւք.)

(Արբեալքն) սկսանին աղճատիլ եւ բարբաջել. (Գէ. ես.։)

Անաստուած մոլորութեամբ բարբաջեալք. (Սիսիան.։)


Բարբառ, ոց

s.

speech, voice, accent, language, idiom, dialect;
acclamation, exclamation;
cry, clamour;
sound;
կերկերեալ դողդոջ՝ ընդհատ սպառնալից —, a hoarse or gruff, trembling, interrupted, menacing voice;
յօդել —, to offer a word, to speak;
ածել ի —, to make one speak;
— արձակել, to cry, to raise the voice, to exclaim;
հնչեցին օդք ի — ցնծութեան, the air was filled with cries or a thousand cries of joy;
ի Հայ —, in the Armenian language;
— ամպոց, սրաման, thunder, noise;
— ամբոխին, clamour, cry;
— փողոյ, հաւուց, վահանաց, հողմոց, blast of trumpets, ruff;
cackling;
noise or clashing of shields;
whistling or bluster of the wind;
— առիւծու, դաղանաց, cf. Մռնչիւն;
— աղաղակի, rumour

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

տե՛ս բալ բայր։

Kаρολίδης, Γλωσσ. συγϰρ. էջ 95 մերժում է կցել կապադովկ. παραπουτεύω «ինքն-իրեն խօսիլ, մրթմրթալ» բառի հետ։ Դարագաշեան, Ծաղիկ 1891, էջ 13բ հանում է լն. βάτβαρος «բարբարոս» (իս-կապէս «այլալեզու») բառից։ Յ. Գ. Մ., Պատմ. գրակ. 15 եբր. տապար։

NBHL (10)

(բառ եւ բառ՝ յօդիչ բանից) φωνή, φθογγή, φθέγμα vox, sonus Ձայն մարդկային. լեզու բանաւորաց. բան. խօսք. պատգամ. մարդու ձան.

ԲԱՐԲԱՌ. διάλεκτος dialectus, idioma Լեզու ազգի եւ ազգի.

ԲԱՐԲԱՌ. φωνή vox, sonus, βοή clamor Ձայն ո՛րպիսի եւ իցէ. հնչիւն. գոչիւն.

Լեզու մի եւ բարբառ մի ամենեցուն։ Զի մի՛ լսիցեն իւրաքանչիւր բարբառոյ ընկերի իւրոյ։ Բաշխեմ զբարբառ իմ որդւոց մարդկան։ Լսելի՛ արա ինձ զբարբառ քո. զի բարբառ (կամ ձայն) քո քաղցր է։ Եւ ոչ բարբառոյ բանից ձերոց անսացից։ Բարբառ նանրութեան։ Ըստ բարբառոյ տեառն, որպէս եւ հրամայեաց նոցա տէր. եւ այլն։

Միաձայն բարբառով աղաղակեն։ Բարբառ աւետաւոր հրեշակին։ Ամովսածնին բարբառ. (Ժմ.։ Շար. եւ այլն։)

Բարբառ արձակել։ Արձակել բարբառս. (Ագաթ.։ Պիտ.։)

Կոչել գեղջն այնմիկ բարբառովն իւրեանց ակեղդամա։ Լսեմք մեք յիւրաքանչիւր բարբառս մեր։ Սկսաւ բարբառել հեբրայեցւոց բարբառովն։ Որ կոչի ի հայ բարառ կորուստ.եւ այլն։

Ի բարբառ հոռոմ։ Յասորական բարբառոյն. (Ագաթ.։ Կորիւն.։)

Ետ տէր բարբառս (իբր որոտման), եւ կարկուտ։ Ազգ առնիցէք բարբառով փողոյ։ Քաղցրաձայն հաւուց բարբառ հնչէր։ Բարբառ ահագին գազանաց գոչելոց։ Լցցէ (առիւծ) զլերինս բարբառով իւրով։ Ձայն բարբառոյ (յն. ձայն գոչողի) յանապատի։ Լուան այլազգիքն զբարբառ աղաղակի. եւ ասեն այլազգիքն. զի՞նչ է բարբառ մեծի աղաղակին. եւ այլն։

Սուսերօք զասպարսն բախել. եւ համարէր՝ թէ որ ի սմանէ բարբառ լինիցին, սաստկագոյն իցէ քան զորոտմանն. (Եւս. քր. ՟Ա։)


Բարբառիմ, եցայ

vn.

to speak;
to cry out, to exclaim.

· Calfa

NBHL (12)

ԲԱՐԲԱՌԻՄ որ եւ ԲԱՐԲԱՌԵՄ. φθέγγομαι, ἁποφθέγγομαι, λαλέω vocem edo, loquor Մարդկային ձայնիւ խօսել. հանել բան ընդ բերան. արտաբերել. գոչել. խօսիլ.

Նենգութիւն բարբառիք։ Զպարկեշտս բարբառիմ։ Մեծաբանս սնոտեաց բարբառեալ։ Հարցուկք բարբառեցան աշխատութիւնս եւ այլն։

Զպիթագորեանն կարել բարբառել. (Փիլ. լին. ՟Ա. 10։)

Զպղատոնականն համարձակագոյն այժմ բարբառիմ. (Խոր. ՟Ա. 32։)

Ո՞վ զհայրականն բարբառեսցի զուարճութիւն. (Խոր. ՟Գ. 68։)

Արշաւելով (յորսս) զխիզախականն եւ զաղեղնայինն եւեթ բարբառեսցին. (Փարպ.։)

Ծածկաբար զԱստուծոյսն առ իս բարբառելով։ Բարբառելով զէլի էլին. (Յհ. իմ. ատ.։ Շար.։)

ԲԱՐԲԱՌԻՄ. չ.ձ. Յայն արձակել. կարդալ. գոչել. տալ ձայն բարբառոյ. բերան բանալ. խիզախել. ազդել.

Բարբառեցաւ Դաւիթ ի զօրն։ Բարբառէր առ նա աբեսաղոմ։ Բարբառեալ մեծաձայն՝ լացին։ Բարբառեսցին ի վերայ քո (զօրք) որ իջանեն ի քեզ։ Տէր ի սիովնէ բարբառեցաւ։ Բարբառեցաւ յիս տէր, եւ կորացոյց զիս։ Բարբառեցաւ, եւ ասէ, արի՛ կա՛ց մանո՛ւկ դու։ Բարբառեսջիք ի վերայ վիմին (յն. առ վէմն) յանդիման նոցա, եւ տացէ զջուրս իւր. եւ այլն։

Զի՞նչ արդեօք աստուածամարտդ բարբառիս յաստուածային ձայնիւ բարբառէր առ սուրբ կանայսն. (Շար.։)

Բանամ զշրթունս, բարբառիմ լեզուաւս, բողոքեմ զանձնէս. (Ժմ.։)

Յորժամ ցնծղայքն բարբառեսցին. (Վեցօր. ՟Դ։)


Բարբարանք, նաց

s.

haggling, hesitating.

· Calfa

NBHL (2)

Բարբարելն (զոր տեսցես)

Բարբարէիք իմնէ. բարբարանս ասէ զերկբայ կամս, զառնել եւ զոչ առնել. (Ոսկ. փիլիպ.։)


Definitions containing the research ա : 5914 results

Տոչորեմ, եցի

va.

to burn, to set on fire, to fire.

· Calfa

NBHL (13)

Բորբոքեալ տոչորի ի գեհենի։ Տոչորելով տոչորեսցի. (Յկ. ՟Գ. 6։ Երեմ. ՟Խ՟Ը. 9։)

Որպէս հրով տոչորէ եւ վառէ ցանկութեանն բոց. (Յճխ. ՟Թ։)

Զի թէ առ այժմ հուր ոչ անկեալ յերկնից տոչորէ երագապէս. (Խոսր.։)

Բորբոքեալ մեղքն ի նմանութիւն հրոյ՝ տոչորեցան եւ բարկութիւնքն եւ սրտմտութիւնքն աստուածութեանն։ Ընդէ՞ր դուք ընդ նոսա այրեալ տոչորեցայք (կամ տոչորիք). (Ագաթ.։ Եղիշ. ՟Գ։)

Զի մի՛ տոչորիցիմք մեք յայնպիսի արեգակնէն, որ ի վերայ մերկ գլխոյ առաւել եռաց. (Նիւս. երգ.։)

Վառեցին զհուրն. իսկ իբրեւ իուրն տոչորեցաւ ուժգին։ Տոչորեցաւ հակառակութիւն։ Հուր տապախառն տենտոյ վառեալ տոչորէր ի նմա։ Լոյս ճրագացն եւ կանթեղացն բորբոքեալ տոչորէր։ Ահա այժմ նորահատ տոչորեցաւ բոց. (Եւս. պտմ. ՟Դ. 15։ ՟Բ. 40։ ՟Ա. 8։ Փարպ. Թէոդոր. մայրագ.։)

ՏՈՉՈՐԻԼ. նմանութեամբ, Վառիլ սրտի. անձկալ. տարփալ. պասքիլ ոգւով.

Աստուածային ցանգութեամբ տոչորէր. (Ճ. ՟Ա.։)

Տոչորեցայ յառ քեզ տռփանացդ. (Լմբ. սղ.։)

Անզաւակութեանն տենչանօք տոչորեալ։ Անջուր պասքութեամբ տոչորեալ. (Անան. եկեղ։)

Եւ Ծաւալիլ որպէս հրդեհ.

Զի խոնարհուեւեամբ իւրեանց հալածեսցեն զպարծանսն՝ որ տոչորեցան ի կորնթացիսն. (Եփր. ՟ա. կոր.։)

ՏՈՉՈՐԵՄ ՏՈՉՈՐԻՄ. ἁνάπτω, φλογίζω, συγκαίω, -ομαι accendo, incendo, inflammo, -or;
ardeo, ferveo. Չարաչար այրել, իլ. կիզուլ. վառել. լուցանել. բորբոքել. արծարծել, իլ. երել. բռընկցնել, բռընկիլ.


Տոչորիմ, եցայ

vn. fig.

to be burning on fire, in a glow, to glow;
to be fired, to long, to burn, to be eager or impatient;
—եցայ յառ քեզ տռփանացդ, thy love burned in my heart.

· Calfa


Տոչորիչ

adj.

burning, devouring.

· Calfa

NBHL (1)

Ի վեր բարձրացուցիչ զբոցն տոչորիչ. (Յհ. կթ.։ եւ Գանձ.։)


Տոչորումն, ման

s.

burning, conflagration, torrefaction;
ardour, fervor.

· Calfa

NBHL (3)

Սոդոմայեցւոց հրով տոչորումն ... Ի տոչորումն պատժոց։ Հրոյն տոչորումն ... Զտոչորումնահագին. (Յճխ. ՃՃ.։)

Անշէջ տոչորումն վերին արփոյն. (Մխ. այրիվ.։)

Զբորբոքեալ տոչորումն չարին։ Ծարաւով տոչորման մեղացն։ Զիղձ տարփման տոչորման հոգւոյն։ Տոչորումն երաշտութեան. (Յկ. կթ.։ Խոսր.։ Լմբ. պտրգ.։)


Տոռնիմ, եցայ, եալ

vn.

to be tied by a string.

· Calfa

NBHL (2)

Տոռամբ կապիլ. չըւնով կապուիլ.

Տոռնին գազանք։ Իբրեւ զշուն տոռնեալ. (Վրդն. սղ.։ Լաստ. ՟Ի՟Գ։)


Տորոմիմ, եցայ

vn.

to swell, to bloat, to puff up;
to rot, to putrefy.

· Calfa

NBHL (3)

Նմանեցաւ ջրգողելոյ, որ ուռուցեալ տորոմեալ իցէ։ Այտուցեալ տորոմեալ էք, ա հպարտութեամբ։ Չտեսանիցե՞ս, որ ղժանտ ուխտն ունիցին, զիա՞րդ այտուցեալ տորոմեալ շրջի. (Ոսկ. մտթ. Ոսկ. փիլիպ. Ոսկ. եբր.։ Ըստ նմին եւ Սարգ. ՟բ. պ. ՟Դ։ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Զ։)

Ըստ օրինի հերովդիայ ախտակրութեանզ տորոմեալ խղխայթմամբ. (Արծր. ՟Դ. 8։)

φλεγμαίνω ardeo, aestuo, tumeo, intumesco. Ուռնուլ, այտնուլ մարմնոյ ախտացելոյ ջերմութեամբ արեան, կամ օտար տապով.


Տորրեմ, եցի

vn.

to bud, to shoot, to sprout, to put forth buds.

· Calfa

NBHL (2)

ՏՈՐՐԵԼ կամ ՏՈՐՐԻԼ. Շառաւիղս եւ ոստս արձակել.

Ի տորրելոյ տնկոցն շատանան ծառք. (Նեղոս.։)


Տուբիղ

s.

Tobe or Tybi (the fifth month of the ancient Egyptian solar year).

· Calfa

NBHL (2)

ՏՈՒԲԻՂ կամ ՏՈՒԲԻ. Ամիս եգիպտացւոց՝ համեմատ դեկտեմբերի եւ յունվարի։ (Պտմ. աղեքս. յորմէ եւ Խոր. ՟Գ. 62։)

ՏՈՒԲԻՂ կամ ՏՈՒԲԻ. Ամիս եգիպտացւոց՝ համեմատ դեկտեմբերի եւ յունվարի։ (Պտմ. աղեքս. յորմէ եւ Խոր. ՟Գ. 62։)


Տուժեմ, եցի

va.

to amerce, to fine, to mulct, to punish with a fine.

· Calfa

NBHL (5)

Խրատեսցեն զնա, եւ տուժեսցեն ի նմանէ հարիւր սիկղ։ Տուժել զայր արդար չէ՛ բարւոք. (Օր. ՟Ի՟Բ. 19։ Առակ. ՟Ժ՟Է. 26։)

Տուժել զանհաւանեալն թուեցեալ տուժիւն։ Տուժել տուժաւն առաջնոյն. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)

Ստուգիւ տուժեցից ի քէն զերաշխաւորութիւն դորա։ Տուժեմք զեղբարս։ Զի մի՛ տուժեսցես զհօտն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Է։ Սկեւռ. լմբ.։)

Յորժամ տեսանիցէ երկայնմտութեամբ զաստուած տուժեալ. մանաւանդ եթէ զաստուած տուժէ։ Բայց ինձ ոչ անվտանգաւոր՝ տուժել զաստուածութիւնն։ (Առ որս. ՟Ժ՟Գ. ՟Ժ՟Դ։)

ζημιόω, -ομαι mulcto, punio, -or ἁποτίω, ἑκτίω , ἁποτινύω, δίδωμι solvo, exsolvo, repenso, rependo, do. Տուգանել. տոյժս՝ վրէժս պահանջել. վնասել. պատժել. զրկել. ճերիմէի տակ ձգել, վճարել տալ, կլկլցնել, թագլաթամագ.


Տուժիմ, եցայ

vn.

to pay a fine, to indemnify, to make amends, to recompense.

· Calfa

NBHL (4)

կ. եւ հ. Տուգանիլ. կրել վնաս իբր ի պատիժ. կորուսանել. վճարել զտոյժս. ճէրիմէն քաղել.

Զաշխարհս ամենայն շահեսցի, եւ զանձն իւրոյ տուժեսցի։ Որ ինչ իցէ մարդոյ, ընդ անձին իւրոյ տուժեսցի։ Զգազանաբեկ ես յանձնէ տուժէի։ Ինչ՝ զոր ոչ յափշտակեալն էր (իմ) տուժէի նոցա։ Զամենայն պատմուճան տուգանօք տուժեսցին։ Զխափանածոյ նորա եւ զբժշկութեանն տուժեսցի։ Տէր հորոյն տուժեսցի արծաթ։ Տուժելով տուժեսցի ցուլ ընդ ցլուն։ Տուժելով տուժեսցի.եւ այլն։

Զմեծամեծս տուժին։ Ո՞րպէս զյաւիտենականն տուժեցայց։ Զամենայն տուժեցան։ Ընդ որոյ զփրկականն տուժեցաւ ժամանակ։ Զբիւրաւոր բարեացն զնաւն բեռամբն տուժեցան. (Առ որս. ՟Ժ՟Է։ Նար. ՟Է։ Իգն.։ Մաշկ.։)

Տուժի յաստուծոյ. (Շ. մտթ.։)


Տուիչ, տըւչի, չաց

s.

giver, donor.

· Calfa

NBHL (5)

Զարմանամք ընդ շնորհս պարգեւաց տըւչին. (Եւս. պտմ. ՟Ժ. 1։)

Փառաւոր առնէին զաստուած՝ զտուիչն այնպիսի իշխանութեան՝ մարդկան. (Մտթ. ՟Թ. 8։)

Տուիչ բարեաց։ Որ կենաց տուիչ է, եւ դարմանիչ։ Գեղեցկութեանն տուիչ ինքն է, եւ բարութեանն՝ զանիշխանութիւնն արար պատճառ։ Զտուիչ եւ զլցուցիչ ամենայն բարութեանց։ Տուիչ պարգեւաց է ինքնաբուն բարի։ Զտուիչ ն ամենայն շնորհաց. (Յճխ. Եզնիկ.։ Փարպ.։ Նար.։ Սարգ.։)

Զի ի ճշմարիտ տըւչէ անտի ընկալցին զամենայն բարութիւնս։ Եթէ տըւչին սահակայ (տեառն աստուծոյ) վկայութեամբ իւրով զբանն սառայի ոչ հաստատեալ էր. (Եփր. համաբ. եւ Եփր. ծն.։)

δίδων, δῶν, δότης, δοτήρ dans, qui dedit, dator. Տւօղ, որ ետն կամ տայ.


Տունջէն

adj.

day's, belonging to the day, diurnal.

· Calfa

NBHL (2)

Իբր Տուընջեան, այսինքն Տուընջենային.

Հասեալ ի տունջէն ժամուն՝ անկանէին ի վերայ թագաւորին. (Բուզ. ՟Գ. 21։)


Տուողութիւն, ութեան

s.

cf. Տուումն.

· Calfa

NBHL (2)

Ըստ առ ի յերրորդական տուողութենէն՝ ըստ երից ամանակաց պիտոյից, ըստ մարմնոյ եւ շնչոյ եւ հոգւոյ. (Քերթ. եկեղ.։)

cf. ՏՈՒՉՈՒԹԻՒՆ (ըստ ՟ա. նշ).


Տուումն, ման

s. chem.

gift, donation;
manipulation.

· Calfa

NBHL (2)

δόσις donatio. Տուեալ լինելն, եւ ատլն.

Սուրբ արա ի ձեռն տըւման հոգւոյն, եւ ուղիղ հաւատոյն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 36։)


Տուռէճ

cf. Սալամբ, cf. Դուռէճ.

· Calfa


Տուրժ, ից

cf. Տոյժ.

· Calfa

NBHL (2)

Տուրժ սակաւ ինչ մեծագոյն եգից թերեւս ի վերայ սպառնալեաց տուրժիւն։ Առանց տուրժի. (անդ. ՟Դ։)

Զնախատանս եւ զտուրժս ունելով։ Իցէ տուրժն առ այսոքիւք ոչ նուազագոյն. (անդ. ՟Է։)


Տուրժիմ, եցայ

vn.

cf. Տուժիմ.

· Calfa

NBHL (2)

Վասն միոյ պահու զայնքան վաստակս կամիս տուրժել. (Վրք. հց. ձ։)

Տուրժիցի ընչիւք եւ անարգանօք։ Տուրժեցի ամի ամի այսչափ։ Տուրժեցի աւուր աւուր դամ մի. (Պղատ. օրին. ՟Դ. ՟Զ։)


Տուրտուութիւն, ութեան

s.

tax giving, paying tribute, being tributary.

· Calfa

NBHL (2)

Տուրս տալն. հարկատուութիւն, եւ Կաշառք.

Ետուն ի սուլտանն տուրտուութեամբ զծագն զապլճէս։ Նենգութեամբ եւ տուրտուութեամբ սպանաւ. (Հեթ. պտմ։ Մարթին.։)


Տոփեմ, եցի

va.

to beat with a batlet;
to ram, to drive in;
to tread under foot.

· Calfa

NBHL (3)

Բախել ծեծել թափչի փայտիւ զհանդերձ ի լուանալն. որպէս եւ ոտամբ հարկանել՝ հանգոյն դոփելոյ ձիոց.

Էառ ի թափչէ միոջէ զտոփանն, որով զհանդերձն տոփէր. (Եւս. պտմ. ՟Բ։)

Յուսիկ զպատկեր պոռնկին իբրեւ զանօթս կաւագործաց խորտակէր, եւ տոփելով ի վերայ ոտամբ՝ բարբառէր. (Երզն. լս.։)


Տպող

cf. Տպագրող.

· Calfa


Տռփելի, լւոյ, լեաց

adj.

desirable, worthy of possession.

· Calfa

NBHL (4)

Տռփալի. տարփալի. ցանկալի. տենչալի.

Պա՛րտ է մեզ զերանելին զայն եւ զտռփելի հուրն վառել ի մեզ. (Վրք. հց. ՟Դ։)

Տռփելի եւ ոսկի եւ քարինք ... Ստերիւրեալ գեղն մարդս արար զնոսին տռփելի. (Լմբ. իմ.։)

Զի մի անարժանք լինիցին տռփելեացն. (Դիոն. թղթ.։)


Տռփող

adj.

desirous;
amorous.

· Calfa

NBHL (4)

վր. տռփիա՛լի. Ցանկացօղ, տենչօղ, եւ տռփոտ.

Ճշմարտութեանն պատուիրանաց եմք տռփօղք. (Պրպմ. ձ։)

Վերին իմաստութեանն տռփողքն. (Համամ առակ.։)

Շուրջ կացուցեր զտռփօղսն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)


Տռփոտ

adj.

passionate, impassioned, amorous, smitten with love or desire.

· Calfa

NBHL (2)

Մոլեալ ի տռփիս, տռփաւոր. ցանկասէր.

Վավաշն այն եւ տռփոտ՝ կաթոտն շամիրամ. (Յհ. կթ.։)


Տտպեմ

va.

to sour, to render acrid.

· Calfa

NBHL (2)

ՏՏՊԵԼ ՏՏՊԻԼ. Տտիպ առնել, լինել.

Տտպելով՝ զարդ զգործած կաշին գխտորով կամ նռան կեղեւով. (Մխ. բժիշկ.։)


Տտպութիւն, ութեան

s.

sour taste, acidity, acrity, pungency, acerbity, harshness.

· Calfa

NBHL (1)

Տտիպն գոլ. թթուութիւն իմն անախորժ՝ զսպիչ կամ կծկիչ լեզուի, ո՛չ թթու կամ կծու, այլ կսկծեցուցիչ. որպէս ի տհաս միրգս եւ ի կեղեւս։ (Բժշկարան.։)


Տեսումն, ման

s.

cf. Տեսութիւն.

· Calfa

NBHL (6)

Նոյն ընդ Տեսութիւն (ըստ ամենայն առման).

Լսումն առ տեսումն երկրորդիւք պատուեալ է։ Տեսումն նորա իբրեւ զտեսումն հրեշտակի. (Փիլ.։)

Տեսէ՞ք զողորմելի տեսումն։ Այլ տեսումն վասն երկիւղի է։ Տեսումն մեղաց։ Զայսպիսի նուրբ տեսումն՝ մտաց հայեցողութեամբ։ Մտացս տեսմամբ ամենայնիւ վտանկեալ. (Մանդ.։ Մամբր.։ Վրք. հց.։ Ոսկ. ես.։ Նար. ՟Հ՟Գ։)

Եւ սրբոցն սրտիւ զտեսումն աստուածային անպատում գեղոյն. (Մաշտ.։)

Տեսմանն առ հովիւսն. (այսինքն երեւմանն). (Ագաթ.։)

Տեսի ես ողորմելի , տեսումն, զմանկունս ազատս յաղագս հայենեաց պարտթուց ձգեալ ի վաճառականն. (Բրս. վաշխ.։)


Տեսուն

adj.

visible.

· Calfa

NBHL (2)

Տեսանելի. երեւելի.

Եկն, եւ մարդկային աչաց տեսուն եկաց. (Փիլ. սամփս.։)


Տեսուչ, սչի

s. fig.

inspector, director, overseer, intendant, guardian;
bishop.

· Calfa

NBHL (6)

Կարդաց առ տեսուչն իւր աստուած։ Որոց ամենայնի տեսուչն յաւէժ աստուած է։ Այլ այժմ դարձարուք առ հովիւն եւ տեսուչ հոգւոց ձերոց։ Ամենայն հօտիդ, յորում եդ զձեզ հոգին սուրբ տեսուչս՝ հովուել զժողովուրդ տեառն. (Եսթ. ՟Ժ՟Ե. 5։ ՟Ժ՟Զ. 4։ ՟Ա. Պետր. ՟Բ. 25։ Գծ. ՟Ի. 28։)

Տեսուչ հոգւոց եւ մարմնոց լինիցին։ Որբոց եւ այրեաց տեսուչք։ Հայր եւ տեսուչ կացոյց զշաղիտա եւ զեպիփան։ Աղեքսանդրոս զանդրոմաքոս կողմանց տեսուչ կացոյց. (Յճխ. ՟Գ. ՟Ի։ Խոր. ՟Գ. 20։ Եւս. քր. ՟Բ։)

Խօսեսցուք եւ առ դասս եպիսկոպոսաց սրբոց, որ էք տեսուչք կարդեալք յաստուծոյ հոգւոց հաւատացելոց։ Տեսչօք րաբունօք, հովուիւք եւ հօտիւք. (Շ. ընդհ.։ Գանձ.։)

ՏԵՍՈՒՉ. որպէս Տեսօղ, յստակատես.

Եւ երկրորդն՝ աչօք ճշմարտապէս տեսուչ, որչափ առ երաժշտիցն ականջսն հուպ են տեսութիւնքն. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)

ἑποπτής, κατοπτεύων, ἑπίσκοπος inspector, inspiciens, episcopus. Վերատեսուչ. վերակացու. ոստիկան. խնամօղ. նախախնամօղ. այցելու. վերադիտօղ. եպիսկոպոս.


Տերեւիմ, եցայ

vn.

to leaf, to put forth or produce leaves, to be covered with foliage, to become green.

· Calfa

NBHL (7)

Ոստքն կակղասցին եւ տերեւեսցին. (Ագաթ.։)

Զիլ կակղանայ եւ տերեւի յառաջ քան զանմենայն ծառս (թզենին). (Եփր. համաբ.։)

Չորն ձաղկ դալարացեալ տերեւէր՝ իբր զմարիամ (կոյս). (Ոսկ. գծ.։)

Ոստովք եւ տերեւեալ ձիթենեօք. (Շար.։)

Ծառդ կենաց ծաղկեցար՝ լայնասաղարթ տերեւեալ. (Տաղ խչ. ի քրիստոսատրոյ.։)

Հրամայեաց եւ մորենւոյն հթրով տերեւել ծաղկել. (Բուզ. ՟Դ. 6։)

φυλλάω folia emitto, frondesco. Տերեւս արձակել. սաղարթանալ.


Տերեփուկ

cf. Տերփուկ.

· Calfa

NBHL (2)

Կենդարիոն. տերեփուկ մեծ, կամ տերուկ մեծ. (Գաղիան.։ Բժշկարան.։) Իսկ մատն միայն է բժշկական։

ՏԵՐՈՒԿ կամ ՏԵՐԵՓՈՒԿ եւ ՏԵՐՓՈՒԿ. κενταύριον centaurum, herba centaurea. Բոյս վայրի եւ ընտանի, մեծ եւ փոքր. ծաղիկ մեծին է նման ասացելումն ռամկօրէն դուրուշահ, եւ փոքրկան՝ թել թել ցրիւ. (յն. գէնդա՛ւրիօն, իբր Ձիացուլ)


Տերուկ

cf. Տերփուկ.

· Calfa

NBHL (2)

ՏԵՐՈՒԿ կամ ՏԵՐԵՓՈՒԿ եւ ՏԵՐՓՈՒԿ. κενταύριον centaurum, herba centaurea. Բոյս վայրի եւ ընտանի, մեծ եւ փոքր. ծաղիկ մեծին է նման ասացելումն ռամկօրէն դուրուշահ, եւ փոքրկան՝ թել թել ցրիւ. (յն. գէնդա՛ւրիօն, իբր Ձիացուլ)

Կենդարիոն. տերեփուկ մեծ, կամ տերուկ մեծ. (Գաղիան.։ Բժշկարան.։) Իսկ մատն միայն է բժշկական։


Տզօր, աց

adj.

powerless, impotent, weak, feeble, languid.

· Calfa

NBHL (2)

Անզօր. տկար.

Տզօր եւ կնատ զօրեղութեամբ հնարի խափանել. (Յհ. իմ. ատ.։)


Տէգընկէց

adj. s.

hurling a javelin;
discobolus, quoit-player;
tilter;
— լինել, to joust, to tilt;
to play at quoits.

· Calfa

NBHL (1)

Որ ընկենու զտէգ կշռակի ճարտթարութեամբ. եւ խաղ տէգընկէց լինելոյ, կամ ձիգս առնելոյ քարամբք. ըստ յն. տի՛սգօս. δίσκος discus. որ է բոլորշի քար. որպէս տէգընկէց՝ ձայնատու ժամանակաւն. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 14։)


Տէրունուստ, ի —

adv.

from God, on the Lord's side.

· Calfa

NBHL (2)

ՏԷՐՈՒՆՈՒՍՏ, Ի ՏԷՐՈՒՆՈՒՍՏ. Ի տէրունի կողմանէ. ի տէրունեան իրաց կամ ի տրոց.

Ոչ միայն ի տէրունուստ անտի զլացեալ, այլ ձեզ զանձինս մեր հնազանդեմք վասն նորա. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)


Տժգին

adj. s.

depreciated;
undervalue.

· Calfa

NBHL (2)

Անարգ եւ չնչին ըստ գնոյն. ցած եւ կծծի յոյժ. ըստ յն. ամօթալի, կամ անամօթ.

Յռիժդ եւ ի տժգին վաճառականութիւնն հատեալ են։ Զփոխոցն եւ զտոկոսեացն, եւ զտուրեւառ փոխոցն, որ բազում տժգին վաճառականութեանն կրպակաց նման է. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 3. եւ 8։)


Տժգնեմ, եցի

va.

to depreciate, to underrate, to undervalue.

· Calfa

NBHL (2)

ՏԺԳՆԵԼ. Տժգին առնել. ռշգութեամբ ցածուցանել զգինն.

Չիք կալ ի վաճառի, եւ ոչ զգինս ինչ տժգնել, ոչ ի կապելանոց, եւ ո՛չ ի հանութս. (Ոսկ. ես.։)


Տժգոհ

adj.

discontent, malcontent, dissatisfied.

· Calfa

NBHL (6)

ՏԺԳՈՀ ԼԻՆԻՄ, ՏԺԳՈՀԻՄ, եցայ. Անգոհ գտանիլ. տրտնջել. բողոքել. ճժգոհալ, տռտռալ, մրմռալ.

Դադարեսցուք տժգոհ լինելով զբնութենէս։ Որքան տժգոհ նախախնամութենէն լինին. (Փիլ. նխ. ՟բ.։ Լմբ. պտրգ.։ Տօնակ.։)

Հալածեցայ, բայց տժգոհիմ ի գործակցաց չարախորհին. (Յիսուս որդի.։)

Դժգոհ. անգոհ. տրտնջօղ. եւ Տժգոհութեամբ. ճժգոհ.

Զի միւսն տժգոհաց է. (Ոսկ. կող.։)

Նա զմարմինն գոհութեամբ եւ զոյգ ետ, եւ դու մի՛ հացիդ տժգոհ թ անզոյգ տանիր. (Տօնակ.։)


Տժգոհիմ, եցայ

vn.

to be discontented, displeased.

· Calfa

NBHL (3)

ՏԺԳՈՀ ԼԻՆԻՄ, ՏԺԳՈՀԻՄ. Անգոհ գտանիլ. տրտնջել. բողոքել. ճժգոհալ, տռտռալ, մրմռալ.

Դադարեսցուք տժգոհ լինելով զբնութենէս։ Որքան տժգոհ նախախնամութենէն լինին. (Փիլ. նխ. ՟բ.։ Լմբ. պտրգ.։ Տօնակ.։)

Հալածեցայ, բայց տժգոհիմ ի գործակցաց չարախորհին. (Յիսուս որդի.։)


Տժգոյն

adj.

colourless, discoloured, pale, wan, ghastly, leaden-hued, livid.

· Calfa

NBHL (2)

ՏԺԳՈՅՆ կամ ԴԺԳՈՅՆ. յորմէ. ՏԺԳՈՅՆՈՒԹԻՒՆ կամ ՏԺԳՈՒՆՈՒԹԻՒՆ. Գունաթափ կամ այլայլեալ գոյն տխուր.

Տժգոյնութիւն մարմնոյ, եւ աղքատութիւն ընչից. (Սարգ. յուդ. ՟Ա։)


Տժգունեմ, եցի

va.

to discolour, to cause to lose colour, to render pale, to tarnish.

· Calfa

NBHL (2)

Ցաւք հասանիցեն, եւ զգոյն տժգունիցեն, եւ զգեղն եղծանիցեն. (Ոսկ. եբր.։)

μαραίνω macero. Այլայլել եւ աղաւաղել զգոյն. գունը աւրել.


Տժգունիմ, եցայ

vn.

to lose colour, to fade, to become wan, to grow pale.

· Calfa

NBHL (1)

Ըստ որում զարծաթոյ է տեսանել զնիւթ, որ այնքան զնշոյլս արեգականն ոչ կարէ տանել, որչափ աղտովն է տժգունեալ. (Լմբ. պտրգ.։)


Տենդոտիմ, եցայ

vn.

to be in a fever.

· Calfa

NBHL (2)

Ախտանալ որպէս տենդիւ կամ ջերմամբ.

Յետ այնչափ խնամոց դարձեալ յառաջին մոլորութիւնն կթործանիմք. զի եւ այժմ բազումք այսու ցաւովս տենդոտին. (Գէ. ես.։)


Տենջ, ից

cf. Տենչանք.

· Calfa


Տենչութիւն, ութեան

s.

cf. Տենչումն.

· Calfa

NBHL (3)

Ադամ վասն տենչութեան կերակրոյ (անկաւ)։ Զինքնասիրութիւնսն, զնախագահիցն տենչութիւն. (Տօնակ.։ Նար. ՟Խ՟Ե։)

Իմաստուն տենչումն։ Բազում տենչումն հանճարոյ։ Լնուլ զփափաքումն տենչմանն։ Զերեւելեացս տենչմունքն. (Սահմ. ՟Ա։ Փիլ. բագն.։ Ճ. ՟Բ.։ Լմբ. ժղ.։)

Յօրըստօրէ կենացն ընթացս առաւելու հուր ի հուր, եւ ջերմ ի ջերմն, եւ տենչումն ի տենչումն. (Կլիմաք.։)


Տենչումն, ման

s.

desire, wish, envy, avidity, cupidity, covetousness, longing for.

· Calfa

NBHL (3)

Ադամ վասն տենչութեան կերակրոյ (անկաւ)։ Զինքնասիրութիւնսն, զնախագահիցն տենչութիւն. (Տօնակ.։ Նար. ՟Խ՟Ե։)

Իմաստուն տենչումն։ Բազում տենչումն հանճարոյ։ Լնուլ զփափաքումն տենչմանն։ Զերեւելեացս տենչմունքն. (Սահմ. ՟Ա։ Փիլ. բագն.։ Ճ. ՟Բ.։ Լմբ. ժղ.։)

Յօրըստօրէ կենացն ընթացս առաւելու հուր ի հուր, եւ ջերմ ի ջերմն, եւ տենչումն ի տենչումն. (Կլիմաք.։)


Տեռեմ, եցի

va.

to gall, to rub the skin off, to graze, to excoriate;
to render callous, hard as a corn.

· Calfa

NBHL (2)

Իբրեւ զանբան անարգեցին, եւ տեռեցին բեռնակրութեամբ։ Ողունք մեր տեռեալ են ի փայտակրի. (Վրդն. ծն.։ Եղիշ. ՟Ը։)

Նոյն եւ յն. տէ՛ռօ. լծ. եւ թ. տէրի. δέρω excorio, pellem detraho τυλόω, τυλόομαι callosum reddo, callesco. Մաշել զմաշկն, կամ քերթել ըստ իմիք զմորթն. կր. պնդանալ մորթոյ մաշելոյ. քեղըրթել, եազըր բանալ, քոս՝ նասըր կապել.


Քեզէն

adv. pron. cf. Քեզոյն.

· Calfa

NBHL (12)

Արի՛, եւ քեզէն թօթափեա՛ զանկողինս քո։ Աղի՛ եւ դու քեզէն պատահեա՛ մեզ. (Գծ. ՟Թ. 34։ Դտ. ՟Ը. 21։)

Քեզէն վարես զքեզ յանդարձ օտարութիւն. (Եղիշ. միանձն.։)

Դու քեզէն տուր զիրաւն. (Խոսր.։ Դու քեզէն իսկ վկայես ինձ. Ագաթ.։)

Քեզէն վկայէիր։ Քեզէն բամբասեռ. (Սարգ. յուդ. ՟Բ։)

Քեզէն զքեզ պարտաւորեցեր, եւ ես թողում զպատիժսն։ Դու քեզէն զպատիժսն յանձն առեր, եւ ես թողում զպատուհասն. (Ոսկ. ապաշխ. ՟Բ։)

Քեզէն իսկ զքեւ արկեալ զքոյին իսկ զգործսն՝ յառնիցես. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)

Արա՛ քեզոյն օձ, եւ գի՛ծ զնա ի բաց հատանելով զցանկութիւնս։ Որ ոչինչ յաշխարհ, այլ եւ ո՛չ քեզոյն իսկ զքեզ բերե մուծեր. (Փիլ.։)

Կամ որպէս լոկ դերանուն, Քեզ ինքնին. ի քեզ յինքեան. քո գլխովին.

Ո՞չ մինչ կայրն, քեզոյն իսկ (յն. քեզ) կայր. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)

Զմարդկայինն տեսանես քեզոյն իսկ ի քեզ (յն. ի քեզ ինքնդ), եւ՛ զբանն եւ՛ զմիտս. (Նիւս. կազմ.։)

Արարէ՛ք ձեզ բարեկամս ի մամոնայէ. զի գարձեալ քո քեզոյն (յն. քո՛յդ) լինիցի ուղղութիւնն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 5։)

ՔԵԶԷՆ, դու քեզէն, քեզէն զքեզ. ՔԵԶՈՅՆ. քեզ քեզոյն, քեզոյն զքեզ. σύ tu σεαυτῷ, σαύτῳ, ταυτόν, ἐαυτόν tibi ipsi, ex te, te ipsum ἑν σεαυτῴ in te ipse եւ այլն. Ի քէն. դու ինքնին. յանձնէ քումմէ. անձամբանձին. անձամբ զանձն. քեզնէ, դու քեզմէ, դուն քեզի, դուն քեզ.


Քեզոյն

adv. pron.

of or by thyself;
thou alone.

· Calfa

NBHL (12)

Արի՛, եւ քեզէն թօթափեա՛ զանկողինս քո։ Աղի՛ եւ դու քեզէն պատահեա՛ մեզ. (Գծ. ՟Թ. 34։ Դտ. ՟Ը. 21։)

Քեզէն վարես զքեզ յանդարձ օտարութիւն. (Եղիշ. միանձն.։)

Դու քեզէն տուր զիրաւն. (Խոսր.։ Դու քեզէն իսկ վկայես ինձ. Ագաթ.։)

Քեզէն վկայէիր։ Քեզէն բամբասեռ. (Սարգ. յուդ. ՟Բ։)

Քեզէն զքեզ պարտաւորեցեր, եւ ես թողում զպատիժսն։ Դու քեզէն զպատիժսն յանձն առեր, եւ ես թողում զպատուհասն. (Ոսկ. ապաշխ. ՟Բ։)

ՔԵԶԷՆ, դու քեզէն, քեզէն զքեզ. ՔԵԶՈՅՆ. քեզ քեզոյն, քեզոյն զքեզ. σύ tu σεαυτῷ, σαύτῳ, ταυτόν, ἐαυτόν tibi ipsi, ex te, te ipsum ἑν σεαυτῴ in te ipse եւ այլն. Ի քէն. դու ինքնին. յանձնէ քումմէ. անձամբանձին. անձամբ զանձն. քեզնէ, դու քեզմէ, դուն քեզի, դուն քեզ.

Քեզէն իսկ զքեւ արկեալ զքոյին իսկ զգործսն՝ յառնիցես. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)

Արա՛ քեզոյն օձ, եւ գի՛ծ զնա ի բաց հատանելով զցանկութիւնս։ Որ ոչինչ յաշխարհ, այլ եւ ո՛չ քեզոյն իսկ զքեզ բերե մուծեր. (Փիլ.։)

Կամ որպէս լոկ դերանուն, Քեզ ինքնին. ի քեզ յինքեան. քո գլխովին.

Ո՞չ մինչ կայրն, քեզոյն իսկ (յն. քեզ) կայր. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)

Զմարդկայինն տեսանես քեզոյն իսկ ի քեզ (յն. ի քեզ ինքնդ), եւ՛ զբանն եւ՛ զմիտս. (Նիւս. կազմ.։)

Արարէ՛ք ձեզ բարեկամս ի մամոնայէ. զի գարձեալ քո քեզոյն (յն. քո՛յդ) լինիցի ուղղութիւնն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 5։)


Քեղոյսերմ

cf. Կապնդեղ.

· Calfa


*Քեմոն

cf. Չաման.

· Calfa