cf. Թռչական.
cf. Թռչիմ.
Որպէս թռչունք եւ ճանճք թռանին. (Առակ. ՟Ի՟Զ. 2։)
Թռանելն զանկարծն եւ զարագն յայտնէ. (Խոսր.։)
cf. Թռթռեմ.
ԹՌԹՌԱՄ ԹՌԹՌԵՄ կամ ԹՐԹՌԵՄ. Ստէպ թռանիլ իբրեւ զթիթեռն, շարժիլ. ոստոստել. թռչըտիլ, թռթռիլ.
(Զսիրտն) եւ յետ վախճանին տակաւին եւս թնդալ եւ թռթռալ ասեն, իբրեւ առաջին եղեալ, եւ յետոյ ապականեալ. (Փիլ. այլաբ.։)
Զնորափետուր ձագօքն միշտ թռթռելով. (Լաստ. ՟Ժ։)
Կաքաւն զանձն իւր առաջի դնէ որսորդաց, թրթռէ երթայ, ոչ ունել տայ որսորդացն. (զձագս իւր). (Սեբեր. ՟Ժ։)
to cause to fly;
to elevate, to raise, to exalt the mind;
— զթեւս, to spread out the wings.
Յերկինս ի վեր թռուցանէ. (Մաշկ.։)
ἁναπτερόω pennis seu alis instruo, excito ἑκπετάζω, διαπετάζω distendo, expando Տալ թռչել, իրօք կամ նմանութեամբ. եւ Բանալ զթեւս որպէս թռուցեալ. սաւառնիլ. թռցընել, թեւերը բանալ. կր. թռչիլ.
Թռուցանէ նովաւ զմէգ իւր. (Յոբ. ՟Ի՟Զ. 9։)
Թռուցանել զիս առ Աստուած. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
Եթէ կենդանի իցեմք, եւ եթէ մեռեալք, նովաւ հանդերձ թռուցանէ զմեզ. (Եփր. ՟ա. թես.։)
Եմուտ առ մահ, թռոյց զմարմինս մարդկան ընդ երկինս. (Եփր. ծն.։)
Տե՛ս թէ զիա՞րդ ընտանի բարբառովն թռոյց զլսօղսն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)
Եւ էր քերոբէիցն թռուցեալ զթեւս իւրեանց ի վերայ տապանակին. (՟Բ. Մնաց. ՟Ե. 8։ եւ ՟Գ. Թագ. ՟Ը. 7։)
Թեւածեալ թռուցար յանմարմին աշխարհի. (Եղիշ. միանձն.։)
Արագ արագ թռուսջի՛ր. այսինքն թռանիջիր. (Ես. ՟Ժ՟Դ. 3։)
flying, volatile.
volatility.
flight;
ի թռչանի, in flight, in flying.
Թռչումն. թռիչք. փէրվազ.
Անդէն ի թռչանի անդ անցանեն զմիմեամբք։ Յառաջել քան զընկերն ի թռչանի։ Եւ ի թռչանի կուտ ջամբէ ձագուցն. (Վեցօր. ՟Ը։)
wing;
— նաւու, aail of a ship;
fly-wheel.
Ընդունակ կամ ընդունարան թռչելոյ՝ նմանութեամբ, որպէս հողմալից առագաստն.
Առագաստին թռչարան յանկարկատելի ծուէնս պատառեցաւ. (Նար. ՟Ի՟Ե։)
ornithologist.
ornithology.
ornithomancy.
humming-bird.
dealer in birds, bird-seller.
aviary;
bird-cage.
large black kite.
Ազգ ինչ թռչնոյ. կամ ագռաւու, կամ արծուոյ.
Թռչնաքաշտ, որ մեծամեծ են եւ սեւաթոյր, սլացաւ վերուստ ի վայր, եւ կամեցաւ յափշտակել ինչ ի սեղանոյն. (Ուռպ.։)
to strike with the flat of a sabre.
ԹՐԱԾԵԾ ԱՌՆԵԼ. Թրով ծեծել. կտրատել.
Հրամայեաց թրածեծ առնել զնա. (Հ=Յ. փետր. ՟Ա.։)
sword-fish.
phenix (bird).
cf. Թրայիանէ.
• տե՛ս Թրիանէ։
oxalic (acid).
saccharate, oxalate.
good speaking, flattering, fawning, deceitful.
• «ճարտարախօս» տե՛ս Թեր.
• Petersson LUA 1916, 90 (առ Pokorny 1,744) հնխ. tor-«բարձրաձայն» արմա-տից, որի ժառանգները տե՛ս ընթեռնուլ բա-ռի տակս
Որ ստէպ թռթռայ. դիւրադարձ. ճարտար, պատիր. սուտակասպաս. քաղցրաբան.
Ճարտարութեամբ եւ թրթրակ լեզուի խաբէութեամբն գորովեն զմեզ. (Կոչ. ՟Դ.) յն. բարելեզուութեամբ, կամ քաղցրաբանութեամբ εὑγλωττία suaviloquentia, facundia։
creaking (wheels);
cf. Թրթռուն.
cf. ԹՐԹՐԱԿ. իբր Դիւրաշրջիկ, կամ սրընթաց եւ շառաչողական.
Ջանացաւ ի խռովել ի շաչիւն կառաց թրթրականաց. (Սեբեր. ՟Ժ՟Ա։)
cf. Թրծուն.
belt, shoulder-belt.
rag, tatter;
glass beads, rings;
trifles, toys.
• (սեռ. -ի). անստոյգ բառ. մէկ անգամ գործածուած է Եղիշ. ը. էջ 127 «Ո՜ յիմաստուն վաճառականաց զպատուական մարգարիտն փոխանակիցէ ընդ անարգ թր-րուշայի».-գործածութեան տեղից յայտնի է որ պիտի նշանակէ «կեղծ մարգարիտ, թրք. րչա»։ Ունի նաև Քաջունի հտ. 2. 58։
• Բառարանները մեկնում են զանազան ձևերով. այսպէս՝ Հին բռ. «թրօշակ կամ թրուշակ. անարգ կամ անգէտ, և կարթ. կամ թրուանշա, անաետան»։-Բառ. երեմ. էջ 122 թրուանշայ «անպի-տան» և թրուշակ «անարգ»։-ՀՀԲ չունի թրուշայ, այլ սրա փոխարէն թրու՝ որ տես առանձին։-ՆՀԲ. «թուի դրօշ, պրս. տիրէֆշ, իբր փերթ կտաւոյ... որպէս և տիւրիյշէ՝ է ազգ թաշկինակի»։-ՋԲ «փերթ կտաւոյ, քուրջ. կամ տաշեղ և կամ ուլունք»։-ԱԲ «քուրջ, ուլունք, որ և իցէ չնչին՝ հասարակ բան».-իսկ ՀՀԲ-ի հաւատարիմ հետևորդ ՓԲ ան-գիտութեամբ նշանակել է թէ՛ թրու և թէ՛ թրուշայ ձևերը։-Հիւնք. ուղիղ է հասկանում «սուտ, շինծու մարգարիտ», սայց սխալ է մեկնում իբրև պրս. duiri sāh «թագաւորական մարգարիտ», ծաղ-րական մտքով (durr արաբերէն բառ է, ուստի մեզ հետ գործ չունի)։ ԳԲ էջ 534 ունի թրուշայ «քուրջ, ուլունք, որևիցէ չնչին հասարակ բան», իսկ էջ 397 դը-րուշայ «ադամանդի նմանող բաղադրու-թիւն, սրչայ, strass» իբրև գաւառական բառ, վերջինը շատ հետաքրքրական պի-տի լինէր, բայց կարծեմ սխալման ար-դիւնք է։ Փորթուգալ փաշա, Եղիշէ 421 պազենդ. տարեօշ, յգ. տարեօ շա՛ «աղ-քատ, տնանկ»։-Բոլորովին տարբեր է Երև. թրիշա «կտոր, մաս», որ փոխա-ռեալ է պրս. [arabic word] tiraša «տաշեղ» բառից։
Բառ անյայտ, որ թուի Դրօշ. պ. տիրէֆլ. իբր փերթ կտաւոյ. քուրջ. պէզ փարչասը. որպէս եւ տիւրիւյշէ ՝ է ազգ թաշկինակի.
Թրօշակ կամ թրուշակ, անարգ, կամ անգէտ. եւ կարթ. կամ Թրուանշա, անպիտան։ Վասն որոյ տարտամ մնայ իմաստ բանիս.
Ո՞ յիմաստուն վաճառականաց զպատուական մարգարիտն փախանակիցէ ընդ անարգ թրուշայի (մի ձեռ. թրօշացն). (Եղիշ. ՟Ը։)
bathed, wetted, moistened;
cf. Թուրջ.
Թրջեալ. թացեալ. գ. Թրջել. թանալն. թրմումն.
Մանիքեցիքն, որ ի թրջած յարդիցն զտրտմութիւն պահոցն կեղծաւորին. (Կոչ. ՟Զ. յն. յարդիցն ջրովք։)
gathering manure.
κοπρώνυμος, καβαλλήνος Որ ժողովէ եւ կամ տայ ժողովել զթրիք, կամ զաղբ անասնոց. իբր թարգմանութիւն յն. ձայնիցս՝ գօբրօ՛նիմօս, եւ գավալլինօս. որ են թրքանուն, թրքաբաշխ, եւ ձիական կամ գրաստական.
Կոչեցաւ կաւալինոս, այսինքն թրքաժողով. զի հրամայեաց թրիք ժողովել, եւ արկանել յալիս գետ յոլով բեռինս թրքաց. (Սամ. երէց.։ Վրդն. պտմ.։)
like hushes, hushy.
Թփոյ նման։ Ոսկիփոր.։
full of spittle;
— առնել, cf. Թքակոծեմ.
Թքով լցեալ.
Երեսք թքալիցք, եւ ծնօտք ապտակեալք. (Եղիշ. խչ.։)
Թքալից եղեալ, ապտակեալ, կռփեալ. (Խոսր. պտրգ.։)
Թքալից առնել. (Ճ. ՟Ա.։)
to spit upon;
to scorn, to despise, to shower down abuse on.
ԹՔԱԿՈԾ ԱՌՆԵԼ ԹՔԱԿՈԾԵՄ. Իբրու թքովք քարկոծել. թքանելով ձաղել. թուքումուր տալ.
Հրամայէ թքակոծ առնել. (Լաստ. ՟Զ։)
Ի լոյս ածեալ զմահու դարանն՝ թքակոծեցին զնա. (Մամիկ.։)
ԹՔԱԿՈԾ ԱՌՆԵԼ ԹՔԱԿՈԾԵՄ. Իբրու թքովք քարկոծել. թքանելով ձաղել. թուքումուր տալ.
Հրամայէ թքակոծ առնել. (Լաստ. ՟Զ։)
Ի լոյս ածեալ զմահու դարանն՝ թքակոծեցին զնա. (Մամիկ.։)
cf. Թքակոծեմ.
cf. Թքանոց.
to spit;
to spit out;
to spit upon, to fling, to cast, to spout;
to vomit, to throw up;
to slight, to disdain, to contemn openly, to treat with scorn, to point one's finger at, to set at nought;
ընդ երեսս՝ յերեսս ուրուք —, to spit upon a person, in his face.
Ի բաց թքեր զդառնութիւն. (Մաշկ.։)
Զի մի՛ իսկոյն ի բաց թքցէ զծաղիկն գունոյն. (Ոսկ. գծ.։)
ԹՔԱՆԻԼ. կր. Թուք ընդունել. թքով անարգիլ, եւ ի բաց մերժիլ.
եւ ն. πτύω, ἑμπτύω spuo, despuo, conspuo, inspuo, sputo Թուք ի դուրս տալ, եւ արկանել ի վերայ այլոյ. թքնել. թիւքիւրմէք.
Եթէ հօր իւրոյ թքանելով թքեալ էր ընդ երեսս նորա։ Թքցէ ընդ երեսս նորա։ Թքին ընդ երեսս նորա։ Թքեալ ի նա։ Եթուք անդր (յունկն)։ Եթուք յաչս նորա։ Եթուք ի գետին. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Բ. 14։ ՟Ի՟Ե. 9։ Մտթ. ՟Ի՟Զ. 67։ ՟Ի՟Է. 30։ Մրկ. ՟Է. 33։ ՟Ը. 23։ Յհ. ՟Թ. 6։)
Թքէ՛ք յերեսս նորա. եւ թքին. (Հ=Յ. յուլ. ՟Ժ՟Դ.։)
Նմանութեամբ, Մերժել անարգանօք.
Ձեռի ներէց լինէր թքանել անարգել զպաշտօնս նոցա. (՟Բ. Մակ. ՟Զ. 19։)
Զվայելչութեամբ արհամարհեցին, եւ թքին զմեծութիւնս եւ զպատիւս. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
Օրինական խտրութիւնս ի բաց թքանեն. (Մեկն. ղեւտ.։)
ԹՔԱՆԵԼ. Ի դուրս տալ, արտաքս արկանել զիմն ո՛ր եւ է օրինակաւ. ի բաց ընկենուլ.
Հրամայեցաւ ի տեառնէ վիշապ ձկանն, եւ եթուք զնա ի ցամաք. (Յովն. ՟Բ. 11։)
Յորոց սարսէինն, զնոսա թքեալ արտաքս ծովուն՝ մերկս անզէնս, անթաղս տեսանէին. (Ոսկ. ես.։)
Ծով ... թքանէ զփրփուրն արտաքս. (Պիսիդ.։)
Ի բաց թքանիցէք եւ ընկենուցուք ի մտաց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)
Առաջին անկեալ սերմնն զայլսն իբրեւ զաւելորդս ի բաց թքանէ. (Եզնիկ.։)
Ի բաց տայ թքանել (հողոյ եւ ջրոյ) զմարմինս զոր կորուսին. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Զ։)
Սա է՝ որ ապտակեցաւ, սա է՝ որ թքաւ ընդ երեսս. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
Ի ձեռնադրութիւն գալոյ ի բաց թքցի. (Կանոն.։)
spitting-pan or box, spittoon.
cf. Թքանոց.
ptyas (sort of asp).
πτόας ptyas Քարբ՝ որոյ թուքն է թունաւոր քան զայլոց վիշապաց.
Զթունաւոր սողունս, զքարբս, զթքաքարբս. (Վրդն. ծն.։)
to shake, to jolt, to move violently;
to heat down;
to throw down, to overturn;
to drive away, to repel, to remove;
to wink;
— զփոշի, to shake off the dust;
— զանկողին, to make or shake up the bed;
— զքուն, to shake off sleep;
— զլուծ, to throw or shake off the yoke;
— զքաղաքն, to shake, to tremble;
to destroy, to ruin;
— զսուր, to brandish a sword;
յական —, in the twinkling of an eye.
ἑκτινάσσω, ἁποτινάσσω excutio ἁποσείω amoveo. կամ ἑκρυέω effluo, defluo ἑκπίπτω excido եւ այլն. կամ Թափելով թափել. ի բաց թափել. ի վայր հոսել ցնցելով կամ հարկանելով. ի բաց ձգել. ընկենուլ. մերժել. ցրուել. կր. մեկնիլ. ցրուիլ. ի բաց գնալ. մերկանալ. թափթփել, թօթվել, հովթփել, ձգել. ... կր. մէկ դի երթալ. ... եւ այլն.
Թօթափեաց տէր զԵգիպտացիսն ի մէջ ծովուն. (Ել. ՟Ժ՟Դ. 27։)
Թօթափեցին զսափորսն՝ որ ի ձեռս իւրեանց. (Դտ. ՟Է. 19։)
Թօթափել զփոշի, զարկանելին, զտունկս, զտերեւս, եւ այլն։ Թօթափէ զձեռս իւր ի կաշառոց. (Ես. ՟Լ՟Գ. 15։)
Ի բաց թօթափել այսուհետեւ զամենայն չարութիւն. (՟Ա. Պետ. ՟Բ. 1։)
Թօթափեցան ի գանձից իւրեանց. (Եփր. ել.։)
Ծանր է թօթափել զքուն միջօրէի. (Կլիմաք.։)
Թօթափեալք զքուն մահու՝ զուարթնոց երկնից հետեւեցան. (Շար.։)
Վասն որոյ մեք թօթափիմք յամենայն ընչից մերոց. (Եփր. եբր.։)
Կայծակունք թօթափէին ի նոցանէ իբրեւ ի փայլատականց պղնձոյ. (Եզեկ. ՟Ա. 7։)
Ժողովուրդն թօթափեցան ի նմանէ։ Թօթափեցան զօրքն ի նմանէ. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Գ. 7։ ՟Ա. Մակ. ՟Թ. 7։)
Թօթափեցաւ ամբոխ նորա ի նմանէ. (Խոր. ՟Ա. 31։)
Խոստովան լիցի, եւ թօթափեսցի յանօրէնութենէ իւրմէ. (Մծբ. ՟Է։)
Մինչեւ յախտէն յայնմանէ թօթափեսջիք. (Ոսկ. յղ. պոռնկ.։)
ԹՕԹԱՓԵԼ, իլ. որպէս Շարժլել. սասանեցուցանել շարժմամբ. եւ Շարժլիլ յահէ. դողալ.
Թօթափեաց Աստուած զքաղաքս ամենայն, եւ ապարանք կործանեցան. (Ոսկ. գծ.։)
Դեռ եւս սրտակտուր թօթափին. (Լմբ. պտրգ.։)
Կամ որպէս Փարատիլ.
Ախտքն դիւրաւ թօթափին ի մարմնոցն. (Կանոն.։)
Մերկացոյց զսուսերն ի վերայ առաջնոյն, եւ թօթափէր՝ զարհուրեցուցանել զնա. (Վրք. հց. ձ։)
ԹՕԹԱՓԵԼ ԶԱՐՏԵՒԱՆՈՒՆՍ. Ստէպ ստէպ թարթափել զաչս, բանալ եւ փակել.
Շրջշրջէր զաչս իւր, թօթափէր զարտեւանունս իւր, եւ թողացուցանէր տողունս ի վերայ պարանոցին. (Ճ. ՟Ա.։)
ԹՕԹԱՓԵԼ (այսինքն թօթափիլ) ԱԿԱՆ. ῤιπή, ῤοπή Քթթել, թարթել, թարթափել աչաց. որպէս Վայրկեան. րոպէ. (յն. րիբի՛, րօբի՛, որ է ձգուած. ճօճումն) աչք բանալ գոցել մը.
Յանկարծակի յական թօթափել. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Ե. 62։)
Որպէս յական թօթափել անդրէն ամփոփին. (Յճխ. ՟Բ։)
Յական թօթափել ի ձեռն հրամանի կատարեցան գործք. (Եփր. ծն.։)
Զհարկ քնոյ ի թօթափել ական վճարէր. (Կորիւն.։)
Դիւրաւ ժողովին պտուղք արդեանցն, որպէս թէ ի թօթափել ական. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 33։)
to arouse, to agitate one's self;
to go away, to retire;
to be dispersed, dissipated;
to sparkle, to throw out sparks, or flashes of light;
to fall, to be despoiled, deprived of, to lose.
quake, shock;
— սրտի, palpitation;
— ական, wink of the eye.
τυναγμός, ἑκτυναγμός, ἑντυναγμός concessio, excussio Թօթափելն եւ իլն, ըստ ամենայն առման.
Փոշւոյ ոտիցն թօթափման. (Նար. ՟Ի՟Գ։)
Մի՛ շաղախիցիս ի թօթափման նորա. (Սիր. ՟Ի՟Բ. 15։)
Թօթափումն եւ ձգտումն եւ սոսկումն սրտի. (Նաւում. ՟Բ. 10։)
Արագ քան զական թօթափումն. (Երզն. մտթ.։)
glands.
Հերք, խաղճմունք (կամ խողճմունք), եղնդունք. (Նիւս. կազմ.։)
grapes;
պտուղ —ոյ՝ —ապտուղ, a grape;
կուտ —ոյ, grape-stone;
խակ —, աղոխ, sour -;
կթել զ—, to gather -;
արիւն —ոյ, wine.
• (եզ. սեռ. -ոյ, յգ. սեռ. -աց) փխաղող» ՍԳր. Կոչ. որից խաղողադառն Մծբ. խաղողեփեաց «մի տեսակ միջատ» Վե-ցօր. 162. խաղողաբեր Ոսկ. յհ. մկ. Արծր. խաղողենի Ոսկիփ. խաղողիկ «մանր խա-ղող» Գաղիան. «լեզուակ, մակալեզու» (հե-տևողութեամբ յունարէնի) Գաղիան. շնխա-ղող «մի տեսակ վայրի պտուղ» Վստկ. բժշ, (ճիշտ նոյն կազմութիւնն ունին պրս. [arabic word] sag-angūr և լազ. ջողոր-ղ'ուրձենի «շնխա-ղող»)։
• ՆՀԲ օղ որ խաղայ (Թաղիադեան, Ա-ռաջն. մանկանց, էջ 68 «յողի իւրում խաղ(աց)ող կամ սողալով աճող»։ Lag. Arm. Stud. § 960 յիշում է խպտ. aloli «խաղող», ոռի համար ասում է՝ թէ այնքան նման է հայերէնի, որ մին միւ-սի մայրը պէտք է որ լինի։ Հիւնք կա-կուղ բառից։ Յ. Արշէզ ՀԱ 1896, 270 և Բազմ. 1897, 50 հին եգիպտ. արէր «խաղող», ուարէր «որթ», խպտ. ալօլի, հալօլի «խաղող», սանս. հալա, հալալա «գինի» (սրանց մասին տե՛ս և գինի բառի տակ)։ Patrubány SA 1, 198 սանս. kalilās «լի» բառի հետ։ Մառ ИАН 1915, 940 մինգ. վրաց. լազ. ղ'ուրձենի «խաղող» բառի հետ ցեղա-կից։
• ԳՒՌ.-Մշ. խաղող, Մկ. Ոզմ. խաղուղ, Գոր. Ղրբ. Տփ. խա՛ղուղ, հա՛ղուղ, Ալշ. հա-ղող, Ախց. հաղօղ, Ագլ. Շմ. հաղուղ, Զթ. խmղիւղ, խmղ, Սեբ. հաղէօղ, Հճ. Ջղ. Սլմ. Վն. խավող, Խրբ. Կր. Պլ. Ռ. խավօղ, Այն. խավօխ (Բիւր. 1900, 671), Սչ. խավօխ՝, Տիգ. խmվուխ, Ակն. խավօղ, խավէղ, Մրղ. խավուէղ, խավըէղ, Երև. Պրտ. Ննխ. հավօղ. Հմշ. հավէօղ, Ասլ. հավէ՝օղ։-Շատ հետա-քըրքրական ձև է Ղրբ. սեռ. խըղվին «խա-ղողին»։-Նոր բառեր են խաղողագող, խա-ղողածառ, խաղողաքաղ, խաղողօրհնէք (= Մրղ. խավուէխնէք)։
(որպէս օղ՝ որ խաղայ) σταφυλή uva. Պտուղ որթոյ բազմահատ, նիւթ գինոյ. Խաւօղ, հաղօղ. իւզիւմ, եիւզիւմ.
Ողկոյզ մի խաղողոյ։ Զիք խաղող յայգիս նոցա։ Զարիւն խաղողոյ ըմպէին գինի.եւ այլն։
Զամնայն ողկոյզս խաղողաց. (Կոչ. ՟Թ։)
ՊՏՈՒՂ ԽԱՂՈՂՈՅ, կամ ԽԱՂՈՂ ՊՏՈՒՂ. իբր Հատ խաղողոյ. ῤάξ, ῤάγος acinus. իւզիւմ բանէսի։ (Գաղիան.։)
bearing or producing grapes.
որ բերէ յիւրմէ զխաղող.
Այգի խաղողաբեր. (Ոսկ. ի յհ. մկ.։)
Որթս խաղողաբերս. (Արծր. ՟Ե. 8։)
whose grapes are sour.
Որոյ խաղաղողն է դառն.
Այգի խաղողադառն՝ լեղահամ. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
louse-wort, peduncularia.
uvea, uveous coat of the eye.
vine.
Որթ, կամ այգի, յորում լինի խաղող.
Տայ զհովութիւն քափուրի, որ ի հնդիկս ի մէջ խաղողենւոյ հանեն. (Ոսկիփոր.։)
staphylinus;
cricket.
ԽԱՂՈՂԵՓԵԱՑ κολεόπτερος cujus prunae involucro crustaceo velut vagina quadam includuntur. որ է ՊԱՏԵՆԱԹԵՒ. Մակդիր պատենաւոր ՃՃեաց թռուցելոց, որք կամ յաւուրս եփելոյ խաղողոյն ի վեր երեւն, կամ գունով նման են հասուն խաղողոյ.
Զկէսն հերձաթեւս անուանեցին, այսինքն զարծուիս ... եւ զկէսն պատենաթեւս, այսինքն խաղողեփեացս, եւ բզէզս. եւ որ սոցին նման են. (Վեցօր. ՟Ը։)
currants, small grapes;
gooseberry;
night-shade, bane-wort, morel;
uvula.
σταφύλιον uvula. եւ եւս κύων ξυλίνη rubus canina, կամ uva spina, crespina. Մանր խաղող. եւ ինչ նման է նմա. (Գաղիան.)
ԽԱՂՈՂԻԿ. որ գրի եւ ԽԱՂԱԼԻԿ, ԽԱՂԱԼԻՔ, ՂԱՂՈՒԿ. σταφυλή uva, uvula, gurgulio. Սոսորդ. զատիկ, լեզուակ, մակալեզու. եւ ցաւ նորին. կողկողիտ, պզտի լեզու. (Գաղիան.։)
guttural, rough, harsh, hard, unpleasing, grating to the ear (language).
Թանձրաբարբառ՝ որպէս զքաղդեացիս կամ զբարբարոսս.
Զձկնորսն մարդկա առնել որսորդ, եւ զխաղտալեզու քաղդեացին հրեղէն լեզու յարդարել. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Ա։)
to be neglectful, to lose or waste one's time, to loiter.
ῤᾳθυμέω remisso sum animo, deses sum. Ծուլանալ. թուլանալ.
Որպէս որք ի ձգելոց չուանացն վերայ գնայցեն, չէ՛ հնար սակաւիկ շուշել. եւ եթէ փոքր մի հեղգայցեն, մեծամեծ չարիք գործին. (Ոսկ. ՟ա. թես. ՟Թ։)
cf. Ճիւաղ.
cf. Փութով.
Ստիպէին, զի շուտով կորուսցէ զնոսա։ Մկրտեալ զտղայս շուտով ութօրեայ. (Տէր Իսրայէլ. դեկտ. ՟Զ։ Հ. յնվր. ՟Ի՟Ե.։ Հ. փետր. ՟Ժ՟Գ.։)
Լինի արդիւնք տարւոյն շուտով եւ առատութեամբ. (Շիր.։)
to colour, dye or stain all round.
ՇՈՒՐՋԳՈՒՆԵԼ. Շուրջանակի գունագեղել կամ ներկանել.
Խրատ տայ օձն, գեղեցկագունութեամբ իմն եւ հեշտութեամբ պայծառութեանն զպտուղն շուրջգունեալ։ Զի եւ ոչ իրաւացի իսկ էր ի լուսաւոր աստուծոյ ձեռացն ստեղծեցելումն խաւարային իւիք եւ սեաւ տեսակաւ շուրջգունել (այսինքն իլ). (Նիւս. կազմ. եւ Նիւս. երգ.։)
to wall, to surround with walls, to close up with masonry, to wall up;
to build.
ՈՐՄԵԼ ՈՐՄԻԼ.Որմով պատել. պարսպել.
Քաղաք որմեալ՝ պատուիրան ամրութեամբ. (Խոսր. պտրգ.։)
Առեալ զփայտատ, քակեալ զդուռն սենեկին, որ որմեալն էր. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Է. ձ. (տպ. յոր մտեալն էր)։)
saliva, spittle, slaver, drivel, pituite, phlegm.
Ցաւովք կլանիցեմք զտողիս։ Կլից զտողիս իմ։ Ասեն՝ թէ կըսնեն զտողիս իւրեանց. (Իսիւք. յոբ.։)
Արտաթորութիւնքն՝ եօթն. արտասուք, խլենք, տողուկք ... քիրտն. (Փիլ. այլաբ.։)
Մինչեւ ցաւոք կլանիցեմ զտողուկս (կամ զտողուս, կամ զտողունս) իմ. (Յոբ. ՟Է. 19։)
Թքեալ ի նա. եւ նա ի բաց ջնջէր յինքենէ զառ ի թշնամեացն տողուսն (կամ տողուկսն). (Պտմ. աղեքս.։)
Միայն ջերմինս եւ կծուինս տայ կերակրել տկարացելումն, զի զտողսն հատցէ ի խոնարհ, եւ օգնականութիւն ահեկին կողման եւ փայծղան. (Մագ. ՟Հ՟Թ։)
vine.
Որթ խաղողոյ.
Չտեսանե՞ս զթզենիդ եւ զտոյլիդ. ի կորեկանէ թզոյ, եւ ի կտոյ միոյ խաղողոյ եղեն այնպէս. (Բրսղ. մրկ. (ա՛յլ ձ. տելի. cf. ՏՈՐՐ.։)
to torment, to harass, to vex, to ill-treat.
ռմկ. տոճկել. Խոշտանգել. տանջել. չարչարել. մաշել.
Տոշկեն զկեանս իւրեանց ի հեշտ ցանկութիւնս։ Ազգի ազգի հարուածովք (զեգիպտոս) տոշկեալ չարչարեցեր. (Փիլ. լին. ՟Ա. 87։ Թէոդոր. խչ.։)
Տոշկել. ողորկել. կամ տանջել. (Հին բռ.։ Լծ. փիլ.։)
Իսկ նոր ձ. (Փիլ.) փոխանակ տոշկելոյ՝ մեկնաբար գրէ մաշել։
to burn, to set on fire, to fire.
ՏՈՉՈՐԵՄ ՏՈՉՈՐԻՄ. ἁνάπτω, φλογίζω, συγκαίω, -ομαι accendo, incendo, inflammo, -or;
ardeo, ferveo. Չարաչար այրել, իլ. կիզուլ. վառել. լուցանել. բորբոքել. արծարծել, իլ. երել. բռընկցնել, բռընկիլ.
Բորբոքեալ տոչորի ի գեհենի։ Տոչորելով տոչորեսցի. (Յկ. ՟Գ. 6։ Երեմ. ՟Խ՟Ը. 9։)
Որպէս հրով տոչորէ եւ վառէ ցանկութեանն բոց. (Յճխ. ՟Թ։)
Զի թէ առ այժմ հուր ոչ անկեալ յերկնից տոչորէ երագապէս. (Խոսր.։)
Բորբոքեալ մեղքն ի նմանութիւն հրոյ՝ տոչորեցան եւ բարկութիւնքն եւ սրտմտութիւնքն աստուածութեանն։ Ընդէ՞ր դուք ընդ նոսա այրեալ տոչորեցայք (կամ տոչորիք). (Ագաթ.։ Եղիշ. ՟Գ։)
Զի մի՛ տոչորիցիմք մեք յայնպիսի արեգակնէն, որ ի վերայ մերկ գլխոյ առաւել եռաց. (Նիւս. երգ.։)
Վառեցին զհուրն. իսկ իբրեւ իուրն տոչորեցաւ ուժգին։ Տոչորեցաւ հակառակութիւն։ Հուր տապախառն տենտոյ վառեալ տոչորէր ի նմա։ Լոյս ճրագացն եւ կանթեղացն բորբոքեալ տոչորէր։ Ահա այժմ նորահատ տոչորեցաւ բոց. (Եւս. պտմ. ՟Դ. 15։ ՟Բ. 40։ ՟Ա. 8։ Փարպ. Թէոդոր. մայրագ.։)
ՏՈՉՈՐԻԼ. նմանութեամբ, Վառիլ սրտի. անձկալ. տարփալ. պասքիլ ոգւով.
Աստուածային ցանգութեամբ տոչորէր. (Ճ. ՟Ա.։)
Տոչորեցայ յառ քեզ տռփանացդ. (Լմբ. սղ.։)
Անզաւակութեանն տենչանօք տոչորեալ։ Անջուր պասքութեամբ տոչորեալ. (Անան. եկեղ։)
Եւ Ծաւալիլ որպէս հրդեհ.
Զի խոնարհուեւեամբ իւրեանց հալածեսցեն զպարծանսն՝ որ տոչորեցան ի կորնթացիսն. (Եփր. ՟ա. կոր.։)
to be burning on fire, in a glow, to glow;
to be fired, to long, to burn, to be eager or impatient;
—եցայ յառ քեզ տռփանացդ, thy love burned in my heart.
burning, devouring.
Ի վեր բարձրացուցիչ զբոցն տոչորիչ. (Յհ. կթ.։ եւ Գանձ.։)
burning, conflagration, torrefaction;
ardour, fervor.
Սոդոմայեցւոց հրով տոչորումն ... Ի տոչորումն պատժոց։ Հրոյն տոչորումն ... Զտոչորումնահագին. (Յճխ. ՃՃ.։)
Անշէջ տոչորումն վերին արփոյն. (Մխ. այրիվ.։)
Զբորբոքեալ տոչորումն չարին։ Ծարաւով տոչորման մեղացն։ Զիղձ տարփման տոչորման հոգւոյն։ Տոչորումն երաշտութեան. (Յկ. կթ.։ Խոսր.։ Լմբ. պտրգ.։)
to be tied by a string.
Տոռամբ կապիլ. չըւնով կապուիլ.
Տոռնին գազանք։ Իբրեւ զշուն տոռնեալ. (Վրդն. սղ.։ Լաստ. ՟Ի՟Գ։)
to swell, to bloat, to puff up;
to rot, to putrefy.
φλεγμαίνω ardeo, aestuo, tumeo, intumesco. Ուռնուլ, այտնուլ մարմնոյ ախտացելոյ ջերմութեամբ արեան, կամ օտար տապով.
Նմանեցաւ ջրգողելոյ, որ ուռուցեալ տորոմեալ իցէ։ Այտուցեալ տորոմեալ էք, ա հպարտութեամբ։ Չտեսանիցե՞ս, որ ղժանտ ուխտն ունիցին, զիա՞րդ այտուցեալ տորոմեալ շրջի. (Ոսկ. մտթ. Ոսկ. փիլիպ. Ոսկ. եբր.։ Ըստ նմին եւ Սարգ. ՟բ. պ. ՟Դ։ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Զ։)
Ըստ օրինի հերովդիայ ախտակրութեանզ տորոմեալ խղխայթմամբ. (Արծր. ՟Դ. 8։)
to bud, to shoot, to sprout, to put forth buds.
ՏՈՐՐԵԼ կամ ՏՈՐՐԻԼ. Շառաւիղս եւ ոստս արձակել.
Ի տորրելոյ տնկոցն շատանան ծառք. (Նեղոս.։)
Tobe or Tybi (the fifth month of the ancient Egyptian solar year).
ՏՈՒԲԻՂ կամ ՏՈՒԲԻ. Ամիս եգիպտացւոց՝ համեմատ դեկտեմբերի եւ յունվարի։ (Պտմ. աղեքս. յորմէ եւ Խոր. ՟Գ. 62։)
ՏՈՒԲԻՂ կամ ՏՈՒԲԻ. Ամիս եգիպտացւոց՝ համեմատ դեկտեմբերի եւ յունվարի։ (Պտմ. աղեքս. յորմէ եւ Խոր. ՟Գ. 62։)
to amerce, to fine, to mulct, to punish with a fine.
ζημιόω, -ομαι mulcto, punio, -or ἁποτίω, ἑκτίω , ἁποτινύω, δίδωμι solvo, exsolvo, repenso, rependo, do. Տուգանել. տոյժս՝ վրէժս պահանջել. վնասել. պատժել. զրկել. ճերիմէի տակ ձգել, վճարել տալ, կլկլցնել, թագլաթամագ.
Խրատեսցեն զնա, եւ տուժեսցեն ի նմանէ հարիւր սիկղ։ Տուժել զայր արդար չէ՛ բարւոք. (Օր. ՟Ի՟Բ. 19։ Առակ. ՟Ժ՟Է. 26։)
Տուժել զանհաւանեալն թուեցեալ տուժիւն։ Տուժել տուժաւն առաջնոյն. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Ստուգիւ տուժեցից ի քէն զերաշխաւորութիւն դորա։ Տուժեմք զեղբարս։ Զի մի՛ տուժեսցես զհօտն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Է։ Սկեւռ. լմբ.։)
Յորժամ տեսանիցէ երկայնմտութեամբ զաստուած տուժեալ. մանաւանդ եթէ զաստուած տուժէ։ Բայց ինձ ոչ անվտանգաւոր՝ տուժել զաստուածութիւնն։ (Առ որս. ՟Ժ՟Գ. ՟Ժ՟Դ։)
to pay a fine, to indemnify, to make amends, to recompense.
կ. եւ հ. Տուգանիլ. կրել վնաս իբր ի պատիժ. կորուսանել. վճարել զտոյժս. ճէրիմէն քաղել.
Զաշխարհս ամենայն շահեսցի, եւ զանձն իւրոյ տուժեսցի։ Որ ինչ իցէ մարդոյ, ընդ անձին իւրոյ տուժեսցի։ Զգազանաբեկ ես յանձնէ տուժէի։ Ինչ՝ զոր ոչ յափշտակեալն էր (իմ) տուժէի նոցա։ Զամենայն պատմուճան տուգանօք տուժեսցին։ Զխափանածոյ նորա եւ զբժշկութեանն տուժեսցի։ Տէր հորոյն տուժեսցի արծաթ։ Տուժելով տուժեսցի ցուլ ընդ ցլուն։ Տուժելով տուժեսցի.եւ այլն։
Զմեծամեծս տուժին։ Ո՞րպէս զյաւիտենականն տուժեցայց։ Զամենայն տուժեցան։ Ընդ որոյ զփրկականն տուժեցաւ ժամանակ։ Զբիւրաւոր բարեացն զնաւն բեռամբն տուժեցան. (Առ որս. ՟Ժ՟Է։ Նար. ՟Է։ Իգն.։ Մաշկ.։)
Տուժի յաստուծոյ. (Շ. մտթ.։)
giver, donor.
Զարմանամք ընդ շնորհս պարգեւաց տըւչին. (Եւս. պտմ. ՟Ժ. 1։)
δίδων, δῶν, δότης, δοτήρ dans, qui dedit, dator. Տւօղ, որ ետն կամ տայ.
Փառաւոր առնէին զաստուած՝ զտուիչն այնպիսի իշխանութեան՝ մարդկան. (Մտթ. ՟Թ. 8։)
Տուիչ բարեաց։ Որ կենաց տուիչ է, եւ դարմանիչ։ Գեղեցկութեանն տուիչ ինքն է, եւ բարութեանն՝ զանիշխանութիւնն արար պատճառ։ Զտուիչ եւ զլցուցիչ ամենայն բարութեանց։ Տուիչ պարգեւաց է ինքնաբուն բարի։ Զտուիչ ն ամենայն շնորհաց. (Յճխ. Եզնիկ.։ Փարպ.։ Նար.։ Սարգ.։)
Զի ի ճշմարիտ տըւչէ անտի ընկալցին զամենայն բարութիւնս։ Եթէ տըւչին սահակայ (տեառն աստուծոյ) վկայութեամբ իւրով զբանն սառայի ոչ հաստատեալ էր. (Եփր. համաբ. եւ Եփր. ծն.։)
day's, belonging to the day, diurnal.
Իբր Տուընջեան, այսինքն Տուընջենային.
Հասեալ ի տունջէն ժամուն՝ անկանէին ի վերայ թագաւորին. (Բուզ. ՟Գ. 21։)
cf. Տուումն.
Ըստ առ ի յերրորդական տուողութենէն՝ ըստ երից ամանակաց պիտոյից, ըստ մարմնոյ եւ շնչոյ եւ հոգւոյ. (Քերթ. եկեղ.։)
cf. ՏՈՒՉՈՒԹԻՒՆ (ըստ ՟ա. նշ).
gift, donation;
manipulation.
δόσις donatio. Տուեալ լինելն, եւ ատլն.
Սուրբ արա ի ձեռն տըւման հոգւոյն, եւ ուղիղ հաւատոյն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 36։)
cf. Տոյժ.
Տուրժ սակաւ ինչ մեծագոյն եգից թերեւս ի վերայ սպառնալեաց տուրժիւն։ Առանց տուրժի. (անդ. ՟Դ։)
Զնախատանս եւ զտուրժս ունելով։ Իցէ տուրժն առ այսոքիւք ոչ նուազագոյն. (անդ. ՟Է։)
cf. Տուժիմ.
Վասն միոյ պահու զայնքան վաստակս կամիս տուրժել. (Վրք. հց. ձ։)
Տուրժիցի ընչիւք եւ անարգանօք։ Տուրժեցի ամի ամի այսչափ։ Տուրժեցի աւուր աւուր դամ մի. (Պղատ. օրին. ՟Դ. ՟Զ։)
tax giving, paying tribute, being tributary.
Տուրս տալն. հարկատուութիւն, եւ Կաշառք.
Ետուն ի սուլտանն տուրտուութեամբ զծագն զապլճէս։ Նենգութեամբ եւ տուրտուութեամբ սպանաւ. (Հեթ. պտմ։ Մարթին.։)
to beat with a batlet;
to ram, to drive in;
to tread under foot.
Բախել ծեծել թափչի փայտիւ զհանդերձ ի լուանալն. որպէս եւ ոտամբ հարկանել՝ հանգոյն դոփելոյ ձիոց.
Էառ ի թափչէ միոջէ զտոփանն, որով զհանդերձն տոփէր. (Եւս. պտմ. ՟Բ։)
Յուսիկ զպատկեր պոռնկին իբրեւ զանօթս կաւագործաց խորտակէր, եւ տոփելով ի վերայ ոտամբ՝ բարբառէր. (Երզն. լս.։)
cf. Տպագրող.
desirable, worthy of possession.
Տռփալի. տարփալի. ցանկալի. տենչալի.
Պա՛րտ է մեզ զերանելին զայն եւ զտռփելի հուրն վառել ի մեզ. (Վրք. հց. ՟Դ։)
Տռփելի եւ ոսկի եւ քարինք ... Ստերիւրեալ գեղն մարդս արար զնոսին տռփելի. (Լմբ. իմ.։)
Զի մի անարժանք լինիցին տռփելեացն. (Դիոն. թղթ.։)
desirous;
amorous.
վր. տռփիա՛լի. Ցանկացօղ, տենչօղ, եւ տռփոտ.
Ճշմարտութեանն պատուիրանաց եմք տռփօղք. (Պրպմ. ձ։)
Վերին իմաստութեանն տռփողքն. (Համամ առակ.։)
Շուրջ կացուցեր զտռփօղսն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
passionate, impassioned, amorous, smitten with love or desire.
Մոլեալ ի տռփիս, տռփաւոր. ցանկասէր.
Վավաշն այն եւ տռփոտ՝ կաթոտն շամիրամ. (Յհ. կթ.։)
to sour, to render acrid.
ՏՏՊԵԼ ՏՏՊԻԼ. Տտիպ առնել, լինել.
Տտպելով՝ զարդ զգործած կաշին գխտորով կամ նռան կեղեւով. (Մխ. բժիշկ.։)
sour taste, acidity, acrity, pungency, acerbity, harshness.
Տտիպն գոլ. թթուութիւն իմն անախորժ՝ զսպիչ կամ կծկիչ լեզուի, ո՛չ թթու կամ կծու, այլ կսկծեցուցիչ. որպէս ի տհաս միրգս եւ ի կեղեւս։ (Բժշկարան.։)
hem.
Զոսկեճամուկն. տրէզն է խայտիւն յուս եւ ի կուրծս. (Գէ. ես.։)
Կար. կարուած. զօդ եւ եզր. ժապաւէն. տէրզ, թիրիզ.
plate, disk.
Բառ յն. τρύβλιον , որ թարգմանի ի մեզ Սկաւառակ, ափսէ, կոնք, եւ խնկաղաց.
Տրիվղոն սկաւառակ է բոլորակ եւ խոր. (Շիր. չափ եւ կշռ.։)
inexperience.
ἁπειρία imperitia. Տրմուղ եւ անփորձն գոլ. անվարժութիւն.
Զլուծն առ զայրանալ տրմղութեանն խորտակիցեն (երինջքն). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6։)
to divide, to sort.
(լծ. հյ. ցրուել. մանաւանդ յն. տիէրէ՛օ ). διαιρέω divido, distribuo, distinguo. Տրամատել. բաժանել. բաշխել եւ որոշել. զատուցանել. մեկնել. ի բաց քեցել. զանազանել. բաժնել, զատել.
Զոր ունինն՝ հաւասար տրոհել յինքեանս. (Խոր. ՟Բ. 59։)
Այլ առաւել բացառ. խնդ.
Հուրն տրոհէ զնիւթսն յիւրաքանչիւր տղտեղութեանցն. (Կիւրղ. ղկ.։)
Տհրոհել զնա ի չար մտածութենէ. (Յհ. կթ.։)
Հուր զժանգ յերկաթոյ տրոհէ։ Տ տրոհել օդեացն եւ այծեացն. (Խոսր.։)
Մի՛ տրոհեսցես ի բազմականացդ։ Իբր զդասակս դոյզն հօտից տրոհես եւ ժողովես։ Տրոհեալ ի դիմաց՝ ուրոյն զատուցմամբ։ Թէ ընդ հրեշտակսն պարակցութեան, յորմէ տրոհեցայ. (Նար.։)
Զքաղցունսն տրոհել, եւ զդառինսն ողջունել։ Զաղնիւսն եւ զյոռիսն տրոհէ ի միմեանց ... Խոտան ի պիտանեաց տրոհի։ յայնժամ զուտ ընտրութեամբ տրոհէ ոչ միայն զմարդ ի մարդոյ, այլեւ զխորհուրդ ի խորհրդոյ. (Մաշկ.։ Վրդն.։ Երզն.։)
Յայլոցն ի բաց զիս տարեալ տրոհեալ։ Բացէ ի նմանէն տրոհեալ. (Յհ. կթ.։)
cf. Տրոհումն.
ՏՐՈՀՈՒԹԻՒՆ ՏՐՈՀՈՒՄՆ. διαίρεσις, διάκρισις, διαστολή divisio, dijudicatio, secretio եւ interpunctio. Տրոհելն, իլն. բաժանումն. որոշումն. զանազանութիւն.
Վերծանելի է ըստ տըրոհութեան։ Ի տրոհութենէն զպարտունակ միտսն տեսանեմք. (Թր. քեր.։)
Տրոհութիւն ասէ զփեռեկումն եւ զորոշում բանից եւ տանց յընթերցողութեան. (Երզն. քեր.։)
Մահ տրոհութիւն եւ զատուցումն է մարմնոյ եւ հոգւոյ. (Փիլ. այլաբ.։)
Հռետորականն երիւք հանդիսիւք անսղալ տրոհութեամբ. (Մագ. ՟Է։)
Գետոյն ընդ ամենայն հոսելով՝ տրոհմամբ երկոտասանից վտակաց. (Խոր. ՟Գ. 62։)
Բաղդատական տրոհմամբ զիւրաքանչիւրոցն յատուկ ըստ տեսակի։ Տրոհումն ի գիտութիւն. (Մագ. ՟Լ՟Զ։ Շիր.։)
Կա՛մ ի մինն ասելով՝ խառնակութիւն գոլ դիմացն, եւ կամ յերիցն տրոհումն՝ ուրոյնութիւն ել կամացն. (Նար. ՟Լ՟Դ։)
Գոյից տիրօղ՝ տրոհմամբ տիրապէս՝ իւրաստեղծն հօտից տածօղ. (Նար. խչ.։)
division;
abduction;
diaeresis;
sorting, choice.
ՏՐՈՀՈՒԹԻՒՆ ՏՐՈՀՈՒՄՆ. διαίρεσις, διάκρισις, διαστολή divisio, dijudicatio, secretio եւ interpunctio. Տրոհելն, իլն. բաժանումն. որոշումն. զանազանութիւն.
Վերծանելի է ըստ տըրոհութեան։ Ի տրոհութենէն զպարտունակ միտսն տեսանեմք. (Թր. քեր.։)
Տրոհութիւն ասէ զփեռեկումն եւ զորոշում բանից եւ տանց յընթերցողութեան. (Երզն. քեր.։)
Մահ տրոհութիւն եւ զատուցումն է մարմնոյ եւ հոգւոյ. (Փիլ. այլաբ.։)
Հռետորականն երիւք հանդիսիւք անսղալ տրոհութեամբ. (Մագ. ՟Է։)
Գետոյն ընդ ամենայն հոսելով՝ տրոհմամբ երկոտասանից վտակաց. (Խոր. ՟Գ. 62։)
Բաղդատական տրոհմամբ զիւրաքանչիւրոցն յատուկ ըստ տեսակի։ Տրոհումն ի գիտութիւն. (Մագ. ՟Լ՟Զ։ Շիր.։)
Կա՛մ ի մինն ասելով՝ խառնակութիւն գոլ դիմացն, եւ կամ յերիցն տրոհումն՝ ուրոյնութիւն ել կամացն. (Նար. ՟Լ՟Դ։)
Գոյից տիրօղ՝ տրոհմամբ տիրապէս՝ իւրաստեղծն հօտից տածօղ. (Նար. խչ.։)
to rot, to become rotten, to grow putrid or corrupt, to spoil;
to fester.
ἁπορρύω diffluo, defluo. (լծ. եւ հյ. տեռիլ. եւ լտ. թէռօ. մաշել) Ծորիլ. ծիւրիլ. տորոմիլ. փտիլ. նեխիլ. հալիլ մաշիլ. քամիլ. ապականիլ. լուծանիլ. քայքայիլ.
Տրորեսցի՛ ձեռն, զի համարձակութիւն ընկալցի առ տէրն համբառնալ. (Բրս. ՟խ. մկ.։)
Գոգ նորա ասէ տրորեցաւ, եւ որդնալից եղեւ։ Տրորեցան գոգք նորա. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 8։ Եղիշ. ՟Է։)
Յորժամ անկեալ փլանի, տրորի հաստատութիւն նորա ի փլանելոյ անտի եւ ի տրորելոյ։ Հարեալ տրորեալ մաշիմք մեք ի մեղա եւ յանօրէնութիւնս մեր. (Եփր. աւետար.։)
Դալար գաւազանօք ծեծէին, մինչ զի մարմինն ամենայն տրորէր, եւ յարենէն շաղախէր. (Մաղաք. աբեղ.։)
Ի ցաւս հիւանդութեան անկեալ դնիցի, տրորիցի եւ մաշիցի։ Տեսանիցէ զուրուկ ոք անկեալ եւ տրորեալ. (Սարգ. յկ. ՟Դ։ եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Զ։)
Տրորեսցին վէրք իւրեանց. (Մծբ. ՟Է։)
Ցամաքեսցին ձկունք նոցա. ակիւղաս, նեխեսցին. սիմաքոս, տրորեսցին. (Ոսկ. ես.։)
Թիկունքն այտուցեալ տրորեցան. (Հ. կիլիկ.։)
corruption, putrefaction, rottenness;
festering.
Զոտս նորա ունէր այտումն ... եւ զգոգ նորա տրորումն, ի ծնանել զորդունս. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 8։)
Չարալլուկ ուռուցմամբ զտրորումն առնոյր մարմինն. (Արծր. ՟Դ. 8։)
cf. Տրոփումն.
ՏՐՈՓԻՒՆ ՏՐՈՓՈՒՄՆ. Տրոփելն. ոտնաձայն կոխոտման. կայթիւն. թնդիւն.
Դիւաց արուեստ են կաքաւ, նոցին գործ եւ տրոփիւնք։ Ի ծափս ձեռին, ի տրոփումն կայթելոյ կաքաւման ոտին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։ Նար. խչ.։)
to be displeased, afflicted, grieved, chagrined, to sorrow, to take to heart, to repine, to fret.
λυπέομαι, συλλυπέομαι tristor, moereo, doleo σκυθρωπάζω vultu tetrico et tristi sum στυγυάζω pro inviso habeo ἁθυμέω animum despondeo եւ այլն. Տրտում եւ տխուր լինել. տրտմութիւն կրել. տխրիլ. թախծիլ. խռովիլ. նեղիլ. վշտանալ. դժուարիլ. զչարիլ. խոժոռիլ. տրտմիլ, ցաւիլ, երեսը կախել, նեղանալ.
Տրտմեցաւ կային յոյժ։ Մի՛ տրտմիցիս ի սրտի քում զկնի տրոցն քոց նմա։ Տրտմեցաւ յովնան տրտմութիւն մեծ ... թէ արդարեւ յոյժ տրտմեա՞լ իցես ի վերայ դդմենւոյն։ Ակն ունէի, թէ ոք տրտմեսցի ընդ իս (ցաւակցութեամբ)։ Տրտմեցան ի վերայ քո։ Տրտմեսցին վասն քո։ Ուրա՛խ եմ, ո՛չ զի տրտմիցիք, այլ զի յապաշխարութիւն տրտմեցարուք։ Քանզի տրտմեցայք դուք ըստ աստուծոյ։ Տուք արբեցութիւն տրտմեցելոց.եւ այլն։
Զտրտմութիւն՝ զոր տրտմեցայք վասն խօթութեան նորա. (Ոսկ. փիլիպ.։)
Չասէ իսկ, թէ երանի՛ տրտմեցելոցն, այլ թէ երանի սգաւորացն։ Տրտմեցելոյ թերեւս ի մարդկային տկարութենէ։ Ուրախութիւն տրտմեցելոյ բնութեանս՝ բերկրեալ կոյս մարիամ։ Արբուցին տրտմեցելոց որդւոց ադամայ զբաժակն ուրախարար. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։ Պրպմ. ձ։ Շար.։)
Իբրեւ թախծեալ սգաւորք յոգի եւ ի մարմին (այսինքն հոգւով եւ մարմնով) էաք տրտմեալ. (Եղիշ. ՟Ե։)
sorrow, chagrin, affliction, dejection, sadness, melancholy;
cf. Ընկղմիմ.
λύπη, τὸ λυπηρόν tristitia, dolor, moeror, maestitia κατήφεια vultus remissus κλαυθμός fletus. Տրտմելն. տրտումն գոլ. տխրութիւն. թախծութիւն. ցաւագնութիւն. ցաւ. վիշտ. հոգ. առիթ տրտմելոյ. իրք տրտմականք.
Բազմացուցիս զտրտմութիւնս քո. տրտմութեամբ ծնցես որդիս։ Տրտմութեամբ կերիցես։ Սա հանգուսցէ զմեզ ի գործոց մերոց, եւ ի տրտմութեանց ձեռաց մերոց։ Որդի անմիտ՝ տրտմութիւն է մօր։ Ոչ եւս յաւելու տրտմութիւն ի սիրտ նորա։ Ոգի՝ որ ի տրտմութեան իցէ, թախծեալ շրջի։ Ընդ ուրախութիւնս ոչ խառնի տրտմութիւն։ Նորոգեցան ի վերայ նորա տրտմութիւնք բազումք։ Ի հովտէս տրտմութեան. եւ այլն.
Առ ի՞նչ է քոյ այդ մեր տրտմութիւնդ։ Նստոյց ի սուգ տրտմութեան զամենայն զօրականսն. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Գ։)
to grumble, to murmur, to complain, to cry out, to quarrel.
γογγύζω (լծ. գանգատել) murmuro, mussito, musso, obmurmuro καταλαλέω obloquor. որ եւ ՏՐՏՆՋԱԼ. Տրտունջ առնել. (իբր ընդ ունչս տրտմել կամ տռտռալ) քրթմնջել. շշնջել. մրմնջել տժգոհութեամբ. գանգատ ունել. բողոքել. չարախօսել զանձանց եւ զիրաց՝ որ չիցեն ըստ հաճոյս անձին. տռտռալ. մրմռալ. գանկըտիլ.
Ի լսել նորա զտրտունջ ձեր զաստուծոյ։ Այլ մեք մ՞վ եմք, զի տրտնջէք զմէնջ։ Տրտնջէին զտանուտեառնէն։ Տրտնջէին զնմանէ առ աշակերտսն։ Գիտաց, եթէ տրտնջեն վասն այնորիկ։ Զի՞նչ տրտնջեսցէ մարդ կենդանի ի վերայ մեղաց իւրոց։ Զայս տրտնջեցին երկիւղածքն տեառն իւրաքանչիւր ընդ ընկերի իւրում։ Տրտնջօղք ուսցին զհնազանդութիւն.եւ այլն։
Մի՛ տրտնջօղք ի գործ կամ յայլ ինչ իր. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
Եւ զայս տրտնջեցի քեզ իբրեւ բարեբարոյ տեառն. (Արշ.։)
cf. Տրտունջ.
Դադարեսցէ տրտնջիւն դոցայինէն. (Թուոց. ՟Ժ՟Է. 10։)
Ձանձրութիւն, տրտնջողութիւն, ցանկութիւն. (Վրք. հց. ՟Բ։ (Սամուէլ) որդի ծննդեան եւ տրտնջութեան (աննայի). Գանձ.։)
Մերժեսցես դուի քէն զբանս տրտնջման. (Ես. ՟Ժ՟Ը. 9։)
Արբ ժողովուրդն զտրտնջման բաժակն։ Բերանն՝ զբամբասանիացն, զանիծից, զտրտնջմանն։ Բարեմիտ լինել, եւ առանց տրտնջման։ Զտրտնջման բանս իբրեւ զպարսաքարս ընդդէմ աստուծոյ արձակեն. (Ագաթ.։ Խոսր.։ Ճ. ՟Ա.։ Սարգ. յկ. ՟Բ։)
Ոչ առաքին այսոցիկ տրտնջմունք, այլ՝ անլռելի գոհաբանութիւնք։ Նախատինք եւ բամբասանք եւ տրտնջմունք. (Նար. ՟Ձ՟Բ։ Վրք. հց. ՟Բ։)
cf. Տրտունջ.
Դադարեսցէ տրտնջիւն դոցայինէն. (Թուոց. ՟Ժ՟Է. 10։)
Ձանձրութիւն, տրտնջողութիւն, ցանկութիւն. (Վրք. հց. ՟Բ։ (Սամուէլ) որդի ծննդեան եւ տրտնջութեան (աննայի). Գանձ.։)
Մերժեսցես դուի քէն զբանս տրտնջման. (Ես. ՟Ժ՟Ը. 9։)
Արբ ժողովուրդն զտրտնջման բաժակն։ Բերանն՝ զբամբասանիացն, զանիծից, զտրտնջմանն։ Բարեմիտ լինել, եւ առանց տրտնջման։ Զտրտնջման բանս իբրեւ զպարսաքարս ընդդէմ աստուծոյ արձակեն. (Ագաթ.։ Խոսր.։ Ճ. ՟Ա.։ Սարգ. յկ. ՟Բ։)
Ոչ առաքին այսոցիկ տրտնջմունք, այլ՝ անլռելի գոհաբանութիւնք։ Նախատինք եւ բամբասանք եւ տրտնջմունք. (Նար. ՟Ձ՟Բ։ Վրք. հց. ՟Բ։)
cf. Տրտունջ.
Դադարեսցէ տրտնջիւն դոցայինէն. (Թուոց. ՟Ժ՟Է. 10։)
Ձանձրութիւն, տրտնջողութիւն, ցանկութիւն. (Վրք. հց. ՟Բ։ (Սամուէլ) որդի ծննդեան եւ տրտնջութեան (աննայի). Գանձ.։)
Մերժեսցես դուի քէն զբանս տրտնջման. (Ես. ՟Ժ՟Ը. 9։)
Արբ ժողովուրդն զտրտնջման բաժակն։ Բերանն՝ զբամբասանիացն, զանիծից, զտրտնջմանն։ Բարեմիտ լինել, եւ առանց տրտնջման։ Զտրտնջման բանս իբրեւ զպարսաքարս ընդդէմ աստուծոյ արձակեն. (Ագաթ.։ Խոսր.։ Ճ. ՟Ա.։ Սարգ. յկ. ՟Բ։)
Ոչ առաքին այսոցիկ տրտնջմունք, այլ՝ անլռելի գոհաբանութիւնք։ Նախատինք եւ բամբասանք եւ տրտնջմունք. (Նար. ՟Ձ՟Բ։ Վրք. հց. ՟Բ։)
cf. Տքնիմ.
Այսօր մարմինս ճգնի, տքնէ, պահէ. (Լմբ. սղ.։)
Տքնես ի հոգս. (Բրս. ապաշխ.։)
to be vigilant or watchful, to be awake, to watch.
ἁγρυπνέω, γριγορέω, ἑγρηγορέω vigilo. Տքուն՝ անքուն կալ. սկել. հսկշել. աննիջ՝ արթուն կալ ի ժամ քնոյ. արթուն կենալ, քուն չըլլալ.
Ի տապանի տքնեցաւ։ Տքնեցայ, եւ եղէ ես որպէս ճնճղուկ միայն ի տանիս։ Եթէ ոչ տէր պահէ զքաղաք, ընդունայն տքնին պահապանք նորա։ Տքնիցի առ դրունս իմ հանապազ։ նոքա տքնին վասն ոգւոց ձերոց։ Աղօթս առնել յամենայն ժամանակի հոգւով. եւ ի նոյնս տքնեսջիք ամենայն ժուժկալութեամբ. եւ այլն։
Քեզ պարտ է վասն բանաւոր հօտիդ տքնել։ Ոչ տքնիմք սակս հօտին. (Մանդ. ՟Գ։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։)
Յընթերցուածս գրոց սրբոց ... տքնել. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Զ։)