to exercise, to train up, to inure, to form;
to instruct, to discipline, to accustom, to civilize;
to educate, to polish;
— զմիտս, to inform the mind;
ի զարմանս or յապուշ —, to astonish, to surprize.
· Calfa
Կրթեա՛ զանձն քո յաստուածապաշտութիւն։ Նովաւ կրթելոցն (կամ կրթեցելոցն). (՟Ա. Տիմ. ՟Դ. 7։ Եբր. ՟Ժ՟Բ. 11։)
to narrow. to make narrow, to contract, to straighten, to restrain, to tie down, to press, to constrain;
to give trouble, to disquiet, to incommode, to inconvenience, to importune, to annoy, to trouble, to torment, to harass, to infest, to plague, to molest, to maltreat, to oppress;
զոք ամբոխին, to crowd, to oppress, to press, to squeeze;
ժողովուրդքն նեղէին զնա, he was oppressed by the throng;
էշն նեղեաց զինքն ընդ որմն, the ass thrust herself unto the wall.
· Calfa
Հրաման պատուիրանին նեղեաց զնոսա (այսինքն ստիպեաց)։ Այս է աստուած, որ նեղէ սիրովն իւրով զմահկանացուս, զի եղիցին աստուածք. (Եփր. ծն.։)
Զի մի՛ հրէօրէն եւ սաբելաբար նեղեալ եւ ամփոփեալ (ի մի անձն) զաստուածութիւնն թուիցեմք. (Լմբ. հանգ.։)
drawing a bow;
serving to launch an arrow;
cf. Նետընկէց;
— առնել, լինել, to shoot, to let fly an arrow, to draw a bow, cf. Նետահարեմ.
· Calfa
Նետաձիգ արարին ի սուրբ վկայն Քրիստոսի։ Եւ նետաձիգ արարեալ ի նա՝ աւանդեաց զհոգին առ աստուած. (Հ=Յ. յուլ. ՟Ժ՟Բ.։)
cf. Ներանձնաւոր.
· Calfa
Զանազանութիւնք ներանձնացելոցն ... աստուածութիւն ոչ բաժանի, զի մի է յերեսեան. (Քեր. քերթ.։)
internal, interior, inward;
innate, natural.
· Calfa
Անեղն, անմահն, եւ որքան այլ ինչ են այսպիսիք՝ ըստ բնութեանն ներգոյք՝ յաստուած։ Կոչէ եւ ձեռն՝, վասն ներգոյին ի նմա ամենագործ զօրութեան։ Ի ներգոյէն բարեփառութենէ նորա։ Ի ներգոյէդ ի ձեզ բարեփառութենէդ։ Ներգոյին ի նմա ի վերայ ամենեցունց գերակայութեանն։ Գիտեմ զներգոյիդ ի ձեզ հաւատոյ անշարժութիւն. (Կիւրղ. գանձ. եւ Կիւրղ. պրպմ.։)
active;
— բայ, active verb;
— քուէ, active voice;
— շնորհք, effective grace.
· Calfa
cooperative.
· Calfa
Ասէ երանելին աթանաս, նորա է մարմին ներգործակից աստուածութեանն գործոց. (Սիւն. առ գերմ.։)
to do, to act, to operate, to influence.
· Calfa
Յորժամ ներգործեսցէ. ո՛րզան, կարելին գնալ՝ յորժամ գնասցէ։ Զայսպէս կարելիս, որ չեւ եւս ներգործէ, այլ ունի զօրութիւն՝ ներգործել, ոչ ճշմարիտ հետեւանալ հարկաւորին։ Յարմարի աստուածայնոյն յաւէտախաղաց գոլն, որ է միշտ ներգործել. (Պերիարմ.։ եւ Անյաղթ անդ։)
activity, energy, force, virtue;
influence, operation;
act, deed, work;
— հաւատոյ, act of faith.
· Calfa
Եթէ բաժինք ներգործութեանց, այլ աստուած նո՛յն։ Բանսարկուն յամենայն մարդիկ տարածեաց զչարութեանն իւրոյ ներգործութիւն. (Աթ. ՟Ա. ՟Բ. եւ ՟Դ։)
effectively, in effect.
· Calfa
(Կատարէ զգործն) հոգի մտածօրէն, եւ մարմին ներգործօրէն. այսպէս եւ աստուածութիւնն մարմնով իւրով կատարէր. (Ճ. ՟Է.։)
harmonically, harmoniously.
· Calfa
Որպէս ի պարի՝՝ զանազան ձայնիւք սրագունիւք եւ ծանրագունիւք ի մի յօդաւորութիւն ներդաշնակապէս խառնելով։ Օրէնք մեր մի է՝ աստուած. եւ նորին առաջնորդելովն՝ ներդաշնակապէս ընդ նմին ամենայն տնօրինեալ լինի աշխարհ. (Արիստ. աշխ.։)
to grant pardon for a fault, to pardon, to excuse, to forgive, to be indulgent;
to permit, to allow;
to tolerate, to endure, to suffer, to support;
ներեցէք, beg pardon;
pardon me;
զայս ասեմ ներելով, I speak this by permission.
· Calfa
Ոչ ներեմք լսել ինչ յասացելոցն։ Ընդէ՞ր են վաստակք. քանզի զներեցաք չվաստակելոյն։ Զայս եւ աստուած կամեցաւ, բայց ոչ ներեցեր։ Իբրեւ մթնացաւ, ոչ ներէին չխնդրել զվարդապետն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30. 35. 42։)
to dye, to colour, to tinge;
— ի կարմիր, to give a red dye to, to dye red.
· Calfa
Սաստկացեալ աղտով ներկեր զիս ... յայնմ աղտոյ՝ ասէ յովբ, եթէ եներկ աստուած զմարդ. (Իսիւք.։)
cf. Մարդանամ.
· Calfa
Ներմարդացեալ բանիդ աստուծոյ։ Որդին աստուծոյ՝ հրաշափառ ներմարդացեալ։ Ներմարդացեալ յանարատ եւ ի սուրբ կուսէն մարիամայ աստուածածնէ. (Շար.։ Զքր. կթ.։ Մաշտ.։ եւ Ճշ.։)
cf. Ներմարմնութիւն.
· Calfa
Զմարմնաւորութիւնն եւ զներմարդութիւնն ընկալեալ համագոյ մեր։ Ըստ այնմ իմասցիս եւ զաստուած բանն ի ներմարդութիւնս։ Անորիշ ի ներմարդութենէն։ Ճշմարիտ ներմարդութեամբն մանուկ էմմանուէլ։ Զներմարդութեան տնօրէնութիւն. (Ճ. ՟Գ.։ Բրս. ղկ.։ Թէոդոր. խչ.։ Զքր. կթ.։ Գր. հր.։)
indulgence;
pardon, remission, mercy, pity;
ներողութեամբ, indulgently.
· Calfa
Ներողութեան արժանի յարդարն դատաւորէ։ Որպէս եւ ի յոբ պատմի, աստուածային ներողութեամբն զանասունս նորա հրձիգ արարեալ. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. յայտն.։)
pardon;
— խնդրել, to beg pardon or forgiveness, to apologize.
· Calfa
Ոչ կարողութեան չափով, այլ փրկչաբար ներմամբ տանջէր աստուած զեգիպտոս. (Նախ. իմ.։)
interior, internal, inner;
intestine;
intrinsic;
intimate, cordial;
underground, subterranean;
— անկիւն, internal angle.
· Calfa
Ներքին բանտ։ Սրահն ներքին։ Ներքին կողմն վարագուրին։ Ի մէջ տանն ներքնոյ։ Ներքինն եւ արտաքինն բաժակին։ Որ զարտաքինն արար, եւ զներքինն նոյն արար։ Ներքին մարդս մեր։ Ըստ ներքին մարդոյն։ Դուք զներքինսն դատիցիք, եւ զարտաքինսն աստուած դատիցի.եւ այլն։
in, into, inside;
մտանել ի —, to go in, to enter;
ընկալաւ զնա ի —, he took him in, he received him;
եդաք ի — ի սենեակն, we placed it in the room.
· Calfa
Ոչ գոյ յաստուած բնութիւն արարած ի ներքսածական եւ ստացական. (Նանայ.։)
to anathematize, to excommunicate;
to curse, to condemn;
to execrate, to imprecate.
· Calfa
Նզովելով նզովեսջիք զնա։ Նզովեցին զնա, եւ սատակեցին զնա։ Եղիցի նզովեալ (ինքն), եւ ամենայն ստացուածք նորա. եւ ինքն ի բաց եղիցի յեկեղեցւոյ ժողովրդոցն իսրայէլի։ Սկսաւ նզովել (զանձն), եւ երդնուլ. իմա՛ ասելով, օ՛ն, եւ օ՛ն արասցէ ինձ աստուած, եւ այլն։
matter, body;
element;
substance;
subject, matter;
cause, reason, grounds;
—ք, materials;
— հրոյ, matches, incentive, tinder;
— ցրիւ, diffuse matter;
— եւ տեսակ, form and matter;
խօսեսցուք զայսր —ոյ, let us discourse on this subject.
· Calfa
Ի չորից նիւթոց զերեւելիսս եցոյց. եւ ի նոյն նիւթոյ արարեալ զմարդն, եւ շնչեաց ի նա հոգի։ Կրակ ի բազում նիւթոց լինի։ Ամենայն նիւթք երկրի՝ աստուածք (հեթանոսաց). (Յճխ. ՟Դ։ Փարպ.։)
material.
· Calfa
Առ նիւթականս նախանձաւորք եղեալ՝ յաստուածայնոցն տռփռմանէ ամենայն իրօք ի բաց են անկեալք։ Փափագմամբ աստուածայնոցն իրաց՝ ի բաց զատին ի նիւթականացս այցելութեանց (այսինքն յօժարութեանց). (Դիոն.։)
idolater;
materialist.
· Calfa
Ասէին, թէ մեք ոչ եմք նիւթապաշտք, այլ աստուածապաշտք. (Մագ. ՟Ա.։)
the subject proposed.
· Calfa
Յարգոյ տօնախմբուըեանս անուն՝ աստուածայայտնութիւն. իսկ ընթերցուածոցն նիւթարկութիւն՝ փրկական մկրտութիւն. (Անթիպատր.)
material;
liquid, fluid;
worldly-minded.
· Calfa
Նիւթաւորք գոն, որպէս փայտ, քար, եւ այլք ամենայն ի տեսանելեաց։ Ոչ գոյ կարողութիւն նիւթաւո՛ր իմանալ զհոգի։ Ուսումնականն նիւթաւոր է որպէս բնաբանականն, եւ աննիւթ որպէս աստուածաբանականն. (Սահմ. ՟Ժ՟Զ։)
material, corporeal.
· Calfa
Զի մի՛ գուցէ կարծեսցուք աթոռս նիւթեղէնս։ Զինքն գիտելով աստուածայինն իմաստութիւն՝ գիտասցէ զամենայն, աննիւթաբար զնիւթեղէնս, եւ զբազումս միեղինապէս. (Դիոն. երկն. եւ Դիոն. ածայ.։)
meanness, baseness, lowness, smallness, shabbiness.
· Calfa
Մարդ զքար քանդակեալ՝ առ աստուածացոյց. եւ յանչափ մեծութենէ յայսչափ նկնութիւն իջուցեալ պաշտէ. (Կոչ. ՟Զ։)
to endeavour, to exert oneself, to take pains, to make great efforts, to strive hard, to do one's best.
· Calfa
Ի վեր՝ վերամբարձ թուէի միշտ նկրտիլ ըստ ոգւոցս իմն աստուածարելոց։ Յօժարութեամբ ամենայն սրտմտութեամբ նկրտէին, ձգտեցուցանէին զինքեանս առ ի յընթացս փութոյ. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. լիւս.։)
advancement, progress;
effort, study, diligence.
· Calfa
Զառ ի յաստուածայինսն նկրտումն. (Լաստ. ՟Ժ։)
like, similar, resembling, approaching;
equal, conformable, analogous;
v. imp. — է, it suits, it is proper, fit or becoming;
it seems, it appears;
ամենեւին — է նմա, he is as like him as can be;
— զ—ն սիրէ, like loves like;
similarly, in the same manner, alike, such.
· Calfa
Նմանիւն զնմանն հաստատեալ։ Ոչ է անպատուելի մեզ զնմանին աստուածաբանութիւն։ Գոլոյ նմանիցն՝ աստուած լինի պատճառ. (Դիոն. եկեղ. եւ Դիոն. ածայ.։)
adj. adv. cf. Նման.
· Calfa
Նմանագոյն իսկ ասաց կենարարն։ Նմանագոյնս աստուածեղէն գիրք զվիշտսն բաժակ անուանեն. (Սեբեր. ՟Գ. ՟Թ։)
cf. Նման;
imitating, following.
· Calfa
Զարժանաւորսն նմանակից արասցէ պատկերի աստուածութեան. (Ագաթ.։)
likewise, in like manner, in the same manner, conformably, equally, analogically.
· Calfa
Մարդ՝ առ ի նմանապէս ախտակցութեանց, եւ ըստ մեզ տկարութեամբք. եւ աստուած՝ առ ի ցուցմանէ անմահութեան. (Աթ. ՟Դ։)
cf. Նմանեցուցանեմ;
cf. Նմանիմ.
· Calfa
Ի նմանութենէ տեառնն՝ որ առ մեզ, մեծ է օգուտն, զի եւ մեք նմանեսցուք առ նա. քանզի եթէ ոչ ինքն էր նմանեալ առ մարդիկ, ոչ կարէին մարդիկ նմանել առ նա. այլ առ աստուած. մարդ եղեալ նմանին մարդիկ. (Աթ. ՟Գ։)
Որքան ինչ կարողութիւն է, զաստուած նմանի, որ կամին՝ զի ամենայն մարդ կեցցէ. (Մաքս. ի դիոն.։)
to render like, to assimilate, to conform, to equalize, to liken;
to imitate, to counterfeit.
· Calfa
Բազէի գեղեցկութեան եւ քաջութեան եւ թեթեւութեան նմանեցուցանէ զերագահաս եւ զամենատես աստուածութիւն։ Ահեղութեան եւ քաջութեան արծուի նմանեցուցանէ զահեղ աստուածութեան զօրութիւն Քրիստոսի. (Նար. յովէդ.։)
similarity, resemblance, conformity, analogy;
assimilation;
comparison;
uniformity, equality;
imitation;
likeness, image, effigy;
figure, type, form;
parable, example;
ըստ նմանութեան, ի —, in imitation of, after the fashion of;
ըստ նմին նմանութեան, in like manner, likewise;
cf. Բերեմ.
· Calfa
Աստուածանալն է՝ առ աստուած նմանութիւնն։ Պատկերք միշտ առ սկզբնատիպն ունին զնմանութիւն. (Դիոն. եկեղ.։ Կիւրղ. գանձ.։)
sign, mark;
sign, signal, character, symbol;
trace, vestige;
sign, proof, token;
omen;
miracle, prodigy, wonder;
ensign, colours, flag, standard, banner;
the Holy Cross;
betrothal, affiancing;
seal, mark;
central point, centre;
aim, butt;
point;
— կռուոյ, arms;
— յաղթութեան, trophy, triumph, victory;
— or —ս տալ, to give a sign, to beckon;
to signify, to indicate;
to affiance;
— առնուլ, to take aim at, to level at;
ոչ եւս տալ — կենաց, to give no signs of life;
— անձրեւի է, we shall have rain.
· Calfa
Եղիցին ի նշանս եւ ի ժամանակս։ Եդ տէր աստուած նշան ի կային։ յս է նշան ուխտին։ Այս եղիցի քեզ նշան։ Զի՞նչ նշան իցէ քոյոյ գալստեանն։ Տուեալ էր նշան մատնչին։ Եթէ ոչ տեսից ի ձեռս նորա զնշան բեւեռացն։ Եթէ լինիցի ի մորթ մարմնոյ իւրոյ նշան սպւոյ.եւ այլն։
performing miracles, doing wonders;
prodigious, marvelous;
thaumaturgus, wonderworker, miracle-monger.
· Calfa
Ի նշանագործ տէրն կարդայր։ Զնշանագործ փրկիչն զաստուած օրհնէին. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 21։ ՟Գ. Մակ. ՟Զ. 23։)
sign, mark;
signal, indication, character, expression, proof;
symbol;
emblem;
label, ticket;
sign, miracle, prodigy;
scepter;
sign-post;
flag, colours, ensign;
— հրոյ, smoke;
flame;
փողք —աց, signal trumpet, bugle;
— դատապարտութեան, judgment, sentence, condemnation;
սուրբ —ք, Sacred Elements;
— հաւատոյ, symbol or formula of faith, Creed;
—ք ախտից, symptoms;
կանգնել յաղթութեան —, to raise a trophy, a monument of victory.
· Calfa
Սրբազանիւք նշանակօք։ Յայտնիք են նշանակացն բանք՝ աստուածայնոցն նուիրակատարաց. (Դիոն. եկեղ.։)
symbolically, allegorically, mystically.
· Calfa
Նաշնակաբար ցօղն բանն է աստուածային։ Եգիպտոսի թագաւորն, որ է նշանակաբար միտք մարմնական։ Զտեսակն մտաց՝ զոր նշանակաբար երկին կոչեաց, եւ զտեսակն զգայութեան՝ զոր նշանակաբար երկիր անուանեաց. (Փիլ. ստէպ։)
Պիւթագորաս նշանակաբար նկատել միշտ եւ՛ զաստուած եւ՛ զամենայն (զաշխարհ) ընդ թուով սովորեալ, սահմանեաց եւ զանձն (զհոգին)՝ թիւ զինքն շարժող. (Նիւս. բն.։)
cf. Նշանակաբար.
· Calfa
Նշանակաւ եւ վերածապէս երեւեալս, ի նշանակաւ աստուածաբանութեան ցուցանի. (Դիոն. երկն.։)
to signify, to denote, to betoken, to indicate, to declare, to notify, to express, to distinguish;
to signalize;
to characterize;
to note, to mark, to remark;
to figure, to represent, to mean, to signify, to have the sense or a meaning of;
to cross, to make the sign of the cross;
— զգինս, to quote;
— զվաճառս, to ticket.
· Calfa
Յերկուց բնութեանց խոստովանելով՝ նշանակեսցես զնա մարդ միանգամայն եւ աստուած. (Յհ. իմ. երեւ.։)
bit, piece, particle, fragment;
rest, residue;
remains, mortal coil;
consecrated bread, eulogia;
—ք սրբոց, relic;
տուփ —աց, reliquary, shrine;
— պատարագի, host, wafer;
— կնքոյ, wafer;
— գործել or կազմել, to make wafers;
—ք եւ նշմարք հայաստանի, the antiquities of Armenia (Picturesque Armenia).
· Calfa
Եկա՛յք ամփոփեսցուք զգանձս աստուածային զնշխարս սոցա։ Բերէր ընդ իւր նշխարս ինչ յոսկերաց մեծի մարգարէին եւ այլն. (Ագաթ.։)
vn. va. to glitter, to glisten, to shine, to sparkle, to flash.
· Calfa
Զլոյս աստուածութեան ի մեզ նշողեաց. (Նար. երգ.։)
Սոքա զխորհուրդն անպարագիծ աստուածութեան՝ յոգիս մարդկան նշուղեցին լուսոյ նըման. (Երզն. ոտ. երկն.։)
light, shining;
reflex, glimmer;
— խնդութեան, ray or beam of joy;
աղօտ, մռայլ —, faint glimmer, dim light.
· Calfa
Նշողիւք աստուածասիրութեան։ Ի նշողից շնորհացն. (Յճխ. ՟Թ. ՟Ժ՟Ա։)
respiratory;
cf. Շնչաւոր.
· Calfa
Նախահայրն (զկնի մեղաց) թուեցաւ ընդ շնչականսն՝ մինչեւ յայն, որ բանն աստուած պատարագեցաւ։ Անկեալ ընդ շնչականսն ճարակի. (Ճ. ՟Ա.։)
air-hole, vent-hole, draft-hole.
· Calfa
Մին (ի գազանացս) հանապազ հուր շնչէ, որոյ ետ աստուած բնութիւն միշտ ընդ երկիր շնչալ. (Լմբ. իմ.։)