to surround, to encircle, to enclose, to shut in;
to protect, to prop, to defend, to sustain;
to shelter, to screen, to cover;
to fortify, to restore;
to return, to restore, to give back.
ὐπερασπίζω clypeo rotego, propugno, defendo ἁντέχομαι, ἁντιλαμβάνομαι suscipio, apprehedo. Պատել իբր ասպարաւ. հովանի եւ պահապան եւ վերակացու լինել. պաշտպանել. ընդունել, ժողովել զոք. զուփը վըրան ըլլալ.
to be enclosed, surrounded;
to take refuge, to seek shelter, to retire, to be under cover, to shelter or defend oneself;
to recover oneself, to get up;
to get heart, to regain courage;
to return, to reinhabit, to dwell in, to remain, to repose.
ἁντέχομαι recipio me καταφύγω confugio. Ապաստան լիել ընդ հովանեաւ. ապաւինիլ. սղնմագ.
Զի ո՛չ ընդ գլորելն միայն նայեսցիս, այլ եւ ընդ պատսպարելն զարմանայցես։ Որպէս ի ճակատու ուրեք՝ յարեն եւ յապաժոյժ ամենեւին իրացն կայցէ, եւ պատսպարիցի վաղվաղակի, նիզակ առեալ են Եւն։ Յառնել եւ կալ ընդդեմ ճակատուն, պատրաստել, եւ ընկենուլ զախոյանն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 1)
promptly, readily, eagerly, with great alacrity.
ἐτοίμως parate, expedite, prompte. Պատրաստ գոլով. անյապաղ. յոժարութեամբ.
Պատրաստաբար ունիս տալ զապաւինութիւն խնդրողաց. (Շ. բարձր.։)
Պարտ է ապա անյապաղ ընդունել ՟Զայսն, եւ զոր ինչ խոստանայցէ՝ հաւանել պատրաստաբար. (Գէ. ես.։)
cf. Պատրաստ.
ἔτοιμοτος paratus. Պատրաստ. դիւրապատրաստ. կանխաւ պատրաստել. հազըր.
to prepare, to make or get ready, to put in condition;
to provide with, to dispose, to put in order, to fit, to dress;
— բանս ի բերան ուրուք, to prompt, to suggest.
Ես պատրաստեցի տու եւ տեղի ուղտոյցդ։ Զեն զենլիս, եւ պատրաստեա՛։ պատրաստեցին զպատարագսն։ Որոգայթ պատրաստեցին ոտից իմոց։ Ի նմա պատրաստել զանօթս մահու։ Որ պատասխանի տայ բանս դիմադարձութեան, պատրաստէ անձին իւում բանս հեռանալ։ Պատրաստեա՛ յելս զգործս քո։ Դու պատրաստեցեր զուղղութիւն։ Պատրաստեցեք զէնս։ պատրաստեաց զտիեզերս իմ առ իւրով։ Դիւրեալ եւ պատրաստեալ են ճանապարհք աստուածապաշտաց։ Պատրեաստեալք իբրեւ զհուր ի պատերազմ։ որպէս ոք զի պատրաստիցի առնել ուրախութիւն կոչնոց ընկերաց։ Գունդ գործէին, մարտի պատրաստէին. (յն. ձեռնարկէին). եւ այլն։
to cause to prepare.
Իսկ նախարարացն զմտաւ օծեալ, իբր թէ խաբկանօք իցէ գորցն՝ յապաղել զնոսա, զի զթագաւորն պատրաստեցուսցէ. (Խոր. ՟Գ. 63։ 13)
to prepare oneself, to get ready, to put oneself in a condition to, to make preparations, to take one's dispositions;
to beware of, to take care or heed, to mind.
ՊԱՏՐԱՍՏԻԼ. παραφυλάττομαι observo, caveo. պատրաստ լինել, որպէս Անձնապահ լինել. զգուշանալ.
preparation, preparative, disposition;
furniture, household goods;
train, equipage;
precaution, attention, vigilance;
պատրաստութեամբ, spontaneously, voluntarily, readily.
ՊԱՏՐԱՍՏՈՒԹԻՒՆ. որպէս Զգուշութիւն. Բարձեալ աշտեայս հանապազակիրս ի պատրաստութիւն գազանացն՝ որ ի մայրիսն արջանան. (Արծր. ՟Բ. 7։)
to cover, to veil, to mask, to palliate;
to pretend.
Եթէ ի հրապարակի դիպեսցի (ատելւոյն), պատրուակին աչք նորա. (Մանդ. ՟Ծ՟Գ։)
circumjacent;
circumstance;
particular, detail;
turn, revolution;
—ց ամօք, for many or long years.
turn, revolution, period.
Յազնիւն ե բարի անդադար պարագայութեմբՄ. (իմա՛ դառնալով. յն. շրջապարել.)
to look around;
to observe, to consider, to ponder.
Որ զուղիղն կամիցի պարադիտել ճանապարհ. (Ասող. ՟Բ. 2։)
to cover on all sides, to envelope, to surround, to wrap up, to bury.
Պարածածկէին զդէմս իւրեանց յահէ փառաց աստուածորդւոյն։ Մարմինն պարածածկեալ էր զանիմանալի աստուածութիւնն իւր։ Պարածածկէ զշաւիղս երթալոյ իւրոյ յերջանիկ աշակերտացն՝ ամպօք շրջապատել. (Զքր. կթ.։)
neck;
throat;
— ծովու, isthmus;
strait;
— սրուակաց, neck;
cf. Զոյգ;
անականել զ—աւ or ի վերայ —ի ուրուք, to fall upon the neck of;
գնալ ի բարձր —, to walk proudly or majestically, to strut;
կորացուցանել, դարձուցանել զ—, to take to flight, to flee, to run away.
Զուլենիսն ագոյց ի վերայ մերկապարանոցի նորա։ Լուծցես զլուծ նորա պարանոցէ քումմէ։ Անկաւ ի վերայ պարանոց նորա եւ համբուրեաց զնա։ Արկ մարգրակոցկի ի պարանոց նորա։ Զմանկունսն պարանոցէ մարցն կախէին։ Եթէ դու՞ յանգուցի ձիոյ զօրութիւն, եւ զգեցուցեր զրահ ընդ պարանոցաւ նորա. (Եւն։)
isthmus-like.
Մօտ ի մօտ շառուվիղս իմն աճառապատս յինքենէ զգայականս ի ձեռն վզին ուլուն ի պարանոցուտ գնացս, եւ որք անդ մկանունքն են, խառնեալ ունի. (Նիւս. կազմ. ՟Ժ՟Գ։)
leisure, leisure-time, cessation, respite, vacation;
being without work or employment, want of occupation, rest, having nothing to do, idleness;
convenient time, favourable opportunity;
cf. Պարապորդ;
ժամանակ, օր —ոյ, favourable moment;
vacation, holidays;
—ով, leisurely, at one's leisure or ease;
— առնուլ, to rest, to cease from work, to be unoccupied, at leisure;
to take time, to find a favourable moment;
ի —ս դեգերիլ, to be idle;
—ոյ լինել, to rest, to repose;
— խնդրել, to seek a convenient time, to lose no opportunity;
— բերել, տալ, լինել, — կացուցանել զինքն, to take time to, to occupy oneself with, to give oneself to, to apply oneself to;
— ժամ տալ, to give time;
— ունել, to have time or leisure;
— առնել, to empty;
զի՞ կայք —, why are you idle ?
եթէ իցէ քո —, if you have time.
Ըստ կարի եւ ըստ պարապոյի ճանապարհիդ խաղացից. (Ծն. ՟Լ՟Գ. 14։)
cf. Պարապիմ;
cf. Պարապեցուցանեմ.
ՊԱՐԱՊԵՄ եցի. չ. ՊԱՐԱՊԻՄ եցայ. ձ. σχολάζω, σχολήν ἅγω, ἁσχολούμαι vaco, sive otior, vacat mihi. Բցռ. խնդրով՝ է Պարապառնուլ. դատարկանալ. յետս կալ.
պարապիլ զօր հանապազ յաղօթս կամ աղօթից։ Որ ունիցի մերձաւոր զքրիստոս, եւ պարապի ի նա։ Ողբ սովորութիւն է որդեակ, զի ի նմա պարապել պարտ է բազում ժամանակս. (Վրք. հց. ստէպ։)
to bind in every part, to pinion, to garrott.
Առաքեալ հրեշտակ, եւ թեւ նամակին պարապնդեալ, եւ կնիք կապարեայ մակ կոփեալ՝ ապողինար առ կռօնոս. (Մագ. ՟Ծ՟Ա։)
Որ լուծիչդ ես կապելո՛ց, եւ այն՝ զորդիս մահապարտաց, եւ կամ կարկամութեամբ պարապնդեալս. (Երզն. մտթ.։)
inactivity, idleness, disoccupation;
occupation, application, exercise, study;
leisure, opportunity, ease.
ՊԱՐԱՊՈՒԹԻՒՆ. ἁσχολία occupatio ἑπιμονή, προεδρία, διατριβή mora, assiduitas. Պարապելն ի գործս. հանապազորդութիւն. դեգերանք.
cf. Պարապութիւն ;
scholium, commentary;
— առնուլ, to take time or leisure.
Որ առ կին եւ մանկունս բաժանեալ է, (նմա) եւ ոչ պարապումն լինի հառաչել բազում անգամ ընդ իւր չարիսն։ Քրիստոսի զինուորն՝ յարիական ճակատամարտութիւն՝ տուեալ նմա պարապամբն վարեալ լինէր. (Նիւս. կուս. եւ Նիւս. թէոդոր.։)
to fatten, to grow fat, to become fat and plump.
Պարարտասացին գեղեցկութիւնք անապատի։ Գիրացան եւ պարարտացան. (Սղ. ՟Կ՟Դ. 13։ Երեմ. ՟Է. 28։)
to tie, to bind, to pinion, to put in chains or fetters.
ՊԱՐԱՒԱՆԴԵԼ. Պատել պաշարել. արգելուլ՝ որպէս կապանօք իմն.
Տիրապատուէր հրամանաւն պարտւանդեալ յանպայքար օրէնս ժամանակախոյզ խնդրողացն, այն՝ որ ասէ, ոչ է ձեզ գիտեալ զժամս եւ զժամանակս. (Ուռպ.։)
to burn, to set on fire, to fire.
Վառեցին զհուրն. իսկ իբրեւ իուրն տոչորեցաւ ուժգին։ Տոչորեցաւ հակառակութիւն։ Հուր տապախառն տենտոյ վառեալ տոչորէր ի նմա։ Լոյս ճրագացն եւ կանթեղացն բորբոքեալ տոչորէր։ Ահա այժմ նորահատ տոչորեցաւ բոց. (Եւս. պտմ. ՟Դ. 15։ ՟Բ. 40։ ՟Ա. 8։ Փարպ. Թէոդոր. մայրագ.։)
cf. Տառապանք.
pastor, shepherd.
Պօղիմնէստովր ի տուարածի՝ նապաստակի եհաս. (Եւս. քր. ՟Ա. յն. յարածելն զայծիս։)
pastoral, bucolic;
pastor;
eclogue.
βόσκων pastor. Տուարած՝ ըստ ա նշ. հովիւ, եւ պահապան խաշանց.
commerce, traffic, trade;
interchange, exchange;
conference, communication, correspondence, frequentation, society;
commercial, mercantile, trading;
— շնչոյ, respiration, breath;
— ամուսնութեանց, marriages, weddings;
դադարումն —ից, stagnation of business, of affairs;
ի յետին — շնչոյն, at the last moment or gasp;
— առնել, to trade, to traffic, to negotiate;
ի — գեղարդանցն ճայթիւն որոտման ելանէր, a sound as of thunder proceeded from the clash of the spears;
cf. Թեւակոխեմ.
Որպէս եւ սաղոմովն ասէ, թէ ի մէջ տուրեւառ վաճառացն մխի առակն մեղաց։ Շրթամբք ասես (զաղօթս), եւ միտքդ թուեն զվաշխս եւ զհանգանակս, զտուրեւառ վաճառումն. (Ոսկ. ապաշխ. եւ Ոսկ. ի քանան.։)
merchant, trader;
տուրեւառիկք or —իկ փոփոխումն, շահաւետութիւն, վաճառք, commerce, trade;
ի —իկ վաճառս ընդ ուրուք բերիլ, to trade, to negotiate, to traffic.
Մի՛ հաւատայք այսմ տուրեւառիկ շնչոյս, այլ որպէս թէ հանապազ մեռանել ի վարս. (Աթ. անտ.)
topaz.
ՏՊԱԶԻՈՆ ՏՊԱԶԻՈՎՆ. յն. լտ. դօբա՛զիօն, դօբազիում. τοπάζιον topazium դօպաճ. Ակն պատուական, է՛ որ կարմիր, կամ ոսկեգոյն՝ կանաչ եւ կապուտակ երակօք, եւ է՝ որ երկնագոյն կամ ապակեգոյն կանաչ. տե՛ս (Ելից. ՟Ի՟Ը։ 17։ ՟Լ՟Թ. 8։ Յոբ. ՟Ի՟Ը. 19։ Սղ. ճժը. 126։ Եզեկ. ՟Ի՟Ը. 13։ Յայտ. ՟Ի՟Ա. 20։)
cf. Տպաւորեմ.
Առ այն գեղեցկութիւնն հայելով՝ այնպէս զինքն ապացուցանէ ըստ գեղեցիկ նմանութեանն։ Տպացուցանէ յինքեան զլուսափայլ տպազարդութիւն. (Դիոն. եկեղ.։ Անան. եկեղ։)
callous, hard.
τυλλώδης, τυλόεις callosus, tuberosus, obductus callo. Տեռեալն եւ խստացեալն. պինդ իբրեւ զկաշի. կոշտացեալ, խիստ. քոս կապած.
amours, amorous desire, concupiscence;
cupidity, strong desire, ardent wish;
եղանակ —նաց անասնոց, rutting-season, rutting-time.
Ցանկացաւ նմա ի գործ տռփանաց։ Չարավավաշ տռփանօք։ Այնքան անկղիտանայր ի տռփանացն։ Առ տռփանս կանանց։ Զվայրապար տռփանս առակս յանդիմանէ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ Յհ. կթ.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։ Լմբ. ժղ.։ Մխ. առակ.։)
cf. Տռփանք.
Այսուիկ գերապայծառ եւ գեղեցիկ երկնից տռփութեամբ լցեալ եղեն դասք ճգնաւորականք. (Վրք. հց. ՟Ա. ձ։)
logical.
Առաջիկայ շարագրութիւնս պիտանացու է ի տրամաբանական հնարս։ Տրամաբանական այն է, յորժամ ոմն հարցանէ, եւ ոմն ասէ։ Չորք գոն տրամաբանական հնարք, բաժանականն, սահմանականն, ապացուցականն եւ վերլուծական. (Անյաղթ պորփ.։)
Տեսակ հաւաքմանցն՝ ապացուցական, տրամաբանական, ճարտասանական, քերթողական ... Եթէ առաւել է ճշմարիտն քան զսուտն, լինի տրամաբանականն. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
Զխորհուրդս մտածութեանս այսորիկ տրամաբանականքն կոչեն ապացուցական. (Փիլ. լիւս.։)
dispositio;
class of verbs.
Այլք ի տրամադրութեանցն ժամանակաւ տրամակայեալ՝ հանապազորդ ի մեզ խնդրէ բնականալ։ Յհ. (իմ. ատ.։)
to divide equally.
Եռակի տրամատի ամենակացն զանազանութիւն, ի ներկայս, յանցեալն, յապառնին. (Խոսրովիկ.։)
hem.
Կար. կարուած. զօդ եւ եզր. ժապաւէն. տէրզ, թիրիզ.
reward, recompense, retribution, requital.
Զի՞նչ տրիտուր հատուսցուք։ Առաջի ընծայէր տրիտուր նմա զպարգեւսն։ Տալ տան զպարտապանութիւն տրիտուր . (Խոսր. Յհ. կթ.։ Մաշկ.։)
to rot, to become rotten, to grow putrid or corrupt, to spoil;
to fester.
ἁπορρύω diffluo, defluo. (լծ. եւ հյ. տեռիլ. եւ լտ. թէռօ. մաշել) Ծորիլ. ծիւրիլ. տորոմիլ. փտիլ. նեխիլ. հալիլ մաշիլ. քամիլ. ապականիլ. լուծանիլ. քայքայիլ.
to stamp on the ground;
to trample or tread under foot;
ոտս or զոտս — ի վերայ, to despise, to insult, to outrage.
Ոտք ամբարտաւան դիւաց հանապազ տրոփեցին ի վերայ պարանոցի քոյ։ Մի՛ դու գիշերին տրոփելոյ դիւացն դողասջիր. (Մաշկ.։ Եւագր. ՟Ժ՟Ա։)
fond of sadness, melancholy, pensive.
Զտրտմասէրն եւ զողբասէր խելապատկին, որ ի տրտմութենէ գոլոշրիքն են, լնուցուն. (Բրս. գոհ.։)
to be displeased, afflicted, grieved, chagrined, to sorrow, to take to heart, to repine, to fret.
Տրտմեցաւ կային յոյժ։ Մի՛ տրտմիցիս ի սրտի քում զկնի տրոցն քոց նմա։ Տրտմեցաւ յովնան տրտմութիւն մեծ ... թէ արդարեւ յոյժ տրտմեա՞լ իցես ի վերայ դդմենւոյն։ Ակն ունէի, թէ ոք տրտմեսցի ընդ իս (ցաւակցութեամբ)։ Տրտմեցան ի վերայ քո։ Տրտմեսցին վասն քո։ Ուրա՛խ եմ, ո՛չ զի տրտմիցիք, այլ զի յապաշխարութիւն տրտմեցարուք։ Քանզի տրտմեցայք դուք ըստ աստուծոյ։ Տուք արբեցութիւն տրտմեցելոց.եւ այլն։
cf. Տքնիմ.
Տքնես ի հոգս. (Բրս. ապաշխ.։)
to be vigilant or watchful, to be awake, to watch.
Ի տապանի տքնեցաւ։ Տքնեցայ, եւ եղէ ես որպէս ճնճղուկ միայն ի տանիս։ Եթէ ոչ տէր պահէ զքաղաք, ընդունայն տքնին պահապանք նորա։ Տքնիցի առ դրունս իմ հանապազ։ նոքա տքնին վասն ոգւոց ձերոց։ Աղօթս առնել յամենայն ժամանակի հոգւով. եւ ի նոյնս տքնեսջիք ամենայն ժուժկալութեամբ. եւ այլն։
sleeplessness, wakefulness, vigil, vigilance, watch.
ἁγρυπνία, γρηγόρησις vigilia, vigilantia. Տքնելն. հսկումն. հսկողութիւն. արթնութիւն. զգաստութիւն. եւ Ցայգապաշտօն.
hot weather, great or ardent heat, burning atmosphere, solar heat, sunburning;
hot;
—ոյ, during the heat;
— ամարայնոյ, summer heat;
հարկանիլ ի —ոյ, to be corrupt, to rot, to putrefy.
καῦμα, καύσων aestus, ardor, calor nimis. Տապագին օդ. տապ արեւու յամարանի ի միջօրէի. ջերմութիւն արեգական կիզիչ կամ տոչորիչ. եւ Խորշակ. շող. ամըռուան տաքը.
Տօթո՛յ շրջէր յանապատի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 10. (ռմկ. տաքին, տաքո՛ւն ... )։)
very hot, burning;
— ժամ or — ժամանակ, hot hours of the day;
ի — ժամու աւուրն, in the heat of the day;
— ժամու or ի — ժամու, during the heat.
որ եւ ասի ՏՕ՛Թ. Տապագին. ջերմ յմյժ.
feast, solemnity, festival, celebration;
— նշանաւոր, հանդիսաւոր or մեծահանդես, extraordinary, solemn feast;
օր —ի, feast-day, holiday;
ամենաժողով —, fair day, market day;
— անուան, saint's day;
— ամենայն սրբոց, All-Saints' day, All Hallows day;
— մարմնոյ եւ արեան տեառն, Corpus Christi day;
— անմեղ մանկանց, Childermas-day;
սրբել, խմբել, կատարել, տօնել զ—, to keep, to observe, to celebrate a feast;
շնորհաւորել ուրուք զ— իւր, to wish a person many happy returns of the day;
cf. Տարեկան.
Սրբոց հանապազ տօնք են։ Զի՞նչ իցէ տօնք սրբոց. զաստուած օրհնել. ապա ուրեմն որ հանապազ օրհնեսցէ, ցանկ տօնս առնէ։ Որ ցանկ օրհնէ, միշտ տօն առնէ։ Զատկացն եւ կացրդիցն եւ ամենաժողով տօնից անունզ զբազմաց ի մի վայր գումարելոյ յայտ առնէ. (Սեբեր. ՟Ե։)
celebration of a feast, solemn reunion, solemnity, festivity, festival, solemnization, feast, commemoration, holiday.
Ամենայն տօնախմբութիւնք վկայից հրաշալիք են։ Ո՞ւր են տօնախմբութիւնք քո, եւ ամսագլուխք։ Տարեւորական տօնախմբութեամբ պատուին։ Միով գեղապարտութեամբ զգեղաշխարհիկն զայն տօնախմբութիւնկատարեն. (Ոսկ. կուս.։ Ճ. ՟Բ.։ Յհ. կթ.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Թ։)
festive, festival;
holy, solemn, public;
— օր, feast-day, holiday;
— գիրք, cf. Տօնացոյց.