heap, mass, pile;
— —, in heaps.
Ընդարձակ զաղբոյն շտեմարանս գործէ, եւ տուռն տուռն բլուրս առ բլուրս զանդամս մարմնոյն քրքրեցուցանէ. (յն. զբազում շեղջ չարեաց կուտէ) (Ոսկ. մ. ՟Բ. 19։)
cf. Տոյժ.
Տուրժ սակաւ ինչ մեծագոյն եգից թերեւս ի վերայ սպառնալեաց տուրժիւն։ Առանց տուրժի. (անդ. ՟Դ։)
Զնախատանս եւ զտուրժս ունելով։ Իցէ տուրժն առ այսոքիւք ոչ նուազագոյն. (անդ. ՟Է։)
to beat with a batlet;
to ram, to drive in;
to tread under foot.
Բախել ծեծել թափչի փայտիւ զհանդերձ ի լուանալն. որպէս եւ ոտամբ հարկանել՝ հանգոյն դոփելոյ ձիոց.
Էառ ի թափչէ միոջէ զտոփանն, որով զհանդերձն տոփէր. (Եւս. պտմ. ՟Բ։)
typical, original;
figured;
printed, marked, impressed.
Էր անդ բարունակ՝ եօթնուղէշ՝ տպաւոր ոսկի. (Պտմ. աղեքս.։)
to form, to figure, to model;
to imprint, to print, to mark;
to grave, to engrave;
to inculcate, to impress.
Զերկոսին ականսն ... տպաւորեալս եւ քանդակեալս ոսկւով արասցես. (Ել. ՟Ի՟Ը. 11։)
impression, stamp, print, mark, figure, form;
impression;
— գործել յոք, to produce an impression on a person;
fixation
Իշխանականին (մտաց) մարգարէիցն տպաւորութիւն լեալ հանդերձելոցն որպէս մերձակայիցն. (Առ որս. ՟Է։)
Որ արարեր զիս ի քո պատկեր պանծալի՝ ի ձեռն վեհիդ տպաւորութեան զտհկարս օժանդակելով։ Ի հնումն զայսր տպաւորութիւն օրինակաւ նկարագրեր։ Անտեսաբար տպաւորութեամբ բերին. (Նար.։)
amours, amorous desire, concupiscence;
cupidity, strong desire, ardent wish;
եղանակ —նաց անասնոց, rutting-season, rutting-time.
Ցանկացաւ նմա ի գործ տռփանաց։ Չարավավաշ տռփանօք։ Այնքան անկղիտանայր ի տռփանացն։ Առ տռփանս կանանց։ Զվայրապար տռփանս առակս յանդիմանէ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ Յհ. կթ.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։ Լմբ. ժղ.։ Մխ. առակ.։)
dative;
dative.
Տրականդ լինի թղթական՝ ո՛չ ի հայս, այլ ի հռոմին. (Երզն. քեր.։) cf. ԹՂԹԱԿԱՆ, cf. ԱՌԱՔԱԿԱՆ, cf. ՑՈՒՑԱԿԱՆ։
ՏՐԱԿԱՆ. որպէս Տըւչական, կամ տուեալ ինչ մարդկային աւանդութեամբ, եւ պատուիրանաւ.
cf. Տրամաչափ.
Ձեւ բոլոր շրջագային բաժանի յերկուս կիսագունդս ... եւ հայեցածք երկուց կիսագնդիցն հանդիպութեամբ կշիռն ուղիղ ի վերին եւ ի ներքին տրամագիծսն ... Եւ այնպէս զհաւասարակշիռ կէտն կալեալ՝ կայ եւ յերկոցունց հակառակացն միջոցն զտրամագիծս ունի։ Իսկ կայեան սորա ի տրամագիծ անդր՝ զուղղանկիւն չորեսին առ միմեանս հայեցուցանէ. եւ ի հայել ուղղանկեանցն առ տրամագիծն միջին՝ զամենկայն հարթ, արդակ, զուգամասն յարմարեալ անվնաս պահէ. (Շիր.։)
dispositio;
class of verbs.
Մի տեսակ որակութեան՝ ունակութիւն եւ տրամադրութիւն ասասցին. եւ տարբերէ՛ ունակութիւն ի տրամադրութենէ վասն տեւողագոյն գոլ։ Տրամադրութիւնք ասին, որք են դիւրաշարժ եւ արագափոփոխք. հի՛կէն, ջերմութիւն եւ ցրտութիւն, հիւանդութիւն եւ առողջութիւն. (Արիստ. ստորոգ.։)
judgment, reasoning.
Հարուածովք արտաքս քարշեսցուք զնա (զձանձրութիւնն) ի տրամախոհութենէ հանդերձեալ բարութեանցն. (Կլիմաք.։)
diagonal.
Բաղկանան ընդ միմեամբքն (ի ծառն պորփիւրի), եւ մի այն՝ որ ի տրամանդեանցն է. իսկ ոչ բաղկանան ընդդիմակք, եւ մի ի տրամանգեանցն ... եւ ո՛չ մի ի տրամանկեանցն, որ ասէ այլանջատական։ Յերիցն երկուքն գտանին ընդ միմեամբք, եւ մինն տրամանգիւնի. իսկ եթէ չորք են բաղկացելիք երկու տրամանգիւնիքն, եւ երկու ընդմիմիեամբքն. (Անյաղթ պորփ.։)
diagonal.
Բաղկանան ընդ միմեամբքն (ի ծառն պորփիւրի), եւ մի այն՝ որ ի տրամանդեանցն է. իսկ ոչ բաղկանան ընդդիմակք, եւ մի ի տրամանգեանցն ... եւ ո՛չ մի ի տրամանկեանցն, որ ասէ այլանջատական։ Յերիցն երկուքն գտանին ընդ միմեամբք, եւ մինն տրամանգիւնի. իսկ եթէ չորք են բաղկացելիք երկու տրամանգիւնիքն, եւ երկու ընդմիմիեամբքն. (Անյաղթ պորփ.։)
to go round about, to travel over, to wander here and there.
διαπεριπατέω deambulo. Այսր անդր շրջիլ. յածիլ. պըտըտիլ.
diameter.
διάμετρος, -ον diametrus, -um. Որ ինչ չափէ զմիջոց իբր զտրամագիծ. յար եւ նման ինչ. դէմընդդէմ ուղղակի ի հանդիպոյ.
diametrical.
διαμετριτός, διαμετρικός diametricus, dimensus. Ճշդիւ չափեալ. հանդիպակաց, եւ դէմընդդէմ.
money-changer;
table-companion, messmate.
Յառաջագահ անդր զնստելն առձեռնէր քան զամենայն մեծանձանց. եւ զի՛նչ թագաւորական էր սպտս, զամենայն նմա հրամայեաց տալ. ընդ որ տրապիզիտքն ամենայն սոսկացան. (Կաղանկտ.։)
sandal;
wooden-shoe, clog;
— հովուի, calage.
(յորմէ ռմկ. չարըխ, չարըգ) ὐπόδημα calceamentum, caliga, calceus rusticus. Կօշիկ հանդերձ խրացիւք.
inexperienced, inexpert, raw, unpracticed, new;
untamed, wild.
Նստուցին ի վերայ տրմուղ իշոյ։ Ընդեսցուցանէ իբրեւ զյաւանակ տրմուղ։ Նստար ի յէշ՝ յաւանակին, զգօնացելոյն՝ եւ տրմըղին. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 39։ Մանդ. ՟Բ։ Յիսուս որդի.։)
to divide, to sort.
(լծ. հյ. ցրուել. մանաւանդ յն. տիէրէ՛օ ). διαιρέω divido, distribuo, distinguo. Տրամատել. բաժանել. բաշխել եւ որոշել. զատուցանել. մեկնել. ի բաց քեցել. զանազանել. բաժնել, զատել.
cf. Տրոհումն.
Հռետորականն երիւք հանդիսիւք անսղալ տրոհութեամբ. (Մագ. ՟Է։)
division;
abduction;
diaeresis;
sorting, choice.
Հռետորականն երիւք հանդիսիւք անսղալ տրոհութեամբ. (Մագ. ՟Է։)
to rot, to become rotten, to grow putrid or corrupt, to spoil;
to fester.
Ի ցաւս հիւանդութեան անկեալ դնիցի, տրորիցի եւ մաշիցի։ Տեսանիցէ զուրուկ ոք անկեալ եւ տրորեալ. (Սարգ. յկ. ՟Դ։ եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Զ։)
much afflicted, sad, melancholy, oppressed with grief;
unpleasant, afflicting, grievous.
Մի՛ տրտմագին ինչ թուեսցի առաջի քո բանդ վասն մանկանդ եւ աղախնոյն. (Կիւրղ. ծն.։)
cf. Տրտմալից.
Յայսմ տրտմալից պանդխտական կեանս. (Խոսր.։)
full of affliction, doleful, sorrowful, sad, unhappy.
Յայսմ տրտմալից պանդխտական կեանս. (Խոսր.։)
cf. Տրտմեցուցանեմ.
Ետ թողութիւն տրտմողին իւրոյ. (անդ. ՟Ժ՟Է. (տպ. տրտմեցուցողին)։)
to displease, to discontent, to afflict, to chagrin, to pain, to grieve;
to cast a gloom over, to darken.
Կամեա՛ց մանաւանդ զմարդիկ, եւ ոչ զաստուած տրտմեցուցանել. (Կլիմաք.։)
Մի՛ տրտմեցուցաներ զարարիչս անդարձութեամբդ։ Տրտմեցուցեր զգութս նորա. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Ե։ Սարկ. աղ.։)
to grumble, to murmur, to complain, to cry out, to quarrel.
Ի լսել նորա զտրտունջ ձեր զաստուծոյ։ Այլ մեք մ՞վ եմք, զի տրտնջէք զմէնջ։ Տրտնջէին զտանուտեառնէն։ Տրտնջէին զնմանէ առ աշակերտսն։ Գիտաց, եթէ տրտնջեն վասն այնորիկ։ Զի՞նչ տրտնջեսցէ մարդ կենդանի ի վերայ մեղաց իւրոց։ Զայս տրտնջեցին երկիւղածքն տեառն իւրաքանչիւր ընդ ընկերի իւրում։ Տրտնջօղք ուսցին զհնազանդութիւն.եւ այլն։
cf. Տրցակ;
sack;
pocket.
Մտցէ ի մէջ (պաղալից) դրաստին, ունելով փոքր մի տցնկ. թէեւ ոչ բովանդակն (քաղեսցէ), այլ լնլով զտցակ իւր՝ դարձցի ի յընթացս իւր. (Ոսկիփոր.։)
to be vigilant or watchful, to be awake, to watch.
Քեզ պարտ է վասն բանաւոր հօտիդ տքնել։ Ոչ տքնիմք սակս հօտին. (Մանդ. ՟Գ։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։)
sleeplessness, wakefulness, vigil, vigilance, watch.
Յաւուրն վերջնում տքնութեան տօնին զատկաց։ Ի մեծի հինգշաբթոջն՝ ծանր նիրհմամբ ի սաստկութենէ բազմօրեայ տքնութեանցն. Ծոմաջան տքնութեամբ։ Ոտանաւոր տքնութեամբ զգիշերն անցուցանէին. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 33։ Փարպ.։ Մանդ.։)
Բարի է քուն հանդերձ լռութեամբ՝ քան տքնութիւն ընդվայրաբանութեամբ. (Վրք. հց. ձ։)
great heat.
Զխառնուածս հիւթիցն ընտրեա՛ զտօթութեան եւ զցրտութեան. (Մանդ.։)
to solemnize, to celebrate, to feast, to keep a holiday.
ἐορτάζω, πανηγυρίζω festum celebro, solemnitatem perago. Տօնել հանդիսապէս՝ ակումբս խմբելով. միաբան ցնծութեամբ հռչակել զտօնս.
celebration of a feast, solemn reunion, solemnity, festivity, festival, solemnization, feast, commemoration, holiday.
πανήγυρις festivitas, solemnitas. Տօն ամենաժողով կամ մեծահանդէս.
festive, festival;
holy, solemn, public;
— օր, feast-day, holiday;
— գիրք, cf. Տօնացոյց.
ἐόρτιος, ἐορταστικός, ἁστεῖος solemnis, festivus. Սեպհական տօնի. տօնախմբական. հանդիսական. խրախական.
Ապա պայծառանայր տօն (ընդ դարձ անառակին), եւ սիրով ընդ միմեանս հայէին եղբարքն, եւ հայրն յաւելոյր զտօնականսն յաղագս որդւոյ առ միմեանս խանդաղատանացն. (Մեկն. ղկ.։)
Սողոմոն մաքենոցի հայրն արար զտօնականն. (Ոսկիփոր.) (որ կա՛մ է տօնացոյց հին, եւ կամ ճառական մատեան յաղագս տօնից)։ Ետու աւետարան, եւ տօնական։ Ի տօնական գրոց, ի գաւազանգրոց, ի հարանց վարուց, ի մարտիրողոք գրոց. Յիշատ.։ Որպէս եւ ի նշանակել մեր յընթացս գործոյս՝ Տօնակ. իբրու տօնական, իմա՛ զմատեանս՝ յորս աւանդին ճառօրէն Պատճառք տօնից սրբոց եւ տէրունականաց։ Յայս ամենայն նշանակութիւնս հայի ասելն.
to feast, to celebrate a feast in company, to solemnize together.
ՏՕՆԱԿԻՑ ԼԻՆԵԼ. συνεορτάζω, συμπανηγυρίζω una festum diem celebro. Ի միասին տօնել. միաբան տօնախմբել. հանդիսակից լինել.
book or treatise on feast-days.
ՏՕՆԱՊԱՏՃԱՌ կամ ՊԱՏՃԱՌ ՏՕՆԻՑ. cf. ՏՕՆԱՆԱՄԱԿ. Անուն մատենին, ուր լինին ճառք մեկնողականք ի վերայ տօնից եւ պահոց՝ հանդերձ մեկնութեամբք ընթերցուածոց, ի զանազան յարմարեալ յայլ եւ այլ դարս։ (Յիշատ.։)
chief of a feast or solemnity;
chairman of a banquet, host, inviter.
πανηγυράρχης festivitatis princeps, convivator. Հանդիսադիր տօնի կամ խրախութեան. վերակացու տօնախմբութեան. եւ Կոչնատէր.
Ոմն է տօնապետ ճշմարիտ, իսկ ոմն այլ ոք՝ տօնի հաղորդ. (անդ. ՟Ժ՟Բ։)
fond of feasts or solemnities.
φιλέορτος festorum amans, sudiosus. Սիրօղ տօնից. փո՛յթ եւ ջերմեռանդն առ տօնախմբութիւնս.
Եկա՛յք տօնասէրք, մանաւանդ եւ քրիստոսասէրք ժողովուրդք տօնիւս այս քառասնապսակ պսակեսցուք. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
fair, public market.
Մեծահանդէս վաճառք, տուրեւառ մեծ հաւաքմամբ բազմութեան վաճառողաց եւ գնողաց յերեւելի տեղի՛. (ռմկ. բանայի՛ր. ի յն. բանիղիռիսմօ՛ս ).
calendar of feasts or high days, ordo, directory, rubric.
calendarium ἑφημερίς ἑπιμήνιος, ἠμερολόγιον . որպէս լտ. Ցուցակ տօնից եւ տօնական պաշտամանց, իբր օրացոյց եկեղեցական. կաղանդացոյց.
to feast, to keep holiday, to celebrate, to solemnize.
ἐορτάζω festum ago. Առնել տօն. կատարել զտօն. առնել օր ցնծութեան. տօնախմբել. հռչակել եւ հանդիսացուցանել.
New year's gift, reciprocal gifts on festive occasions.
Ընծայք յղեալք առ բարեկամս յաւուր տօնից, մանաւանդ ի կաղանդն.
cf. Տօնական.
ἐορτώδης festus, solemnis. Տօնական, տօնախմբական. մեծահանդէս. ցնծալի եւ հռչակելի.
rabbi, master, doctor, instructor;
—նեաց պետ, chief-rabbi.
Րաբունիս զնոսա կալցուք. մանաւանդ եթէ նոքօք զքրիստոս աստուած մեր. (Սիսիան.։)
cf. Րաբունաբար.
Րաբունօրէն բացատրեսցուք։ Րաբունօրէն զորասցի՝ զհնազանդութեան շահն ուսուցի. (Շար.։ Կրպտ. ոտ.։)
cf. Խրախճան.
Րախճան՝ պատճառ հաշտութեան տեառն անսկզբան ընդ ծառայն սխալական՝ նշանդ խաղաղութեան։ Րախճան պերճալի, կոչումն ընտանի. (Նար. խչ. եւ Նար. գանձ եկեղ.։)
cf. Երամեմ.
Րամեալ մարդկան ազգ ժողովին։ Րամեալքս զքեզ տէր աղաչեմք։ Րամեալ զօրացն պարսկական՝ մարտիւ ընդ զօրըս հայաստան։ Րամեալ բոլորդ քո մարմին (այսինքն բոլոր բովանդակ). (Շար.)
total;
totally.
Համօրէն. բոլորովին. բովանդակ.