prep. adv. here, on this side, this way;
— յայնկոյս, on this side and on that, from one side and the other, here and there;
ոմն — եւ ոմն յայնկոյս, some this way some that, some one way, some another;
հայեցեալ — յայնկոյս, having glanced around;
cf. Կոյս.
· Calfa
Մինչեւ ցայսօր ժամանակի յայսկոյս յայնկոյս շրջին կարծիք զնմանէն ի բազմաց. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 24։)
evident, apparent, plain, visible, manifest, clear;
expressive, significative.
· Calfa
(Աստանօր) այսօրն՝ ժամանակի ո՛չ է յայտական. (Վրդն. սղ.։)
declaratory;
distinctive, characteristic;
demonstrator;
denominator;
exponent.
· Calfa
Այն՝ որ ասէ ոք, թէ յառաջ կամ զկնի, այս նշանակ յայտարար է մտաց մարդկութեան ժամանակս երեւեցուցանելոյ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
cf. Յանկ.
· Calfa
Յանգ հանեալ՝ պտղոմեանցն զժամանակ թագաւորութեանցն։ Տայ հրաման յանգ հանել զխորհուրդ անօրէն աստուածատեաց առն. (Արծր. ՟Ա. 8. 14։)
to be ended, finished, bounded;
to drive at, to tend to, to come to, to be reduced, to dwindle, to result;
to discharge, to flow or to fall into, to empty itself.
cf. Յանգեցուցանեմ.
· Calfa
Կենացն ժամանակ թէ՛ յերկայն եւ թէ՛ ի սուղ աւարտեալ յանկիցի. (Պիտ.։)
sudden, unexpected, unforeseen;
unawares, unexpectedly, suddenly, on a sudden, abruptly, all at once;
please God! would to God! may it please God;
— եթէ, if by chance.
· Calfa
Յանկարծ յեղակարծումն ժամանակի զէնս վերացուցեալ. (Ագաթ.։)
ἑξαίφνης, αἱφνιδίως, ἅφνω repente, subito, improvise, -so;
illico, protinus, cominus . որ եւ ՅԱՆԿԱՐԾԱԿԻ. Իբր Անկարծ. անկարծելի օրինակաւ, եւ յանկարծելի ժամու. իսկոյն. իսկ եւ իսկ. յանակնկալ պահու. յանպատրաստից. ի մի վայրկեան ժամանակի. անգուման.
last, furthest, ulterior, posterior;
lowest, meanest;
extreme, utmost, greatest, utter, uttermost;
—ք, posterity;
— օր, the day of judgment, doomsday;
— չքաւորութիւն, utter misery, extreme poverty;
— կարօտութիւն, extreme need;
— կողմն, cf. Յետակողմն.
· Calfa
ἕσχατος extremus, ultimus. Որ է յետոյ տեղեաւ կամ ժամանակաւ. վերջին. հուսկ. յետս մնացեալ. ետքի, էտեւի, վերջինը.
Ընդէ՞ր լինիք յետինք դարձուցանել զարքայ։ Յաւուրս յետինս։ Յաւուրն յետնում։ Յետին ժամանակ է։ Զյետին տեղին ունել։ Յետին նաքարակիտ կամ բնիոն։ Յետին մոլորութիւնն չար քան զառաջինն։ Յետինն մարդոյն այնորիկ.եւ այլն։
to be in arrears, behindhand;
to stop, to tarry, to stay or lag behind;
to want, to deprive oneself of;
to be in a state of privation, to be destitute.
· Calfa
Մի՛ յետնեսցուք ի մատուցանելոյ պատարագ Տեառն ի ժամանակի իւրում։ Գուցէ ոք յետնել գտանիցի ի շնորհացն Աստուծոյ։ Յետնեցան կառք նորա ի գալոյ.եւ այլն։
back, backward;
behind;
after, then, since, afterwards, subsequently, posterior to, after that;
— կողմանէ, backward;
behind, from behind;
— հուսկ, — յետուստ or ուրեմն, at last, finally, at length, in fine, in conclusion;
— եւ առաջոյ, behind and before;
— ապա, after;
— ձերմէ, behind or after you;
— գտանիլ, to be deprived of.
· Calfa
ἕσχατον extreme, ultimo ὔστερον postea, postremo. Ապա. զկնի. երկրորդ կամ յետին կարգաւ եւ ժամանակաւ. յետ այնորիկ. ետքը, ետքէն. սօնզրա.
Յետոյ չուեսցեն։ Երթային յետոյ ընդ անքուսայ։ Առ ժամանակ մի պարարէ զքիմս քո, բայց յետոյ դառնագոյն եւս գտանի քան զլեղի։ Յետոյ ասիցէ, թէ զղջացայ։ Յետոյ զղջացաւ։ Յետոյ գան։ Յետոյ մատուցեալ երկու սուտ վկայք։ Նախ թագաւորն ասորեստանեայց, եւ յետոյ արքայն բաբելացւոց. եւ այլն։
Յետ որոյ՝ ոչ բանի ինչ աստուածայնոյ, եւ ոչ յայտնութեան ինչ իրիք եզելոյ սա քաջայոյս եղեալ կոչէ զաստուած։ Յետ որոյ նոյն ժամանակագիր յառաջ մատուցեալ՝ ասէ, եւ այլն. (Խոր. Ա. 4. 8։ Բ. 63։ Գ. 60։)
from behind;
after, at last;
back, the buttocks;
nakedness;
— ուրեմն, lastly;
— կողմանէ, behind, from behind.
· Calfa
ՅԵՏՈՒՍՏ. մ. ὔστερον postea, post modum, demum. Յետոյ՝ ըստ ժամանակին. յետոյ ուրեմն. ապա. ետքէն.
Յետուստ ի վախճան ժամանակի ինքն զինքն երեւեցոյց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 9։)
adj. adv. long;
a long or great while or time;
— հիւանդանալ, to have a long illness.
· Calfa
μακράν longe, prolixe. Ընդ երկար. ընդ երկայն ժամանակ ձգեալ. երկնկեկ.
lengthily, very long.
· Calfa
Յերկարագոյն ժամանակօք ժառանգեցոյց. (Մագ. ՟Ե։)
longliving, long-lived;
— լինել, to live long;
— առնել, to lengthen life.
· Calfa
Եթէ յերկարաժամանակ լինէիր։ Յերկարաժամանակեայ ապաշխարութեամբ ուղղել. (Մխ. առակ.։ Բրս. հց.։)
ՅԵՐԿԱՐԱԺԱՄԱՆԱԿ ՅԵՐԿԱՐԱԺԱՄԱՆԱԿԵԱՅ ՅԵՐԿԱՐԱԿԵԱՑ. πολυχρόνιος diuturnus, longaevus. որ եւ ԵՐԿԱՅՆԱԿԵԱՑ, ԵՐԿԱՐԱԿԵԱՑ. Որ կայ կամ կեայ ընդ երկար ժամանակ. բազմաժամանակեայ. եւ Երկայնակեաց.
prolongation, protraction.
· Calfa
Կատարեցեր զյուսոյն յերկարաձգութիւն։ Թէեւ բիւրուց ամաց ունիցի յերկարաձգութիւն։ Ոչ է ժամանակ յերկարաձգութեան առ ի զպարտսն հատուցանել. (Նար. ՟Ժ՟Բ. ՟Ծ՟Գ. ՟Հ՟Ը։)
cf. Երկարաձիգ.
· Calfa
Յերկարաձիգ ժամանակաւ, կամ ամօք. (Նար. երգ.։ Մագ. ՟Ե։ Ոսկ. եբր.։)
to be prolonged, to last, to continue, to remain permanently.
· Calfa
ԶՅովհաննէ առաքելոյ մինչեւ ցՏրայիանոսի ժամանակսն պատմէ յերկարել Իրինէոս. (Եւս. քր. ՟Բ։)
commentary, memoir, annals.
· Calfa
Զայս խօսի Յովսեպոս ի ժամանակս յիշատակագրութեան իւրոյ. (Զքր. կթ.։)
cf. Յղութիւն.
· Calfa
Իննամսեայ ժամանակաց յղացութեամբ՝ երեւեցաւ տղայ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
cf. Յղութիւն.
· Calfa
Իննամսեայ ժամանակաց յղացութեամբ՝ երեւեցաւ տղայ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
jubilee;
jubilee, festivity, rejoicing;
— ամ, year of jubilee.
· Calfa
ՅՈԲԵԼԵԱՆ. Յիսնօրեայ ժամանակ՝ ի զատկէ ցպենտեկոստէ.
ՅՈԲԵԼԵԱՆ կամ ՅՈՎԲԵԼԵԱՆ. ἱωβέλ, ἅφεσις jobel, dimissio, remissio, annus jobeleus կամ jubileus. Յիսնամեայ ժամանակ, որ եւ եօթնիցս եօթնեակ, կամ յիսներորդ ամ. որպէս մեծ շաբաթ եւ հանգիստ. յիսներեակ մի ամաց. ամ թողութեան առ իսրայէլացիս. զի յեբր. էօպէլ ՝ է թողութիւն, արձակումն, ազատութիւն.
very talented;
polymathic.
· Calfa
Որ այդքան յոգնահանճարս գտանին ժամանակիս առ խուզմունս իմաստիցն խորս. (Նանայ.։)
much, great, much of, a great deal of;
—ք, many, several;
—ք ի մարդկանէ, most men, most people, the generality of mankind;
— անգամ, many a time, often.
· Calfa
Յոլով ժամանակս առանձնանալ. (Պիտ.։)
to cause to abound or increase, to augment, to multiply;
cf. Յոլովանամ.
· Calfa
Ժամանակաւն յոլովէ ուղղագործն. եւ յամելով ի պատժոցն կարծէ շահել ինչ յանցաւորն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 9։)
when;
since, as;
— or յո՞րժամ, when ?
· Calfa
ὄτε, ὄταν, ἑπάν quando, quum, cum. Յո՛ր ժամ. յորո՛ւմ ժամու. յայնմ ժամանակի՝ յորում. երբ. իբրեւ. երբ որ, որ ատեն որ.
ՅՈ՞ՐԺԱՄ կամ ՅՈ՞Ր ԺԱՄ. որ է ի մեզ կրկին բառ հարցմամբ. πότε;
quando? ἔως πότε;
usque ad quod tempus? Յորո՞ւմ ժամու. յորո՞ւմ ժամանակի. ե՞րբ. եւ ցե՞րբ. ցո՞րքան ժամանակս.
current, stream, torrent;
eddy, whirlpool, vortex;
bubble, bubbling;
foaming;
eddy-water;
—ս առնուլ, to boil hard, violently or furiously.
· Calfa
Զօրէն յորձանաց ուխից։ Ալիք յորձանաց։ Գետոյն (Նեղոսի) յորձանօք զեղման ծովացուցանելոյ ի ժամանակի զդաշտսն։ Բազում եւ սաստիկ յորձանօք. (Փիլ.։)
idleness, laziness, slowth, negligence;
cowardice.
· Calfa
Իբրեւ առագաստ իմն յուղութեանն իւրեանց՝ զանցելոց ժամանակաց զգործսն առաջի արկեալ. (Եւագր. ՟Ժ։)
Greek;
— հուր, greek fire;
— ոճ, grecism;
վարել զոճ —, to grecize, to grecianise, to render greek.
· Calfa
Ի յունական առասպելարկութենէն։ Զյունական պատմութեանն գումարէին զժամանակագրութիւնս։ Եւ յայլ յունական յիշատակս գտաք. (Եւս. քր.։)
cf. Ուշ;
cf. Յուշիկ;
— ! take care ! mind !
— ածել, առնել, to recall to one's memory, to cause to remember, to remind;
— լիցի քեզ, ձեզ, recollect, remember;
— եղեւ նմա, he has remembered.
· Calfa
իբր մջ. (ի ձայնէս ուշ. յորմէ Յիշել) իբր Յո՛ւշ լիցի քեզ. զգո՛յշ լեր. կամ ժամանակ է յոյս ինչ ազատութեան հնարելոյ.
cf. Յօժարիմ.
· Calfa
Իբրեւ ի ժամանակի ամարանոյ ի տապոյ տօթոյ աշխատեալ ոք յօժարանայ անկանել ի մէջ հով ջրոյ։ Սիրեալ յօժարանայ։ Յօժարացաւ տեսանել։ Յօժարացելոցն ի դմա. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
the twenty second letter of the alphabet, and the seventeenth of the consonants;
four hundred, four hundredth.
· Calfa
Նենթակայում ոչ յումեք է։ Նենթակայում՝ որ ն՝ումեք։ Նենթակայոջքն. ի ն՝ ենթակայոջացն (այսինքն յայնցանէ՝ որ յենթակայում են)։ Յաղագս որոյ ն՝այլս ճառելի է։ Զն՝այսմ տեղւոջ ասիցեալ պակասութիւնս։ Ներկոսին ամանակս։ Ոչ միայն ն՝որակութեան, այլ եւ ն՝այլս գտանեմք ստորոգութիւնս։ Որպէս ն՝ամանոջ (այս ինքն յամանի)։ Ըն մարմնոջ կենդանեաց, ն՝ոգւոյն մարդոյն (այս ինքն ի մարմնի, յոգւոջ). (Արիստ. ստէպ։)
he, she;
that, it;
ուտէ նա, he or she eats;
ուտեն նոքա, they are eating;
խնդրեմ զնա, I am looking for him, her or it;
ասեն նոքա, they say;
նա է, it is he or she;
անուն նորա, his, her or its name;
ետու նոցա, I have given them;
նոքա նոքին, they;
նմա, to him or her;
նորա, to him or to her;
նոցա, to them;
but, however, nevertheless, yet;
indeed, really, in fact;
նա՛ է, that is, that is to say, i.e.;
նա աւանիկ, նա աւասիկ, look there, look here;
but, yet;
նա եւ, also, even, likewise, again;
moreover, besides;
նա զի, նա մանաւանդ թէ, above all, the more;
rather;
նա եւ ոչ, neither, nor;
not even;
նա եւ արդ իսկ ոչ, not even now;
նա ուրեմն, certainly;
perhaps, it may be that;
well;
now, then.
· Calfa
Մի՛ մինչ ի մահ բարկութեամբ զնախանձն վարիցէ. նա՝ մանաւանդ թէ՝ առ ժամանակ մի իսկ մի՛ կալցի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
first;
firstly, in the first place, at first;
— քան, before, ere;
— քան զամենայն, first of all.
· Calfa
Նախ ժամանակական է ձայն. (Բրս. իսկզբանէ.։)
Նախն ժամանակի. այսինքն որ է յառաջ քան զժամանակս եւ զյաւիտեանս. (ՃՃ.։)
πρῶτως, -ον, πρότερον primum, prius, ante, anteruius. Յառաջն. յառաջ ժամանակաւ. կանխաւ. եւ Զառաջինն. յառաջոյ. յառաջագոյն ըստ ժամանակի՝ ըստ տեղւոյ՝ ըստ կարգի. (որ յածանցս լինի Նահ. արմատն է արքի, յարգի. առաջ. առաջին. յորմէ յն. էն արխի՛, ի սկիզբն. եւ էնարխօս, նախկին). առաջ, առաջուց, առջեւէն .... նախ եւ առաջ, մէյ մը որ.
cf. Կանխագիտութիւն.
· Calfa
Կայր եռոտանին հաստեալ. որ նշանակէ, թէ ապողոն զերից ժամանակաց ունի զնախագիտութիւն, զանցեալն, զներկայս, եւ զապառնին. (Նոննոս.։)
adj. s. chief, principal.
· Calfa
Ղեւի նախագլուխ էր հրէիցն ի ժամանակին յայնմիկ. (Ճ. ՟Բ.։)
cf. Նախագոյակ.
· Calfa
Ինքն բարեգործօղն՝ ի բարւոջն ըստ գերազանցութեան նախագոյ։ Ամենայն յաւիտենի եւ ժամանակի, եւ ամենայն զիա՛րդ եւ իցէ էի՝ նախագոյ սկիզբն եւ պատճառ։ Եւ պարզաբար՝ որ ինչ զիա՛րդ եւ իցէ է՛՝ ի նախագոյէն եւ՛ է, եւ՛ հնարաւորի, եւ՛ ապրի. (Դիոն. ածայ.։)
set over, put above, promoted, preferred, superior;
— առնել, համարել, to prefer.
· Calfa
Սկիզբն ամսոց, որ է արեգ, ամիս նախադաս, եւ ժամանակ գարնանային. (Եղիշ. մատն.։)
prejudiced.
· Calfa
Հայր ասի, նախակարծ եւ յառաջ իմա՛ քան զամենայն արարեալս, այլ եւ ոչ որդի կրտսեր է ժամանակաւ. (Ճ. ՟Գ.։)
cf. Նախայաւիտենական.
· Calfa
ՆԱԽԱՅԱՒԻՏԵԱՆ ՆԱԽԱՅԱՒԻՏԵՆԱԿԱՆ. προαιώνιος qui est ante saecula, aeternus. Որ յառաջ է քան զամենայն յաւիտեանս. անեղ. անժամանակ. միշտ էն.
existing before all ages, eternal, self-existent, increate;
— որդի, the Son of God before all eternity.
· Calfa
ՆԱԽԱՅԱՒԻՏԵԱՆ ՆԱԽԱՅԱՒԻՏԵՆԱԿԱՆ. προαιώνιος qui est ante saecula, aeternus. Որ յառաջ է քան զամենայն յաւիտեանս. անեղ. անժամանակ. միշտ էն.
predicted, announced beforehand.
· Calfa
Որպէս եւ ի ժամանակական կանոնի նախապատում հանդիսին մերոյ ճառեցաք. (Շիր. զատիկ.։)
to predestine.
· Calfa
Պատկանաւոր ժամանակ առ մարդեղութիւն տեառն նախասահմանեալ եւ նախակարգեալ ի հիմնաւորութենէ աշխարհի. (Բրս. ծն.։)
cf. Նախասացիկ.
· Calfa
Եկեալ ի վախճան ժամանակի բացակատարեաց տէրն զնախասաց բարբառն աստուածազգեստից։ Եկեալ կատարեաց զնախասաց բարբառ մարգարէիցն. (Զքր. կթ.։)
predicted, foretold.
· Calfa
Եկեալ ի վախճան ժամանակի բացակատարեաց տէրն զնախասաց բարբառն աստուածազգեստից։ Եկեալ կատարեաց զնախասաց բարբառ մարգարէիցն. (Զքր. կթ.։)
insult, outrage, injury, opprobrium, shame, infamy;
infamous, ignominious, opprobrious, base, villainous;
despised, scorned, vile;
— լինել, to become an object of scorn or ignominy, to be infamous.
· Calfa
Յամենայն ժամանակի նախատ լիցի։ Ամօթ կրէ, եւ նախատ լիցի։ Զի մի՛ նախատ լինիցիս. (Առակ. ՟Ժ՟Ը. 1։ ՟Ժ՟Թ. 26։ ՟Ի՟Ե. 10։)
priority.
· Calfa
Եգիպտացւոց յառաջին ժամանակսն քան զջրհեղեղն պարծել վասն նախաւորութեան։ Զեգիպտացւոց նախաւորութենէն եւ զժամանակագրութենէն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
pre-existence.
· Calfa
Գարնանային զուգաւորութեան ժամանակն քան զայլսն նախեղութեամբն երիցագոյն է. (Պիտ.։ (Ըստ յն. ոճոյ է եւ Նախածնութիւն)։)
cf. Առաջին.
· Calfa
Նախկին (կամ առաջին) գոյացութեան զինչ ինչ լիցի ներհական։ Նախկին է ամանակին եւ վերջին։ Մինն նախկին է ի թուել՝ երկուց (այսինքն քան զերկու)։ Զգալին՝ նախկին քան զգայութիւն։ Յաղագս նախկընի։ Նախկնին յեղանակք այս են. (Արիստ. ստորոգ.։)
retreat, rout, defeat;
bissextile;
— ամ, leap-year.
· Calfa
Զի՞նչ է նահանջ. զերիս ժամսն՝ որ ի դ ամի՝ օր կատարի, որիշ կարգեցին, եւ կոչեցին նահանջ. որ է որոշումն ժամանակաց. (Տօմար.։)
Ոլիմպիադն, եւ նահանջն մի է. (զի յոլոմպիադէ յոլոմպիադ անցանէր ժամանակ դ ամաց, եւ ժե աւուրց). (Անան. չափ եւ կշռ.։)
to command, to steer or guide a vessel;
to pilot.
· Calfa
Աստուած զամենայն եւ ավ հանդիպումն եւ ժամանակ զմարդկայինս զամենայն նաւապետին. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)