etiquette, ceremony.
affected airs, grimaces.
chimney;
chimney-flue, funnel, shaft;
մաքրիչ —ի, chimney-sweeper;
յարդարիչ —ի, chimney builder or repairer;
պահպանակ —ի, fire-screen;
մաքրեք զ—, to sweep, to clean a chimney.
θύρωμα (որ է դռնակ, դուռն. եւ մուտք). Ծխնելոյզ. ծխական. ծակ՝ որ ի դուրս հանէ զծուխս, եւ զգոլորշիս. մխանք.
Աղուեսուց ի յորջսն զծխահանսն եւ զլուսանցսն. (Մագ. ՟Խ՟Ը.) (որպէս շնչահանք գազանաց։)
perfumes, aromatic or odoriferous drugs, pastils.
Ա՛ռ մազտաքէ, եւ ծխանելիք, եւ անուշ ջրով եփէ՛. (Մխ. բժիշկ.։)
pipe, tobaccopipe;
— արեւելեան, chibook or long oriental pipe;
— Պարսից, narghileh or flexible pipe;
գլուխ, բերան —ի, mouthpiece of -;
վառարան, տաշտակ —ի, pipe-bowl;
կորտ —ի, drainage from -;
աւելուկ —ի, pipe-brush;
— քարչ, smoker.
smoking.
the sucking place.
marten.
sole of the foot;
trace, track, foot-print.
• ՀՀԲ և Աւետիքեան, Քերաև. 1815 էջ 235 սրանից են դնում կնատ «ուժը կտրած, անուժ», որ կին բառից է հա-մարւում։
• «ոտքի ներբանը, հետք» Յոբ. ժը. 12, որից առնում են նաև Իսիւք.. լոբ. 249 և Վանակ. յոբ։ (Վանակ. սխալմամբ մեկ-նում է բառս «շառաւիղ, ծունկ, արմուկ»)։ Սրանից է կնի, որ առանձին գործածուած չէ, այլ զ նախդիրով՝ զկնի «յետևը, յետևից» ՍԳր. Ագաթ. Կիւրղ. ել. թգ. զկնիք «յաջորդ-ները, հետագայք» Փիլ. Խոր. Բրս. զկնիա-գոյն Բուզ. դ. 8. զկնիընթացաբար Յհ. կթ. սակայն նախդիրը տեղափոխուելով՝ մի զմիոյ կնի, զմեր կնի ՍԳր. որոնց մէջ կնի պարզ ձևը յայտնի կերպով երևան է գա-լիս։ Այս բոլորի հետ՝ ձևի, կազմութեան և նշանակութեան կողմից հմմտ. հետք. հե-տի, զհետ, մանաւանդ կրուկ «գարշապար». ընդ կրուկն «անմիջապէս յետոյ» Եփր. թգ. 396 և արաբ. [arabic word] aϑar «հետք և զկնի»։
• = Հայերէնի հետ շատ համապատասխան են գալիս վրաց. უკან ուկան «յետոյ, ետևը, անմիջապէս յետոյ, զկնի» (շատ գործածա-կան բառ), უკანა ուկանա «վերջինը, յետինը», უკან ուկան, յენოხ կենօխ, უკანით ուկանիթ, უკნიდაϑ ուկնիդամ «յետև, դէպի յետ», մինգր. კენი կենի, ինգիլ. ჩკან չկան «յետ, յետև» բառերը. բայց չգիտեմ թէ ի՛նչպէս պէտք է կապել սրանք հայերէ-նի հետ։-Աճ.
• ՆՀԲ կցում է կնիք բառին։ Karolides, Γλ. σνγϰρ. էջ 119 կապադովկ. ἀγνες որ թուական մակբայներ է շինում։ Mei-let MSL 9, 54 «զկնի թւում է կաս-մուած զ մասնիկով, ինչպէս նկուն՝ նի մասնիկով»։ Հիւնք. կին «կնիկ» բառից։ Karst, Յուշարձան 404 սումեր. gi «հետք»։ Պատահական նմանութիւն ու-նի արևել. թրք. [arabic word] gīn, [arabic word] gīn «յետևը, յետոյ»։
κλών plantae pedum. Ներբան ոտից, որ թողու զհետս ի կոխելն, որպէս թէ զկնիք իւր ի վերայ հողոյ. կամ որ նոյն է, յետին եւ ստորին կողմն ոտից. (ուստի եզականն ունի լինել, Կին, կնի, յորմէ Զկնի, այսինքն զհետ. եւ յոք. կինք, կնեաց.) դապան, այա.
Կերիցին կինք ոտից նորա. (Յոբ. ԺԸ. 12.) (ա՛յլ ձ. կնիք)։
Բազումք յամպարշտաց՝ որք ի լիութեան են, ոչ ուտին կինք ոտից նորա։ Ոչ եղիցին կերեալ կինք քաղաքավարութեան նորա. (Իսիւք. յոբ.։)
Կինք, ոյժ կամ զօրութիւն։ Այլ քանզի յն. բառն՝ գլօն, նշանակէ շառաւիղ, ճիւղ, ձող, ոստ յապաւելի. (Վանակ.) ի յոբ. այսպէս գրէ.
Կերիցին կինք ոտից նորա. ոտն զմարմին կոչէ. եւ կինք զծունկք եւ զարմունկն ասէ։ Ելանելոց են ի խաւարն արտաքին, ուր կինք ոտից նորա, այսինքն շառաւիղ ծնկաց նորա կերիցէ հուրն։
ԿԻՆՔ 2 գ. Ներբան ոտից, որ թողու զհետս ի կոխելն, որպէս թէ զկնիք իւր ի վերայ հողոյ. կամ որ նոյն է, յետին եւ ստորին կողմն ոտից. (ուստի եզականն ունի լինել, Կին, կնի, յորմէ Զկնի, այսինքն զհետ. եւ յոք. կինք, կնեաց.) դապան, այա.
Կերիցին կինք ոտից նորա. (Յոբ. ԺԸ. 12.) (ա՛յլ ձ. կնիք)։
Բազումք յամպարշտաց՝ որք ի լիութեան են, ոչ ուտին կինք ոտից նորա։ Ոչ եղիցին կերեալ կինք քաղաքավարութեան նորա. (Իսիւք. յոբ.։)
Կինք, ոյժ կամ զօրութիւն։ Այլ քանզի յն. բառն՝ գլօն, նշանակէ շառաւիղ, ճիւղ, ձող, ոստ յապաւելի. (Վանակ.) ի յոբ. այսպէս գրէ.
Կերիցին կինք ոտից նորա. ոտն զմարմին կոչէ. եւ կինք զծունկք եւ զարմունկն ասէ։ Ելանելոց են ի խաւարն արտաքին, ուր կինք ոտից նորա, այսինքն շառաւիղ ծնկաց նորա կերիցէ հուրն։
hip-bath.
demi-god;
a hero.
ἠμίθεος, ἠμιδαίμων semideus, indiges, heros. Ուրուական աստուածք. կիսաստուածք կամ կիսադեւք.
Որոյ կերպարանք կիսադից դիւցազանցն էին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
chariot (coupé).
octant;
eighth part.
exercise, practice, experience, instruction, knowledge;
ի կիրթս առաքինութեան մխել, to exercise or practise virtue;
անցանել ընդ կիրթս իրիք, to get used or accustomed to.
passions;
movement of the soul, emotion, sentiment, feeling;
animal passions, sensuality, vice;
suffering, pain, torment;
accident;
attributes, properties;
— լուսնի, phases of the moon;
յոյզ կրից, transports, fits of passion;
զաչացու՝ խօլական՝ նորածին՝ մոլեգին —, blind, extravagant, furious, outrageous passion;
յուզել զկիրս, to stir up, to provoke or excite the passions;
գգուել զկիրս, to flatter, to soothe one's passions;
անձնամատն լինել ի կիրս իւր, to give oneself up, to abandon oneself to one's passions, to indulge, to let loose, to gratify one's passions;
ի դժուարին կիրս գտանել, to find oneself in a painful, embarrassing or awkward position;
նուաճել զկիրս, to rule, to subjugate or control one's passions, to bring one's passions under subjection.
πάθος, πάθη, πάθημα, passio, perpessio, affectio, afflictio, calamitas, եւ այլն. նոյն ընդ Կիր՝ որպէս արմատ Կրելոյ. (հակադրեալ ներգործութեան) եւ ընդ Կարիք, որպէս վիշտ, նեղութիւն, չարչարանք, անցք, այլայլութիւն զգայական. Յօժարութիւն. եւ ընդ Քարշ, որպէս իրք՝ զորս կրէ ոք յանձին. ախտ. եւ Շարժումն ներքին. քաշածը, քաղելը. չետիյի, չէքմեսի, զարեզ, տերպ, շէվք, աշգ, էլէմ.
Կրեաց (տէրն ի մարմնի) զկամաւոր կիրսն եւ զչարչարանսն։ Կիրք՝ քաղցնուլն, վաստակիլն, բեւեռիլն ի խաչին. ներգործութիւն խաւարել զարեգակն, եւ այլն. (Ճ. ՟Է.։)
Կիրք տրտմութեան։ Բարեմտութեանն կիրք։ Ըստ շնորհալից կրիցն։ (Պիտ.։)
Կրիցս կարեաց։ Տաժանմամբ կրից։ Կիրս կսկծելիս։ Կենարարն կրիւք։ Ընդ խչի քո կրից։ Ընդ մերում կրիցս կարեկցելով։ Անբռնադատ կրիցն։ Դու ի վեր քան զկիրս երկրիս. (Նար.։)
Ամօթն, հոգւոյ է կիրք. (Լմբ. սղ.։)
որպէս որակութիւն, եւ պէսպիսութիւն, այլայլութիւն բնական իրաց, զգածմունք. բերմունք.
Կրականք որակուիք եւ կիրք. քաղցրութիւն, եւ դառնութիւն, ջերմութիւն, եւ ցրտութիւն, սպիտակութիւն եւ տեսութիւն. (Արիստ. որակ։)
Համեղահամ դիւրամոքելի կրից կոկորդաց. (Նար. խչ։)
Որպէս լուսնոյն կիրք սկիզբն առին գիտութեան։ Ծանեար զլուսնի բնութիւնն եւ զկիրս. (Առ որս. Է։)
որպէս Բնաւորական յատկութիւն. վիճակ. գովելի հանգամանք՝ զոր կրէ ոք յինքեան, այս ինքն տիրապէս ունի. եւ Վարք՜ կիրթք.
Յիւրմէ աստուածութենէն եւ յաստուածավայելուչ կրիցն ոչ անկանէր։ Զիւրաքանչիւրոցն (անձանց) զառանձնաւորութիւն եւ զյատկական կիրսն։ Այն կիրք՝ որ անկաւոր աստուածութեանն է, հասարակաց է։ Առաջի դնէ նոցա զկիրս առաքինութեան՝ պանդուխտս զնոսա ասելով եւ նժդեհս. զի այս կիրք կարի իմն յանկաւորք են առաքինութեան. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ը։ եւ ՟Ա. ՟Դ։)
Զհետ կամացն աստուծոյ ի կիրս կացեալ առաքինութեանց. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Յաստուածային վարքս ճգնեալ, եւ զանմարմնոց կիրս ընկալեալ. (Յիսուս որդի.։)
Ըստ քերականաց՝ Յատկութիւնք առոգանութեան ի տրոհումն եւ ի զօդումն վանկից.
Կիրք երեք. ապաթարց, ենթամնայ, ստորատ. (Քեր. թրակ.) ի վերջն։
joint, conjunction, union;
kick, kicking;
— բանից, composition, texture;
— ճանապարհի, place where four roads meet or cross, cross-road or cross-street;
— անդրեաց, group of statuary;
կիցս արձակել՝ ընկենուլ, to kick, to fling out or kiok up the heels.
kestrel, small hawk.
shabbiness, meanness, avarice, stinginess, penu-riousness, sordidness, parsimoniousness, sordid avarice;
impurity, foulness.
Մեղայ գողութեամբ, մեղայ կծծանօք. (Մաշկ.։)
Յարդար վաստակս յորժամ ձեռն գողոց մերձենան ի կծծութիւն ինքեանց, եւ այլն. (Շ. ընդհանր.։)
amulet, talisman.
• «եախարդական գիր՝ որ քսակի մէջ կարելով վզից են կախում. հմայեակ, նուսխա» Նչ. եզեկ. ուրիշ վկայութիւն չկայ։
Բառ ռմկ. որպէս թէ Կախարդք, այսնինքն Կախարդանք. բժժանք. յուռութք. հմայք. հմայիլ.
Հմայք էին ... եւ այս՝ որ ընդ պարանոցաւ եւ ընդ արմակաւ ձեռաց գիր գրեալ եւ քսակով կարեալ կապէին զոր ոմանք կղարթք ասեն. (Նչ. եզեկ.։)
excrements, evacuation, ordure;
scum;
waste, loss;
— հրահալեաց, scoria, dross, slag.
σηκύβαλον stercus, fimus. Աւելորդն բնութեան ի դուրս քամեալ ընդ երաստանն. աղբ. ապաւառ. անարգ եւ անպէտ, հին եւ փուտ իրք.
Իբրեւ կղկղանք են, եւ իբրեւ աղբ անպիտան. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Գ։)
cf. Փականք.
skeleton;
carcass;
corpse.
cf. Կմախիք.
Ոսկերոտի մեռելոց յետ փտելոյ մարմնոյն. (լծ. թ. կէմիւք, միւմիւք (ոսկր) եւ գըմըգ. (կտոր ոսկոր)
Կոճղ կիսայրեաց ... անարգեալ կմախք. (Նար. ՟Հ՟Գ։)
Կմախք։ ոսկերք, կամ կոտորածք։ Կմախել. կարթահարել, կամ ջղատել։ (Ուստի Կամախ անուն քաղաքի, ուր էր դամբարան թագաւորացն հայոց, այն է հինն Անի։)
Իսկ (Թղթ. բարուք.)
seal;
signet;
stamp, impression ot a seal;
signature;
mark, figure, sign, character;
proof, witness;
confirmation, sentence;
sign of the cross;
baptism;
— Հօր, the only Begotten Son;
— — անմահութեան, the seal or stamp of immortality;
անփակ —, flying seal;
— կուսութեան, maidenhead, hymen;
— դրամոյ, die, stamp;
— բանից, conclusion, end;
— հարկանել, to affix one's seal to, to seal;
լուծանել՝ քակել զ—, to unseal, to break the seal;
— տալ, to baptize;
to seal up, to terminate, to finish;
— առնուլ to receive baptism, to be baptized;
առնուլ զոք ի կնքոյ, to stand godfather or godmother to;
— բանիս, after all, in fine, in short, in a word;
— դնել բանից, to wind up a speech, to conclude a discourse.
tone, sound.
• , ո հլ. (Տոբ. թ. 6 ունի կնքօք, որ ուղղելի է կնքովք) «կնիք, մոհր» ՍԳր. «դրոշմ, մկրտութիւն» Ա. Կոր. ա. 16. Կոչ. եւս. պտմ. Ոսկ. բ. տիմ. բ. «խօսքի վերջը, վախճանը» Լմբ. Նար. որից կնքել «կնիք դնել, մոհրել» ՍԳր. «ամրափակել, կնքի տակ պահել» ՍԳր. Սեբեր. «հաստատել, վկայել» Յկ. գ. 33. զ. 27. Հռ. ժե. 28. «մը-կըրտել, դրոշմել, խաչակնքել» Եփես. ա 13. դ. 30. դատակնիք Եղիշ. Նար. անկնիք Սեբեր. Ոսկ. յհ. ա. 6. եօթնակնքեան ԱԲ. նախակնիք Սարկ. լուս. խաչակնիք Երզն. լուս. խաչակնքել Գնձ. կնքիչ Եփր. եփես կնքոց Պտմ. աղէքս. կնքումն Նանայ, Պիտ. կնքահայր Շնորհ. կնքամայր Մարթին. նո-րակնիք «նոր մկրտուած» (նորագիւտ բառ) Ոսկ. տտրկ. տող 57. կնքատու Սեբեր. Ա-գաթ. կնքաւոր «մկրտեալ» Եփր. հռ. 9. Ոսկ. եփես. «կնքահայր» Կանոն. կնքամոմ, կըն-քապահ (նոր գրականի մէջ). ռամկական ձևով են կնունք «դրոշմ, մի բանի վրայ դրոշմուած ձև կամ պատկեր» Սոկր. 268. կնուք, կնունք «մկրտութիւն» Երզն, խրատ. Ոսկիփ. անկնունք Մանդ. կնքուիլ «մկըր-տուիլ» Վրդ. պտմ. էջ 161. նորակնուք Նիւս թաղմ. Վրք. հց։
• = Ասուր. [other alphabet] ︎ [other alphabet] lku-nuuk ku (kunukku) «կնիք», kanīku «կընքուած բան», ակկադ. qanaqu «կնքել» (Strass-maier, Alphabetisches Verzeichniss der Assyrischen und Akkadischen Wörter, էջ 566 և Delitzsch, Assyrisches Handwor-terbuch, էջ 589)։ Այս բառը ասորերէնի մէջ գոյութիւն չունենալով՝ ասուրական փոխա-ռութեան ենթադրութիւնը հայերէնում՝ աւե-լի ևս է հաստատւում։ Նկատելի է նաև որ ասորեստանցին ունի երկու ձև (kunukku և kaniku), առաջինը u ձայնաւորով և երկ-րորդը ī ձայնաւորով. և այդ երկուսն էլ պահուած են հայերէնի մէջ։-Հիւբշ. 308։
• ՆՀԲ կնի, զկնի բառից։ Reiff, Pyc-cко-фрaнц. cлов. CI. 1835, I. էջ 415բ չին. king բառից (այն է չինա-կան սրբազան մատեանը, որ ունի չորս մաս՝ l-king, Si-king, Su-king Iu-king)։ Müiller SWAW 42 (1863). 25Ո և WZKM 8 (1894), էջ 189 կցում է պրս. [arabic word] nigīn «մատանու քար» ձե-ւին։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Lag. Arm. Stud. § 1167։ Հիւնք. պրս. nigīn։ Jensen, Hitt. u. Arm. 212 փո-խառութիւնը վերագրում է հաթեան շըր-ջանին։ Տե՛ս նաև Հիւբշ. Ուս. փոխ. բառից, թրգմ. Տաշեան, էջ 28։
• ԳՒՌ.-Շտ. կնուք, Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մշ. Ջղ. Սլմ. Տփ. կնունք, Ագլ. կնունք, կնօնք, Մկ. Վն. կնունք, Հմշ. Սեբ. Սչ. Տիգ. զնունք, Մրղ. Շմ. կունունք, Ննխ. Պլ. Ռ. գունունք, Սվեդ. գնէօնք, Ասլ. գնիւնք, գնիւ՝ Հճ. գmնունք, Գոր. Ղրբ. կնօնք, Ոզմ. կնօք՝, Զթ. գօնունք։-2. Ջղ. Սլմ. Վն. կնքել, Ագլ. Շմ. Ոզմ. Տփ. կնքիլ, Սչ. գնքել, Պլ. գնքէլ, Խրբ. գնքիլ, Ասլ. գնքէ՝լ։-Այս բոլորը կրօ-նական բառեր են. այսպէս կնունք «երա-խայի մկրտութիւն», կնքել «երախան մկըր-տել» ևն. միայն Տփ. կնքիլ նշանակում է նաև «կնիք զարնել, մոհրել»։-Հմմտ. նաև կնքահայր>Սեբ. գնքահար, Ախց. կնկըհար, Ասլ. Ննխ. Պլ. Ռ. գնգահար, Ակն. Սչ. գնգը-նար, Հմշ. գնքէր.-կնքամայր>Ախց. Ասլ. Ննխ. Պլ. Ռ. կնքամար, Սչ. գնքըմար, Ակն. հինքամար, էնկիւրիի թրքախօս հայոց բար բառով՝ ինքամար (Բիւր. 1898, 789), Ատն ընքամէր (Արևելք 1888, նոյ. 8-9).-կըն-քաւոր> Տփ. կնքավուր, Շմ. կունքօօր, Տիգ. ինք'mվուր, Մկ. ք'աւոր, Ալշ. Մշ. Ջղ. Սլժ քավոր, Երև. քավօր, Վն. ք'ավոր, Որմ. քiա-վուր, Մրղ. քավըիր.-կնքապապ> Զթ. գըն-քաբօբ, Հճ. գնքաբօբ, ընքաբօբ, Ակն. հին-քաբաբ, Ատն. ընքաբաբ, էնկիւրիի թրք. հյ. ինք'աբաբ, Ալշ. Մշ. Չրս. քաբաբ, Սվեդ. բուբ. -կնքամամ > Մշ. քամամ։-Նոր բա-ռեր են կնունքճաշ, կնունքահաց. կնքակին կննքատուն, կնքուատէք, կքտուկ։
• ՓՈԽ.-Հայ բոշ. կավրավ «կնքահայր, սանահայր» (գւռ. քաւոր ձևից), գնչ. kirvo, kirivó, kivro «կնքահայր», որից գնչուերէնի օրէնքով իգական՝ kirvi «կնքամայր». բո-լորն էլ մեր քաւոր բառից են. (A. Paspatu սոանց համար գրում է. «Որչափ ինձ ծա-նօթ է՝ չկայ նման մի բառ՝ որ կարենայ սրան ծագում տուած լինել»։ Ի ղուր ուրեմն համեմատում է սանս. kurvat «արարեալ» ռառի հետ, որ այստեղ գործ չունի)։-Քաւոր ձևից են փոխառեալ նաև քրդ. քիրվա, քիվ-րա, քրիվա «թլփատութեան ծէսի ժամանակ կնքահայր եղող անձը». այս բառով են կո-չում հայերը քրդերին՝ բարեկամական լեզ-ւով. այս տիտղոսը ծագում է նրանից, որ շատ քրդեր «Հայոց կնքահայր կը լինին խաչ բռնելով կամ այլոց բռնել տալով. այ-ռուհետև այր քուրդն փեսայի տան քրիվան է և անոր պաշտպանն նեղ վայրկեաններու մէջ»։ (Այս քրդ. բառը չէ նշանակած Justi. ունին միայն Ճանիկեան, Հնութ. Ակնայ, էջ 71 և Միրախորեան, Նկարագրական ու-ղևորութիւն 1885 Պօլիս, հտ. Գ. էջ 219)։ Իբր թրք. բառ յիշում է նաև Будaговъ 2, 125 օ︎ kirve ձևով և ասում է թէ գոր-ծածաևան է Անդրկովկասում ու մի քանի գաւառներում, ինչ. Ղարաբաղ, Շամախի. նուխի. իսկ Ատրպատականում չի գործած-ւում. նշանակում է «կնքահայր», ինչաես երևում է թուրք մոլլաների գրած չափաբե-ոական մատեաններից և է այն անձը՝ որ թլփատութեան ժամանակ գրկում է մանու-կին. այդ առթիւ մանկիկին նուիրում է ամ-Արմատական բառարան-39 բողջ մի հագուստ և իրաւունք ունի մինչև մանկիկի ծնողների հարեմը մտնեւու։-Թուրքերէնի վրայով անցնելով հյ. կնիք բառը տուել է նաև հունգ. könyv «գիրք», մորդվին. kon՛ov «թուղթ», հսլ. kun՛iga, ռուս. книга. ուկր. knyha, բուլգար. kniga, սերբ. knjgga, չեխ. kniha, լեհ. kslega «գիրք, թուղթ, սաղմոս, խաղաթուղթ-ևն», այս կարծիքը առաջարկել է նախ Mikkola. l*inn-ugr. Forschung. 2, 77 և 1, 113՝ մեկնելով ասուրական kunukku ձևից, որ հաստառում են թուրքերէնի միջոցով՝ Pe-dersen KZ 39, 464 և 40, 189, Munkäcsi. Keleti szemle 2, 312, որ և ընդունում է Berneker 664՝ իբրև ամենից աւելի հաւա-նականը՝ սլ. kun՛iga «գիրք» բառի համար տռուած բացատրութեանց մէջ։
σφραγίς, ἁποσφράγισμα sigillum, signaculum, signum. (ի ձայնէս Կնի, Զկնի, որ եւ ՀԵՏ, ԶՀԵՏ) Հետք իրաց տպաւորելոց. նշան մատանւոյ. դրոշմ. տիպ. եւ Իր տպաւորիչ զհետս իւր, որպէս Կնքոց. Մատանի. եւ այլն. մէօհիւր՝ կոխածը, եւ կոխօղը, մատնէհար. եբր. խօթամ.
Քանակ կնքոյ. (Ել. ՟Ի՟Ը. 11. 36։ ՟Լ՟Թ. 6։)
Դնել իբրեւ զկնիք. (Երգ. ՟Ը. 6։ Անգ. ՟Բ. 24։)
Եբեր նմա զպարկսն կնքօքն հանդերձ. (Տոբ. ՟Դ. 6։)
Կնիք յաջոյ ձեռին իմում. (Երեմ. ՟Ի՟Բ. 24։)
Ողջ են կնիքդ. (Դան. ՟Ժ՟Դ. 16. իբր կնիքք.)
Քեւ լուծման կնիք դատապարտութեան։
Մի՛ լուծաներ զկնքեալ զկնիք արքունական պատկերիդ. (Նար. ՟Հ՟Ը։ (որ է կնքեալ նմանութիւնն)։)
Կնիքն, եւ նկարագիր իւր. (Նար. ՟Լ՟Ը։ (որ է մատանին կնքօղ։))
Որպէս կնիքդ բազում էութիւնս ի կերպարանս իւր գաղափարելով՝ անկեղծ եւ անփոփոխ կայ մնայ. (Փիլ. լին. ՟Բ. 114։)
Կնիք արդարութեան, կամ առաքելութեան, կամ նմանութեան. (Հռ. ՟Դ. 11։ ՟Ա. Կոր. ՟Թ. 2։ Եզեկ. ՟Ժ՟Ը. 12։)
Դրոշմ զգայութեան եւ կնիք ի դէմս ամենից։ Ախոյան եւ կնիք ընդդէմ թշնամւոյն. (Շար.։)
Արարեալ զկնիքն քրիստոսի ի դէմս իւր։ Կնքեաց զինքն ի կնիքն քրիստոսի. (ՃՃ.։)
Առնոյր զճշմարտութեան եւ զյանդիմանութեան նշան յաղթութեան, որ կոչի ըստ մերում լեզուի կնիք. (Տօնակ.։)
Տա ետու կնիք եւ տանն ստեփանայ. յն. մկրտեցի. (՟Ա. 16։)
եկն յիսուս կնիք առնուլ ի յովհաննէ. (Եփր. համաբ.։)
Գայ խոնարհութեամբ կնիք առնուլ ի ծառայէն. (Իգն.։)
այս հոգին սուրբ եկն էջ ընդ կնիք առնուլն տեառն. (Կոչ. ՟Ժ՟Է։)
Եւ ապա կնիք ետ նմա. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 23։)
Ետ նոցա զառ ի քրիստոս կնիքն. (Ճ. ՟Ա.։)
եթէ չգործէ ինչ նովաւ աստուած, ոչ կնիքն քո կնիք է, եւ ոչ խորհրդոցն հաղորդ լինիցիս. (Ոսկ. ՟բ. տիմ. ՟Բ։)
Հաւատաց ի քրիստոս եւ մկրտեցաւ մամելքտա, եւ առ զնա քոյր իւր ի կնքոյ. (Հ. կիլիկ. (այսինքն ընկալաւ յաւազան որպէս կնքամայր)։)
Եթէ կանխաւ ըմբռնեցես զքեզ կնքովս. (Ածաբ. մկրտ.։)
Կնիքս այս. (ձեւ դրոշմի). (Մաշտ.։)
ԿՆԻՔ ԲԱՆԻ. որպէս Լրումն, հաստատութիւն, վճիռ. դատակնիք.
Զի մի՛ յաճախեսցի բանս առաւելութեամբ վկայութեանց, կնիք դնեմք սորին ըզտեսիլն անտոնի։ այս հօր աստուծոյ է շնորհակալութիւնս, զոր կնիք դնէ գոհացողական աղօթից. (Լմբ. էր ընդ եղբ. եւ Լմբ. սղ.։)
Վասն որոյ եւ զկնիքն յետոյ ի վերայ դնէ. ոչ կարէք աստուծոյ ծառայել եւ մանանայի. (Երզն. մտթ.։)
Լուծեր զկնիք դատապարտութեան մերոյ. (Շար.։)
Որ կերպարան եւ կնիք հօր։ Հօրն երկնաւորի սահման եւ բան եւ կիք։ Ամենափայլ ճառագայթ, անյեղլի կնիք։ Զճառագայթդ փառաց եւ զկնիք անքնին խորհրդոցդ հօր. (Շար.։ Խոսր.։ Նար. ՟Գ. ՟Հ՟Ե։)
baptism.
ԿՆՈՒՆՔ կամ ԿՆՈՒՔ. Ռամկականն բառիս Կնիք, ըստ որում մկրտութիւն։ (Մաշտ. հին.։)
Քրիստոնէութեան սկիզբն եւ գլուխ մկրտութիւնն է. որ եւ կնունք ասի աշխարհի բառով. (Երզն. խրատ.։)
Ի կնունքն, եւ ի պսակն ո՛չ է պարտ արբենալ, կամ գուսան կոչել. (Ոսկիփոր.։)
blazon, heraldry.
oblation at baptism.
Դրամ տուեալ կամ առեալ յանդէպս՝ վասն կնիք տալոյ, այսինքն մկրտութեան. կնունքի ստակ.
Քահանայքն մի՛ հարկաւ պահանջեսցեն կնքադրամ, եւ գինս անգին շնորհին։ Կնքադրամ ոչ անուանել, եւ ո՛չ հարկաւ խնդրել. (Կանոն.։ եւ Ոսկիփոր.։)
Առնուն կնքադրամ, եւ գին այլ խորհրդոցն. (Մխ. ապար.։)
baptized.
ԿՆՔԱԶԳԵԱՑ ԿՆՔԱԶԳԵՍՏ. σφραγιδοφόρος signatus, baptizatus. Որ կրէ յանձին զկնիքն քրիստոսի, մկրտեալ.
Փոխանակ գայլոյ ոչխար կնքազգեաց. (Ոսկ. ի զաքէոս.։ (ա՛յլ ձ. կնքազգեստ։))
cf. Կնքազգեաց.
ԿՆՔԱԶԳԵԱՑ ԿՆՔԱԶԳԵՍՏ. σφραγιδοφόρος signatus, baptizatus. Որ կրէ յանձին զկնիքն քրիստոսի, մկրտեալ.
Փոխանակ գայլոյ ոչխար կնքազգեաց. (Ոսկ. ի զաքէոս.։ (ա՛յլ ձ. կնքազգեստ։))
godfather, sponsor;
— լինել, to stand godfather.
հայր կնքոյ մկրտութեան. ընդունօղ զոք յաւազանէ, որ կոչի նորա սան. կնքահար. ինքեապապ.
Մի՛ յանհաւատից արանս կամ կանանց ... առցէ ոք կնքահայր՝ մանկանց մկրտելոց. (Շ. ընդհ.։ որպէս Կանոն. եւ Վրդն. պտմ.։)
ԿՆՔԱՀԱՅՐ. որպէս Կնքատու. մկրտօղ. մկրտիչն.
Մեծն ի ծնունդս ականց՝ կնքահայրն յովաննէս. (Կանոն. եւ Եփր. խոստով.։)
the state of a godfather.
Լինելն կնքահայր. պաշտօն կնքահօր.
Պա՛րտ է հրաժարել ի կնքահայրութենէ այլազգեաց։ Մերձ կացեալ կնքահայրութեամբ. (Կանոն.։)
godmother, sponsor;
— լինել, to stand -.
Կին կնքահօր, կամ գործակից կնքելոյ զերախայն. կնքամար, ինքեամար.
Մայր մարդոյն ո՛չ է մայր ընդհանուր բնութեանն, այսինքն մարդկութեանն, այլ՝ ումեմն. որպէս եւ կնքահայր այր, եւ կնքամայր կին լիցին. (Մարթին.։)
the state or office of a godmother.
sealing-wax.
arms, coat of arms, escutcheon, armorial bearings.
keeper of the seals, the Lord Keeper, Lord Chancellor.
cf. Կնքապահ.
baptizing, confer-ing baptism;
the Institutor of the Sacrament, of Baptism.
βαπτιστής baptista եւ baptizator. տուօղ զկնիք սուրբ մկրտութեան. մկրտիչ.
Վկայեսցէ կնքատուն, եթէ ահաւասիկ գառն աստուծոյ։ Ո՞ տացէ քեզ յայնժամ մկրտութիւն. կնքատուն ոչ պատահիցէ, եւ մահ հասեալ է. (Սեբեր. ՟Թ. ՟Ժ։ եւ Կանոն.։)
ԿՆՔԱՏՈՒ. Որ ետն մեզ զխորհուրդ մկրտութեան մկրտութեամբ իւրով, նա ինքն քրիստոս.
Եկեալ կնքատուն առ յովհաննէս մկրտիլ ի նմանէ. (Ագաթ.։)
baptized.
σφραγίσθεις baptizatus, et confirmatus μεμνύμενος initiatus. Ունօղ զկնիք սուրբ մկրտութեան եւ դրոշմի. մկրտեալ. որ եւ ԿՆՔԱԶԳԵԱՑ.
Բռնաբար կնքաւոր մարդկանն յազածոյ միս տալ ուտել. (Եղիշ. ՟Գ։)
Կոչեցելոց սրբոց, այսինքն երախայից եւ կնքաւորաց։ Սուրբք էին կնքաւորքն վասն քաւութեանն՝ զոր առին մկրտութեամբն։ Սրբոցն, այսինքն հալածելոցն եւ կնքաւորացն որ էին յերուսաղէմ. (Եփր. հռ. եւ Եփր. ՟բ. կոր.։)
Զոր օրինակ երախայի ումեք չէ պարտ ի ներքս կալ, նոյնպէս եւ կնքաւորացն աղտեղեաց. (Ոսկ. եփես. ՟Գ։ յորմէ եւ Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։ Տօնակ.։)
Զիւր անունն, որպէս եւ քրիստոս, ի վերայ կնքաւորացն կոչէ. (Սարկ. հանգ.։)
Երախայիցն, եւ կնքաւորաց. (արշ. տպ. ի Կոչ. ընծ.։)
ԿՆՔԱՒՈՐ իբր Կնքահայր (եթէ չիցէ այնպէս գրելի).
Եւ մի՛ կնքաւոր կացուցանել զայսահար. (Կանոն.։)
baptism;
spiritual affinity.
σφράγισμα baptismus, et confirmatio. Մկրտութիւն, հանդերձ դրոշմաւ. կնունք տալը կամ առնելը.
Մի՛ զուխտս կամ զընծայս աստուծոյ ... ի կնքաւորութիւն տղայոց կատարեսցուք. (Մանդ. ՟Զ։)
Իբրեւ վերստին երկրորդ կնքաւորութիւն (է կրօնաւորութիւն). (Մաշտ.։)
Եթէ յերախայութեան իցէ, եւ եթէ ի կնքաւորութեան. (Կանոն.։)
Եւ որպէս Առնչակցութիւն սանից կնքելոց ընդ տան կնքահօր, առ ի չխնամենալ մինչեւ ի թոռունս.
Կնքաւորութիւնն այս է. երկու մարդ կնքաւորք լինին. եւ լինի յերկու դեհն եղբայր, քոյր. եւ նոցա որդիք՝ թոռներն խնամիք լինին. (Երզն. խրատ.։)
to seal, to close with a seal, to affix a seal, to seal up;
to mark, to stamp, to sign;
to hide, to cover, to close, to shut up;
to confirm, to ratify, to verify;
to conclude, to decide;
to prbnounce sentence;
to seal, to complete, to terminate, to finish;
to baptize, to confer baptism;
to sign with sign of the cross, to make the sign of the cross;
դաշն հաշտութեան —, to conclude a treaty of peace.
σφραγίζω, κατασφραγίζω, ἑπισφραγίζω, signo, sigillo, obsigno. կնքով դրոշմել. տպաւորել զկնիք. մատնէհարել, մէօհրել, եւ տաղմա զարնել, նշան դնել. միւհիւրլէմէք, տամզալամագ. եբր. խաթամ.
Կնքել մատանեաւ զհրովարտակ, զդիր՝ զմուրհակ, զթուղթ. Կամ զվէմ գերեզմանի, եւ գբոյ, եւ զգիրս. (՟Գ. Թագ. ՟Ի՟Ա. 8։ Եսթ. ՟Ը. 8։ Տոբ. ՟Է. 16։ Ես. ՟Ի՟Թ. 11։ Նեեմ. ՟Թ. 38։ ՟Ժ. 11։ Մտթ. ՟Ի՟Է. 66։ Դան. ՟Զ. 17։ Յայտ. ՟Է. 1։)
Կնքեցից զծառայս աստուծոյ իմոյ. եւ լուայ զթիւ կնքելոցն. (Յայտ. ՟Ե. 3 = 8։)
Կնքել կայ ի գանձի իմում. (Օր. ՟Լ՟Բ. 34։)
Կնքեցեր զանօրէնութիւնս իմ ի քսակի։ Ի տուէ կնքեցին զանձինս (ի մթին տան), եւ ոչ ծանեան զլոյս. (Յոբ. ՟Ժ՟Դ. 17։ ՟Ի՟Դ. 16։)
Կնքեցին զօրէնս, զի մի՛ ոք ուսանիցի. (Ես. ՟Ը. 16։)
Պարտէզ փակեալ, եւ աղբիւր կնքեալ. (Երգ. ՟Դ. 12։)
Կնքեա՛ զտեսիլդ, կամ զգիրդ։ Արգելեալ եւ կնքեալ են բանքս մինչեւ ցժամանակ վախճանի. (Դան. ՟Ը. 26։ ՟Ժ՟Բ. 4. 9։)
Կնքեա՛, եւ մի՛ գրեր։ Փակեաց եւ կնքեաց զնա։ Մի՛ կնքեր զբանս մարգարէական գրոցք այսմիկ. (Յայտ. ՟Ժ. 4։ ՟Ի. 3։ ՟Ի՟Բ. 10։)
Կնքեցաւ. եւ ոչ ոք դարձուցանէ. (Իմ. ՟Բ. 5։)
Որ ասէ արեգնական, եւ ոչ ծագէ. եւ ընդդէմ աստեղաց կնքէ. (Յոբ. ՟Թ. 7։ ՟Լ՟Է. 7։)
Կնքեա՛ կեցուցիչ զկորուսչին ընթացմունս. (Նար. ՟Ժ՟Բ։)
Կնքեա՛ զբանս տեսելանս այսորիկ, փոխանակ ասելոյ՝ անյայտութեամբ ծածկեա՛. (Սեբեր. ՟Դ։)
Հաւաստի գիտութիւնն եւ թիւ նոցա կնքեալ է (ի մէնջ). (Իգն.։)
Կնքեաց՝ թէ աստուած ճշմարիտ է։ Քանզի զնա հայր կնքեաց աստուած. (Յհ. Գ. 33։ Զ. 27։)
Զայս հաւաստեօք կնքեալ՝ յանհնարինս հաստատէ զբանն. (Իգն։)
Զխոստումն երդմամբ կնքեմք. (Երզն. մտթ։)
Զայս կատարեալ, եւ կնքեալ զպտուղն նոցա, անցից առ ձեօք ի սպանիա. (Հռ. ԺԵ. 28։)
Ի ձեռն հոգւոյն կնքեմք զսոսա մարմին եւ արիւն քրիստոսի։ Աստանօր կնքեմ զընթացս բանիս. (Լմբ. պտրգ։)
Մկրտել. դրոշմել. եւ Խաչակնքել.
Որով հաւատացեալ կնքեցայք։ Որով կնքեցարուք յաւուրն փրկութեան. (Եփես. ՟Ա. 13։ ՟Դ. 30։)
Կնքեցան աւազանաւն։ Կնքեցի՛ր մաքրութեամբ. (Շ. բարձր.։ Ածաբ. մկրտ.։)
Տու՛ք ինձ կնիք։ Պա՛րտ է կնքել. (Կանոն.։)
Կնքեցին զանձինս իւրեանց նշանաւ խաչին։ Եւ ասացեալ զամէնն՝ կնքեաց զինքն եւ այլն. (ՃՃ.։)
Նշանակաւ խաչին կնքին ճակատք մեր քրիստոնէիցս. (Ղեւոնդ.։)
to be sealed, concludes, baptized;
կնքեցաւ ուխտ հաշտութեան ընդ, peace was made between.
sealer;
conclusive.
Որ կնքէ, հաստատէ, լրացուցանէ.
Եղեւ գլուխ անկեան, այսինքն պսակիչ եւ կնքիչ այսր հոգեղէն վարդապետութեան. (Եփր. եփես.։)
seal, signet-ring.
σφραγιστήρ annulus signatorius, sigillum, signaculum. Կնիք. ըստ որում գործի կնքելոյ. մատանի. մէօհր
Կնքել իմով կնքացաւ. եւ էր մատանին ոսկի, եւ դրոշմն արեգակն. (Պտմ. աղեքս.։)
reproach, upbraiding, reprimand, admonishing, reproof, reprehension, rebuke, scolding, chiding;
correction, admonition;
adjuration.
Առանց կշտամբանաց եւ անդատապարտելիք լեալ. (Խոսր.։)
Սաստիկ կշտամբանքն։ Կշտամբանացս փուշ բազմացաւ. (եւ այլն. Նար.։)
fluctuation, heaving, swelling of the sea.
Իբրեւ ի ցամաքի յապահովութեան նստեցի յալեաց կոծանաց. (Ոսկ. եփես.։)
Զբոսնս կոչեալ՝ է կոծանք, եւ փորձանք, եւ ցնորք. (Վրդն. երգ.։)
pentapast, tackle with five pullies.
Pentapolis.
πεντάπολις quinque urbes. Անուն հնգից քաղաքաց ի սահմանս սոդոմայ. որ եւ ասի ըստ յն. ՊԵՆՏԱՊՕԼԻՍ.
Յիջանել հրոյն զհինգ քաղաքաւն. (Իմ. ՟Ժ. 6։)
tottering, vacillating or walking slowly or feebly like a sick person.
Որպէս զհիւանդ քայլօղ. տկար ի քայլափոխս.
Հիւանդաքայլ ոտիւք (ծերք) ... ՟Գ. (Մակ. ՟Դ. 5։)
cf. Թերառողջ.
cf. Չարչարանք.
ՉԱՐՉԱՐՈՒԹԻՒՆ ՉԱՐՉԱՐՈՒՄՆ. cf. Չարչարանք՝ ըստ ամենայն առման.
Երբեմն այլազգ ի չարչարութիւն յեղյեղեալ, եւ դարձեալ յառողջութիւն եկեալ։ Չարքն ի չարչարութենէ տանջանաց երկուցեալք՝ ի չար իրաց խորշին. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
Ցանկանալով ցանկացայ ուտել ընդ ձեզ զչարչարումնս զայս (այսինքն զպասեք չարչարանաց). (Գէ. ես.։)
unnatural, against nature;
—ք, non-naturals.
Որ զքո բնակաւոր հեզութիւնդ ի չբնակաւոր գազանութիւն հաներ։ Նմա (այսինքն գազանի) զչբնաւորն շնորհես, եւ անձինդ զբունդ չպահես. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
cf. Չգոյ, cf. Չիք;
չէ ինչ, no matter, that is nothing.
Ոչ եթէ յէութենէն աստուծոյ ելանեն գործքն, այլ՝ կամքն կացուցանեն զչէն յէ, եւ զչգոյն ի գոյ. (Սեբեր. ՟Ե։)
Որ զէն աստուած ուրանայ, ինքն լինելոց է չէ։ Ես աստուած ոչ երբէք կործանեցի. քանզի զչէսն զիա՛րդ մարթ էր կործանել. (Ճ. ՟Բ. Ճ. ՟Ա.։)
Եթէ աբրահամ մեռեալ է (իբրեւ չքացեալ), եւ սահակ եւ յակոբ, ապա ուրեմն իցէ աստուած չէոցն. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
cf. Չմեղադրանք.
tartarean, hellish, infernal, satanical, devilish;
— դիք, the infernal divinities;
— տօնք, dionysia, dionysiaca.
Դելփիս հարցուկ դիւթն ճաշակեալ ի կաստեղան վտակէն սանդարամետանոյն. յն. ի բոլոր ըմպելւոյն սանդարամետական պատգամին. (Պտմ. աղեքս.։)
Շինեցին տաճար սերապեայ սանդարամետային աստուծոյն։ Երեւեցաւ յերազի սանդարամետայինն սերապիս. (Կեչառ. աղեքս.։)
pestle;
— մեքենական, crushing-mill or stamping-mill;
— մեծ, large heavy pestle;
— փոքրիկ, small pestle.
Յետոյ շրջիցիս մերկագոյն եւս քան զսանդիտոռն (կամ զսանդիտոռն). (Առակ. ՟Գ. 31։)
Հրամայեց սանդիտոռումբք ծեծել զնա. (Ճ. ՟Բ.։)
cf. Սանակիցք;
godchild's brother.
to shake, to jog, to jolt, to stagger;
to move, to astonish;
to frighten, to terrify;
— զոտն ուրուք յերկրէ իւրմէ, to cause a person to emigrate.
Շարժեալ սասանեաց զաղքեալ ամուրս դժոխոց. (Տաղ.։)
Ի բաց սասանեցուցեալ զլուծ ծառայութեանն քրիստոսի. (Բրս. արբեց.։)
Որք զսիրոյն աստուծոյ լուծ յուսոց ի բաց սասանեցուցին. (Ներս. աբեղ.։)
cf. Քաջայաղթ.
Նախանձայոյզք եղերուք վասն սաստկայաղթ զօրութեան նորա. (Եփր. մն.։ 1)
to render intense, violent or strong, to strengthen, to augment, to increase;
— զպատերազմն, to foment, to exasperate warfare;
to turn the enemy's flank;
— զհրամանն արքունի, to enforce the king's command.
Սաստկացո զպատերազմն ընդ քաղաքիդ։ Սաստկացուցին զպատերազմ առաւել ի վերայ նոցա։ Սաստկացուցանէր զճակատ մարտին ի վերայ նոցա. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Ա. 25։ ՟Ա. Մակ. 35։ ՟Ժ. 50։)
Սաստկացուցանէր զհրամանն արքունի. (Եղիշ. ՟Զ։ 2)
to quake with fear, to be horror-struck, seized with consternation, to have one's hair stand on end;
— ոսկերաց, to be terrified, horrified;
— ի ցրտոյ, to shiver with cold;
սարսափեցան ոսկերք իմ, a cold shiver ran through my whole frame.
Լուծանին ջիլքն, սարսափին ոսկերքն Մանդ. (՟Գ։)
to shave, to shear;
cf. Մօրուք.
κείρω, ξύω tondeo, rado. Վարսավիրայել. ածելեաւ յապաւել՝ փոքրել զհերս. քերծուլ. գերծուլ, իրօք կամ նմանութեամբ. կտրել. կարճել. ածիլել. (լծ. եւ սիւքիւրմէք. մաքրել իբր աւել ածելով).
Յառաջագոյն զպարկեշտութիւն սափրեալ ի նմանէ՝ յետոյ եւ զզօրութիւնն սափրէ (ընդ վարսս գլխոյն)։ Թաւագէսք են, որ ոչն սափրին ամենեւին։ Սափրեալ յայլոց. (Փիլ. յովն. եւ Փիլ. տեսական. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Զպատմուճանն ի բաց ընկենոյր, եւ զվարսսն սափրէր (յովբ). (Իսիւք.։)
Եպիսկոպոսն կարոցօք խաչաձեւ հատանէ զհերսն. եւ այլ ոք ի կղերիկոսացն տանի եւ սափրէ զգագաթն. (Մաշտ.։)
in mourning;
mournful;
սուգ առնուլ —օք, to wear mourning.
Մխիթարել զամենայն սգաւորս. տալ սգաւորաց սինովնի փառս։ Երանի սգաւորաց, զի նոքա մխիթարեսցին. (Ես. ՟Կ՟Ա. 2։ Մտթ. ՟Է. 4։)
Սգաւոր զսգաւոր ոչ մխիթարէ, բայց եթէ կրկին սուգ ի վերայ սգոյ յաւելու։ Արտաքնոցն երեւէին իբրեւ այրիք սգաւորք։ Նստէին ի վերայ երկրի՝ զօրէնս սգաւորացն կատարելով. (Մամբր.։ Եղիշ. ՟Ը։ Իսիւք.։)
Լուեալ ժողովրդեանն զբանն զայն՝ սուգ առին սգաւօրք (այսինքն սգաւոր իրօք). (Ել. ՟Լ՟Գ. 4։)
Սգաւորական եւ զմթացեալ ծիրանիս անդանօր զգեցեալք (կայսերք ի քրմապետելն). (Նիւս. թէոդոր.։)
cf. Սելք.
ՍԵԼԱՍ եւ ՍԵԼՔ. Բառ յն. σέλας fulgor, jubar. Փայլիւն լուսոյ յոդս, աստղանման երեւալ կամ թռուցեալ. թռիչք.
Սելք, որ են ճաճանք. եւ դիատոնք, որ են թռիչք։ Արդ սեալս է՝ հրոյ յոլովի վառումն յօդի. եւ ի սելայիցն ոմանք ոստուցեալ լինին, եւ ոմանք հաստատեալք. (Արիստ. աշխ.։)
proper, special, particular, specific, one's own;
noble, illustrious, egregious;
—ք, one's own part, property or heritage;
— էր նմա, it was specially his, it was his lot.
ՍԵՊՀԱԿԱՆ կամ ՍԵՓԱԿԱՆ, կամ ՍԵՓՀԱԿԱՆ. (որպէս թէ սեպուհական, ազատական). περιούσιος peculiaris, eximius περιποίησις acquisitio ἑξαίρετος exemptus a numero, selectus եւ ἵδιος proprius, suus. Առանձնական. իւրական. յատուկ. իրաւամբք ժառանգեալ կամ ստացեալ. ազատ. որոշեալ. բուն. հայրենի, բնիկ. ընտիր. իսկագոյն.
Եւ ես ետու քեզ զսիկիմ սեպհական՝ արտաքոյ եղբարց քոց։ Եղիջիք դուք ինձ ժողովուրդ սեպհական յամենայն ազգաց. (Ծն. ՟Խ՟Ը. 22։ Ել. ՟Ժ՟Թ. 5. եւ այլն։)
Ոչ տալ միայն, այլեւ ժառանգեցուցանել, այսինքն սեպհական նոցա առնել, որպէս եւ իւրն է սեպհական։ Ժառանգութիւն ի վերայ սեպհական ստացուածոց ասի. (Խոսր. ժմ.։ Սկեւռ. ես.։)
Զբնակութիւն պարթեւական զձեր սեփական պահլաւն ի ձեզ դարձուցից։ Կանգնեցին ի տարոն յիւրեանց սափհական գիւղն յաշտիշատ։ Խնդրեաց զմանկութեան սեպհականն, զոր հօր իւրոյ շնորհեալ էր նմա հազար երգ։ Եւ ոչ մի ոք յիմոց սեպհականացն եւ ի կամարարացն։ Բաժանակից եւս արար զքեզ իւրոյ սեպհականացն. (Ագաթ.։ Խոր. ՟Բ. 11։ Եղիշ. ՟Ը. եւ թզմ։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 20։)
Անկորուստ առեցելովն, եւ աննուազ սեպհականօքն. (Նար. ՟Լ՟Դ։)
genital;
prolific;
generic, sexual;
genitive;
— or —ք, the sex, the genitals;
ի բաց հատանել զ—ս, to castrate, to geld.
ՍԵՐԱԿԱՆ, անք. գ. γεννητικά genitalia. Անդամ որոշիչ սերի, կամ գործի սերնդեան.
Սերական անդամքն. (Մարթին.։)
Ցանկացան փոփոխման ի կանայս, եւ զսերականս եւս ի բաց հատին։ Որպէս որք խզենն (այսինքն ներքինացուցանեն)՝ բառնալով զսերականն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ Վրդն. ել.։)
armed with sharp weapons;
— կառք, chariots armed with scythes.
Սրով, եւ սո՛ւր գործեօք զինեալ. գերանդաղէն.
Գերապայծառ սիւն ամպեղէն՝ ահաւոր ահացուցչացն սրազէն կառօք. (Գանձ.։)
hagiographer;
—ք, hagiographic books.
ἀγιόγραφος hagiographus, a divinis viris scriptus, hagiographa, scripta santa. Սրբազան գրիչ, եւ գրեալն յայնպիսւոյն. սուրբ գիրք. որ եւ ՍՐԲԱԳՐԵԱԼ ԳԻՐ. իսկ ըստ որոշման եբրայեցւոց՝ Սրբագիրք կոչին առանձինն (եբր. սէթուպիմ, այսինքն գրեանք, մատեանք) երրորդ հատուած աստուածաշնչի, այսինքն գիրք յովբայ, սողոմոնի, դանիէլի, եզրի, եսթերայ, եւ մնացորդք կրկին.
Երրորդ գումարութիւն առնեն, զոր սրբագիրք կոչեն։ Որպէս սրբագրացն. (Եփր. ՟ա. թագ.։)
Յայտ առնեն նոցին իսկ (հրէից) սրբագիրք. (Ոսկ. եբր.։)
Ի գիրս հաւաքէին զճառս եւ զմեկնութիւնս սրբագրաց։ Այլ եւս գիրս շարագրեաց վարդապետականս, եւ մեկնութիւնս սրբագրաց. (Սոկր. ՟Բ. 3. 4։)
sanctifying, saving, wholesome;
— շնորհք, sanctifying or saving grace.
ἀγιοποιός, ἀγιαστικός sanctificator, sanctificus. Որ սուրբ առնէ. պատճառ սրբութեան. սրբիչ. մաքրազարդօղ. քաւիչ. նորոգիչ. կենդանարար. շնորհատու. մակդիր՝ սեպհականեալ Հոգւոյն սրբոյ.
Հոգին սրբարար այժմ բնակէ ի քեզ. (Շ. տաղ.։)
Ծնեալք ի ժառանգութիւն աստուծոյ՝ հոգւովն սրբարարաւ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Զսրբարարն մատուցման արեանն քրիստոսի յարդարեաց. իմա՛ կամ ընթերցի՛ր, սրբարան։
ՍՐԲԱՐԱՐ. մերթ Որպիսի եւ է մաքրօղ, մաքրողական.
running or flowing violently, impetuous, rapid;
— գետ, rapid river;
—իւք գալ, to hasten, to run with the utmost haste.
Զգալիս հուր վերաբերձ, սրընթաց, գեր ի վերոյ։ Ոչ սրընթաց ձիովք շահատակել։ Ի սրընթաց արշաւանաց. (Դիոն. երկն.։ Շ. ընդհանր.։ Երզն. աղ.։)
Եղեն սրընթացք իբրեւ զեղջերուս ի քարոզութիւն աւետարանին. (Գէ. ես.։)
(Սատանայ) անմարմին բնութիւն, եւ սրընթաց, եւ թափանցիկ յամենայնի։ Ոտքն (ի հրեշտակս նշանակէ) զշարժութիւնն սրընթաց։ Միտս ունիցի սրընթացս եւ իմաստունս. (Խոսր.։ Շ. հրեշտ.։ Պրպմ. ՟Լ՟Է։)
ՍՐԸՆԹԱՑՔ գ. Սո՛ւր ընթացք.
Մերկացուցեալ զսուրն՝ սրընթացիւք գայր սպանանել զծերն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
indignation, passion, vexation, anger, ire, spite, wrath, rage;
շիջուցանել զբոց սրտմտութեան, to stifle, smother or suppress the fire of one's indignation;
cf. Հրաբորբոք.
θυμός ira, indignatio ὁργή ( էօվքէ, էորքէ ) iracundia. Ցասումն. բարկութիւն. զայրոյթ. վառումն ոգւոյ ի վրէժխնդրութիւն սրտի մտօք.
Մինչեւ անցցէ սրտմտութիւն բարկութեան եղբօր քոյ ի քէն։ Սրտմտութեամբ իւրեանց սպանին զարս։ Անիծեալ սրտմտութիւն նոցա, զի յանդուգն էր։ Տէր մի՛ սրտմտութեամբ քով յանդիմաներ զիս.եւ այլն։
to put on an apron, to gird oneself with a cloth;
to put on, or to wear a dressing-gown;
քուրձս —, to clothe oneself in sack-cloth or hair-cloth.
περιζώννυμι, διαζώννυμι praecingo. (ի յն. օսֆի՛ս, մէջք. եւ հյ. ածանիլ) Ածել ընդ մէջ, կամ զմիջով պատել.
Առեալ ղենջեակ մի՝ սփածաւ. եւ սրբէր ղենջեկաւն՝ զոր սփածեալ էր։ Սփածցին քուրձս. (Յհ. ՟Ժ՟Գ. 4. 5։ Եզեկ. ՟Է. 18։)
cf. Սփոփանք.
παραμυθία, -ιον solatium, solamen, placamentum. Սփոփելն, իլն. սփոփանք.
Մարդկան խօսի շինութիւն եւ մխիթարութիւն եւ սփոփութիւն։ Եթէ մխիթարութիւն իցէ ի քրիստոս, եթէ սփոփութիւն սիրոյ. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Դ. 3։ Փիլիպ. ՟Բ. 1։ Հոգւովդ քո՝ բարութիւն, եւ օծմամբ իւղոյ քո՝ սփոփութիւն. Նար. ՟Թ։)
to pass from life to death, to expire, to breathe one's last, to die;
to be finished, consumed, to be drawing to a close, to terminate, to end;
— լցեալ աւուրբք, to die full of years, to die very old;
—նեալ, dead, deceased, departed, defunct.
Հայր քո երդմնեցոյց զմեզ, մինչչեւ վախճանեալ էր նորա։ Հասեալ յերուսաղէմ՝ վախճանեցաւ։ Վախճանեցաւ Յովսէփ, եւ ամենայն եղբարք նորա։ Վախճանեցաւ արքայն եգիպտացւոց։ Եւ եղեւ ի վախճանելն հերովդի։ Ասա՛ բան ինչ ի տէր. եւ վախճանեա՛ց (կամ վախճանեցի՛ր. ըստ Իսիւք)։ Սրով վախճանեսցին։ Սովով եւ մահուամբ վախճանեսցին. եւ այլն։
Սկսեալ հոգւով, եւ արդ մարմնով վախճանիք. (Գաղ. ՟Գ. 3։)
Արջք օրհասականք ընդ վախճանել շնչոցն հզօրագոյնք կռուին. (Եղիշ. ՟Ա։)
Վախճանելոցն հոգիք զօրութիւն ինչ ունին. վախճանեալքս՝ մարդկան իրողութեանցս փոյթ առնեն. (Պղատ. օրին.։)
sooner;
prior, before;
քան զբանն — եղեւ գործն, no sooner said than done.
Յառաջեաց ընթացաւ վաղագոյն քան զՊետրոս։ Վաղագոյն պատսպարեցայց ձեզ։ Եթէ վաղագոյն գայցէ. (Յհ. ՟Ի. 4։ Եբր. ՟Ժ՟Գ. 19. 23։)
Իբրեւ ասաց զայս թագաւորն, քան զբանն վաղագոյն եղեւ գործն. (Պտմ. աղեքս.։)
Վաղագոյն քանդեալ էին քան զառաջինն երիքով. (Եղիշ. յես.։)
Պարտ է ջանալ փախչել աստուստ անդր զվաղագոյնս (իմա՛ որպէս յն. ὀτέ τάχιστα այսինքն վաղագոյն ըստ կարի). (Սահմ. ՟Ժ։ ի Պղատոնէ.)
to be cross, illtempered, to make a wry face, to turn up one's nose, to be disdainful;
յունօք —, cf. Յօն.
Բարձրայօնութեամբ ունչս առնել. յընչաց քերել.
Ատեցեալ զայր իւր զարդատ՝ պչրանօք եւ պռսելով կայր. (Խոր. ՟Բ. 60։)
Ոչ աղարտել զաշխատութիւնս մեր ... եւ յունօք պռստել. (Կիր. պտմ.։)
cf. Պտոյտք.
Պտոյտք. յորձանք.
Ահագնութիւնք ... տիեզերապատ պտուտկացն պիսիդոնի (այսինքն ծովու). (Նար. խչ.։)
follower of St. Paul;
—ք, St. Paul's companions.
ՊՕՂՈՍԵԱՆ կամ ՊԱՒՂՈՍԵԱՆ. ինչ անկ է սրբոյն պօղոսի առաքելոյ.
Պարծանք պօղոսեան. (Շար.։)
ՊՕՂՈՍԵԱՆՔ եանց. գ. Պօղոս եւ ընկերք կամ գործակիցք նորա.
the twenty seventh letter of the alphabet & the twenty first of the consonants;
nine hundred, nine hundredth;
It is sometimes confounded with the letters չ & ճ, as : խնջոյք — խնճոյք, ջղջիկան — չղջիկան.
Տառ բաղաձայն՝ անուանեալ ջէ. որ եւ ասի միջակ, զի լերկ է քան զՉա, եւ թաւ քան զՃէ.
Միջակ է ճէն՝ ծայի եւ ջէի. (Թր. քեր.։) Ասի եւ կրկնակ, որպէս բաղկացեալ ի ճճ, կամ չճ, ճչ, տչ։
Ջ. Երբեմն լծորդ գտանի ընդ չ. որպէս. Հաջել կամ հաչել. կարկաձել, կարկաչել. յօրանջել, յօրանչել. չղջիկան, ջղջիկան։ Եւ շատ եւս ընդ ճ. Գէջ կամ գէճ. բջիջ, բճիճ. խնջոյք, խնճոյք. կնջիթ, կնճիթ. ճանճ, ճանջ։ Որպէս եւ որ ինչ ըստ պրս. եւ թ. հնչի իբր չ կամ ջ, արաբացիք հնչեն ճ, ք, խ, շ. եւ այլն։
Ջէն, Ջանիւ ասէ հասցես շնորհաց, մի՛ ծոյլ կենար եւ դեդերած։ Ջնջել ասէ զհոդիդ ջըրովք, յախտից մեղաց ջերմ արտասուօք. (Շ. այբուբ.։)
cf. Ջախջախանք.
ՋԱԽՋԱԽԻՒՆ ՋԱԽՋԱԽԻՔ ՋԱԽՋԱԽՈՒՄՆ. Ջախջախելն, եւ իլն. ջախջախանք. կոտորումն. խորտակումն. եւ Ճապաղիք արեան.
Բազում ջաղջախիւն եւ հեղումն արեանց գործեն։ Հանդերձ ընդվզեալ ջախջախմամբ. (Զքր. կթ. Խոր. ՟Բ. 76։)
Յապականութիւն դարձոյց զբազում քաղաքս, եւ արեան ջախջախիս արարեալ զդասս հաւատացելոց. (Ուռհ.։)
surviving;
inheriting;
—ք, posterity, descendants, successors.
ἑκγόνοι, ἑπιγινόμενοι posteri. Յետ մահու ծնողին մնացեալ զաւակ. ժառանգ. յաջորդք. յետինք. եւ նմանութեամբ՝ առաքինութիւնք իբր ժառանգութիւնք.
Յետամնացքն չտան աղքատաց։ Որդիքն եւ յետամնացքն առնեն ողորմութիւն եւ պատարագ վասն նորա. (Ոսկիփոր.։)
last;
vile;
destitute;
—ք ոմանք երեւին, they shew themselves to be the basest among men.
Զմեզ զառաքեալս՝ յետնորդս արար Աստուած իբրեւ զմահապարտս. (՟Ա. Կոր. ՟Դ. 9։)
behind, backward;
walking backwards;
— — չոգան, they fell back;
— ընդդէմ, backward;
in an opposite sense, in the contrary directions, against the grain, in a wrong sense or way, contrariwise;
contrary, against, opposite, inverse;
ձախողակի — ընդէմքն պատահեաց նմա, every thing went wrong with him;
fortune was against him;
— or — ընդդէմ դառնալ, to turn back, to retrace one's steps, to return, to go or come back;
կապել զձեռս —, to tie the hands behind one;
cf. Ձեռն;
— կալ, կասել, to cease, to stop;
to abandon, to leave;
— կացուցանել, to hinder, to deter, to divert from;
— հարկանել, to reject, to refuse, to confute, to disprove;
— ընկենուլ, to reject, to contemn, to despise;
— տանել, to abandon, to leave;
— ունել, to hinder, to impede, to divert from;
ձեռս —, with the hands tied behind.
Որչափ ջանայ ոք հասու լինել (Աստուծոյ), այնչափ յետս հարկանի յանհետազօտելի բնութենէն Աստուծոյ. (Պրոկղ. ոսկ.։)
Զամենայն անարժանս յառաջ մատուցանէր, եւ զարժանաւորս յետս տանէր։ Զաշխարհն Աղձնեաց ըստ նմին օրինակի յետս կալաւ (այսինքն կասեցոյց). (Եղիշ. ՟Բ. ՟Դ։)
Նոքա զայս լուեալ՝ յետս ձգէին. (Երզն. մտթ.։)
Յետս ընդդէմ ընթերցաք զգեղեցիկ գրեալսն. (Եղիշ. միանձն.։)
Բերան ունել, եւ ոչ իբրեւ ծառայիւն վճարել նովաւ պէտս ինչ, այլ յետս ընդդէմ, զի յանօգուտ եւ յանպատշաճ իրս վարեմք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)
Անհնազանդ եւ յետս ընդդէմ գնացիւք. (Յճխ. ՟Դ։)
Ձախողակի յետս ընդդէմքն պատահեաց նմա։ Մեք ըստ յետս ընդդէմ գնացից մերոց զձախողակի հատուցումն ընկալաք. (Եղիշ. ՟Ը. եւ Եղիշ. խաչել.։)
to dream, to have a dream or vision;
to rave, to be light-headed;
— յարթմնի, to dream wide awake;
երազովք —, to dream dreams;
— ստէպ, to have many unquiet dreams;
երազ յերազեցաւ ինձ, I have dreamed.
Յերազանան յանկողինս իւրեանց։ Ծերք ձեր երազովք երազեսցին. (Ես. ՟Ծ՟Զ. 10։ Գծ. ՟Բ. 17։ Ծերք ձեր երազս յերազեսցին. Սեբեր. ՟Ե։)
cf. Յերկարեմ;
— օր ի յօր, to procrastinate, to postpone or defer from day to day;
—ձգեցան իրքն, that affair went on slowly.
Վասն նոցա Աստուած զթագն թագաւորին Սենեքերիմայ յորդիս քո դարձուցեալ՝ յերկարաձգէ յերկրի. (Խոր. առ արծր.։)
Զի մի՛ յերկարաձգեալ զգերհատուցական բանիս՝ յետնեալ գտցուք յառաջիկայ մեզ գրաւորութենէն. (Արծր. ՟Գ. 6։)
Զայս մարմնոյ իմ ցաւ յերկարաձգել ինձ խնդրեմ ի Տեառնէ Աստուծոյ իմոյ. (Վրք. հց. ՟Ը։)
Իսկ ոմանք ի բուսոյ տհաս հասակին՝ չարութեամբն յերկարաձգեալ։ Մի՛ օր ի յօր յերկարաձգեսցես. (Նար. ՟Ժ՟Ա. ՟Ծ՟Ը։)
to lose one's senses, to go mad, to become foolish or deranged;
— սիրով, ի սէր ուրուք, to fall violently in love with, to dote on, to be smitten with, to be passionately fond of;
— ի գեղ ուրուք, to fall desperately in love with a person's beauty;
— ի գութ երեսաց ուրուք, to be all flame for.
Յիմարեսցին խորհուրդք նոցա, կամ իշխանք։ Զանձինս առ իմաստունս ունէին, յիմարեցան։ Յիմարեցան ժողովուրդք։ Զարմացարո՛ւք, յիմարեցարո՛ւք.եւ այլն։
to send to, to forward, to despatch;
— զումեքէ, to send for, to send to search after.
πέμπω, ἑκπέμπω, ἁποστέλλω mitto, immitto, initto, ablego . Յուղի դնել. առաքել. արձակել զոք ուրեք, կամ ուղղել զլուր առ ոք. ասի եւ ՅՂԱՐԿԵԼ, ՅՈՒՂԱՐԿԵԼ, ՈՒՂԱՐԿԵԼ. ղրկել, խրկել, մարդ կամ խապար խաւրել. լծ. թ. եօլա գօմագ.
Յղեաց կոչեաց զորդի իւր։ Յղել զնա առ արքայ։ Ե՛կ այսր, յղեցից զքեզ առ արքայ։ Եւ յղեցի, զի զարծաթ քո տացես ինձ։ Զպատգամն՝ զոր յղեա՛ց արքայ.եւ այլն։
Յղեաց զհօրէն եւ զբոլոր տանէն վասն կարեաց սովոյն (գալ առ ինքն). (Նախ. ծն.։)
Ոչ ըստ բանիցն, այլ ըստ մտաց յղելեացն (այսինքն յղողաց) առնէր պատասխանի. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 2։)
much, great, much of, a great deal of;
—ք, many, several;
—ք ի մարդկանէ, most men, most people, the generality of mankind;
— անգամ, many a time, often.
Տո՛ւր սակաւ, յորմէ յոլովդ ունիս (այսինքն յԱստուծոյ)։ Յոլովից տանջանաց։ Ի բանից յոլովից ոչ ինչ է օգուտ. (Ածաբ.։)
Յոլով գտանէր զիւր անկեալս քան զհայոց գնդին. (Եղիշ. ՟Ը։)
Յոլով են առ այսոսիկ սրբոցն բանք։ Յոլովից մաղթանաց, կամ պաղատանաց։ Յոլով շնորհակալութիւն. (Խոսր.։)
Վասն յոլով աստ չարչարանացն՝ առատագոյն են անդ բարութիւնքն. (Գէ. ես.։)
ՅՈԼՈՎՔ. գ. Բազում մարդիկ, բազումք ի մարդկանէ.
Յոլովք ի նոցանէ։ Յոլովք ի ժողովրդենէն. (՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Բ. 29։ ՟Բ. Մնաց. ՟Լ. 18։)
Յոլովք ի նախարարաց։ Զյոլովից կորզելով զիշխանութիւն. (Խոր.։)
Յոլովիւք ոմամբք. լինի ած. եւ գոյ. (Պիտ.։)
Ուսուցանէր մանկանց՝ սակաւ խօսել, եւ յոլով իմանալ։ Է ոմն մարդ, որ ուտէ յոլով, եւ դեռեւս քաղցեալ է. (Ճ. ՟Բ.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
Այսոքիկ ասին ի մէնջ յոլով, եւ լինին եւ ոչ բնաւ. (Բրսղ. մրկ.։)
Այնոքիկ յոլովակի եւ յոքունց աստ հանդիպեցան. (Ոսկ. անոմ. ՟Դ։)
Առ մարդիկ յոլով անգամ զայս առնեմք։ Ոգւոյ յոլով անգամ գիրք շունչ կոչեն։ Յոլով անգամ ասացաք, թէ բազում են փորձութիւնք. (Խոսր.։)
Ոչ միայն զիւրեանցն, այլեւ յոլո՛վս անգամ (այսինքն յոլով իսկ) զթշնամեացն զարգաւանդահողն վտարեն երկիր. (Պիտ.։)
fecund, fertile, fruitful;
հայր — ազգատոհմի, father of a numerous family;
— աւագ արամբք, fruitful in great men.
(Ի կենդանիս են) բազմածինք, եւ ոչ յոլովածինք. երկայնակեացք, եւ սակաւակեացք. (Առ որս. ՟Է։)
Զորդի իւր զշարայ զյոլովածին եւ զշատակեր առաքէ ի դաշտ մի. (Խոր. ՟Ա. 11։)
worse;
—ք զամենայն, worst.
Իսկ եթէ մասնական գոյ, յոռեգոյն գոյ քան զայլ արհեստ եւ զմակացութիւն. (Սահմ. ՟Ա։)
cf. Յորդաբուղխ;
—հոսանք or —հոսք, flood or overflow of waters, torrent.
Յորդահոս անձրեւ, անձրեւք. աղբիւր. վտակ. գետ։ Գետն Աստուծոյ յերկնից յորդահոս իջիւք զտիեզերս արբուցանէ։ Յորդահոս արտասուօք. (Կոչ. ՟Դ։ Մամբր.։ Արծր. ՟Ա. 1։ Գանձրն.։ Պետր. սիւն.։ Շար.։ եւ Վրք. հց. ՟Ժ՟Ե։)
Քրտնեալ թորէր յորդահոսակ առուս։ Յորդանան յորդահոսակ սահանօքն սանձակոծեալ դիզանիւր. (Թէոդոր. մայրագ.։ Նանայ.։)
Յորդահոսան աղբերք, կամ վտակք աղբերաց։ Գետք յորդահոսանք։ Գետք հրեղէն առաջի նորա յորդահոսանք գնայցեն։ Զչորեքվտակեան առաջս գետոյդ յորդահոսան ծաւալմանցդ։ Յորդահոսան լեզուն բանիւ ի բանս առատացեալ. (Պիտ.։ Արծր. ՟Դ. 12։ Եւագր. ՟Ի՟Դ։ Նանայ.։ Նար. ՟Կ՟Ը։ Կամրջ.։)
ՅՈՐԴԱՀՈՍԱՆՔ ՅՈՐԴԱՀՈՍՔ. գ. Յորդ հոսանք, կամ հոսումն.
Ծաղկալից դաշտքն դառնային յորդահոսանս (ի յորդ հոսանս) արեանց բազմաց. (Եղիշ. ՟Զ։)
Ցամաքեալ սպառեցաւ յորդահոսք ջրոյն. (Ճ. ՟Բ.։)
to cause to abound or flow in abundance, to deluge with, to pour out abundantly;
to augment, to increase;
to be full of, to abound, to superabound, to stream or flow copiously;
to overflow, to run over;
to flood;
to be gorged with, to swim in abundance;
— զափամբք, to overflow, to rise above the banks.
Բղխեսցեն լերինք զքաղցրութիւն, եւ բլուրք յորդեսցեն զկաթն. (Յովէլ. ՟Գ. 19։)
Բազմացուսցեն եւ յորդեսցեն զուսումն քարոզութեան. (Կամրջ.։)
ՅՈՐԴԵՄ, եցի. չ. ՅՈՐԴԻՄ եցայ. ձ. ῤέω fluo ἑκρέω effluo πλεονάζω, ἑξυβρίζω abundo, redundo, extra alveum erumpo φέρομαι, σύρομαι feror, trahor κλύομαι, κυλέομαι, διέρχομαι inundor, volvor, procurro եւ այլն. Յորդութեամբ խաղալ. հոսել իբրեւ ընդ ուրդս, կամ որպէս զյորձանս. որպէս առու վտականալ. առատանալ. զեղուլ. ծաւալել. աճել՝ զայրանալ (ջուրց). բազմանալ. առաւելուլ. բղխել. սորել. ծորիլ. (իրօք կամ նմանութեամբ) առատ վազել.
Յորդեսցեն իբրեւ զջուր իրաւունք։ Իբրեւ զհեղեղատ կամ զգետ յորդեալ։ Գետ հրոյ յորդեալ ելանէր։ Իբրեւ զջուր ձորալիր պարանոցաթաղ յորդեսցէ։ Յորդեաց ջուրն իբրեւ զյորձանս հեղեղաց։ Յորդէր առաւել բանն զնմանէ.եւ այլն։
Յաղօթելն քաղցրանան միտք, մինչ ի թնդմանէ սրտին յորդեն արտասուք. (Մեկն. ղկ.։)
Վտակք գիտութեան յորդեալ բղխեն ի քաղաքէն. (Փարպ.։)
Որչափ մեծացան շնորհք քո, յորդեցին յանցանք իմ. (Սարկ. աղ.։)
Յորդեն յիշատակք տանջանաց. (Իսիւք.։)
Ի վերոյք. զլերինս յորդեցան ջուրք. (Եփր. ծն.։)
Հոգի նման է աղբեր. եթէ ոք բրէ զնա եւ մաքրէ, սրբի եւ յորդի. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
Ահա ոմանք ի պահապանացն յորդեցան մտին ի քաղաքն՝ պատմել քահանայապետիցն. (Եղիշ. յար.։)
abundance, affluence, superabundance, exuberance;
outflow, overflowing, discharge, torrent, inundation;
յորդութիւն արեան, rivers of blood;
յորդութիւնք պատուհասից, plagues upon plagues;
յորդութեամբ, in torrents, abundantly, copiously.
Յորդութիւնք ծովու։ Ջուր յորդութեանցն։ Յորդութիւն ջուրց հոսելոց բռնութեամբ. (՟Բ. Թագ. ՟Ի՟Բ. 16։ Եզեկ. ՟Խ՟Է. 3։ Իմ. ՟Ժ՟Է. 17։)
Աղբերք մշտաբուղխք ի նմին յորդութեան կան։ Յորդութիւն բղխմանցն. (Եզնիկ.։)
Յորդութիւն բարերարութեան՝ ընդակից (կամ ընդանակից) քո է. (Սարկ. աղ.։)
cf. Յորջորջանք;
փոփոխական, փոփոխեալ or այլաշրջիկ —, metaphor.
Գիր՝ երկաքանչիւրից անուանց առնէ զյորջորջումնն, Աստուծոյ եւ մարդոյ. (Աթ. ՟Դ։)
Նա հայր կոչէր, եւ սա որդեակ յորջորջէր. յորջորջմունք՝ (յն. անուանքն) ազգականութեան են, եւ օգնականութիւն ոչ ուստեք. (Ոսկ. ղկ.։)
Jewish;
—ք, the tribes of Israel.
ՅՈՒԴԱՅ ՅՈՒԴԱՅԱԿԱՆ ՅՈՒԴԱՅԵԱՆ. Ἱούδα, ἱουδαῖος, -αῖοι Juda, judaeus, judaicus. Ազգն Յուդայի որդւոյ Յակոբայ Իսրայէլի. ցեղն Յուդայ, յորմէ ծագեաց եւ Քրիստոս. այլ յետ Քրիստոսի ի խառնիլ ՟Ժ՟Բ. ցեղից ցրուելոց՝ ամենայն եբրայեցիք կամ հրէայք՝ յուդայեան կոչեցան. եահուտի, եէհուտիմ, ջըֆուտ. յն. լտ. եուտէ՛օս, եուտէ՛ուս. իտ. գղ. ճուտէօ՛, ժիւտ.
Յուդայ, եւ Բենիամին։ Յուդայ, եւ ամենայն Իսրայէլ։ Իշխանք Յուդայ։ Ի մի ի քաղաքացն Յուդայ։ Եւ դու Բեթղեհէմ երկիր Յուդայ. եւ այլն. որ եւ ստէպ թարգմանի, երկիր Հրէաստանի, Հրէաստան։
Հռոբովամ որդի Սողոմոնի թագաւորեաց յԵրուսաղէմ երկու ազգաց, որոյ անուն յորջորջանաց Յուդայ կոչէր։ Վասն յազգէն Յուդայ թագաւորաց ազգին իջանելոյ. ուստի եւ ամենայն իսկ ազգն յուդայեանք. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Հանապազ զրպարտողք եւ սպանօղք են յուդայքն. (Եփր. ի ստեփ.։)
Քանզի Յուդայ ազգէն սերէր անուն Յուդայական, այսինքն հրէական. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 3։)
Ոչ եղ՛ղ՛ենացի, եւ ոչ յուդայեան. այսինքն ոչ հեթանոս, եւ ոչ հրէայ. (Ճ. ՟Ա.։)
cf. Խուզարկու;
inventor, author;
inciter, agitator, instigator;
seditious;
— ալիք, agitated sea, heavy billows.
Յանդիմանեալ ամենայն ուստեք, յուզակք չարեաց լինին. (Աթ. ՟Ե։)
Ամենայն խունկք յուզակք ցանկութեանց. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
to seek, search or inquire after, to make search for, to ferret out, to hunt after;
to examine, to discuss;
to agitate, to move, to trouble;
to excite, to incite, to provoke, to stir up, to move sedition;
— զծով եւ զցամաք, to seek everywhere for, to ransack;
— խնդիրս, to breed disputes, to excite quarrels.
ἑρευνάω (լծ. հյ. որոնել), ἑξερευνάω scrutor, perscrutor, investigo, perquiro . Յոյզ ի խնդիր ելանել. խուզել. քննել. հետազօտել. խնդրել՝ ըստ որում որոնել. (իսկ ռմկ. ուզել, է խնդրել, որպէս կամիլ. այլ որոնելն եւ յուզելն ասի՝ փնտռել, փնտռտել, պրպտել, տնտղել, երնել ).
Յուզեաց, եւ եգիտ զսկիհն յամանի Բենիամենի։ Յուզեաց լաբան զամենայն տունն, եւ ոչ եգիտ զկուռսն։ Յուզեցեր զամենայն զինչս իմ։ Ո՞ արար զիրս զայս. եւ յուզէին եւ քննէին. եւ այլն։
Յուզէի ի յարկս իմ նամակս ինչ. եւ գտի զգիրս զայս ի յոյզ նամակաց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Յուզէր զջուրսն ... ջուրքն յուզիցին։ Յուզեցաւ խնամք իմ։ Աղաղակէին յուզեալք ի քահանայապետիցն։ Ծովն ի սաստիկ հողմոյ շնչելոյ յուզէր։ Յոյժ յուզեաց զսրտմտութիւն բարկութեան Անտիոքայ ի վերայ անօրէն Շիմոնի։ Յուզեն հանապազ զժողով նոցա։ Որ մանաւանդ խնդիրս յուզեն.եւ այլն։
Ստէպ ստէպ հողմքն յուզեսցին ի վերայ միմեանց։ Որովք յուզի հոտ ապականութեանց, եւ բուրէ հոտ նեխութեան. (Իսիւք.։)
Յուզէր եւ շարժէր զբուք ձմերայնոյ։ Զողորմած դատաստանն յուզեցաք՝ վրէժ առնուլ. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ե։)
Անդ ապա եւ գութք խնամոց յուզիցին արարչական սիրոյն. (Ագաթ.։)
Երիվարքն սկսան վրնջել, եւ պատերազմ յուզել. (Զենոբ.։)
accompanying, escorting;
—ք, attendants, train, retinue, suit;
— ճառ, funeral oration.
Ողորմութիւն շնորհեա՛ յուղարկաւորացս, եւ զհետ եկեալ ժողովրդոցս։ Յուղարկաւոր լինել ինձ աղօթիւք։ Մեռելոցն յուղարկաւո՛ր լեր. (Մաշտ.։ Ճ. ՟Ա.։ Լմբ. կան. բենեդ.։)
Գերեզմանական եւ յուղարկաւոր ճառիւք մեծարել. (Վրդն. յանթառամն.։)
cf. Ուշ;
cf. Յուշիկ;
— ! take care ! mind !
— ածել, առնել, to recall to one's memory, to cause to remember, to remind;
— լիցի քեզ, ձեզ, recollect, remember;
— եղեւ նմա, he has remembered.
իբր մջ. (ի ձայնէս ուշ. յորմէ Յիշել) իբր Յո՛ւշ լիցի քեզ. զգո՛յշ լեր. կամ ժամանակ է յոյս ինչ ազատութեան հնարելոյ.
Յո՛ւշ տէր, յո՛ւշ. այսինքն՝ թէ հնար ինչ է՝ ի ժամոյս տեղի տալ, եւ անձին զգուշանալ . .. Ցիս արդ յո՛ւշ մի՛ ասէք. զի ինձ յուսալ ի մարդ, եւ կամ պարծել մարդով քա՛ւ լիցի. (Փարպ.։)
ՅՈՒՇ. մ. ՅՈՒՇ ՅՈՒՇ. Որպէս ռմկ. ուշ. այսինքն յամր. cf. ՅՈՒՇԻԿ.
in despair, without hope, comfortless, brokenhearted, disconsolate, discouraged, despondent;
— առնել, to despair, to take away all hope, to drive to despair, to throw into despair;
— լինել, to be in despair, to lose all hope, to be desperate, hopeless, to give oneself up despair, to despond, to be disheartened, to get discouraged;
— զումեքէ, to despair of a person's life, to give over, to deem past recovery.
Այլ եմ նման յուսահատին, քում ծառայից հարկանողին. (Յիսուս որդի.։)
Յուսահատ արարի զքեզ, եւ ոչ հեռացար։ Յուսահատ առնէ զնա յողորմութենէն Աստուծոյ. (Ոսկ. մտթ.։ Ի գիրս խոսր.։)
Չէ՛ պարտ ումեք յուսահատ լինել վասն բազմութեան մեղաց։ Ի տուայտութիւնս մի՛ լինել յուսահատ։ Վասն յուսահատ լինելոյ անփոյթ զբժշկաց արարեալ. (Խոր.։ Նախ. առակ.։ Իսիւք.։)
Յուսահատ էք ի ճշմարիտ կենաց անտի Աստուծոյ. (Ագաթ.։)