cast out or rejected deservedly.
cf. Արդարանամ.
justly, worthily, equitably, deservedly.
cf. Արդարասէր.
unjust, corrupt;
that conceals the truth or justice, corrupting, bribing.
law, justice;
jurisdiction.
that renders justice, judging rightly;
judge, arbiter, umpire, mediator;
— կացուցանել, to make judge;
— անբողոքելի, sovereign judge.
just, equitable, right, reasonable;
lawful, legal;
honest, worthy, righteous;
justly, equitably, reasonably;
— է, it is right, just.
to justify, to approve, to do justice;
— զիրաւունս այրուոյն, to support the cause of widows;
— զոք թագաւորել, to confer the right to reign, to legitimate the reign.
who discerns between and judges, who decides;
judge, arbiter.
cf. Յիրաւի.
to effect, to put in execution, to do.
due;
law;
duty;
reason;
rectitude, uprightness;
right, faculty, power, competence;
իրաւամբք or ըստ իրաւանց, by right, rightfully, justly, duly, lawfully;
որո՞վ իրաւամբք, by what right ? with what authority ? աստուածային —, divine-right;
ամենայն իրաւամբք, with all one's authority;
—նս առնել or ընտրել, to render justice, to judge;
զիրաւունս ուրուք ի գլուխ հանել, to justify completely;
առնել ումեք —նս ի ձեռաց թշնամեաց, to free one from his adversaries, to acquit;
—նս համարել՝ վարկանել, to think, or repute right, to think it proper, to believe oneself right;
—նս տալ, to show with reason, to bring proofs;
to justify, or exculpate oneself;
զիրաւունս ցուցանել, to prove one's rights, to adduce or allege proofs in one's defence;
to contest, to bring an action against;
—նս հանել, to judge rightly;
to justify;
զ—նս ի նա հանել, to pronounce judgment in one's favour;
զիրաւունս իւր կացուցանել, զիրաւունս անձին ցուցանել, to put in one's claim, to avail oneself of one's rights;
—նս խնդրել, to ask for justice, to demande one's right;
պինդ կալ յիրաւունս, պահանջել զիրաւունս, to sustain one's rights;
թիւրել զիրաւունս, to cavil, to sophisticate, to overstain the law;
— են նոցա բողոք ունելոյ, they have reason for complaint;
եւ իրաւամբք արդեօք, that is not without reason.
one another, each other;
reciprocally;
չեն յ— նման, they are not like, they do not resemble each other;
շաղկապէ զինքեանս առ —, it unites one to the other, colleagues;
ընդ — անկանել, to rise one against the other, to fall out, or disagree among themselves, to quarrel, to come to blows, to fight;
անդամք ընդ իրեարս պատշաճ, well proportioned limbs;
տեսանել զերեասս իրերաս, to see each other;
ի վերաս իրերաց սպանանել, to kill one after the other;
անդոսնել զիրերօք, to despise one another;
իրերօք օգնել միմեանց, to help one another.
affair, transaction, circumstance;
occupation, employment, negotiation of affairs, business, practice;
cf. Գործ.
cf. Իրագործեմ.
cf. Իրապէս.
that produces, or brings oil, ointment or essence.
perfumer;
cf. Իւղարար.
perfumery.
steeped in aromatic oil, unctuous, all over oil;
— գլուխ, perfumed head.
oily, oleaginous, unctuous, fat, greasy
oil-colours;
— նկար, պատկեր, oil painting;
նկարել —, to paint in oil.
pot, or vase for ointment;
the vase for holy oil;
place for anointing;
oil factory.
olefiant, yielding oil, oil-forming;
butter man, dealer in butter.
to oil, to anoint, to grease.
unctuous.
unctuosity.
his, her;
his own;
—ով անձամբ, personally, in person;
իբրեւ —ոյ հայէր մեծութեանն, he considered riches as belonging to himself;
— առնել, to be appropriated;
cf. Իւրացուցանեմ;
յ— վերայ or ի վերայ —, on him;
—քն, his relations, friends, dependents.
himself.
where he dwells;
of his habitation.
made by himself, his.
founded or established by himself.
produced by himself, his.
cf. Իւրաբնակ.
his own, his.
built or constructed by himself.
the same as he, in conjunction with him.
egotist, that thinks only of self;
— շահասիրութիւն, self-interest.
—քն;
his parents, servants;
his works, deeds, property, wealth, goods.
like himself, of his own nature.
like him.
created by himself.
to appropriate to himself;
to usurp.
respective;
— ոք, each individually;
— ոք առանձինն, each one separately;
մեկնեցան — յեղբօրէ իւրմէ, brother was separated from brother;
առն —, to each one;
— ումեք ի նոցանէ, to each of them;
գործք — ուրուք, each man's acts;
յ— աւուր, each day, every day.
• (ոսկեդարույն անհոլով, յետնաբար ո հլ.) «ամէն մէկը» ՍԳր. Ա-գաթ. սրա մէջ իւր դերանուն համարելով՝ իբր -քանչիւր արմատից՝ յետնաբար շինուած է երկաքանչիւր «երկուսն էլ» Փիլ. Նիւս. Յճխ. իբր համապատասխան յն. έϰατερος ձևի Չափի համար կրճատուած ձևով ունինք իւ-րաքանչ Ադամ. 254։
• ՆՀԲ քանչ=լծ. պրս. kas «անձ» և ւն ἔϰαστοτ։ Peterm. 182 իւրք անձնիւր։ Տէրվ. Altarm. 2, 3, Նախալ. 119 և Մա-սիս 1881 յուլ. 4՝ իւր «իր»+քան-չ= ւտ. cunоue. գոթ. huanhun, լտ. quisqus «իւրաքանչիւր», quam «քան»։ Մառ ЗВO 5. 316 զնդ. kasčid ձևիզ է դնում քան-հիւր։ Patrubány SA 1, 209 իւր-ա-քան չ-իւր, այսինքն «թէ՛ իւրքն և թէ՛ ոչ իւր-ռռն»։ Meillet, Altarm. Elementarbuch էջ 65 և Rev. ét. arm. I. 13, մեկնում է «sein eher als nicht sein». «sien nlu-tót que non sien», այսինքն «իւր քան ոչ իւր»։
forged by themselves.
his, his own.
accidentally, by chance.
bat.
• (գրուած նաև չեղջ) ի հլ. «սեկե-մուկ, մաշկաթև» Ղևտ. ժա. 19. Օր. ժդ. 17. Ոսկ. ես. Եփր. համաբ. 225. որից չղջիկան, ի-ա հլ. (գրուած նաև չիղջիկան Եփր. հա-մաբ. 225, ջղջիկան Վեցօր. 162, 172-3, չղջկան, սխալմամբ՝ յղջկան Յայսմ.) նոյն նշ. Ես. բ. 20. Բարուք զ. 21. Ոսկ. ես. կայ և ճղճիկայ Դրնղ. 551. արդի գրականում գոր-ծածւում է միայն չղջիկ ձևը։
cf. Ծիտ.
• «ոզնի». ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 260։
at most;
much more, a great deal, better;
rather, more worth while, so much the better, still more;
— զի, above all, principally, especially;
— կամ նուազ, more or less.
• «աւելի, շատ» Պիտ. Ճառընտ. Դիոն. «միշտ, յաւիտեան» ժմ. Խոսր. Նար. որից յաւէտ զի «մանաւանդ որ» Կիւրղ. գնձ. և Պարապմ. յաւետանալ «յարատև մնալ» Փիլ. Պիտ. յաւետազուարճ Ոսկ. յհ. ա. 23, յաւետախաղաց Փիլ. Խոր. Նիւս. կազմ. եր-կարայաւէտ Փիլ. բագն. կամայաւէտ Անան եկեղ. գրուած է նաև աւէտ ԱԲ, որից աւետ-աճեալ «շատ աճած» Մծբ. աւետախաղաց ԱԲ։ Արմատն ու ածանցները իրար վրայ փո-խադարձաբար ազդելով՝ յառաջացած են յա-ւետ, յաւէտազուարճ ևն, որոնք համապա-տասխան չեն հայերէնի ձայնական և ուղ-ղագրական օրէնքներին։ Յաւէտ բառից -եան մասնիկով կազմուած է յաւիտեան, ի հլ. «մշտնջենաւոր» ՍԳր. որից յաւիտենական ՍԳր. յաւիտենադիր Ագաթ. նախայաւիտեան Շար. յաւիտենապէս, յաւիտենականութիւն (նոր բառեր) ևն։
• = Պհլ. [other alphabet] yāvēt «յաւիտեան» բառից. սրա հետ հմմտ. պհլ. [other alphabet] yāvētān «յաւիտեան, ընդ միշտ», մանիք. պհլ. [hebrew word] jadān (անշուշտ պէտք է կար-դալ ǰāvīdān) (Salem. Man. Stud. ЗАН 1908, էջ 76, 85), պրս. [arabic word] ǰāvē̄d, [arabic word] ǰāvē̄dān «յաւիտեան», և զնդ. [arabic word] ︎ yavaēča yayaetā-tasča յաճախ գործածուած բանաձևը, որ նոյն է մեր յաւիտեանս յաւիտենից ձևի հետ։ Այս բոլորի պարզական ձևն է yavae-, որի մի ուրիշ ածանցն է ներկայացնում պհլ. *yāvēž, որից էլ հյ. յաւէժ. հմմտ. զնդ. ❇ yavaēǰi-«յաւիտենակեաց» (Horn § 414)։-Այս բառերի ենթադրեալ կապր սանս. āуu-, āyus-«կեանք», զնդ. āyu «տևողութիւն», յն. αίών, լտ. aevum, գոթ. aiws, անգսք. a, č, cw, հբգ. εwa, ն.բ. գ. ewig օ լաւիտե-նական» ևն բառերի հետ՝ այժմ չի ընդունւում (տե՛ս Pokorny 1, 6, Bartholomae Altir. Wört. 1264, Boisacq 22)։-Հիւբշ. 198։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ՝ համէմատե-լով պրս. ճավիյտ, ճավիտան բառերի հետ։ ՆՀԲ յաւէտ «աւելի» լծ. արար. է՛վվէլա «նախ», թրք. էվէթ «այո՛», յա-ւիտեան՝ լծ. արաբ. abad, յն. ἀίων, լտ. aevum, aeternum, saeculum, եբր. այօ-լամ, էօլամ, լիյօլամ, թրք. էպէտիլիք տայըմլըգ, տէվրի զէման»։ Եւրոպո 1849, 200 հպրս. եաւատ։ Ուղիղ են մեկ-նում նաև Böttich. Arica 83, 389, Lag. Urgesch. 183, Muller SWAW 41. 8 և 43, 299, Justi, Zendsp. էջ 244։-Տէրվ. Altarm. 52 և Նախալ. 100 հնխ. vu yug «յօդել, լծել, յաւելուլ» արմատի տակ է դնում յաւէտ, յաւէժ, յաւիտեան՝ ուրիշ բազմաթիվ բառերի հետ։
whetstone;
— ածելւոյ, զմելինի, hone;
— անուաձեւ, grindstone.
• (յետնաբար ի, ի-ա հլ.) «սրոց, դա-նակ սրելու քար» Փիլ. լին. 191. Վրդն. սղ. 412. որից յեսանասուր «յեսանով սրուած» Եզեկ. ե. 1. յեսանել Նար. (ՋԲ ունի նաև եսան, եսանել ձևերը. և իրօք Վրդն. առ. 76 կայ գրուած եսան ձևով)։
• ԳԴ համեմատեց պրս. էֆսան. ֆէսան, սան, ասեանէ ձևերի հետ։ Böttich. ZD-MG 1850, 354, Arica 74, 214, Lag, Urgesch. 515-6 կցում է սանս. cāna «յեսանաքար», զնդ. asāna «քար», պրս. āsyāna, յն. ἀϰὸνη «յեսան», լտ. cos «յե-սան», acuere «սրել», հսլ. osla «յե-սան» բառերին։ (Այս բառերը՝ թէև նշա-նակութեամբ համապատասխան են հա-ւերէնին, բայց ձայնապէս անյարմար. սրանց արմատն է հնխ. ak-«սուր», որից k'ōl-, k'əl-, k'ə-«սրել» (Pokorny 1, 454), որոնք տալիս են հյ. *աս, *սու ևն, իսկ յե-մասը մնում է առանց մեկ-նութեան)։ Մորթման ZDMG 26, 598 պհլ. sang «յեսան», պրս. sang «քառ». հպրս. āϑañgaina «քարեղէն», բևեռ. eçinini։ Հիւբշ. Arm. Stud. § 211, ինչ-պէս նաև Arm. Gr. 477 մերժում է վերի համեմատութիւնները։ Տէրվ. Նախալ. 59 դնում է ak արմատի տակ՝ ասեղն ևն բառերի հետ։ Հիւնք. պրս. ֆէսան, էֆ-սան. Scheftelowitz BВ 28, 286 հիսլ. egg «սրել», հբգ. ecka, հին անգլ. ecg, Liden, Arm. Stud, էջ 56 հնխ. pek-արմատից. հմմտ. սանս. pāçī «քար» pāça, paçaka «նարդի քար», յն. πέσσος, ատտ. πεττό։ «նարդի քար կամ տախ-տակ», πεσσεόω, πεττεύω «նարդի խա-ղալ»։ (Այս յն. բառերը փոխառեալ են դրւում սեմականից, իբր արամ. pisā, hīssā «օպր, տախտակ», passin «նար-դի տախտակ», փիւն. päs «հարթ մա-կերես», իսկ Lidén բաժանելով սրան. ցից, համարում է բնիկ)։ Karst, Յու-շարձան 422 թթր. aš, eš qas «սրել»։ Պատահական նմանութիւն ունին արաբ. [arabic word] sann «դանակը քարի վրայ սը-
• րել», որից [arabic word] misan «յեսան» (Կա-մուս. թրք. թրգմ. Գ. 651-2) և ասոր. [syriac word] pasyō̄nā «խարտոց, յեսան», որ պարսկերէնից է փոխառեալր
• ԳՒՌ.-Ոզմ. հեսան, Մկ. Մրղ. հէսան, Ախց. Կր. Սեբ. Սլմ. Վն. էսան, Հմշ. էսօն, էսնի քար, Խրբ. օսան, Ալշ. Մշ. Սս. լէսան։
• ՓՈԽ.-Քրդ. [arabic word] hesan «յեսանաքար», besan kirin «սրել», husān (ըստ Rheaι «յեսան», [arabic word] hesun «սրել» (Justi, Dict. 443)։
cf. Յասմին.
• «մի տեսակ անուշահոտ ծաղիկ է. լտ. jasminuni fruticans L» (Տիրա-ցուեան, Contributo § 352) որ է ռուս. жac. минъ, ясминъ (տե՛ս Aнненковъ, էջ 180) Ագաթ. որ և յասմին Խոր. աշխ. յասմի Բժշ. -այս ծաղիկը պատկանում է Oleaceae ըն-տանիքին. նոյն ընտանիքին է պատկանում նաև syringa vulgaris L, որ է «եղրևանի, թրք. լէյլաք, ֆրանս. lilas, ռուս. cирeнь» (Տիրացուեան § 349, Aннeнковъ 346). ըն-տանիքի նոյնութեան պատճառով Պարսկաս-տանում yasaman, որ է «յասմիկ, жасминъ» ստացել է նաև «եղրևանի, lilas, ռուս. cм-peнь» նշանակութիւնը, որից էլ վրաց. իմեր. մինգր. iasamani «եղրևանի, cиpeнь» (Aн-нeнковъ 346), հայոց մօտ էլ բարբառներում եասաման «եղրևանի, cирeнь» (օր. Խոյում՝ ըստ Տիրացուեան § 349), որից և Կովկասի գրական հայերէնում սխալ անդրադարձու-թեամբ յասմիկ դարձել է «եղրևանի, lilas cирeнь»։ (Բոլորովին ուրիշ է յեսմիկ, որ է «ասորեակ, chamaelina silvestris Wallr» (Տիրացուեան § 159), տես հեսմուկ)։
• = Պհլ. *yāsmīk և yasmīn հոմանիշ ձևե-25-488 րից փոխառեալ. (առաջինը աւանդուած չէ, բայց անշուշտ գոյութիւն ունէր, ինչպէս ցոյց է տալիս հայերէնը. հմմտ. պրս. zamī և zamīn anguštari և angustarin կրկնակնե-որ)։ Բառիս իրանեան միւս ձևերն են պրս. [arabic word] yāsamī̄n, [arabic word] yāsmīn, բե-լուճ. yasmīn, աֆղան. yasmīn, vāsamīn «յասմիկ»։ Գտնւում է նաև ուրիշ լեզուների մէջ. ինչ. ասոր. [syriac word] yasmā, յն. ἰάσμη, ἰάσμινον, լտ. jasme, jasminum, իտալ. gel-semino, ֆրանս. jasmin, ռուս. ясминъ, каcминъ. սպան. lazmin, azemin, նյն. γιασεμί, γιασουμί ևն (սրանք թրք. yasemi ձևի միջոցով)։-Հիւբշ. 198։
cf. Տապաստ.
• «անասունների փորհարութեան հիւանդութիւնը» Վստկ. 190-1, 212։= Ա-րաբ. [arabic word] tā̄bix «ժանտատենդ»։-Աճ.
frying-pan;
cf. Վահանակ.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար կայ ո հլ.) «մէջը բան խորովելու կամ տապակելու ա-ման» ՍԳր. Եւս. պտմ. Կիւրղ. ղևտ. որից տապակել Երեմ. իթ. 22. Մանդ. տապակումն
• -Պհլ. [arabic word] tāpak «տապակ», բելուձ. t'āfaγ «փուո», պրս. [arabic word] tāba, օ︎ tāva «տապակ», քրդ. tā̄vá, tavε, զազա ta'uk «տապակ»։ Ծագում են իրան. tap, tāp «տա-քացնել» արմատից, որի վրայ ընդարձակ տե՛ս տապ. հմմտ. սանս. [other alphabet] tapaka-«ջեռուցանող», taptaka «տապակ»։ Իրանա-կանից են փոխառեալ նաև ասոր. ❇ ta-baqa «տապակ, կասկարայ», արաբ. ❇ tabiq, [arabic word] tābāq, ❇ tabaq «մէջը իւղ հալեցնելու տապակ», թրք. օ [arabic word] tava, արևել. թրք. [arabic word] tava, [arabic word] taba, թուրքերէնի միջո-ցով էլ նյն. ταβας, բուլգ. tavi, սերբ. tava, ռում. tgvç «ձուկ խորովելու տապակ» ևն։--Հիւբշ. 252։
• Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. 175 և ԳԴ պրս. թապէ։ ՆՀԲ հյ. տապ բառից, լծ. վրաց. տապա՛կի, պրս. դապա, թա-պէ, թրք. թավա, թավէ։ Պրս. բառի հեռ ևն համեմատում նաև Böttich. Arica 78, 297, Lag. Urgesch. 448, Ges. Abhd, 49 ևն։ Ամատեան, Արևելք, 1890, սեպտ. 7 արաբ. թապագ «պնակ»և
• ԳՒՌ.-Ջղ. տապակել, Տփ. տաբա՛կիլ, Շմ. տաբագիլ, Գոր. Երև. Ղրբ. տպա՛կէլ, Ագլ. տպա՛կիլ, Սլմ. Վն. տապկել, Ախց. Կր. տապկէլ, Մրղ. տապկէլ, Մկ. տապկիլ, Ալշ. Հճ. Մշ. Սչ. դաբգել, Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. դաբ-գէլ, Խրբ. դարգիլ, Հմշ. դաբգուշ, Տիգ. դmբ-գէլ, Սվեդ. դmրգիլ, Ասլ. դա՞գէլ, Զթ. դար-գիլ, նաև դաբօգ, դաբոգ, որ այլուր ամէն տեղ պրս. թրք. թավա ձևով է։-Նոր բառեր են տապակայ, տապկոց, տապկւիլ, տապ-կըտել, տապկտուք, տապկցու։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ტაბაკი տապակի (կամօაუაკი տափակի) «տապակ» և ტაბაკა տաբակա «տապակած միս կամ ձուկ» կարող են հա-յերէնից լինել. բայց յետին իրանեան փո-ևառութիւն են ტაუა տափա «տապակ», გაუა-მწუარი տափամծուարի «խորոված»։
• , ի-ա հլ. «մի տեսակ վահանաձև զարդ, որ և վահանակ». մէկ անգամ ունի Ա. մկ. դ. 57. «Ջարդարեցին զկոնքս ... ոս-կի պսակօք և ոսկւովք տապակօք»։ Սրանից է տապակեալ «վահանակներով զարդար-ուած», որ մէկ անգամ ունի Բուզ. զ. 2. «Եւ ինքն Զաւէն աթինեալս և զտապակեալս և զժապաւինեալս նարօտօք ագանէր»։
• ՆՀԲ հանում է նախորդ տապակ բա-ռից, իբր սրա ձևով մի զարդ։ Lag. Ges Abhd. էջ 49, ծան. 1 կարծում է որ Ա-Գրքի տապակ բառը յառաջացած է ա-սոր. [syriac word] բառը կարդալով [other alphabet] tagnā (τήγανον) «խորովելու աման, տա-պակ, թավա» և ըստ այսմ թարգմանե-լով տապակ։ Յիշում է Հիւբշ. 252, բայց նկատում է որ այս պարագային դուրս պիտի մնայ Բուզանդի տապակեալ ձևը։
large box or trunk;
Noah's ark;
coffin, bier;
tomb, sarcophagus, sepulchre, urn.
• , ի-ա հլ. «արկղ, արկղի նման՝ չորս կողմը փակ նաւ (Նոյի), մեռելի սըն-տուկ, գերեզման, դամբան» ՍԳր. Ագաթ որից տապանակ «արկղիկ, գանձանակ» ՍԳր. տապանակակիր Եփր. յես. տապանագործ Մանդ. Կիւրղ. խչ. տապանատուն, Մամիկ. սհ. Վրք. հց. տապանիլ Ճառընտ. ևն։
• Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. էջ 176-7 և ԳԴ պրս. [arabic word] tabangū «տախ-տակեայ սնտուկ»։ ՆՀԲ եբր. [hebrew word] tēbā. պրս. tabangū, վրաց. կիտօպանա՛կի։ Pictet 2, 508 կամ տապ բառի հետ tap, dabh արմատից, և կամ փոխառեալ սե-մական dafana «թաղել» արմատից։ Մորթման ZDMG 24, 80 թրք. թավան «ձեղուն»։ Յոյս 1877, 259 ևն իբր. թէ-պահ «Նոյի տապանը» և եգիպտ. Թեբէ քաղաքի անունը։ Հիւնք. պրս. թէպէնկի։ և յն. τάφος բառերից հանում է տապա-նակ, որից համառօտուած տատան։ Ա. ւիշան, Հին հաւ. 417 տապ բառից, ինչ-աէս յն. τάφος, τάφη «դիականց աւոման տեղը»։ Սանտալճեան, Բազմ. 1904, 499 լծ. դամբան։ Մառ, Иппoл. էջ 60 և AВО 20, 064 վրաց. კიდობანი կիդո-բանի «արկղ», սվան. კიბდვენ կիբդվեն «հացի արկղ» բառերի հետ, հնագոյն ձևը համարելով *կտապան. սրանց հետ է միացնում նաև արաբ. [arabic word] dafn «թաղել», ասոր. [arabic word] dafnā «պատգա-րակ», ասուր. dapanu, ասոր. [arabic word] dūfnā «դագաղ»։
• ԳՒՌ.-Ախց. Տփ. տապան «Նոյի տապա-նը», Մկ. տապան «գերեզման», Մշ. տաբան «գիւղական տան յետևի մասը», ինչպէս նաև տապան Զն. «սենեակի մէջ հողէ յատակ՝ առանց տախտակամածի», տապանակ Մլթ. «գերեզմանատան մէջ իւրաքանչիւր ընտա-նիքի յատկացուած հողամասը, թաղ», հող-տապան Խրբ. (հողդաբան) «գերեզման».-թրքախօս հայոց մէջ կայ Ատն. թափան «տապան», որ և ըստ Պէտէլեան (Արևելք 1888, նոյ. 8-9)՝
• ՓՈԽ -անցած է նաև Ատանայի թուրքերի և թրքախօս յոյների բարբառին, ուտ. tapan «լուացքի տաշտ. 2. Նոյի տապանը»։
mat, carpet.
• «գետին փռուած, գետին տա-աալուած». առանձին չէ գործածուած. սրա-նից ունինք տապաստ անկանել «գետին փռուիլ, ընկնել մեռնիլ» Յուդթ. է. 9, Ա. կոր. ժ. 5. Վեցօր. 94. տապաստ արկանել «դիա-թաւալ գետին փռել, սպանել» ՍԳր. Ոսկ. փիլ. Կղնկտ. դիտապաստ անկանել Ես. լդ. 3. տապաստիլ «փռուիլ մեռնիւ» ԱԲ. տու պաստել «գետին փռել, կործանել» (նորա-դիւտ բառ) Գիրք թղ. 30 (տե՛ս իմ Հյ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 253)։
• = Պհւ. *tapast բառից, որի պրս. ձևն է [arabic word] tabast. այս բառի նշանակութիւնը աարզ չէ. մօտաւորապէս թարգմանւում է «աւեր, աւերակ կամ ապականեալ և շփո-թեալ». առանձին գործածութիւն չունի, այլ միշտ կից է դրւում [arabic word] tabāh «ապականու-թիւն, եղծում, ոչնչացում, վատթարանալ» բա-ռի հետ. օր. [arabic word] ︎ [arabic word] šod sarāsar kār-i jihān tabāh u tabast «աշխարհի գործերը ծայրէ ի ծայր ապակա-նեցան»։-Աճ.
• ՆՀԲ տապալել կամ տապաստ «օթոզ» ձևից։ Տէրվ. Նախալ. 125 արմատը դը-նում է տապ (աս մասնիկով) և կցում է տապալել բառին։ Հիւնք. աաաստան բառից։ Müller, Armen. VI և Bugee KZ 32, 61 տապաստ «օթոց» բառի հետ։ Վերի ձևով մեկնեց Աճառ. ՀԱ 1908, 722։
unchaste, lewd.
• «իգացող» Մագ. քեր. 242 և Երզն. քեր.
• ՆՀԲ տապ բառից՝ իբր «տապացեալ ախտիւ»։
• ԳՒՌ.-Նո՞յն է տապզի Դվ. «խորամանկ»։
military coat or mantle, cassock, capote;
doublet, jerkin.
• , ի-ա հլ. «զինւորական վերար-կու» Դատ. գ. 16 (գրուած է նաև տառովտակ Հին բռ., տառովակ Բառ. երեմ. էջ 306, տառոտակ, տառիովտակ ՋԲ, տառիովկատ ՆՀԲ, ԱԲ)։ Ուրիշ վկայութիւն չկայ։
• Հացունի, Պտմ. տարազի 159 «չորս տարերց դիմացող հաստ շոր», ուրեմն մեկնում է տարր և տոկալ բառերից!
herring.
• «մի տեսակ մանը ձուկ, որ Վանայ ծովից է դուրս գալիս. մա-նաւանդ նրա չորացրածը» Ուռհ. Բժշ.։
• = Յն. τάρῖϰος «աղած ձուկ (կամ նաև ծխածն ու չորացրածը)». գործածուած է յոյն շատ հին հեղինակների մօտ, ինչպէս Հերոդոտոս, Արիստոփան, Հիպպոկրատ, և ունի զանազան ածանցներ. ինչ ταδἰχεια «ձուկ աղելը, մարմնի զմռսում», ταριχεῦω «փտումից զերծ պահելու համար աղել կամ զմոսել», ταριγευτός «աղած», * ταριγευτής «աղած բաներ շինող» ևն։ Նոյնի հետ է կապւում նաև ταρχύω «մեռելը թաղել» (նա-խապէս զմռսելու ակնարկութեամբ)։ Փխբ. նաև ταριχεύω «վշտից ու ծերութիւնից հիւծ. ուիլ»։ Բառիս ծագումը անյայտ է (Boisacq 943-4)։-Հիւբշ. 383։
• Lag. Ges. Abhd. 48 կարծում է թէ ւոյնը փոխառեալ է հայերէնից, որին համաձայն է գալիս տառեխի ընդար-ձակ մշակութիւնը Վանայ լճի շուրջը և նրա արտահանութիւնը Վասպուրաևա-նից դէպի շրջակայ երկիրները։ Ընդհա-կառակը, Հիւբշ. էջ 383 և 511 հայր փոխառեալ է յոյնից, որին ապացոյց են 1) յոյն բառի հնութիւնը և զանազան ածանցները՝ բազմադիմի իմաստներով. 2) հայերէնը շատ յետնաբար և խիստ քիչ է գործածուած. 3) Եւս. քր. հոտ. Աւգերեան, Ա. էջ 130, 5 յն. τεταοιγευμένοა ձևի դէմ դրուած է հյ. «աղծեալ ապրխ-տեալ և պահեալ», ուր պիտի գտնուէր
• անշուշտ նաև տառեխ ձևը, եթէ դա հայերէն լինէր և գոյութիւն ունեցած լինէր Ե դարում։-Մառ ИАН 1926, 391 հյ. տառեխ հանում է վրաց. ծղալի «ջուր» բառից։
• ԳՒՌ.-Ալշ. տառեխ, Մշ. տառեխ, տարեխ, Երև. տա՛ռէխ, Կր. տառէղ, Գոր. տա՛ռոէխ, Ղրբ. տա՛ռռէխ, տա՛ռռըխ, տա՛ռէխ, Ագլ. տառախ. 'բոլորն էլ «Վանայ ծովի տառեխ ձու-կը», իսկ ՀՃ. դայեխ «չորացրած ձուկ (ընդ-հանրապէս)»։ Ջղ. ասւում է միայն չոր տա-ռեխ «շատ նիհար, վտիտ»։-Վանի բարբա-ռում տառեխ բառը գոյութիւն չունի. Վանայ տառեխը այնտեղ պարզապէս Վանայ ձուկ է կոչւում։
• ՓՈԽ.-Կան լտ. taricus «աղած, պահա-ծոյ» (գործածել է Caelius Apicius, De ra coquinai la աշխատութեան մէջ, որ գրուած է յունականի հետևողութեամբ, Գ դար), ասոր. ❇ tārī̄xā «աղած ձուկ» (Broc-kelm. Lex. syr. 140բ), արաբ. [arabic word] tar-rīx, tirrix «աղած և աղաջուր դրած մանր ձուկ» (Կամուս, թրք. թրգ. Ա. 550), որից է նաև Արճէշի լճի արաբ. անունը՝ ❇ օ︎ buhaira-at-tarrīx կամ buhaira-at-tirrix (ըստ Բելազորի, Իսթախրի ևն)։ Բայց այս բոլորը, ինչպէս i ձայնաւորն էլ ցոյց է տա-լիս, համարւում են յունարէնից և ո՛չ թէ հայերէնից։ Ըստ Auatremère նոյնից է ծա-գում նաև արաբ. [arabic word] batraxa (չունի Կամուս), որից յառաջանում են ֆրանս-boutargue, սպան. potagra, իտալ. buttag-ra «կերակուր ինչ յԻտալիա և ի հարաւակող-ման Գաղղիոյ ի ձուոց աղծեալ ձկան սնուցե-լոց ի քացախի»։-ՀՀԲ և ՆՀԲ նշանակում են թրք. տառըք, տառըգ ձևը, որ եթէ ստոյգ է, հաստատապէս հայերէնից է փոխառեալ։ Տճկ. [arabic word] tarxoz «տառեխ ձուկը» (Կարա-պետեան, Օսմ. բառ. 519) անշուշտ յունա-րէնից է, ինչպես ցոյց է տալիս -os վերջա-ւորութիւնը։
plain, flat country or district.
• «հարթ տափարակ դաշտ» Արձ. 1061 թուից (Վիմ. տար. էջ 24). Վանակ. հց. Օր-բել. հրտր. Էմ. 169. Լաստ. որից տափակ Շնորհ. առակ. 62. տափակողմն «հարթ կող-մը» Ա. մկ. գ. 40. ե. 52. տափել «հարթել» Ոսկ. բ. թես. տափան «ցաք, հողը հարթելու գործիք» Եզն. առ Լեհ. տափափուշ Ագաթ. տափարակ «հարթ, դուրան» Ա. թգ. ժէ. 20. ղկ. զ. 17 (որ և գրուած տապլարակ Պղատ. տիմ. 95), տափարակել Վրդն. օրին. Մագ. գետնատափ «մի տեսակ ծառ» ԱԲ. գտնւում է բազմաթիվ տեղանունների մէջ. ինչ. Տաշ-րատափ, Կամրջատափ, Խաչատափ, Տողա-տափ. Մախաղատափ, Տռարածատափ, Տափերական կամուրջ ևն (տե՛ս Հիւբշ. Հին հայոց տեղւոյ անունները, էջ 286)։ Նոր բա-ռեր են տափակ, տափակութիւն, տափաս-տան ևն։
• Հիւնք. բոլորն էլ տապակ բառից։ Ա. (Բազմ. 1901, 335) յն. ταφ-։ Թիրեաքեան ՀԱ 1912, 288 տափել նոյն ընդ տոփել, թոպել։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ղրբ. Շմ. Տփ. տափ «գետին, հող», Մշ. տափու «տափարակ», Ագլ. Ախց. եոև. Կր. Ղրբ. Մրղ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. տա-փակ, Ալշ. Շմ. տափագ, Գոր. տա՛փլակ, Մշ. տապլագ, Մկ. տmփակ, Պլ. Ռ. Սեբ. դա-փագ, Ասլ. դափագ, դափա*, դափայ, Հճ. դափօգ, Զթ. դափօգ, դափոգ, Ննխ. դափագ, թափագ, Սվեդ. դmփիւգ։ Նոր բառեր են տա-փագիշերի, տափագործ, տափաթեր, տափա-խնձոր, տափակարպետ, տափակբերան, տափակացնել, տափակիկ, տափակոտ, տա-փամուկ, տափանել, տափջոլիկ, տափասո-րոր, տափատէր, տափիկ, տափկենալուկի, տափկլոր, տափկուկ, տափկերես, տափսալ, տափսաղաղ, տափսլուկ, տափտփել։
• ՓՈԽ.-Վրաց. მოტაბაკებული մոտաբակե-բուլի «տափակաւուն, հարթ» Չուբինով 849 (առաջին մո -և վերջին -բուլի մասնիկ են. առանձին *տաբակի ձևը չունի Չուբի-նով).-հայ բոշ. tap'ak «տափակ», որից ծածկալեզւով tap'ak sis (sis «գլուխ») բռուս» (Finck, Die Sprache der arm. Zi-geuner, ЗАН 1907, էջ 121), որի հետ կաղ-մութեամբ նոյն է գալիս Պլ. ծծկ. տափակ «եւրոպացի» (ակնարկութեամբ նրանց յար-դեայ տափակ գլխարկի).-օսս. տափան «հարթ, տափարակ», քրդ. [arabic word] tāpān «տա-փարակ», թրք. գւռ. Եւդ. [arabic word] tapan «տա-փան» (ԳԴ պէրէն բառի տակ, Յուշարձան 329), թրք. գւռ. Սլմ. tapan «տափան», որից tapanlamak «տափնել», նոյնպէս և Ղառա-խի թուրքերի մէջ՝ թափան «տափան» (նա-խաձայնի համար հմմտ. Բբ. թափան «աա-փան», թափնէլ «տափանել»)։-Այս բոլորից աւելի հետաքրքրական են արաբ. [arabic word] taii «կողմ. 2. գետի ափ. Յ. շէն տեղ, հող», [arabic word] tāffa «սարի և դաշտի միջի մասը» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 802-3)։ Հայերէնը չի կարող սրանցից փոխառեալ լինել, որով-հետև գործածուած է Ե դարում. ուստի ա-րաբ. բառը կա՛մ պատահական է և կամ փոխառեալ հայերէնից։
consecration.
• «սրբազնագործութիւն, նւիրա-գործութիւն», իբր յն. փիլիսոփայական բառ յիշում է Մաքս. ի դիոն. որ և տեղետ Նոնն. 11։
• = Յն. τελετή «արարողութիւն, ծէս. 2. զոհ. պատարագ. Յ. խորհրդազգածութիւն. 4. քա-հանայութիւն. 5. քաւութիւն»։-Հիւբշ. 384։
gauze, crape, thin veil;
galling;
callosity, corn.
• , ի հլ. «ոտքի կոշտ, թրք. նասրր, ռուս. մառօլ» Պիտ. առ Լեհ. որից տեռել քկոշտ կապել կամ կաշին քերթել» Եղիշ. ը, էջ 137. Վրդն. Մն. տեռազերծ առնել «կո-ռոպտել» Եւս. պտմ. Եզն. տեռազերծել «կողոպտել» Պիտ. (բուն նշ. «կաշին մռա-յից հանել, պոկել, սկրթել». նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. գւռ. պլոկել և տճկ. soymaq «կաշին հանել. 2. կողոպտել»), տեռազերծ «կողոպտող, գող-աւազակ» Եւս-պտմ. տռնաւոր «հաստակաշի» Նիւս. կազմ. ողնտեռ «կռնակի՝ մէջքի կաշին քերթուած» Վստկ.։-Կայ նաև տեռատես «ախտացեալ դաշտանաւ» Ղևտ. ժե. 33. Մտթ. թ. 20, Եւս. պտմ. 557, տեռատեսութիւն. Մրկ. ե. 25, Ղկ. ը. 43, որ անշուշտ այս արմատից է, սակայն իմաստի յարաբերութիւնը դժուար է բացատրել։
• = Բնիկ հայ բառ, հնխ. der-s-ձևից, որ յառաջանում է պարզական der-«կաշին քեր-թել, ճեղքել, պատռել» արմատիզ՝ s աճա-կանով. հմմտ. սանս. drnāti, dadāra «ճեղ-քել, խորտակել, ցրեխ ցրեխ անել», զնդ dar-«ճեղքել», հսլ. dera և ռուս. дepy, драть «պատռել, պատառոտել, կեղեքել, ճեղքել, ցետել, քաշել, ձգձգել, սաստիկ ծե-ձևւ», սերբ. ϑèrêm և սլով. ϑerem «ճեղքել, կաշին պլոկել», լիթ. diru, dirti «կաշին քեր-թել», գոթ. -tairan, անգսք. teran, անգլ, tear «պատռել, ճեղքել, բզկտել, յօշոտել», հբգ. zeran «պատռել, ջնջել», նբգ. zerren «քաշքշել», կիմր. կորն. darn «կտոր», յն. δέσω «կաշին քերթել, մաշկել, պատժել, սաս-տիկ ծեծել» ևն։ Այս բոլորը կցւում են մեր տեռել բառին։ Նոյն արմատից են զարգա-ցած յն. δέρος, δορά́ «մորթ», δέρας «կաշի, ոսկեգեղմն», δέρρα «կաշեայ ծածկոց», δέιμα «մաշկուած մորթ, մարդու կամ անա-սունի մորթ, տիկ կամ վահան շինելու մորթ, ծառի կամ պտուղի կեղև, մարմնի վրայ գցելու մորթ», δορός «տիկ». δέοοις «կաշի, մորթ, կաշուց շինուած բան, նաւերը պած տելու կաշեայ ծածկոց, կաշեայ զգեստ, մուշտակէ վերարկու», բուլգար. drehā, սերբ. drêha, ōdora «զգեստ», և -ը. աճա-կանով (հնխ. dre-p-ձևից)՝ սանս. drapi-«վերարկու, զգեստ», drapsá=զնդ. drafša-> հյ. դրօշ «դրօշակ», լիթ. drapanos «սպի-drappo «կերպաս», drappello «դրօշակ», տակեղէն, վարտիք», ինչպէս նաև իտալ. ֆրանս. drap «կերպաս», drapeau «դրօշակ» (Walde 229, Boisacq 178, Berneker 180, 185, 215, Trautmann 51-52 և մանաւանդ Pokorny 1, 797-803 բազմաթիւ ածանցնե-րով և աճականներով)։ Վերջին բառերը ցոյց են տալիս, որ այստեղ է պատկանում նաև տեռ, որի առաջին նշանակութիւնը եղել է «մորթ», յետոյ «մորթէ վերարկու» և այս-տեղից էլ «վերարկու, քօղ», ինչպէս գտնում ենք աւանդուած Ոսկեդարեան գրականու-թեան մէջ։
• ՆՀԲ տեռատես մեկնում է «իբր ջեռա-տես, ջեռեալ ի ներքուստ», իսկ տեռել «նոյն և յն. տէ՛ռօ, լծ. և թրք. տէրի՛ «մաշկ, մորթ»։ Վերի մեկնութիւնը տւաւ Meillet MSL 8, 165, որ Հիւբշ. 497 ան-ապահով է համարում, ենթադրելով թէ տեռել բուն նշանակում է «կոշտ կա-պել, կոշտանալ»։ Հիւնք. տեռ «կոշտ» դնում է տեռ «շղարշ» բառից, իսկ տե-ռատես <յն. διάῤῥοια + հյ. տես բա-ռերից։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 342 թրք. deri «կաշի», Հացունի, Պատմ. տարազի 137 տեռատես մեկնում է «հանդերձը հոգացող», որով կապում է նախորդ արմատին։
• ՓՈԽ.-Pedersen, Հայ. դր. լեզ. էջ 199 թուի թէ սրանից է ուզում դնել օսմ. däri «մորթ», կիրգիզ. teri, Կազանի թթր. tire, ալթայ. tārā, եաքուտ. tiri, չուվաշ. tir, tire.
thorn, spine, prickle;
thistle;
an Armenian note;
— ձկան, bone, fish-bone;
— պսակ, crown of thorns.
• , ո հլ. «փուշ» ՍԳր. Եփր. ծն. Կոչ. «մի տեսակ երաժշտակսն խազ (︎)» ԱԲ (մի տեսակ վէրք» Վստկ. 168. որից փշա-բեր Ես է. 24. լդ. 12. Կոչ. 13. Ագաթ. Ոսկ. մ. բ. 19. փշալից Առակ. իզ. 9. Եփր. ծն, չարափուշ Եփր. թգ. 410. փշեղէն Բրս. մրկ. ժանտափուշ Ագաթ. սրափուշ Ագաթ. տա-փափուշ Ագաթ. թանձրափուշ Պղատ. օրին կառափուշ Լծ. փիլ. ուղտափուշ Բժշ. նոր բառեր են փշոտ, փշապատ, փշաքաղիլ, փշալար ևն։
• Justi, Dict. Kurde 78 քրդ. pež «թուփ, մացառ»? Հիւնք. շփել բայից։ Petersson IF 43 (1925) էջ 74 յն. πευϰέδανος πέυϰη, լիթ. puszis, գերմ. Fichte ծառանունների հետ, որոնք ծա-դում են հնխ. peuk', puk՛ «խթել» ար-մատից. հյ. փուշ <*spuk -uo-։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Խրբ. Հճ. Մկ. Մշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Սեբ. Սչ. Վն. Տփ. փուշ, Ասլ. Սլմ. փիւշ, Սվեդ. փէօշ, Գոր. Ղրբ. փօշ, Ագլ. փէշ։ Նոր բառեր են փշախեղդ, փշակոկոռ, փշատել, փշմտել, փշամզիլ փշբոյլ, փշդրամ, -ուկ, փշենի, փշիկ, փըշ-մանգաղ, փշքաշ, փշփշոտ, փշփլոտուն ևն։
caravanserai.
• (սեռ. ի) «պանդոկ, կապելայ». մէկ անգամ գործա-ձում է Գոր. և շմ. էջ 69. «Եւ հրամայեաց դատաւորն Եւետոս դահճապետի տանել ռևռկոսեան և արգելուլ ի բանտի, ուր ար-գելեալ էին ընկերք իւրեանց ի փուտկայի միոջ որ կոչի բեթթիկա»։ Զարմանալի է որ բառս գործածում են նաև նոր ժամանակի մատենագիրներից երկուսը՝ Առաքել և Յա-կոբ Կարնեցի. այսպէս՝ Զետեղեալ բնակե-ցուցին ի փութկայն՝ որ է քարվանսարայ (Առաք. պտմ. 111.-հրատարակիչը յատուկ անուն ևառծելրվ դնում է գլխատառ). Վասն տանց և ապարանից, բաղանեաց և փութ-կայից, որ է քարվանսարայ (Առաք. պտմ. 373). Բաղանիքներ և փութկաներ և քաղա-քի պարիսպն (անդ, էջ 514). Սպանդանոցք և շուկաներ, սալարակապ խաներ և փութ-կաներ, քարատաշ գեղեցիկ շինուածովք և եկեղեցիք բազումք (Յկ. կր. 31)։-Սրանց համեմատ Բառ. երեմ. էջ 325 փութեաւ «քարվանսարայ», որից և ԱԲ «կարաւանի իջևան, քարվանսարայ»։
• = Ասոր. [arabic word] pūtqā«կապելայ, հանրա-տուն» բառից, որ փոխառեալ է յն. πανδοχεῖον «պանդոկ» բառից. սրա ծագումը և միւս ձևերը տե՛ս պանդոկ բառի տակ։
• Ալիշան, Հին հաւ. 303 պրս. butkada «կռատուն, պանդոկ» բառից։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Մառ ՀԱ 1898, էջ 270 բ. և յետոյ Goussen, որ հրա-տարակեց Վարդանեան ՀԱ 1913, 136։ Ի նկատի ունենալով բառի նոր գործա-ծութիւնները, ուզեցի կարծել որ փութ-կայ բառը թերևս արաբերէնի մէջ էլ գոյութիւն ունի, որից անցել է ստորին
• հայերէնի։ Բայց Կամուսի բառարանում (թրք. թրգմ. հտ. Գ. էջ 38) գտայ մի-այն արաբ. [arabic word] fatq «լայնատարած ընդարձակ տեղ», որ անշուշտ նոյն բառն է, բայց յամենայն դէպս հայե-րէնի մայրը չէ (տե՛ս իմ Նոր բառեր հին մատ. Բ. 97)։
pistachio.
• «պիստակ» Բառ. երեմ. էջ 326. ծագումը տե՛ս Ղիստակ։
bitch;
Scylla;
female.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն սեռ. ի) «էգ շուն» Նոնն. 46. Տաթև. ամ. 22. գործածուած է նաև ուրիշ անատունների հա-մար. ինչ. իշու քած Վրդն. առ. 119. գայլի քած Առաևք որոմպ. ա. քած ինձ (իբր ած. «էգ ինձ») Բռ. ստեփ. լեհ. որից քածբոր «մի տեսակ բորոտութիւն» Վստկ. 223 (գըր-ուած քածպոր)։
• -Կովկասեաններից փոխառեալ բառ, որի հետ հմմտ. արչ. k'ačč «էգ շուն», վար. k'aša. ւակ. k'učča, կիւր. k'aé, kkxac, թուշ. kaz կումուկ. kueči, ավար. k'uca, guaži, օսս. քաչա «էգ» ևն (տե՛ս Erckert, Die Spr. d. kauk. Stammes, лл 190, 191 և 346)։ Որովհետև հայ բառը շատ սակաւ գործածութիւն ունի, մինչդեռ ընդհակառակը Կովկապեանների մէջ շատ է տարածուած, ուստի պէտք է կարծել թէ փոխառուն հայն է։-Հիւբշ. 397։
• Böttich. Arica 64, 48 սանս. svaǰa «աղջիկ»?. Lag. Urgesch. 869 աֆղ. xaca ձևի հետ։ (Հիւբշ. Arm. St. էջ 14 մերժում է երկուսն էլ)։ Տէրվիշ. Al-tarm. 62 հտլ. coyka «էգ շուն», զնդ. spaka, պրս. sag «շուն»։ Նոյնո նաև Մասիս 1882 յուլ. 24 և Լեզու 160։ Հիւնք. քննել բայից։ Վերի մեկնութիւնը տուին Thomaschek, Deutsche Litt. 1883, էջ 1254 և Bugge KZ 32, 86։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 230 հայ բառը կցելով մբգ. swach «տկար» բառին (հմմտ լտ. mulier «կին»
• ԳՒՌ.-Ջղ. քած «էգ էշ», Ախց. քած «էդ մատակ» (բոլոր անասունների), Գոր. Կր. Ղրբ. Մրղ. Ալմ. Շմ. Տփ. քած, Երև. Հմշ. Մշ. Սեբ. քաձ, Ագլ. քաց «էգ շուն կամ նխտ. կին», Վն. ք'ած «մատակ էշ կամ էգ շուն», Մկ. ք'ած «նախատական բառ կանանց», Ասլ. քաձ, քազ «էգ շուն կամ նխտ. կին», Սչ. քաձ «անամօթ՝ ջլթիկ աղջիկ», Խրբ. tmá «էգ մատակ», Սեբ. քաձ աձու միս «յո-ռի տետակի բան».-նոր բառեր են քածո մատ. քածուքուծ «աղջիկներ», քածիկ-փծիկ լինել «քծնիլ», քածաբեր, քածորձ, քածի։
• ՓՈԽ.-Քրդ. kaé «աղջիկ» (Beidar, Gram. Kurde 70)։
unsewed, ripped, disjointed, separated;
separation.
• «բաժանում, անջատում կամ բաժա-նեալ, անջատուած, զատուած» Ոսկ. մ. գ. 26. Նանայ. որից քակել «բաժանել, իրարից ջոկել. 2. աւրել, քայքայել. 3. ջնջել, ցրուել, մէջտեղից հանել» ՍԳր. Եւս. պտմ. Ոսկ. մ. քակիչ Մագ. Երզն. մտթ. քակումն Փարպ. քակուտ «խախուտ» Եփր. համաբ. 55. ան-քակ Ել. լթ. 21. Սեբեր. Ոսկ. մտթ. Ագաթ. անքակութիւն Ագաթ. կողաքակ Բուզ. դիւրա-քակ Կոչ. 90. ծնօտաքակ Զքր. կթ. դժուա-րաքակ Փիլ. սաստկական տ մասնիկով՝ քակ-տել «քակել, քանդել, քայքայել» ՍԳր. քակ-տումն Թուոց ե. 21 ին։
• Տէրվ. Altarm. 19 և Նախալ. 46 հնխ. ška արմատի ածանց skak-ձևից. հմմտ. հյ. քայքայել, սանս. chā, զնդ. skā «կտրել, բաժանել», յն. «χάω «ճեղ-քել»։ Հիւնք. քակոր բառից։ Pedersen. Հայ. դր. լեզ. 73 յն. ϰαϰός «վատ», լտ. cacare «աղբել» և հյ. քակոր բառերի հետ։ Scheftelovitz BВ 28, 307 գերմ. srhwach=հբգ. swach «թոյլ» բառի հետ (մերժում է Pokorny 2, 527)։ Meillet MSL 15, 340 բաժանելով քա-կոր բառից՝ ուզում է կցել թերևս փռիւգ. ϰανονν և լն. ϰαϰός «վատ» բառերին, Karst, Յուշարձան 416 մոնգոլ. xagul, բուրեատ. xugut, kukul ևն «կոտրել, խորտակել»։
• ԳՒՌ.-Սլմ. քակել, Ախց. Կր. Մրղ. քակէլ, Վն. ք'ակել, Մկ. ք'ակիլ, Հճ. Մշ. Սչ. քագել, ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. քագէլ (Պլ. կրաւ. քաղ-վիլ), Զթ. Խրբ. քագիլ, Հմշ. քագուշ, Ասլ. քագէլ, Տիգ. քmգիլ, Սվեդ. ք'mգիլ.-այս բոլորը ընդհանրապէս նշանակում են «քա-կել, կապը արձակել, շինութիւնը քայքայել», իսկ Սլմ. Մրղ. «փորել»։-Նոր բառեր են քակուք, քակռուիլ, քակռտել, քակւուկ։
priest, clergyman.
• , ի հլ. «կրօնական մի պաշ-տօնեայ, տէրտէր» ՍԳր. Եփր. քրզ. որից քահանայութիւն Ագաթ. քահանայել Եփր. գծ. 23. քահանայապետել Եւս. քր. զքահա-նայ Փարպ. չքահանայապետ Բ. մկ. դ. 13. քահանայարան «տաճար» Տիմ. կուզ. էջ 287. Ճառընտ. ունինք և քահանայատակ «լտ. peonia բոյսը» Բժշ. (>ՀԲուս. § 3123), որ կոչուած է նաև քահանայուկ, խաչափայտ. հարիւրալամ ևն. այս անունները ստագած է ժողովրդական հաւատալիքների համեմատ. արաբերէն էլ ըստ ՀԲուս. կոչւում է [arabic word] kahiānā (չունի Կամուս), որ կարող է մեր բառից ծագած լինել կամ ընդհակառակը հայերէնը նրանից փոխաեալ և յարմարեալ։
• = Ասոր. [syriac word] kāhnā, ն. ասոր. k'ana, արամ. [hebrew word] kāhanā (լգ. kāhanayā) «քահա-նայ», որ ընիկ սեմական բառ է և ստնւամ է նաև միւս ցեղակից լեղուների մէջ. ինչ. փիւնիկ. [hebrew word] khn, եբր. [hebrew word] kohēn, եթովպ. ե ὶ)Պ kāhne «քահանայ», արաբ. [arabic word] kähin «հմայող, կախարդ, բախտագուշակ, անտես. մատակարար». բուն արմատո հա-մարւում է kvn «ոտքի վրայ կանգնիլ, ծա-ռայել (Աստուծոյ)» (Gesenius I777 տպ. էջ 335)։-Հիւբշ. 318։
• Հները ստուգաբանում են քաւել կամ քահել «տտոնել» բայից. հմմտ. Քահա-նայ՝ ըստ մերումս պատշաճեալ լե-զուի՝ մաքրող կամ սրբիչ անուանի (Լմբ. մատ. 135). Այլ է արբելն քահանային և վասն այսորիկ թարգմանի անուն նո-րա մաքրող (Լմբ. մատ. 433). Սրբու-թիւն հայցէ, քանզի քահանայ է, որ թարգմանի մաքրող կամ սրբող (Լմբ. մատ. 503). Ըստ հայկական բառին քա-ւիչ ստուգաբանի կամ հարկանող (Միխ. աս. 538). Երէցն աւագ կոչի և քահա-նայն՝ առաջնորդ (Եփր. քրզ.) Քահա-նայն քաւիչ թարգմանի (Տաթև. ամ. 308)։ Նորերից նախ Schroder, Ihe-saur. 46, 383 քաղդ. ասոր. ձևից փո-խառեալ։ Klaproth, As. pol. 104 ա-րաբ. kāhin ձևի հետ։ ՀՀԲ քահէ նա. այսինքն քաւէ նա։ Ջրպետ, Քերակ. 69 սխալ է համարում դնել տեմական, ո-րովհետև հայ բառը մեկնւում է միայն քան (քաւել) -ան-այ։ Սեմականից են
• դնում նաև ՆՀԲ, Peterm. 32, Riggs Քերակ. 1856, էջ 60 (եբր. kohen), Lag. Urgesch. 848, Müller SWAW 41, 13, Տէրվ. Altarm. 70 ևն։ Ալիշան, Հին հաւ. 459 յիշում է «Սանտուիչի կղզեաց քահունա «կրօնաւոր»։
• ԳՒՌ.-Կր. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սչ. քահանա, Տիգ. քահաննա, Զթ. քահաննօ, քահաննո, Ալշ. Ախց. գ'ահանա, Տփ. գահա՛նա, Աժտ. կահանա, Խրբ. Սեբ. գ'ահաննա, Ոսմ. քճա-նա, Մշ. Ննխ. (գիւղերը) գ'հանա, Երև. Ղրբ. կհա՛նա, Խլ. Վն. ք'ախանա, Մկ. ք'mխmնա։
• ՓՈԽ.-Ըստ Մառ, Վրդ. առ. I, էջ 57 ա. րաբ. [arabic word] kāhanā «քահանայ» (Առակագըը-քի արաբերէն թարգմանութեան մէջ) հայե-ոէնից է տառադարձուած։
he-goat, goat;
weedings;
— հանել, cf. Քաղահան առնեմ.
• (ի հլ. ըստ Ոսկ. մ. ա. 4 մարդա-պայքաղից. յետնաբար ի-ա հլ.) «արու այծ, նոխազ» ՍԳր. Մանդ. Անյ. պորփ. որից քաղակ «փոքրիկ նոխազ» Թր. քեր. եղջե-րուաքաո «կէսը եղջերու և կէսը այծ՝ մտա-ցածին մի կենդանի» Եղիշ. հրց. 52, Անյ. աորփ. Սահմ. Վահր. երրդ. էջ 165. փղա-քաղ, ուղտաքաղ Մագ. թղ. 232, քաղեան «նոխազներ» Մագ. այծքաղ Օր. ժդ. 5 կամ այծաքաղ Վեցօր. 192. մարդապայքաղ Ոսկ. մ. ա. 4. վիշապառիւծ քաղ Ոսկ. Կո-ղոս. 602-4. նաև Պայապիս Քաղեայ յա-տուկ անունը՝ որ տե՛ս Պայ բառի տակ։-Նոյն քաղ բառն է դարձեալ, որ «անասնոց խառնք» նշանակութեամբ գործածուած է Եփր. մատ. Բ. էջ 305. «Եկի հասի ի վերայ քոյ և տետի զքեզ զի հասեալ էր ժամանակ քո և ժամ քողաց քոց» (հմմտ. Եզեկ. ժզ. 8 Տեսի զքեզ, զի հատեալ էր ժամանակ քո և ժամանակ խախտողաց քոց, եբր. [hebrew word] dōdīm «սիրոյ, կրից, տռփանաց»), որից էլ յառաջացել է քաղոց ամտանունը, իբր «ա-նասնոց խառնից ամիսը» (Աճառ. Նոր բա-ռեր հ. մատ. Բ. 279)։ Վերջապէս նոյն բա-ռըն է աքաղ «ոչխարների զուգաւորութիւն, խառնք». նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ ունի Վստկ. 216. «Թէ զխոտն՝ զոր հովուի բիր կոչեն, խառնես և տաս, շատ աքաղ տայ առնել որձացն և իգացն. և քօշին և մաքւոյն միապէս է»։ Բառիս ստուգութիւնը կասկա-ծելի է սակայն, որովհետև հատուածի վեր-նագիրն է. «Վասն վազեցնելոյ և ի փաղ գալոյ (մերձաւորիլ)». փաղ և աքաղ կարող էին ձևով շփոթուիլ. այլուստ ստուգելու պէտք կայ։
• Peterm. 25, 29 տանս. čhāga «այծ». Pott BVS 4, 68 օսս. sáǰ «այծ», Տէրվ. Altarm. 26 սանս. čhaga «բուծ», հսլ. koza «այծ», kozilu «քաղ», անգսք. he-cen «ուլ»։ Justi, Dict. Kurde 321 քրդ. kar, karik «ուլ»։ Պատկ. Maтep. I. 16 պրս. kal «անասունների արուն» (իմա [arabic word] kāl «արու գոմէշ»)։-Հիւնք. քուղ «լար, առասան» բառից։
juice;
gravy;
jelly.
• «օամուք, քամուածք» Վստկ. «հե-ղեղի մնացորդը» Տաթև. ամ. 250. որից ՍԳր. Եզն. «ծծել, մինչև յատակը կամ ցմր-րուր խմել» ՍԳր. Վեցօր. քամուք, քամուած Արծր. Վրդն. ել. Բրս. մրկ. արիւնաքամ Վրդն. լուս. համաքամուած Մագ. նաև փխբ. թերաքամ «կիտովին բացուած (աուր, թուր, դուռ ևն)» Ոսկ. և Երզն. մտթ. 367. թերա-քամեալ «կիսովին պատեանի մէջ մտոռաձ (սուր)» Բ. թգ. ի. 8։-Ըստ իս այս նոյն բառն է քամի «գետ», որ մէկ անգամ գոր-ծածել է Խորենացու աշխ. հրտր. Սուքր. 30. ռեւ ամենայն քամի լերանց Հայոց ի Դկլաի իջանէ»։ Հիւբշման, Հին Հայոց տեղւոյ ա-նունները ՀԱ 1905, 123 ա, ծան. 3 (արտա-տպ. էջ 160) բառը գտնում է յիշուած Սի-պական, էջ 4, տող 15 և համարում է ան-ծանօթ ձև։ Անշուշտ նոյն է վերոյիշեալ քամ «հեղեղի մնացորդը» Տաթև. ամ. 250 բառի հետ և նշանակում է «լեռների ջրային քամուածքը»։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. qm-«ճմռել, տեղ-մել, խցկել, արգիլել» արմատից, որի ժա-ռանգներից յիշատակելի են լիթ. kamuoti «ճմռել, խցկել», լեթթ. kamuot «չարչա-րել, տանջել», լիթ. kemšu, kimsti և լեթթ. k'emsu, k'imst «խցկել, ճխտել». միա ա-ւելի հեռաւոր ձևերի յիշատակութիւնը տե՛ս Pokorny 1, 388 հնխ. qem-«ճմռել, արգիլել» արմատի տակ։-Հյ. թերաքամ բառի երկ-րորդ մասը յատկապէս այս վերջին նշանա-կութիւնից է բղխում. ապա թէ ոչ «ջուրը քա-մել» և «թուրը պատեանը խցկել» իրարից բխող գաղափարներ չեն։
• ՆՀԲ թերաքամ բառի վերջին մասը կցում է պրս. kam «պակաս» բառին։ Տէրվ. Altarm. 66 ևև Նախալ. 110 սանա-su «քամել, մզել», šava «մզումն»,
• sōma «հիւթ, քամի» բառերի հետ։ Canini, Et. étym. 227. լոյն γόμος «հիւթ» և ϰόμμι «խէժ» բառերի հետ։ Հիւնք. խմել բայից։ Scheftelovitz BВ 29, 46 swamms=գերմ. Schwamnι տսպունգ» բառի հետ (յիշում են Boi-sacq 887 և Pokorny 2, 535 ու մեր-ժում)։ Karst, Յուշարձ. 427 թթռ. šum, žum, čum «քամել», օսմ. yum-maq «ճմռել»։ Վերի մեկնութիւնը տու-︎ peterssnn K7 47 284։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Հճ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Սչ. քամել, Ախց. Երև Կր. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. քամէլ, Ասլ. քամէ՝լ, Ղրբ. Մրղ. քամըէլ, Ագլ. Գոր. Զթ. Շմ. Տփ. քամիլ, Վն. ք'ամել, Մկ. ք'ամիլ, Սվեդ. ք'mմիլ, Հմշ. քօմուշ, Խրբ. քմիլ, Տիգ. քմմէլ։ Նոր բառեր են քամիչ, քամոց, քամ-ման. քամովի, քամուկ, քամուք, քամունք։
• ՓՈԽ.-Ատն. թրքաց և թրքախօս յունաց բարբառով քամուք «մզուածք»։
back, back-bone, spine.
• «պատրաստ». ունի միայն Բռ. երեմ. էջ 327։
wind;
flatulency;
cf. Հողմ.
• «հռռմ» Երցն. երկն. գ. Գնձ. «փո-ոի փուք» Վստկ. «յօդացաւ» Առաք. պտմ. 4Ո1. Յւսմ. լունիս 13. որից խորշ քամի «խորշակ» Ոսկիփ. քամել «քամիով հոսել, երնել» Մագ. «փքուիլ, ուռիլ» Եւս. պտմ. ը. 17. քամատարած «քամուց տարոսած, ցան-ուցիր եղած» Անկ. գիրք հին կտ. 315 (տպ. քամատարաց)։
• Տէրվ. Altarm. 66 և Նախալ. 110
• տանս. soma «քամի» ձևի հկտ. հմմտ. սանս. su «մզել», sōma «հիւթը»=հյ. քամել։ Patrubány SA 2, 163 գերմ. schwimmen «լողալ», կիմր. chwytis «շարժիլ» ևն։ Lidén, Arm. Stud. 124 լիթ. kvāpas «շունչ», kvepiu «փչել», յն, ϰαπνός «ծուխ» ևն բառերի հետ՝ հնխ. quep-արմատից, իբր քամի < հնխ. quəp-miio։ (Յիշում են կասկածով Walde 807. Boisacq 408, Pokorny 1, 380)։ Charpentier IF 25, 250 հբգ. sūson, գերմ. sausen, հսլ. sysati «սուլել» բառերի հետ։ Պատահական նը-մանութիւն ունի վրաց. ჭარი քարի «քա-յի»։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ալշ. Ախց. Գոր. Երև, Կր. Մշ. Ննխ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Սչ. Տփ. քամի, Տիգ. քmմի, Վն. ք'ամի, Ղրբ. քա՛մըէ, Մրղ. քա-մը՛, Մկ. ք'ամը՛ Հմշ. քօմի.-նոր բառեր են քամհար, անքամի, քամատար, քամաքաշ, քամքաշ, քամելի, քամախառն, քամապնչել, քամոտ, քամոտուիլ։
• Քամի «գետ» տե՛ս վերը էջ 547։
cf. Քայռամանեակ.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «պարանոցին կախելու մանե-ակ» Յուդթ. ժ. 4. Նար. լգ. էջ 84. գրուած նաև քեառ Ոսկ. եփես. 894, պիտի լինէր նաև *քառ ձևը, որոնցից քայռամանեակ «մանեակ պարանոցի» Ոսկ. եբր. 554, 556, քառամանեակ Եզեկ. ժզ. 11, Երգ. դ. 9 Ովս. բ. 13, Ոսկ. եբր. 554, քեռեմենակ Ոսկ. եբր. (սխալ է քառապերճութիւն Նար. լգ. 84, որ նշանակում է ՆՀԲ. տպագրեալը ունի քայռս պերճութեան)։
• Լծ. նար. լգ. քառ «չորս» բառից կար-ծելով՝ մեկնում է «քառամանեակն վզանոց չորեքկուսի»։ Նոյնպէս է Գէորգ դպիր, որ Բառ. երեմ. յաւել. 563 մեկ-նում է «զի է ի չորից նիւթոց, այսինքն առևև. արծաթ, ակն, մարգարիտ»։ Տէրվ. Altarm։ 71 հաւանաբար ազսա-կան է հինդուստ. օ [arabic word] kere «ապարան-ջան» բառին։ Հիւնք. գոհար բառից։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. էջ 122 յն. σειρὰ́ «պարան, լար, կապ», լիթ. tveriu «պատել, շրջապատել» ևն ռարռերի հետ։
cf. Քանդակ.
• «քարի վրայ փորագրութիւն» Ոսկ. եփետ. որից քանդել «քակտել, աւերել, քայքայել, փուլ ածել» ՍԳր. «չարչարել. տանջել» Բենիկ. «քարի վրայ փորագրել» Պիտառ. քանդուած «փորագրութիսն, բա-նուածք» Սարգ. Իգն. Նար. քանդումն Խոր. Յհ. կթ. պտղաքանդ «վրան պտուղներ փո-րագրուած» Վկ. գէ. 38. դիւրաքանդ Նիւս. երգ. կրկնութեամբ՝ քանդքանդել Առաք. ատմ. 135, 233. տրա հետ միատին նաև՝
jar, large earthen vessel to contain corn.
• «ցորեն ևն պահելու կաւէ կա-րաս» Խոր. աշխ. 600. ուրիշ վկայութիւն չկայ։
• = Պրս. [arabic word] kandūk կամ [arabic word] kandū գէ աման ինչ մեծ որպէս կարաս, ի մէջ ո-րոյ արմտիս դնեն. ասւում է նաև [arabic word] kandūla՝ նոյն նշ.», [arabic word] kandūr «մեծ կողով, ուր դնեն արմտիս»։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև ասոր-❇ [arabic word] kandūnā արաբ. [arabic word] kandūǰ նոյն նշ., արևել. թրք. [arabic word] kūnduq «շռնիճ»։-Հիւբշ. 256։
• Ուղիղ մեկնեցին Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. 185, ՆՀԲ. Lag. Ges. Abh-nd. 61։ Տե՛ս նաև Böttich. Rudim. 44 138։ Las Arm. Stud. § 2336 նաև տանս. kandu?
• ԳՒՌ.-Ղրդ. քնդուկ «փայտէ աման՝ մէ-ջը ալիւր դնելու», Ջղ. քնդուկ «աթարի պա-հարան». կայ նաև կունդիկ «բղուղ», բայց գաւառականը յայտնի չէ։
cf. Քանոն.
• «մահճակալի կամ գահոյքի սիւները» Յուդթ. ժգ. 8 (Մատեան առ քա-նուն գահոյիցն τω ϰανόνι τῆς ϰλίνης), «հիւս-նի կամ ատաղձագործի քանոն, գիծ քաշե-լու տափարակ և ուղիղ տախտակ. փխբ. ուղղութիւն, կարգ, օրէնք, կանոն» Փիլ. Ճառընտ. (սեռ. քաննոյ, գրծ. քաննով). ո-րից քաննակ «տախտակ» Ոսկ. յհ. բ. 8. քանընեցեալ «ուղիղ, կարգաւորեալ» Փիլ. նև. առում է նաև քանոն, ի-ա հլ. «ռա-ռագեղի ճաղերը» Վեցօր. 198. յետնաբար քանոն, քանովն «գիծ քաշելու քանոն» Սարգ. Անյ. բարձր. Արծր. ևն։
• -Թէև յն. ϰανών բառն է, բայց որովհետև այս ձևը տալիս է հյ. կանոն (տե՛ս անդ), ուստի պէտք է ենթադրել կա՛մ ասոր. կա՛մ պհլ. մի ձևի միջնորդութեամբ. (կայ ասոր. բացի ❇ qanūnā>կանոն ձևից նաև [syriac word] kanūntā>քանուն)։-Աճ.
• ՆՀԲ «բառ յն. քանօն, որ ըստ մեզ կանոն»։
cf. Կապնդեղ.
• «կապնդեղ, անճի-տան, չարհոտ, քաղբան, galbanum» Բժշ. ունին միայն ԱԲ և ՀԲուս. § 3136։
• = Պրս. [arabic word] kāsim, որ ԳԴ մեկնում է «է խոտ իմն որում մէնտիյք ասեն»։
ship.
• «նաւի թի». մէկ անգամ ունև Մագ. թղ. 220. «Հանդիպի ոմանց ուղևորաց քաշտեօք նաւուց». սրա հետ նոյն է քաշտիկ «նաւարար կամ տնաւակառոյց». մէկ անգամ ունի Նոնն. 50. «Նասակառոյցք առաջինք ևեսնեևեցիք և քաշտիկ՝ Շամիրամ». թերևս աւելի յարմար էր դնել «նաւորդ». յոյն բը-նագրի համապատասխան ձևն է ըստ Ակի-նեան ՀԱ 1904, 171 τριήρη δὲ ή ❇εμίραμις, ուր τριήρης «ցռկանաւ». այս իմաստի հետ նոյն է գալիս քաշտի «նաւ» Մագ. թղ. 48. «Յոյժ հակառակեալ ընդ քեզ. ներհակական հակաճառութեամբ, վրդովեալ կոհակօք պղտորեալ ծառացեալ ալեօք, կամէի ծփել զքոյդ հաստատագոյնք () աղտիս», որ պէտք է՜ ուղղել «զքոյդ հաստատագոյն քաշ-տիս»-քու ամուր նաւերդ պիտի ալեկոծեմ (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 173)։
• -Պς,. *kašt. *kašuk ձևերից. հմմտ. պրս. [arabic word] kašu «նաւ, նաւակ», [arabic word] kaštigar «նաւարար», քրդ. kišti «նաւ, նա-ւակ»։-Հիւբշ. 257.
• ՆՀԲ համեմատում է յիշեալ պրս. ձևերի հետ։ Տէրվ. Altarm. 70 պրս. kašti։ ǰusti։ Dict. Kurde 444 քրդ. hestiw, astif, hastif «հացագործի կամ փուռի թի»։
— ծովային, kite-fish, milvago.
• «ունելի». այս նշանակութիւնը տա-յիս է բառիս՝ Բառ. երեմ. էջ 318 («ուրուր. չայլախ» նշանակութիւնից յետոյ)։
tiling, roof;
ընդ or զցուոցն կախել, to let down through the roof.
• , ռ հլ. «ձեղուն, տան կտուր». Ղկ. և 19. Կոչ. 81. Ոսկ. ճառք 799, 801 (ուղ. ցիւ և հյց. ցիւս ձևով). Շնորհ. թղթ. Մագ. թղ. 189. Իգնատ. ղկ. 129. որից ցուիք «տանիք» Ուռհ. 319, Դրնղ. 403. սեռ. ցվեց Սմբ. դատ. էջ 9, 20o։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. skεwo-ձևից. սրա-նից ծագած ժառանգորդները ընդարձաև տե՛ս խուղ բառի տակ. նախնական արմատն է հնխ. (s)qeu-«ծածկել, պատել», որ ունի բազմաթիւ աճումներ, հայերէնի մէջ նոյն արմատից յառաջացած բառերն են խուղ, քիւ, ցիւ (Boisacq 539, 540, 882, Walde 534, Pokorny 2, 547-551)։
• Բառս նախապէս ծանօթ լինելով միայն ի ցուոցն բացառականով՝ ՆՀԲ դրած էր ուղ. ցու. յետոյ երևան գալով ուղ. ցիւ ձևը՝ այսպէս էլ նշանակում են ԱԲ և
• Հիւնք։-Ուղիղ մեկնեցին միաժամանակ Տէրվ. Altarm. 47 և Müller SWAW 88 (1877), 9 դնելով sku «ծածկել» արմա-տից։ Նոյնը յետոյ անկախաբար և ա-ւելի ընդարձակ ունին Scheftelowitz BВ 28, 294 և Meillet MSL 18, 62 և 377։ Հիւնք. քիւ բառից։ Karst, Յուշար-ձան 426 չաղաթ. takav «կափարիչ»։
• ԳՒՌ.-Ղրբ. Ղրդ. ցէվք «կտուր», Ալշ. Մշ. ցվիք, Խրբ. ցվիք (սեռ. ցվքի) «տանիք», Մկ. ցվիցք «քիւ, տան կտուրի դուրս կար-կառեալ մասը». «տանիք» իմաստով ունին նաև Ակն. Ապ. Արբ. Բղ. Բն. Զթ. Կր. Հզր Մշկ. Սս. Տիգ. Ք. սրանից է Զթ. ցիվիյձmյք, ցիվիրձmրք «քիւ, կտուրի ծայրը»։
• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Ակն. Եւդ. Տ. [arabic word] ︎ siyik (Ճանիկեան, Հնութ. Ակնայ 353, Բիւր. 1899, 799 և Յուշարձան 329)։
cf. Ցոլք, — ցոլալ, to sheen.
• «ծխի և շոգու վեր բարձրանայր. 2. փայլ. 3. կրակի գոլ». առաջին իմաստով չէ աւանդուած հնից. երկրորդ իմաստով ու-նինք յետնաբար՝ Նար. երրորդ իմաստով գտնում եմ Վրք. և վկ. Բ. 319՝ Ծաւալեցան շուրջ ցոլն և զբազումս խարշեաց. ելեալ ցոլ փոքրիկ ի հնոցէն։ Սրանից ցոլանալ «ծուխը կամ շոգին վեր բարձրանալ» Ոսկ. մտթ. Եզն. ցոլել «կրակը դուրս ժայթքիլ» Բրս. մրկ. ցոլալ (գրուած ցողալ) «փայլիլ, փայլ-փլիլ» Ածաբ. ցոլական Շիր. ցոլացութիւև, ցոլացումն Յհ. կթ. ցոլումն Փիլ. Յհ. կթ. կայծակնացոլ Մխ. ապար. արտացոլում, արտացոլել, արտացոլութիւն (նոր բառեր)։ Այս բա՞ռն է որ Բառ. երեմ. էջ 318 գրում է ցոլանալ «սլանալ, փութալ, բացիլ» և ցո-ղացեալ «աճապարեալ»։
• ՆՀԲ լծ. հյ. ծաւալումն, յն. οελας «ճաճանչ»։ Տէրվ. Մասիս 1881 մալ. 5 յն. σχίλλω և լտ. calere, calor։ Հիւնք. լտ. sol «արեգակ»։ Scheftelowitz BВ 28. 289 լտ. caleo, calor, calidus, լիթ. šilti «տաքանալ» և սանս. çrta «եփած» բառերին ցեղակից։ (Walde 112 յիշում է մեծ կասկածով)։ Patrubány ՀԱ 1905, էջ 253 արմատակից և հականիշ է դնում սսռն ռառին. հմմտ. լտ. calere, cali-dus, caldus ևն։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Մշ. Ննխ. Սչ. ցօլալ, Սլմ. ցէօլmլ «փայլիլ», որից ցոլուն Ննխ. Սչ. «մաքուր, ջինջ», ցոլցլալ ե.︎(=Մկ. ցէօ'լցլ'ալ՝) «փայլփլիլ». նոյն է նաև ցօղ Երև. «արևի ճառագայթ». Ախք. ցօղալ։
• ՓՈԽ.-Կալ վրաց. ციალე ցիալե «աառ-ղերի պլպլալը, արևի՝ լուսնի փայլ», მოცია-ლე մոցիալե «պլպլուն»։
cf. Նեպուկ.
• «բազմոտանի գիշահոտ մի որդ, ոձասանտր, թրք. խըրխայախ». ունին միայն ԱԲ. և Քաջունի, հտ. Գ. 241՝ իբր ֆր. scolopendre. սրանից նոր է կերտուած ցող-կենի «մի տեսակ բոյս, scolopendrium vul-gare Sm. (ըստ Տիրացուեան, Contributo §6)»։
shouts of joy;
air, song, glee, ditty, ballad;
pomp, show;
— բառնալ, to sing a song.
• , ո հլ. «ուրախութեան խաղ, երգ, պար, կայթիւն» Ագաթ. Ոսկ. ա. տիմ. Խոր. Ոսկիփ. (գրում է սխալմամբ ցոյց). որից ցցասաց Մաշկ.։
• ՆՀԲ ցունծք (ցնծութիւն) կամ ցոյց (ցուցանել) ձևի հետ, Էմին, Վէպք հնոյն Հայաստ. էջ 97 մերժելով ցունծ ձևը,
• մեկնում է իբր ցոյց («զգործողութիւն գուսանին, որով սա հանդիսացելոց զգործս որևէ անձին ցուցանէ»)։ Հիւնք. ցոյց բառից։ Մառ, Христ. воcт. 2 (1913), 27 վրաց. თუთა թութա «լուսին» բառի հետ, որ նշանակում է նաև «շար-ժում». նոյնը գտնում է šuš ձևով՝ վրառ. āუმბარი շուշպարի, սվան. šuspar «մի տեսակ պար» բառերի մէջ։ (Բայց դըժ-բախտաբար հյ. շուրջպար բառն է1)։
and.
• գործածական չէ բառասկզբում. յետին տաղաչափների կողմից միայն՝ ւ-ով սկսող բառեր ունենալու համար՝ հնարուած են մի խումբ ձևեր. սրանք շինուած են՝ 1. հ-ով սկսող բառերի սկիզբը հ-ի տեղ դնելով ι. ինչ. ւիանալ<հիանալ Շնորհ. տաղ. ւիւանդ <հիանդ Գնձ. ւիւթ <հիւթ Գնձ. Նար. տաղ. ւիւծեալ<հիւծեալ Շար. ժմ. ւիւել <հիւսել Շար. տաղ. տվիւ<հովիւ Տաղ. հմմտ. նոյն։ պէս ւ տառի անունը՝ հիւն. 2. իւ-ով սկսող բառերի սկիզբը աւելացնելով ւ ինչ. ւիւղե-նի<իւղենի «ձիթենի» Նար. տաղ. յար. ւիւր<իւր Շնորհ. տաղ.։ Սրանցից դուրս գտնուած բառերը հետևեալներն են-
head-hand, veil.
• «բերանի կոզպատ, լաչակ» Ոսկ. ես. 292, որ և փադամ Գէ. ես. փանդամ (սեռ. փանդամի) Եղիշ. բ. էջ 40 (այլ ձ. փա-նամ, փադամ). Յայսմ. ապր. 24=Նոր վկ. էջ 193. Հին բռ.։
• = Պհլ. [other alphabet] ︎ padām «ըստ զրադաշտա-կան դենի՝ աղօթքի ժամանակ քիթն ու բերա-նը կապելու կողպատ, որով մարդուս անմա-քուր շունչը արգիլւում էր սուրբ կրակին դիպչելուց», փարս. panām, panōm, պրս. [arabic word] fadām «փադամ, որ է պարտակ ին։ զոր կալնուն կանայք զերեսօք իւրեանց»։ Պհլ. ձևը տալիս է հյ. փադամ. բայց նրա հետ կար անշուշտ նաև աւելի հին padān, ձևը, ինչպէս ցոյց է տալիս զնդ. [other alphabet] paitidāna-հոմանիշը և որից ձևացած է հյ. փադան։ Զնդ. մայր ձևը կազմուած է paiti-մասնիկով dā «դնել» արմատից և բուն նշ. «դէմը դրուած» (Bartholomae, Altir. Wort. 830)։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև թալմ. [hebrew word] fadāmā, արաբ. [arabic word] faddām, որ Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 529 մեկնում է «շորի կտոր, որ զրադաշտականները ջուր խմելու ժամանակ բերանին են կատում»։ Իրանեան ձևերի ձայնափոխութեանց վրայ տե՛ս Benveniste 33, BSL л 99, էջ 158։-Հիւբշ. էջ 254։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ՝ իրր պրս. fadām, ՆՀԲ լծ. պրս. ֆիթամ, թրք. ֆըթան։ Պրս. պհլ. և զնդ. ձևերի հետ են կցում Spiegel. Ubers. 2, 48, Huzw. Gram. 180, Litter. 413, Comm. 1, 335, Justi, Zendsp. 177, Lag. Beitr. bktr. Lex. 57, Symmicta 48, Տէրվ. Altarm. 77 են.
horse, stallion.
• «արու ձի». ունի միայն-ԱԲ. մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Մագ. քեր. 240, հոմանիշների մի շարքի մէջ. «Եւ ձիոց՝ յովատակ, նժոյգ, փահլ, երիւար, գե-դազատ. այսոքիկ արականք են»։
• = Արաբ. [arabic word] fahl «որևէ անասունի ա-րուն. այսպէս՝ ձիու, ուղտի ևն» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. էջ 310)։-Աճ.
• Հրատարակուած է նախ ՀԱ 1908, z»9,
phalanx, legion;
troop.
• «մորմ, թունաւոր սարդ». նո-րագիւտ բառ, որ գործածուած է Փիլ. լիւս. 144. լուսանցքի վրայ=ուտ. ֆmլmնգ' «կա-րիճ»։
• Ուղիղ մեկնեց Աւգերեան, անդ, ծա-նօթ.։
footman.
• «սուրհանդակ, ձիաւոր պարոնի առաջից ոտքով վազող անձը» Լծ. նար. Վրդ առ. 287, 290. որ և փայեակ Կիր. պտմ. էջ 239, 241, 242, փայեկ Աբր. կրետ. 32. Զքր. սարկ. Ա. 15. Առաք. պտմ. 81։
• = Պրս. [arabic word] payik «սուրհանդակ», որից փոխառեալ են նաև արաբ. ❇ fayǰ «սուրհանդակ» (տե՛ս Կամուս, թրք թրգմ. Ա. 432), քրդ. peik «թղթատառ. նա-մակաբեր». աւելի ընդարձակ տե՛ս պայիկ, որ նոյն բառի աւելի հին ձևն է՝ փոխառեալ պահլաւերէնից։
• ՆՀԲ դնում է «ռմկ. փէյիկ»։ Վերի ձևով մեկնեց Աճառ. ՀԱ 1908, էջ 123։
shine, brilliancy, lustre, glitter, splendour;
shining, brilliant, glittering;
— ի —, extremely bright, dazzling;
sparklingly;
— զ—ի տալ, cf. Փայլեմ.
• , ի հլ. «պայծառ վառիլը, շողալը, պայծառութիւն» Ոսկ. մտթ. գ. Յ0. որից փայլել «պայծառ վառիլ» Եզեկ. իա. 29. Ա-գաթ. փայլիւն ՍԳր. փայլուն ՍԳր. փայլա-ծուն «պայծառ» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 22. փայ-լածու «մոլորակը» Շիր. Արիստ. աշխ. փայ-լական «բուրգ, պիւրամիդ» (իբր թրգմ. յն, πυράμις հոմանիշից, որ ծագում է πνρά «խարոյկ, փայտակոյտ» բառից1) Պղատ. տիմ. փայլակն ՍԳր. (կազմուած է փայլ+ ակն «աչք» բառից, ինչպէս յն. αστεροπη, ατέροπή, αστραπή «փայլակ» կազմուած են «աստղ»+ «աչք» բառերից՝ ըստ Meillet ՀԱ 1927, 760), փայլատակել ՍԳր. Ա-գաթ. ((կազմուած փայլ+հատանել՝ ըստ Meillet անդ), փայլատակն Դան. ժ. 6, Եւս. պտմ. զ. 9. Եփր. աւետ. փայլատա-կունք ՍԳր. Եզն. Եւս. քր. Ոսկ. բազմափայլ Փարպ. ջահափայլ Եփր. պհ. 169. լուսա-փայլ Ոսկ. յհ. ա. 14. Պիտ. գեղեցկափայլ Վրք. հց. կրկնութեամբ՝ փայլփայլումն Մեսր. եր. անփայլ (նոր բառ)։ Այս արմա-տի միւս ձևերն են՝ ՓԱՂ «փայլ». առանձին անգործածական, որից ունինք կրկնու-թեամբ՝ փաղփաղիլ «փայլիլ, ցոլցլալ» Բուզ, դ. 59, Յհ. կթ. փաղփաղուն «փայլուն» Վրք. ոսկ. փաղփաղեալ «փայլելով» Նար. կուս. 414. Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 362 (տպուած է փաղփաջեալ). փաղփաղող «փայլուն» Վրդն. դան. (այս բառի վկայութիւնն է «Արջ ան-հեռեդ և փաղփաղող ատամամբք և ռնգամ-բըք և ոտիւք». ՆՀԲ, որից և ԱԲ, մեկնում է «պապաչող, մռնչող», որ անյարմար է. կա՛մ պէտք է հասկանալ «փայլուն» (իբր ած. ատամներին) և կամ կարդալ փաղաղող «գիշատիչ»՝ իբր ած. արջին)։ Յետնաբար արմատը ենթադրուած է փաղփ, ի հլ. «փայլ. շողիւն» Թէոդ. կուս. որից փաղփիլ «փայլիլ» Պիտ. Նիւս. կուս. իգն. Պտմ. աղէքս. 6Ո. փաղփեցուցանել Պիտ. փաղփեալ Լաստ. ժզ. Իգնատ. ղկ. 404. փաղփիւն «փայլուն» Պտմ. աղէքս. 155 (իմա՛ փաղփուն). փաղ-փումն Առ որս. Մագ. 120. փաղփուն Փիլ. սամփս. 569. Նիւս. կուս. ևն (առնուած է «փափուկ, կակուղ» իմաստով՝ Նար. խր. 506, ըստ Աճառ. Հայ. նոր բառեր հին մատ. Ա 154)։-ՓՈՂ «փայլ». առանձին անգռո-ծածական, որից փողել «փայլիլ» (նորա-գիւտ բառ) Օրբել. ողբ ժե. կրկնութեամբ՝ փողփողել «փայլփլիլ, շողշողալ» Բ. մկ. ժե. 21. Զենոբ. Ղևոնդ. Արծր. փողփողենէջ Նար. տաղ.։ Կայ նաև փող «լուսնի շուրջը փակ». անստոյգ և նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Վստկ. 12 Եւ թէ տեսանես ի շուրջն լուսնի գերթ կալ փողեր, բազում անձրևաց նշան է (յն. եր-կուս կամ երիս կալս, այսինքն բակս)։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. sphel-, phel-«փայլիլ» արմատից. ժառանգներից յիշենք ռանս. sphul-iiiga «կայծ», višpulingaká. «կայծակնացայտ», -g-աճականով՝ սանս. phalgu-«փայլփլուն, կարմրափայլ», լեթթ. spulgut «փայլիլ, կայծկլտալ», spulgans, soilgans «փայլուն, պայծառ», գերմ. flin-kern կամ flunkern «փայլիլ», d-աճակա-նով՝ լտ. splendeo «փայլիլ», հլիթ. splen-džiu, splendèti «լուսաւորել», միռլ. lainn «փայլուն, պայծառ», lēss «լոյս», նիռլ. loin-hreadh «փայլ», կիմր. llathru «մաքրել» ևն (Pokorny 2, 679, Boisacq 898)։
• Canini, Et. étym. 110 իտալ. faló, չեխ. palati «այրել»։ Bugge, Btrg. 19, 34 և Per Persson BВ 19, 258-9
• տուին նախ վերի մեկնութիւնը, բայց արմատը դնում են հնխ. sphelg-, ժում է, չընդունելով հնխ. -alg>հւ-այլ։ Մառ ЗВО 5, 320 զնդ. x'āϑra «փառք» բառի հետ։ Հիւնք. յն. ταλός «պայծառ» և տճկ. parl-aq «փայլուն» բառերից հանում է փայլ, իսկ պաղպաջ բառից փողփողել։ Scheftelowitz BВ 29 (1905), 35 հսլ. paliti «վառել» բա-յի հետ, որ կրկնում է Charpentier KZ 40 (1906), 477։ Գազանճեան, Արև. մամ. 1907, 934-5 փայլ և փողփողել կցում է թրք. partamaq «փայլիլ» բա-ռին, իսկ Յուշարձան 325 թրք. parla-maq հայերէնից է դնում։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 335 սումեր. bil, pil «կրակ, ալ-րել», հյ. պլպլալ, թրք. yalən «բոց». yəldərəm «կայծակ», Karst, Յուշար-ձան 403 սումեր. bil, pil «կրակ, այ-ղել»։ Scheftelowitz KZ 53 (1925) 254 հսլ. paliti «վառել», սանս. sphuliiga «կայծ», sphulita «երևիլ»։-Պատա-հական նմանութիւն ունին պրս. pālā̄-yāl «յոյժ փայլուն», pālāyīdan «պար-զել», սանս. bhāla «փայլ» (=հյ. բալ), չաղաթ. [arabic word] balqəmaq «փայլ-կտալ» ևն։
• ԳՒՌ.-Սչ. փայլել «փայլատակել», Երև. փայլէլ, Ննխ. փայլէլ, Սեբ. փայլիլ, Խրբ. փmլիլ, Մկ. Տիգ. փէլmլ, Մշ. փէլալ, փի-լալ, Ալշ. փիլալ, կրկնութեամբ՝ Զթ. փէլ-փէլօլ, փէլփէլոլ, Ախց. փլփլալ.-գոյակա-նաձև՝ Ալշ. փելք, Մշ. փէլկ «փայլ»։ Նոր բառեր են փայլկտալ (Վն. փէլքկրտալ), փայլխտիլ, փայլփստալ, փայլստալ ևն։
trumpet.
• . ն հլ. (-ռամբ, -ռունք) էթելաւոր մի նուագարան» Մեկն. ղևտ. Ճա-ռընտ. Յայսմ. Սահմ. ասւում է նաև փան-դիռ, ի-ա հլ. Բուզ. թղթ. դաշ. փանդեռն Պղատ. օրին. բանդիռն, բանդեռն Ոսկիփ. բամբիռն Խոր. Նար. որոնցից ունինք փան-դռնահար Եւս. քր. Ոսկ. ես. փանդռներգակ Պիտառ. փանդեռնասէր, Աթան. էջ 497. փանդեռնահար, փանդեռնահարական, փան-դեռնահարութիւն, փանդեռներգութիւն Պը-ղատ. օրին. բամբռասաց Գր. տղ. ուղղա-գոյն ձևն է փանդիռն։
• = Փռրո-Ասիական ծագում ունի. հմմտ. լիւդ. πανδοῦρα, πανδούριον, πανδουρίς «երեք լարով քնար»։ Բառտ փոխառեալ և տա-րածուած է արևելք և արևմուտք։ Նախ անցել է յոյներին և տուել է πανϑοῦρα, πάν-δουρον «երեքաղեան քնար» (Յունաց մօտ ասանդութիմն կար միշտ թէ փանդիռը Փոքր-Ասիայից է եկած)։ Այստեղից ձևացել են լտ. pandura և թրք. pandura, որի միջոցով են բուլգար. pandura, սերբ. pandura, pandur, bandur, ուկր. bandura «լարաւոր նուագա-րան կամ կիթառ»։ Միևնոյն բառը հասել է նաև Կոմևաս. ուր ունինք վրաց. უანტური փանտուրի կամ უანდური փանդուրի, թուշ. უანდურ փանդուր, չեչէն. p'aγdur «լարա-ւոր մի նուագարան», օսս. fändur, fändir «երկու լարով կիթառ»։ Կովկասեան ձևերը հայերէնի միջոցով չեն ու ձայնաւորի պատ-ճառաւ։-Հիւբշ. 395։
• ՀՀԲ իրարից զանազանելով գրում է բամբիռն «մատի ծնծղայ, թրք. չալփա-րա, չէնկի», իսկ փանդիռն «գալարա-փող»։ ՆՀԲ անորոշ կերպով մեկնում է բամբիռն «թերևս որպէս թամպուռ կամ սանդուռ, կամ ծնծղայ մեծ և փոքր, որ-պէս զիլ, չալփառա ևն». իսկ փանդիռն «իբրու նուագարան բախողական պէս-պէս. որպէս երգեհոն, քնար, և սանդուռ, թամպուռ ... որպէս քնար երեքաղեան». և համեմատում է յն. փանտո՛ւռա ձևի հետ։ Գրեթէ նոյնն է նաև ՋԲ։ Եւրո-պա 1851, 19 հանում է բամր=առս. ձըրկեկ ձայն մ'ունեցող աղեբախ նուա-գարան մը պիտ'որ ըլլայ»։ Böttich. Arica 48 և Lag. Gesam. Abhd. 274 լիւդ. և օսս. ձևերի հետ, բայց նաև իտալ. mandora, mandoline։ Էմին, Հայ. հեթ. կր. (Յոյս 1875, 408) աղի-քով մի նուագարան է ընդունում։-Հիւբշ. 395 դնում է ծագումն անստոյգ փոխառութեանց շարքը։ Բամբիռ և փանդիռ երաժշտական գործիքների ձևի և կազմութեան վրայ, իբրև երկուսը իրարից տարբեր բաներ, բաւական ընդարձակ խօսում է Գ. Լևոնեան՝ Ազգ. հանդէս ԺԴ 91-95։
• «մի տեսակ թռչուն, որի միսը շատ համեղ է» Ոսկ. մ. գ. Խոր. բ. 81 (այս-տեղ գրուած նաև փասիան)։
• = Յն. φασιανός բառն է. բուն նշանա-կում է Փասիս գետի շուրջը և եզերքները. որից ό φαοιανბς ὄρνις կամ պարզապէս φασιανύς «Նոյն գաւառին յատուկ մի տե-սակ թռչուն, փասեան», բառս տարածուած է նաև ուրիշ շատ լեզուների մէջ. ինչ. ասոր. [arabic word] fasyānā, լտ. phasianus, իտալ. fagiano, ֆրանս. faisan, մբգ. fasān, ռուս. фaзанъ ևն։
chattering, prattling, tale-bearing, whispering, slanderous, back-biting.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց ա-ռանց վկայութեան) «քսու, բամբասող» Ա. տիմ. ե. 13. Սիր. իա. 31. որից փասքսել «շաղփաղփել, բամբասել»՝ Սեբեր. 178. Կնիք հաւ. 217. յետնաբար շրջուած ձև է քսփուս Մխ. դտ. Վրք. հց. հմմտ. նաև քոմոս (տե՛ս քուս արմատի տակ)։
• = Կազմուած է փաս և քուս բառերի բար-դութեամբ. առաջինը անծանօթ է, երկրորդը քսու, քսել բառերի արմատն էս
• Աւետիքեան, Մեկն. թղ. Պօղ. Գ. 497, «Ելեալ է ի յն. ֆասքօ «շատախօսել», որոյ իգական ընդունելութիւն ֆասքուս
• իմանի կին շատախօս». (բայց յն. φάσ-ϰω նշանակում է «ասել, յայտարարել, հաստատել, կարծել, հաւատալ»)։ ՆՀԲ «Ի ձայնիցս քուս, յորմէ քսու, և փաս-յորմէ բամբաս. լծ. և յն. փսի՛թիրօս, որպէս և ֆա՛սքօ «ասել», թրք. ֆասլ էթմէք «բամբասել»։ Տէրվ. Altarm. 71 փաս+քուս (քսու). առաջինը համարում է կա՛մ բաս (որից բամբաս) և կամ նոյն ընդ սպասել =սանս. spaç, որով փասքուս լինում է բուն «բառի լըտես»։ lusti, Dict. Kurde 78 քրդ. pəsapəs և պրս. fasāfas «փսփսուք» ձևերի հետ։ Հիւնք. յն. βασϰοσυνη «փասքսութիւն»?
refined sugar;
candy.
• «զտած շաքար». ունին միայն ԱԲ և Նորայր, Բառ. ֆր. 922բ՝ իբր մհյ.։
• = Պրս. [arabic word] fānīd կամ [arabic word] pānīd «կըր-կին եռացուած, զտուած ու թանձրացրած շաքար», որից նաև թրք. penid կամ աղա-ւաղեալ penir šekeri, ֆրանս. pénide, սանս. phánita. ծագում է պրս. [arabic word] fānīdan «շաքարը կրկին եռացնել, զտել ու թանձրացնել» բայից։
• ԱԲ համարում է պրս.։ Նորայր, Բառ. ֆրանս. 922բ դնում է պրս. ֆանիտէ ձևից։ Վերի ձևով ունի Seidel § 181։
spouse, bridegroom;
husband;
son-in-law.
• , ի հլ. «փեսայ. 2. ամուսինո անե-րոջ և զոքանչի առնչութեամբ. 3. քեռայր» aə-204з ՈԳր. Եփր. յես. որից փեսայանալ ՍԳր. փեսայացուցանել Ա. մկ. ժ. 56. փեսայիլ Եփր. ծն. փեսայանուէր Ոսկ. ես. փեսայու-թիւն երգ. գ. 11. Ա. մկ. ժ. 54 ևն. նաև. վերջի -այ վանկի կրճատումով՝ փեսաւէր Ա. մկ. բ. 39. Կոչ. 2. Ոսկ. մ. բ. 5. փեսա-ծու Անան. եկեղ. փեսահրաւէր Մծբ. փեսեղ-բայր Տօնակ.։
• Lag. Urgesch. 536 գրելով պեսայ՝ հարցնում է թէ չի՞ պատկանում paç «կապել» արմատին։ Տէրվ. Նախալ. 159 յն. πόσις, լիթ. patis «ամուսին» և հյ. պետ։ Karolides, Iλ. ουγϰρ. 96, 207 սրանց վրայ աւելացնում է նաև կա-պադովկ. ποσάϰα որ յարգական մի պատուանուն է։ Հիւնք. պրս. բատշա, բաշա «թագաւոր» բառից։ Müller WZ-KM 10, 355 ենթադրում է որ յն. πιις «տղայ, մանուկ» բառը անցել է նախ ասորերէնի, ուր տուել է [syriac word] *paisā ձևը, որից էլ փոխ է առնուել հայ. փեսայ. Patrubány ՀԱ 1908, 277 հնխ. bhend-«կապել» արմատից։ Թի, րեաքեան, Արիահայ բռ. 323 պսակ բառից։
• ԳՒՌ.-Ջղ. փեսա, Ալշ. Ախց. Գոր. Ասլ. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Մկ. Մշ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Վն. Տփ. փէսա, Տիզ. փէսm, Ղրբ. փրէ՛սա, փը՛սա, Ագլ. փm՛սm, Ավեդ. փիսօ.-Նոր բառեր են փեսադարճ, փեսախաշ, փեսախում, փեսականչ, փեսա-տես, փեսատէր, փեսացու ևն։
• «երկինք, երկնակամար» Վրք. դիոն. էջ 36, «աստեղատուն» Տօնակ. («Ջաս-տեղատունս շրջաբերեն, որ փիլաքս ասեն». այստեղ բառը յգ. հյց. է, ինչպէս զաստե-ղատունս, ուստի սխալմունք է՝ երբ ՆՀԲ դնում է ուղ. փիլաքս)։
• = Արաբ. [arabic word] ︎ falak «երկինք, երկնակա-մար», որ եբր. [hebrew word] pelek, արամ. [hebrew word] pilkā, ասուր, pilku «շրջանակ, բոլորակ» բառն է և ծագում է [other alphabet] palaku «ցանկապատ կամ սահման քաշել» բայից (Delitzsch Assyr. Hndwh էջ 527 և Strass-maier, Alphab. Verzeich. 833)։ Արաբերէ-նից է անշուշտ փոխառեալ նաև վրաս. ვილაკი փիլաքի «բախտ, ճակատագիր»։
• ՆՀԲ սխալմամբ հասկանում է «Հայկ աստեռատունը». և համարում է յն. ἐόλας «պահապան»։ Նոյնը երևնում է և Հիւբշ. 386։ Ուղիղ մեկնեց Ակինեան ՀԱ 1913, 654, որ Դիոնեսիոսի Վարքը արաբերէնից թարգմանուած համարե-լով այս բառն էլ պարզապէս արաբե-րէնից տառադարձուած է համարում։
• «վէրքի պատրոյգ». ունին մի-այն ՀՀԲ և ՋԲ,
• = Արևել. թրք. [arabic word] pilta «պատրոյգ» բա-ռից, որ K. Shaw, A. Sketch համարում է պրս. [arabic word] pitila հոմանիշից փոխառեալ։ (Չարաչար սխալւում է Vámbery, Etvm Wört. որ չաղաթ. [arabic word] pitte ձևը իբր բնիկ թաթարական բառ՝ հանում է bel «մէջք» ռառից)։ Պրս. բառն էլ ծագում է արաբ. [arabic word] fatil, ռմկ. fitil, չրջմամբ՝ [arabic word] filīta «պատրոյգ» բառից։ Բառս բնիկ սե-մական է. հմմտ. ասոր. ❇ fətilā «պատ-րոյգ» և թալմ. [hebrew word] ftiā «պատրոյգ». արմատն է արաբ. [arabic word] ︎ ftl, եբր. [hebrew word] ftl, ասոր. ❇ fətal, եթովպ. [other alphabet] fatala «ոլորել, հիւսել», ասուր. patālu «փաթա-թուիլ, գալարուիլ», որոնցից նաև արաբ. [arabic word] taftil «հիւսել», [arabic word] maftul «հիւ-սուած թել» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 310), եբր. [hebrew word] pātil «թել, կապ». բառիս ծայ-րը հասնում է մինչև եգիպտ. petira (Gese-nius17, 668)։ Թուրքերէնի միջոցով բառս տարածուած է ամբողջ Արևելքում. ինչ. վրաց. ფილთა փիլթա, უთილა փթիլա-ურთილა փրթիլա, քրդ. fitil, ftil, fetil, pil-te, ավար. pilta, չեչէն. milt, նյն. φητιλιν, φυτίλιον, բուլգար. fetil, սերբ. fitilj, ուկր. fytyl, ռուս. фитиль, ուտ. filtá բոլորն էլ «պատրոյգ» (Berneker 282)։
• Նախ Justi, Dict. Kurde 82 և Kurd Gram. 88 կցեց պրս. արաբ. և ավար. բառերի հետ՝ համարելով քրդերէնը հա-յերէնից փոխառեալ։
• ԳՒՌ.-Երև. Ջղ. Տփ. փիլթա, Սլմ. փիլ-թm, փըլթm, Շմ. փիթլm, միւսները նոր փոխառութեամբ ֆիթիլ.
cf. Փիլիսոփայ.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև ա-սանց վկայութեան) «իմաստասէր» Նխ. բ. մկ. Վեցօր. էջ 21. Ոսկ. պօղ. Ա. էջ 330, 908, մտթ. ա. 10. Վրք. հց. Սարգ. որ և փիղիսո-փոս Եւս. քր.բ (ստէպ). որից զփիղիսոփոս Եւս. քր. բ. էջ 288 (չունին ՆՀԲ և ԱԲ)։
• = Յն. φίλόσοφος «իմաստասէր» բառիռ. որ գալիս է φίλω «սիրել» և σόφος «իմաս-տուն» բառերից. ըստ այսմ թարգմանուած է հյ. իմաստասէր. հմմտ. նաև փիլիսոփայ, որ յառաջացած է ասորերէնից փոխառու-թեամբ, ինչպէս ցոյց է տալիս ասորական =այ վերջաւորութիւնը։ Յն. բառը փոխառու-թեամբ անցած է ամէն կողմ. կայ նաև ա-րաբ. [arabic word] faylasūi, որ մինչև անգամ ա-րաբական արմատների կարգն է անցած։-Հիւբշ. 386։