to load with gifts.
ՊԱՐԳԵՒԱԼԻՑ ԱՌՆԵԼ. Լնուլ պարգեւօք. ճոխացուցանել պէսպէս ձրիւք կամ շնորհօք.
Նախ քան զանդ երանութիւնսն ասա պարգեւալից արասցէ. (Խոսր.)
seeking or asking a present or favour.
Որ խնդրէ զպարգեւս. եւ Խնդրեալն ի պարգեւս.
Իբրեւ առնոյր պատուիրանս օրինացն Մովսէս ի ձեռացն Աստուծոյ, պարգեւախնդիր՝ տեսանելով զաստուած, ի պատասխանւոյն նման զի ասէ, գթած եմ եւ ողորմած, անդ առնոյր զաւանդութիւն իշխանութեան եւ այլն. (Ագաթ.։)
given, accorded, granted;
— երկիր, the Land of Promise.
Ի պարգեւի մասին տուեալ, եւ ստացեալ. ձրիական.
Հրեշտակօք երեւեալ ի Մամբրէ՝ զպարգեւական զաւակն խոստացաւ ... ի պարգեւական երկրին. (Ագաթ.։ եւ Երզն. մտթ.։)
Երկիրք՝ եթէ հայրենիք եւ եթէ պարգեւականք ... շնորհեցաք զի դարձցին. (Եղիշ. ՟Գ։)
Որ սիրէ՝ ի վերայ մեր զպարգեւականն իւր ծագել ձիրս։ Պարգեւական ձիրս ընկալաք. (Յհ. իմ. ատ.։ Նար. կուս.։)
Կամ որպէս Վարձատրական՝ ըստ վաստակոց.
Ի պարգեւականէն զրկեցեալ՝ յողորմութեանն կողմ նայիմ. (Նար. ՟Լ՟Ը։)
cf. Պարգեւաբաշխ.
cf. Պարգեւաբաշխ.
Ձեռն պարգեւաձիր։ Պարգեւաձիր եւ շնորհաբաշխ աջոյն պօղոսի. (Նար. լ. եւ Նար. առաք.։)
president of the games, giver of prizes.
Իշխան պարգեւաց որպէս գնի ի յն.
Եւ սարեա էր պարգեւապէտ նորա (այսինքն սեդեկիայ արքայի). (Երեմ ՟Ծ՟Ա. 59։)
donee, person to whom any thing is given or bequeathed by will.
ՊԱՐԳԵՒԱՌ ՊԱՐԳԵՒԱՌՈՒ. Առօղ զպարգեւս.
Պարգեւառին (տպ. պարգեւառուաց) ի թագաւորաց ուսուցանեն հրահանգօղքն՝ երկրպագութեամբ շնորհ ունել։ Թագաւորացն տուրք պէտս ունին խանթից բացման դրանցն, եւ այնպես պարգեւառուացն շնորհին (տպ. պարգեւատուացն). (Խոսր. ժմ.։)
Սոյնիսեաց պարգեւառուացն գոհութիւն աւարտին սրբով պատարագաւն. (Խոսր. պտրգ.։)
cf. Պարգեւառ.
fond of making presents, liberal, generous, large-hearted, open-handed, munificent.
φιλόδωρος munificus, liberalis. Որ սիրէ տալ պարգեւս. մարդասէր. առանձնաձեռն.
Մրձանակ բարելաւութեան (Ծնողացն) քան զամենայն յոյս կատարեալագոյն՝ պարգեւասիրին Աստուծոյ տուեալ (Զիսահակ)։ Պարգեւասէր ելով աստուած՝ շնորհէ զբարիսն ամենացուն. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. այլաբ.։)
Աննախանձ է աստուածութիւն, եւ անչարակնութեամբ պարգեւասէր. (Եղիշ. հոգ.։)
Ի պարգեւասէր նախախնամութեանցն իմացեալ (լինի աստուած՝) թէ է՛, եւ փրկիչ է. (Մաքս. ի դիոն.։)
Կամ մ. φιλόδωρως munifice, liberaliter. Պարգեւասիրութեամբ. առատաձեռնութեմբ.
Հաղորդելի է աստուած ըստ պարգեւասէր հաղորդեցուցանելոյն իւրոյ զամենեսեան. (Մաքս. ի դիոն.։)
donor;
remunerator.
χαριζόμενος, μισθαποδότης largitor, munificus. Տուօղ պարգեւաց. պարգեւաբաշխ. շնորհատու. վարձահատոյց.
Յերկնաւոր ի պարգեւատու յառատաձեռն Աստուծոյ. (՟Գ. Մակ. ՟Է. 6։)
Որ խնդրեն զնա՝ լինի պարգեւատու. (Եբր. ՟Ժ՟Ա. 6։)
Ծանիցուք զպարգեւատուն բարեաց։ Խնայեա՛ ի մեզ պարգեւատու բարեաց ՟Եւն. (Յճխ. ՟Ժ։ Փարպ.։ Ժմ.։ Շար.։)
Յաննախանձ պարգեւատուէն։ Յամենառատ պարգեւատուէն Աստուծոյ։ Գոհացի՛ր զպարգեւատուէն. (Եղիշ. ՟Է։ Արծր. ՟Է. 12։ Խոսր.։)
Պարգեւատուին առատութիւնն. (Ղեւոնդ.։)
gift, donation.
Պարգեւատու լինելն. առատաձեռնութիւն.
Խոնարհեաց ի սոյն ժամու պարգեւատութեանս՝ ընդունել զաղաչանս մեր. (Խոսր.։)
Զաստուած պարտական առնէ գովութիւն, եւ յորդորէ ի պարգեւատուութիւն. (Ի գիրս խոսր.։)
Զառ ի ստորեւս ամենայն լնլով շնորհաբաշխ պարգեւատուութեամբ. (Անան. եկեղ։)
cf. Պարգեւեմ.
Տալ պարգեւս. պարգեւել. շնորհել. առատաձեռնել.
Պարգեւատրեա առատ։ Օծումն կենաց պարգեւատրեսցես քո քո աղաչողիս. (Նար. ՟Բ. ՟Կ՟Բ։)
place for distribution of gifts;
place of grace, church.
տեղի կամ գանձարան, եւ ընդունարան պարգեւաց.
Տէրունի բարերարութեան պարգեարան ի մենջ համբուրի (Եկեղեցին). (Նար. ՟Հ՟Է։)
Ճշմարտութեան հաստատութիւն, շնորհացն պարգեւարան. (Սկեւռ. աղ.։ 4)
to give, to make a present, to present with, to make largesses, to give freely and munificently, to distribute generously or liberally;
to reward.
Ակամայ առատապէս պարգեւէր զնոսա. (Եղիշ. ՟Ա։)
δεωρέω, δωρέομαι, χωρηγέω, ἑπιχωρηγέω dono, largio. Տալ իբրեւ պարգեւ. շնորհել. առատաձեռնել.
Պարգեւեաց ինձ աստուած պարգեւ բարի։ Պարգեւս բարեաց պարգեւեցից զեզ։ Պարգեւեաց թագաւորն եսթերայ զգանձն համանայ։ Այն՝ որ պարգեւէ սերմն սերմանահանաց, եւ հաց ի կերակուր պարգեւեսցէ։ Որովք մեծամեծքն եւ պատուական աւետիք պարգեւեալ են մեզ. (Եւն։)
Պարգեւէ գիտութիւն ամենայն անգիտաց. (Եզնիկ.։)
Եւ այլ աւանս հանդերձ ագարակօք պարգեւեաց նմա. (Խոր. ՟Բ. 44։)
Եւ Պարգեւօք ճոխացուցանել.
Թագաւորաք յո՛ր քաղաքս բարձրանան կամ ծնանին, խնամածութեամբ պարգեւեն. (Եփր. աւետար.։)
cf. Պարգեւառ.
Ընդունօղ պարգեւաց. պարգեւառու.
Այսպիսի պատուոյս արժանաւորք երեւիք, եւ այսմ պարգեւացս պարգեւընկալք։ Ասա քաջամարտք, եւ անդ պարգեւընկալք. (Ոսկիփոր.։)
Կամ Ընկալեալ ինչ ի պարգեւս.
Ի փառս բարձրութեան պարգեւընկալ պանծանաց պատուոյ կարգէին. (Նար. խչ.։)
cf. Պարգեւատու.
Որ պարգեւէ. պարգեւատու. շնորհատու.
Պարգեւիչ բարեաց՝ պարգեւեա՛ իմոց պարտեաց թողութիւն. (Ժմ.։)
Ընդէ՞ր իցես անշնորհակալ, եւ զպարգեւն աւելիք քան զպարգեւիչ սիրիցես. (Ոսկ. կողոս.։)
Պարգեւիչ թագաւորութեանց այսօր լուծանէ զթագն յուդայի. (Եփր. արմաւ.։)
tunic, cloth, coat;
morning gown.
χιτών tunica χιτονίσκος tunicula ἑσθής vestis. Հանդերձ՝ յորոյ վերայ պարէ պատի ածի դօտին. տես եւ ՊԱՏՄՈՒՃԱՆ. կապայ
Առեալ զպատմուճանսն՝ զգեցուսցեն ահարոնի եղբօր քում, եւ զպարեգօտս պճղնաւորս ի վերայ ներքնակացն։ Պարեգօտք ասղնագործք եւ կոճկէնք։ Մի՛ զգենուցուք առէ երկուս պարեգօտս. (Ել. ՟Ի՟Թ. 5։ ՟Բ. Թագ. Մրկ. ՟Ղ. 9։)
Ոչ եւս զողորմածն միայն խնդրէ, այլ եւ ի պարեգօտիցն եւս հրամայէ անկանել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 16։)
ecclesiastic, monk.
short tunic.
χιτόνιον, χιτονίσκος tunicula. Ազնիւ եւ սիրուն, կամ փոքրիկ պարեգօտ.
Այն է ձեր պատիւ ... եւ ո՛չ սպիտակ պարեգօտկունքդ, զոր կոկեալ ողորկեալ ընդ անձն արկեալ՝ փերեւերտեալ շրջիք. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 29։)
to put on a tunic.
rock, cliff, steep, precipice.
• «ժայռ, լեռան ցցուած մասը, քա-րոտ տեղեր» Վրք. հց. ա. 571. Քուչ. 92 «գահաւանդ» Ագապ. 167. «Յիսուսի գերեց-մանի վրայ դրուած մեծ քարը» Եղիշ. թղմ 300.
• Հիւնք. «թուի յն. παράχωμα «բարձրա-դիր պողոտաւ»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. მარეხი պարեխի «քարայր. 2. անդունդ», որից ბარეხთა պարեխթա «սեպ ժայռի մէջ քարայր», მარეხელი պարեխելի «քարայրաբնակ» (վերջին երկու բառերը՝ որ չունի Չուբինով, յիշում է Մառ, Teксты и Paa. VII, էջ 113 և էջ LxVI)։
Ժայռ. հերձոտեալ եւ փեռեկեալ մասն ապառաժի, կամ վիհ ապառաժուտ.
Կապեաց զինքն ի կանգուն ի պարեխ վիմին։ Զի մի՛ գիրացեալ (մարմինն՝) ի պարեխս մեղաց գլորեսցէ զնա (զհոգին)։ Շրջէր ի դժուարին փապարս, ի պարեխս, եւ ի կապանս. (Վրք. հց. ՟Ե. ՟Ղ. ՟Ը։)
explorer, out-rider, sentinel, keeper, guardian.
• «պահապան, շրջադէտ» Հին ըռ որից պարեկապան «պահնորդ, դէտ» Ա. մկ. ժբ. 27. գրուած նաև պարսկապան Յուդթ. ժդ. 2 (իմա՛ պարակապան)։
• =Նոյն է պահակ, պարհակ, պահակապան բառերի հետ, որ տե՛ս։
• ՀՀԲ պար «շուրջ»+ եկօղ։-ՆՀԲ շփոթ-ուած է համարում պարէտ և պայեկ բա-ռերի հետ։
cf. ՊԱՐԻԿ։ Իսկ ըստ Հին բռ. Պարեկ, Շրջադէտ. որ երեւի շփոթիլ ընդ Պարէտ, եւ Պայեկ։
watch, guard, patrol;
—ս հանել, to place sentinels.
προφύλαξ excubitor. որ եւ ՊԱՐՍԿԱՊԱՆ. (որպէս թէ Պայեկապան) Պահնորդ, պահապան, առաջապահ.
Պարեկապանս հանին, շուրջ զիւրեամբք փակեցին. (՟Ա. Մակ. ՟Ծ՟Բ. 27։)
to dance with, to dance in company, to perform a ballet;
— երգս, to sing and dance in a ring.
χορεύω salto. Պար առնուլ. պարս բոլորել կաքաւել բազմութեամբ. (իրօք կամ նմանութեամբ).
Յուսայաք հարսանեաց պարել, եւ առագաստի ասել երգս. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Եկայ՛ք պարսեցուք ընդ հրեշտակս։ Այսօր դասք անմարմնոցներգս առաւել պարեն ընդ մարդկան զերգս հոգեւորս անմահ փեսային յառագաստ. (Շար.։)
Շնորհեաց մեզ ընդ երկնայինսն պարել զհոգեղէն պարս. (Պտրգ.։)
Պարեցէք ո՛վ մանկունք առագաստիս այսօր ուրախութեամբ. (Լմբ. համբ.։)
Ըստ բնականի հարկի իւրաքանչիւր ոք յէիցս՝ զառ ի յաստուած պարէ պարն՝ լինելով փափագօղ պատճառի. (Մաքս. ի դիոն.։)
Իսկ որ յարի զկնի.
Պարեն համեմատաբարշուրջ զԱվ , անդ ի բանն դիոնեսիոսի գրի՝ փարել։
Անսովոր է եւ ասելն.
Երկնից զարդարող, աստեղաց պարող. (Գանձ.) իբր յօրինօղ պարուց աստեղից։
guardian of provisions, store-keeper.
Որ բերէ եւ ամբարեալ պահէ զպարէնս, որպէս մրջիւն. կամ պահապան պարենից, որպէս շուն.
Կենդանիքն ճանապարհորդք ի պէտս, ամբարաբերք, պարենապահք. (Արշ.։)
to earn one's livelihood.
Գտանել զպարէն եւ ճարակել.
Զօրհասական արջոցն բերելով նմանութիւն, որ յաւուրս ձմերայնոյ արմատովք արմատովք պարենաւորեալ, ի մէջ կենաց եւ մահու անցեալ որջանանա ի բոյնս իւեանց։ Առ ծովեզերբն զամառային ժամանակն պարենաւորեալ առկայանան (կենդանիք). (Արծր. ՟Բ. 7։ ՟Գ. 7։)
scanty fare, scarce nourishment;
հաղիւ զառօրեայ —ն հայթհայթել, to live from hand to mouth.
cantata.
cf. Պարերգող.
ՊԱՐԵՐԳԱԿ ՊԱՐԵՐԳՈՂ. Ի պարու երգօղ.
Առձեռն պատրաստն էր գուժիւ զեկուցանել պարերգակացն բազմութեան. (Պիտ.։)
Վայելչական է թերեւս լինել եւ այնոցիկ՝ որ պարերգողսն են, մի իշխան՝ ո՛չ նուազ, քան եթէ երեսուն ամաց լինելով. (Պղատ. օրին. ՟Ղ։)
Պարերգակ. իբր Պարերգական, որպէս տեղի՝ ուր լինի երգ պարուց.
Գեղապարեսցես ընդ երջանիկ պարս պերճացելոցն երդաբանել ի պարերգակն ճեմարանի. (Պիտ.։)
chorus-singer.
ՊԱՐԵՐԳԱԿ ՊԱՐԵՐԳՈՂ. Ի պարու երգօղ.
Առձեռն պատրաստն էր գուժիւ զեկուցանել պարերգակացն բազմութեան. (Պիտ.։)
Վայելչական է թերեւս լինել եւ այնոցիկ՝ որ պարերգողսն են, մի իշխան՝ ո՛չ նուազ, քան եթէ երեսուն ամաց լինելով. (Պղատ. օրին. ՟Ղ։)
Պարերգակ. իբր Պարերգական, որպէս տեղի՝ ուր լինի երգ պարուց.
Գեղապարեսցես ընդ երջանիկ պարս պերճացելոցն երդաբանել ի պարերգակն ճեմարանի. (Պիտ.։)
ballad;
madrigal;
chorus.
χορῳδία choreae vel chori cantus. Պար երգով. հանդէս համախումբ պարակցութեան.
Ի յոքնաժողով յաշխարհագումար տօնին զամենայն կատարելով նուիրական պարեգրութունս. (Պիտ.։)
Ոչ խայտառակեցէր ի հարսնարանիդ զանարժանս քումդ պարերգութեան։ Տօնել հանդիսիւ պարերգութեամբ։ Տօնեա՛ զկեալս կորուսելոյս՝ վերնականացն պարերգութեամբ. (Նար. ՟Է. ՟Լ՟Է. ՟Խ՟Ը։)
Պարերգութեամբ. առաջի կալով խորանի գահոյից աստուածակիր սեղանոյ սրբոյ. (Գանձ.։ 1)
simple;
serene, calm;
pure, clear, clean;
simple, sincere, genuine;
clear, evident;
simply;
ի —ի, ի —ոյ, with a clear sky;
serenity, sereneness, fine weather, clear sky, serene atmosphere;
evening stillness;
morning freshness.
• , ո հլ. (յետնաբար ի հլ.) «անա-պակ, մաքուր, անմրուր» Ել. իէ. 20. Փարպ. «բաց, չծածկուած» Ոսկ. ես. «անկեղծ, միա-միտ, պարզասիրտ» Ա. մն. իթ. 17. «պար-ռախօս, համարձակ» Իմ. է. 22. Ես. լե. 6. «ո՛չ-բաղադրեալ, միատարր» Պիտ. Կիւրղ. գնձ. «մեկին, յայտնի, բացորոշ, հասկանա-լի» Եւս. պտմ. Վրք. հց. Շնորհ. ընդհ. «մի-այն, լոկ» Վրդն. ծն. «պարզ՝ անամպ եր-կընքով՝ լուսնի լուսով ցուրտ գիշեր» ՍԳր, Վեցօր. Եփր. վկ. արև. Շիր. որից պարզել «մաքրել» ՍԳր. Սեբեր. Եզն. «բանալ, տա-րածել» Եզեկ. բ. 9. Ես. լգ. 23. «երկարել» Ել. խ. 17. Ոսկ. ա. տիմ. լ. «բացատրել, մեկնել» Վրդն. ծն. և պտմ. «բաժանուիլ, հե-ռանաւ» Բ. մկ. ժբ. 17. Ոսկ. յհ. ա. 2. աար-զախօս Իմ. ժ. 21. Կոչ. պարզական Ագաթ. Եզն. Սեբեր. պարզամիտ Առակ. ժա. 25, պարզկայ Վստկ. պարզուտ «քամոց» Վստկ 114. «ճրագի ձագար» Երեմ. ժբ. 19. պարզ-ուած Ագաթ. քաղցրապարզ Եւագր. նոր բա-ռեր են պարզաբանութիւն, պարզասէր, պար-զասիրութիւն ևն։
• = Պհլ. գւռ. *pā̄rz «զուտ, մաքուր» ձևից, որի համապատասխանն է մանիք. պհ։ p'rvd «զտուած, մաքրուած» և rd>l սովո-րական ձայնափոխութեամբ էլ՝ պազ. pā̄li-dan, պրս. [arabic word] pālūdan «քամել», [arabic word] pālāyidan «պարզել, քամել, զտել»։ Իրան-եան d=z համապատասխանութեան համար տե՛ս MSL 17, 244︎
• Klaproth, As. pol. 103 յն. φῶς, վօ-գուլ. pos, bos, անգսք. beorte ձևերի հետ։ Peterm. 23 սանս. mrǰ «մաքրել» արմատի հետ։ Müller, Kuhns u. Schl. Btro. 4. 255 սանս. brh «փայլիւ» և թերևս յն. βρέχειν «թրջել»։ Նոյն, Ben-feys Orient u. Occ. 3, 348 աֆղան. barçēr «պարզ, յայտնի», սանս. bhrāj և յն. φλεγ-«այրել, վառել»։ Հիւնք. զա-նազանում է պարզ «ցուրտ»=պոս. իպիրզէ, իպիրտէ «ցուրտ» և պարզ «մաքուր» =պրս. իպրիյզ, բէրիյզէ «զուտ ոսկի»։ Müller WZKM 9. 370 ուղիղ համեմատեց պրս. palūdan «մաքրել» ձևի հետ, որ չի ընդունում Հիւբշ. 514 և IF Anz. 8, 49, հայերէնի մէջ սպասելով 'պարզայել ձևը։-Փառ-նաև. Անահիտ 1903, 730 սանս. bhras, հսլ. bliske, գոթ. bairnts «փայլուն» բառերի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ Սոգդ. ձևի գիւտով վերի մեկնութիւնը տւաւ Meillet MSI I, 244, որ ընդունում է նաև Bartholomae IF 38, 13։ Մառ ИАН 1920. 106 նոյն ընդ պայծառ։ Պատա-հական նմանութիւն ունին ասոր. ❇ parres, եբր. pāras «պարզել, տարա-ծել, մեկնել»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մշ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Տփ. պարզ, Խրբ. Ննխ. բարզ, Տիգ. բmրզ, Ագլ. պօոզ «մաքուր, յըս-տակ». Սվեդ. կայ միայն բmրզիլ «օդը բա-ցուիլ, երկինքը պարզել»։ Նոր բառեր են պարզաջուր, պարզաջրել, պարզաւուն, պար-զեղ, պարզկաչոր, պարզպան, պարզպար-զուիլ, պարզօն «պանիր քամելու տոպրակ»։
• ՓՈԽ.-Քրդ. parzinin «զտել, քամել, թո-րել», parzun «կաթը պարզելու պարկ, քա-մոզ (գւռ. պարզօն)», parzuni «չոգիով քա-միչի մէջ եփուած փլաւ» (տե՛ս Justi, Dict Kurde 70 և Kurd. Gram. 212. առաջինի մէջ ւեշում է հյ. պարզել ձևի հետ նաև պրս. [arabic word] pariz, [arabic word] parvezan «մաղ», որոնք այստեղ գործ չունին և երկրորդի մէջ չեն յիշուած)
• «ծարաւ». -անստոյգ բառ, որ երկու անգամ գտնում ենք գործա-ծուած Մծբ. ա. և դ. «Զի պարզու ծառաւռւ իմոյ զովասցի յաղբերէ վտակաց քոց. Հան-գո՛ զիս ի ցանկութենէ աստի ի պարզոյ ծա-րաւու»։
ἀπλόος, ἀπλοῦς simplex. Ոչ բաղադրեալ. անյոդ, անբարդ. Էալընգաթ.
Զշարադրեալսն ժողովումն իմն պարզիցն գործէ. (Կիւրղ. գանձ.։)
Արտասանութեանց ոմանք են պարզք, եւ ոմանք շարալծեալք. (Պիտ.։)
Ձեւք անուանաց են երեք. (պարզ, բարդ, յարաբարդ. Թր. քեր.։)
ՊԱՐԶ. ἅτρυγος faece carens, defecatus, purus. Անմրուր. պարզել. անապակ. անպղտոր. զուտ, զտած.
Առցէն քեզ ձէթ ի ձիթենեաց՝ պարզ՝ սուրբ՝ խակակութ՝ ի լոյս. (Ել. ՟Ի՟Է. 20։)
փոխանակ պարզ դինւոյ՝ ջուր չափով ըմպէին. (Փարպ.։)
ՊԱՐԶ. τρανός manifestus եւ disertus. Որ անպատրուակ կամ անսայթաք եւ համարձակ խօսի. պարզախօս.
Հոգի մտաւոր ... պարզ, անարատ։ Պարզ լիցի լեզու ծանրախոսաց. (Իմաստ. ՟Է. 22։ Ես. ՟Լ՟Է. 6։)
ՊԱՐԶ. Որպէս Պարզեալ, բացեալ.
Խառնեալ ընդ երկինս՝ ունիցի զնա ձիգ եւ պարզ. (Ոսկ. ես.։)
Զհաւատոցն առագաստն պարզ եւ անխոնարհելի ունել ի մեջ հերձուածողական պտուտից. (Լծ. կոչ.։)
ՊԱՐԶ. ἀπλοῦς sincerus. միամիտ. պարզամիտ.
Եւ մեք պարզ սրտիւք յոժարամիտք եղեաք. (յն. պարզութեամբ՝ սրտիւ). (՟Ա. Մնաց. ՟Է՟Թ. 17։)
Պարզ մտօք, միամիտ սրտիւ։ Ըստ պարզ մտաց հօր տամք զնոյնն։ Ինքն ըստ արդարութեան վարելով՝ պարզ մնայ. (Պտրգ.։ Լմբ. պտրգ.։)
Պարզ ի մանկութեան կամսն իւր, եւ իմաստուն խորհրդով. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Է։)
Ամենեքեան՝ որք զտէր յանձինս յափշտակեալ կամին, պարզ հարկաւորին լինել՝ առանց ստեղծական (այսինքն շինծու) այլայլուեթեան. (Կլիմաք.։)
Ինքն բանն պարզ եւ մեկն է. Սկսանիմք պարզ եւ յայտնի բանիւ ցուցանել. (Վրք. հց. ՟Բ։ Շ. ընդհանր.։)
Են ի նմա բազում բանք ըստ պարզ վարդապետութեան փրկչին մերոյ. յն. ուղիղ, Պարզ. Լոկ. սոսկ.
Ղամէք զպարզ պատուհանս՝ ղեօթն տայ. (Վրդն. ծն.։)
ՊԱՐԶ. մ. ἀπλῶς simpliciter. Պարզաբար. յայտնապէս. յստակաբար.
Զինչխորհիս, եղբայր, պարզ ասա՛ մեղ ... լեզու զոր ոչ գիտէր՝ խօսեցաւ պարզ։ Զպարզ ասացեալս ոչ իմանային. (Վրք. հց. ՟Դ. ՟Ժ՟Բ։ Բրսղ. մրկ.։)
Եւ իբր Սոսկապէս. լոկ. վայրապար.
Ոչ պարզ երանեաց քրիստոս զաղքատսն՝ այլ զհորդւով. (Լմբ. առակ.։)
գրելոյն պարզ՝ հոգի ստանալ ... հաւանել պարտին, թէ ո՛չ սուրբ հոգին է ստացական, այլ՝ մերս. (Աթ. ՟Ժ՟Բ։)
ՊԱՐԶ ՈՒՂԻՂ. մ.ա. Պարզապէս եւ ուղղակի. շիբ շիտակ.
Եւ զայս ոչ պարզ ուղիղ առաջի եդեալ, այլ թաքուցանեն զանձինս՝ գողանալ զնա. (Իգն.։)
Թագոյց զանձն իւր (աստղն), զի մի՛ եկեսցեն նոքա պարզ ուղիղ ի բեթղեհէմ։ Շամրտացիք միոյ պարզ ուղիղ մարգարէի՝ որ գալուց էր, ակն ունէին։ Իմաստունք մառաքին ընդդէմ հաւատոյ, եւ ոչ ընդունինզպարզուղեղս. (Եփր. համաբ.։)
Կամ պարզ ուղիղ (մեկնութիւնն է). զի մի՛ ոք զենցէ Եւն։ Յեգպտոսէ ի հրէաստան պարզ ուղիղ տանէր. (Եփր. ել. եւ Եփր. օրին.։)
εὑδία, αἱθρία, αἵθρα serenitas, serenum coelum, aer sudus, suda tempestas πάγος (լծ. պաղ), παγετός, πάχνη glacies, gelu, pruina κρύος, κρύρος frigus. որ եւ ՊԱՐԶՈՒԹԻՒՆ. Եթեր սառնատեսակ. օդ յստակ, եւ ցրտագին ի գիշերի. պարզ կայ.
Եւ եղիցի յաւուր յայնմիկ՝ ոչ եղիցի լոյս, եւ ցուրտ եւ պարզ եղիցի օր մի (այսինքն զօր մի, ընդ օր մի)։ Օրհնեցեք սառն եւ պարզ. (Զափ. ՟Ժ՟Դ. 6։ Դան. ՟Գ. 68։)
Եղէ ես որպէս տիկ ի պարզի. (Սաղ. ՟Ճ՟Ծ՟Ը. 83։)
Յորժամ դարձեալ ընդ երեկս կարմրանայցեն երկինք՝ զպարզոյ յայտ առնեն. (Վեցօր. ՟Ղ։)
Զոմանս ի ցուրտ եւ ի պարզ ընկենունին մինչեւ սառուցեալ մարմինքն՝ եւ մեռանէին (Եփր. վկ. արեւ.։)
Նոր էր ողջակէզն. ոչ հրով՝ այլ պարզով եւ սառնամանեաւ ողջակիզեալ։ Մարմին սառի եւ պարզոյ հանդիպեալ՝ նախ լինի բովանդակն կապուտակ. (Բրս. ՟խ. մկ.։)
Պարզոյ նշան է. (Վստկ.։)
Լուսինն վճիտ ... զյստակ պարզոյ յայտ առնէ. (Շիր.։)
Ի ՊԱՐԶՈՅ. իբր մ. Յորժամ պարզութիւն է օդօց. աչըգ հավատա
Ցող է գիջութիւն ի պարզոյ բերեալ ըստ անօրս բաղկացութեան, եւ սառն է յոլովութիւն ջրոյ պաղեալ ի պարզոյ. (Արիստ. աշխարհ)
Երեսք երկնից ի բոց հրոյ կարմրացաւ սաստկապես ի պարզոյ։ Ի պարզոյ զկարկուտ իջուցանէին. (Ուռհ.։ Հ. դեկտ. ՟Ի՟Զ.։)
ՊԱՐԶՈՑ սեռ. յոքն. բառիս Պարզ որպէս ռմկ. այազ. (անդ։)
ՊԱՐԶ, ոյ, կամ պարզու (որպէս ուղղ)) նոյն ընդ Պասուք, պասքումն.
զի պարզու ծարաւոյ իմոյ զովասցի յաղբերէ վտակաց քոց։ Հանդո՛ զիս ի ցանկութէնէ աստի ի պարզոյ (պարչոյ, կամ պասքու ծարաւու. (Մծբ. ՟Ա. եւ ՟Դ։)
cf. Պարզախօս.
Պարզ եւ յստակ ի բանս.
Պարզաբան՝ յստակախօս՝ օդտեցուցիչ էր. (Վրդն. լուս.։)
Որ քննութեամբ քո պարզաբան՝ թողեր յերկրի գըրով արձան. (Լմբ. ի շ.։)
ՊԱՐԶԱԲԱՆՍ մ. Պարզ բանիւք.
Վասն այնորիկ պարզաբանս ճառէ, եթէ որ զմեղս գործէ՝ ծառայ է մեղաց. (Նանայ.։)
to clear up, to unravel, to unriddle, to solve.
Զոր ի սակաւուց պարզաբանեսցուք ի պէտսլսողաց։ Այսպէս պարզաբանի, եւ է բազմամասնեայ. (Ճ. ՟Ա.։)
simply;
clearly, explicitly;
sincerely;
— ասել, in a word, in short, in fine;
— ասացից, frankly, to be plain with, openly, ingenuously, without reserve.
ἀπλῶς simpliciter. Պարզ գոլով. պարզութեամբ կամ առանց բաղադրութեան.
Մտեալ ի սենեակ կուսին արգանդի պարզաբար (աստուածուբանութեամբ եւեթ). (ելեալ անտի յոգաւորաբար (բաղադրութեամբ՝ մարդկութեամբ հանդերձ). Նար. ՟Լ՟Դ։)
Պարզ բանիւ. յայտնապէս. մեկին.
Ահա պարզաբար ասացեալ դիւատար լուսաւորութիւն յականջս ամեցունց։ Եւ եթէ պարտ է պարզաբար ասէլ. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ը։)
Սուրբ հոգին ո՛չ սոսկ եւ պարզաբար հոգի (ասի), այլ՝ իւր ինքեան զնա գոլ ասէ աստուած. ((զի ասի հոգի Աստուծոյ). Աթ. ՟Ժ՟Բ։)
Զատ միայն որդւոյ անուամբ յորջորէ, իսկ վասն այլոցն ամենեցունցն պարզաբար ասէ՝ թէ ծնաւ. (Խոր. ՟Ա. 3։)
Արդ են ծայրքն պարզաբար ասացեալ չար եւ անուամբ եւ իրօք. իսկ մէջն ոչ պարզաբար եւ ոչ նոյնպէս. այլ ի միմեանց ընկալեալ, եւ շարամանեալ ընդ միմեանս. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Ոչ սեռ եւ ոչ տեսակ պարզաբար ասին (այլ յարաբերութեմբ առ բազմութիւն). (Պորփ.։)
որք զգրեալսն պարզաբար առնուին (այսինքն ըստ բառից եւեթ). (Լմբ. յայտն.։)
ՊԱՐԶԱԲԱՐ. Վայրապար.
Ոչինչ բան պարզաբար կայ ամբարեալ յաստուածաշունչ գիրս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 4։)
Ոչ պարզաբար սահմանեցաւ, այլ ստուգապէս քննեցաւ նախկին. (Սոկր. ՟Ա. 9։)
ՊԱՐԶԱԲԱՐ. Համարձակ. տիրաբար.
Եւ ոչ զձայնն պարզաբար կարէր թողուլ։ Ճ. (՟Ժ.։)
Հրամայէ նմա պարզաբար հաւատով լուծանել զկոշիկսն յոտիցն. (Արշ.։)
Եւ է պարզաբար՝ շարժութեան դադարութիւն ներհական։ Միտք պարզաբար՝ ըմբռնումն դորոյ է. (Արիստ. շարժ.։ Մագ. ՟Ծ՟Է։)
Եւ պարզաբար, ամենայն սկիզբն, ամենայն շարունակութիւն, ամենայն բովանդակութիւն. (Դիոն. ածայ.։)
Բայց միանգամայն պարզաբար ոչ յումեքէ ո՛չ բանն շարժի, եւ ոչ կարծիքն։ Եւ միանգամայն պարզաբար, որոց վայելումն ցանկալի ըստ ախտիցն կեանք, յայսորիկ մեզ ժուժկալութիւնն հարկաւոր է. (Արիստ. գոյաց.։ Բրս. հց.։)
պարզաբար ասել, թէ ամենայն մասունք առաքինութեան յանձին քում ցուցեալ արտայայեսցի։ Եւ պարզաբար ասել, իւրաքանչիւր մարդիկ եւ այլն. (Ճ. ՟Ա.։ Լմբ. ժղ.։)
speaking clearly, distinctly, explicit, intelligible, clear;
— լինել, to speak clearly.
τρανός expeditus, diversus. Յստակախօս, պարզաբան. պարզ.
Զլեզուսեդ պարզախօսս (իմաստութիւն). (Իմ. ՟Ժ. 21։)
Պարզախօս լիցին լեզուք ծանրախօսաց. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
Պարզախօս լինել. Պարզ եւ բարւոք խօսել.
Լոկ պարզախոս լինել զյունարէնն. (Կոչ. ՟Ժ՟Է։ 1)
cf. Պարզ.
ἀπλοῦς simplex. Պարզ անխառն. անյօդ.
Անսկզբնական զօրութիւն ... պարզանկանն եւ անշարժական միապէս (Ագաթ.։)
Պարզականն եւ անմարմինն եկն եմուտ ընդ ապականացու մարմնով։ Ոչ մարմնական ծննդեան նման, զի է աննիւթ եւ պարզական։ Ոչ ինչ յառաջ քան զնա անմարմնական եւ պարզական։ Ճ. (՟Գ.։ Շ. խոստ.։ Սեբեր. ՟Ա։)
Որդին ոչ ի չորիցն հիւթոց, այլ ի պարզական եւ ի սուղական բնութենէ։ Յաննիւթէն աննիւթականք, եւ պարզականք ի պարզագունէն. (Եղնիկ Շ. հրեշտ.։)
Անկիր բնութեան պարզականին. (Յիշատ.։)
Կամ ἀπλοτικός simplificativus. որպէս Պարզ կացուցիչ. վերածիչ ի պարզութիւն.
Զորս նայն որպէս արժան է հայեցեալսն՝ նոյնօրինակ ձգտեցուցանէ, եւ միաւորէ՝ ըստ պարզողականի ինքեան միաւորութեան. (Դիոն. երկն.։)
Պարզական. ա. Դիւրին. դիւրիմաց.
Եւզի ոտիւք է պարզական, եւ ոչ բանիւ անչափական. (Շ. խոստ.։)
puritan.
puritanism.
simple-minded, sincere, ingenuous, candid, artless, good-natured;
simple, silly, foolish, imbecile.
ἀπλοῦς, ἀπλούτερος, ἁκέραιος simplex, simplicior, sincerus. Պարզ մտօք. անկեղծ. միամիտ.
Ամենայն անձն օրհնեալ՝ պարզամիտ է. (Առակ. ՟Ժ՟Ա. 25։)
Մի՛ գայթագղեցուսցեն զոք առ ի պարզամտացն եղբարց. (Աթ. ՟Է։ Ի ներքս ածեալ իմացան առ ի խաբէութիւն պարզամտացն. Առ որս. ՟Գ։)
Պօղոս կամ պօղ պարզամիտն։ Ծերն անմեղ եւ պարզամիտ էր. (Վրք. հց. ստէպ։)
Պարզամիտ ոք էին եւ առանց նենգութեան. (Իգն.։)
Ի պարզամտացն հայեցեալ օգուտս՝ ընկալցին զմեր ջանս վաստակոց. (Նանայ.։)
Պարզամտացն աւետարանեսցուք զյարութեանն Ճառս. (Նանայ.։)
ՊԱՐԶԱՄԻՏ. ἁπαίδευτος rudis, indoctus, ineruditus. Անգրագէտ. տգէտ. միամիտ. պէօն.
Ըմբռնալ զախմարս զպարզամիտս ի մարդկանէ։ զի մ զպարզամիտս ի ժողովրդոց պատիր բանիւք ձգեսցեն ի կորստեան իւեանց խորխորատ. (Յհ. իմ. պաւլ.։ Շ. ընդհանր.։)
Առ ի պարզամիտ ճնճղկացն կորուստ. (Եփր. աւետար.։)
cf. Պարզմտութիւն.
ἀπλότης simplicitas, sinceritas. որ եւ ՊԱՐԶՄՏՈՒԹԻՒՆ. Անկեղծութիւն. միամտութիւն պարզութիւն.
(Ընդդեմ դնել) կեղծաւորութեան զպարզամտութիւն. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
Զի իմասցիս զառ քեզ պարզամտութիւն իմոցս խորհրդոց. (Խոր. ՟Ա. 5։)
Սակս պարզամտութեանն օրհնին որպէս հեզս, եւ բարեգորովեալս յԱյ. (Համամ առակ.։)
Պարզամտութեամբ ի խնդիր ելանել ճշմարտութեան. (Սանահն.։)
(Կապեալ է) հնզանդութիւն զպարզամտութենէ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
Ամենայն կանացի տունք վտանգին՝ սննդակից պարզամտութեանն, եւ պատկառանացն ծաղիկ ի բաց կողոպտի՝ բանիցն արագութեամբ. (Առ որս. ՟Ա։)
Մերկ պարզամտութեամբն զնոյն եղանակէ. (Լծ. ածաբ.։)
Ըստ օրինի պարզամտութեան իւեանց հաւատարիմ համարեալ զնենգութիւն գաղտասոյր որսողացն՝ վաղվաղակի անդր հասանէին. (Ղեւոնդ.։)
Առ նոյն ինքն խաբէութիւն նոցա դժուարեցաւ, զոր կրեաց պարզամտութեամբ. (Առ որս. ՟Ժ։)
eudiometer.
eudiometry.
a simple and compendious almanac.
Պարզ եւ համառօտ տումար. որ գտանի պէսպէս յորինեալ ի բազմայ ի հին եւ ի նոր մատեանս փոքրկունս.
Ի մեջ պարզատումարիս, յորժամ տարին նահանջ լինի, եւ այլն. (Տօմար.։ 1)
to simplify;
to clarify, to filter;
to clear, to purify;
to expand, to slacken;
to unfold, to unroll, to untwist, to display, to spread, to put or set forth;
to unravel, to clear up, to disentangle, to develop, to explain, to expound, to illustrate;
— զդրօշս, to hoist, to infurl a flag, to let fly the ensign, to display the colours;
— առագաստս, to heave out, to set a sail.
ἀπλόω simplicem reddo, simplifico διϋλίζω perculo, defeco ἁθαρίζω purgo. Պարզ եւ անխառն կացուցանել. յստակել. մաքրել. զտել. քամել. սրբել.
Եթէ դու էիր անարատ գործովք քովք ... թէ պարզեսցէս զճանապարհ քո. (Յոբ. ՟Ի՟Բ. 3։)
Որպէս զարծաթ սրբեալ եւ պարզեալ եօթնպատիկ ի հողոյ։ կաթսայ լի ժանգով. եւ ժանգն ի նմանէ ոչ պարզեցաւ. (Սղ. ՟Ժ՟Ա. 7։ Եզեկ. ՟Ի՟Դ. 6։)
Այլ եմ անագ ընդ կապարին, որ ի պարզելըն կորընչին. (Յիսուս որդի.։)
Օծցին իւղով ի մրրոյ պարզելոյ (յն. լոկ՝ միւռոնիւ)։ Ըմպէք պարզեալ գինի. (Ես. ՟Ի՟Է. 6։ Ամովս. ՟Ղ. 6։)
զքանի՛ ժամանակաց ախտ ի բաց պարզէ։ Պարտի զմիտս յստակել, եւ զխորհուրդս սրբել, եւ զլոյսս շարժմանց պարզել։ Ոչ պարզեսցի ի շաղախմանէ մեղացն. (Սեբեր. ՟Դ։ Եզնիկ.։ Լմբ. պտրգ.։)
ՊԱՐԶԵԼ. ἁναπλόω, ἁναλύω, χαλάω explico, expando, laxo, demitto ἑκτείνω extendo. Բանալ եւ տարածել. ծաւալել.
Մատեան մի գրոյ, եւ պարզեաց առաջ իմ։ Կայմն խոնարհեցաւ, եւ ոչ պարզեսցէ զառագաստն. (Եզեկ. ՟Բ. 9։ Ես. ՟Լ՟Գ. 23։)
Եւ պարզեալ զթուղթսն (մագաղաթեայս) աղեքսանդր՝ ընթեռնոյր. (Պտմ. աղեքս.։)
Մերթ շանթէր գալարէր իբրեւ զօձ թունաւոր, մերթ պարզեր գոչէր իբրեւ զառիւծն զայրացրեալ. (Եղիշ. ՟Բ։)
Կամ ձգել. երկայնել. երկընցնել.
Պարզեց զպարզուածս նորա (յն. այլազգ). (Ել. ՟Խ. 17։)
Որպէս միացուցիչ զօրութիւն ձգտեցուցանելով զմեզ պարզէ. (Դիոն. երկն.։)
Պարզեաց զձեռսն եւ զոտս իւր, եւ աւանդեաց զհոգի իւր ի ձեռս տեառն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։)
Զձեռն գոսացեալ պարզեաց։ Զձեռս գոսս պարզես. (Սարկ. աղ.։ Երզն. մտթ.։)
Պարզեա՛ զձեռս ի տուրս. (Ոսկիփոր.։)
Զդաշտն ... յարեգակն կոյս զերկայնութիւն պարզեալ։ Պարզի ըստ ձորութեան ի լայնութիւն. (Խոր. ՟Ա. 11։ Պիսիդ.։)
Որ ձգեացն զերկինս, այսինքն է պարզեաց եւ հաստատեաց. (Իսիւք.։)
Զճակատն ի վեր պարզիցէ. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ը։)
Քան զամենայն զննելիս անցանել, եւ քան զտկարութիւն մարդկեղէն խորհրդոյ ի վեր պարզիլ. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Է։)
ՊԱՐԶԵԼ. ἁναλύω resolvo, explico, expono. Վերլուծանել. բացատրել. մեկնաբանել.
Կոչեաց զերկիրն յանուն նորա յափբաթայ՝ որ եւ զկնի պարզեալ՝ ասի եփրաթայ, որ է բացումն։ ՟Ի՟Բ գիր առ դանելի ասորւոյ գտեալ, որ վասն ոչ պարզելոյն զընդարձակութիւն լեզուիս՝ անհոգա ցեալ եղեւ. (Վրդն. ծն. եւ Վրդն. պտմ.։)
Եւ անտի պարզեցան մեկնեցան ի կողմն քարայի. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 17։)
Որոշեալ մեկնեալ պարզեալ յարարածոց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
ՊԱՐԶԻԼ ՈԳՒՈՑ. Մեկնիլ կամ բաժանիլ հոգւոյ ի մարմնոյ.
Իբրեւ յոգւոց պարզել ապաստան եղեւ (յն. ի յետին շունչն եղեալ) (՟Բ. Մակ. ՟Է. 9։)
frank, bold;
openly, confidently.
Պարզ երեսօք, էրէսը ճերմակ.
Պարզերես առաջի Աստուծոյ կացուցանէ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։)
Որպէս զի համարձակութեամբ եւ պարզերես կացջիք առաջի աւանդողին ձեր զտաղանդ պատուիրանին. (Շ. ընդհան.։)
to be simplified;
to be clarified, filtered;
to become clear, to be purified;
to be cleared up, solved, unravelled or elucidated;
to grow calm or serene;
to extend, to stretch out, to be unfolded, displayed or unrolled;
— մեկնիլ, to depart, to go away;
— ոգւոց, to be at the last gasp;
պարզեցան զուարթացան դէմք նորա, his countenance brightened;
cf. Ոգի.
simplicity, good nature, artlessness, plainness, sincerity, candour, ingenuousness;
foolish credulity, singleness, silliness, simplicity.
cf. Պարզամտութիւն.
Զխոնարհամտութիւն հարկաւոր եցոյց եւ զպարզամտութիւն. (Բրս. հց.։)
Մարդոյն ի պատմութենէ յանգուցեալ՝ թողութիւն շնորհեաց. (Իսիւք.։)
Զսովորական հաւատն իմ հանդերձ առաքինաւէտ պարզամտութեամբն առից. (Պիտ.։)
Անընչասիրութիւն, պարզամտութիւն եւ անձին սրբութիւն. (Նար. երգ.։)
Պարզամտութեամբ խնդրէ։ Պարզամտութեամբ՝ ամենայն իրօք. (Լմբ. պտրգ.։)
thundering in a clear sky.
Որ ի պարզոյ որոտայ.
Աղբիւր կնքեալ, երկինք պարզորոտ, եւ արեգակն անծածկելի. (Վանակ. յուրախացիրն.։)
tension, distension.
Ձգումն, տարածութիւն. ձգուածք.
Պարզեաց զպարզուածս երկնից. (Ագաթ.։)
Որոյ որմոյն լայնութիւնն՝ երիւք մեծաքայլութեամբ չափով ունի զպարզուածսն. (Արծր. ՟Է. 7։)
Եւ ծաւալումն (ջուրց). Վտակեալ յորդարուխ ականակիտ պարզուածիւ. (Յհ. կթ.։)
simplicity;
purity, cleanness;
simplicity, sincerity;
clarification, clarifying;
serenity, clearness, calm weather;
explication, development;
ազնուական —, noble simplicity.
αἱθρία serenitas. Յստակութիւն օգոյ. որ եւ ՊԱՐԶ ասի.
Պարզութիւն այլ ոչ ինչ գոլով՝ բայց միայն օդ առանց ամպոյ եւ մառախուղի. (Արիստ. աշխ.։)
ՊԱՐԶՈՒԹԻՒՆ. ἀπλότης simplicitas. Պարզ եւ անխառն գոլն իրաց. Մաքրութիւն անապակ. եւ sinceritas. Պարզամտութիւն. անկեղծութիւն.
Ո՛չ հուր զնա դիտեմք. եւ ոչ լոյս, ո՛չ պարզութիւն, եւ ոչ այլ ինչ որակ հասանելի. (Լմբ. պտրգ.։)
Սէր սուրբ յաննենգմտաց ... այս պարզութիւն զվերնոյն բերէ զնմանութիւն. (Եղիշ. ՟Ա։)
Պարզութիւն (մանկութեան) անյեղափոխ, զոր ունէր ադամ. եւ այնու ոչ ետես զմերկութիւն անձին իւոյ։ Ոչ գոյ պարզութիւն որոշեալ ի խոնարհութենէ։ Ապացոյց եւ սահման մեծ երանելի պարզութեան պօղոս (պօղ) ... պարզ միայնակեաց, եւ այլն. (Կլիմաք.։)
Վասն իւր պարզութեան կամացն ասէ. (Մխ. երեմ.։)
having the throat half cut;
half killed.
Սուսեր հանեալ՝ կիսախողխող զքարշօղսն առնէին. (Խոր. ՟Գ. 32։)
Հարկանէր, կիսախողխող յերիվարացն յերկիր կործանէր. (Ասող. ՟Գ. 7։)
Զամենեսեան անդ բազմեալսն կիսախողխող առնէր։ Այլք կիսախողխող մարմինքն անկեալ դնէին յերկրի՝ ներկեալք յարիւն. (Պտմ. աղեքս.։)
half alive;
half dead.
ἠμίζωος semivivus. Անկատար ի կենդանութեան, եւ կիսամահ. կիսամեռ.
Թերի նկարի սաղմն կիսակենդան. (Վրդն. թուոց.։)
Կիսակենդան համարեա՛ զմազ. (Մագ. ՟Ի՟Զ։)
Կիսակենդան անկեալ դնէր. (Սկեւռ. աղ.։)
half a jug or jarful.
Գոզն լաւ այգեացն քան զաղբն, որ յամէն տունկքն կիսակուժ մի լնես ի տակքն. (Վստկ.։)
young.
Անկատար տիօք. Ծաղկահասակ, մանուկ հասակաւ.
half cut off.
Կիսատ. կիսակտուր. կիսակ։ Տօմար.։
ԿԻՍԱՀԱՏ ա. Կէս մի հատեալ. ոչ բոլորովին կարեալ.
թողեալ զդանակն ի մէջ ձկանն, եւ ոչ եհատ զնա բնաւ (ըստ բոլորին), այլ կիսահատ եւս թողեալ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ. (տպ. կիսամահ։))
harpy, monster half bird half human.
Գազանք անծանօթք, վիշապատունք, կիսահաւք. (Խոր. աշխարհ.։)
Կիսահաւք, կիսագազանք. (Եպիփ. բարոյ.։)
half believing, believing in part.
Թերի ի հաւատս.
Բամբասէին զնոսա իբրեւ զկիսահաւատս եւ զխտրողս եւ զհեղգս. (Ոսկ. յհ.։)
Գայթակղին կիսահաւատք ... զի մի՛ թուեսցի կիսահաւատիցն. (եւ այլն. Խոսրովիկ.։)
half-tone;
semi-vowel;
diesis, semi-tone;
flat.
ἠμίφωνος dimidiatam vocem edens, semivocalis. Բաղաձայն տառ՝ որ ըստ իմիք կարծի տալ յիւրմէ զձայն, իբրու կէս ձայնաւոր։ Այսպիսի են կրկնակ կոչեցեալքն, եւ ոյք շչիւն իմն կամ սուլումն կամ մրմռումն ցուցանեն ինքնին. զոր օրինակ ըստ յն. կրկնակք են. ζ, ξ, ψ եւ կիսաձայնք ζ, ξ, ψ, λ, μ, ν, ρ, ς . այլ ի հյ. թարգ. Քեր. թրակ. կրկնակ կոչին սոքա, գ, լ, խ, չ, ջ, ռ, ղ, չ, ց, եւ վասն կիսաձայնից գրի այսպէս.
Կիսաձայնք են ութ, զ, ց, ն, ժ, շ, մ, ս, թ. կիսաձայնք ասին, զի փոքր ինչ նուազ քաջաձայնք են քան զձայնաւորսն ի մրմունջս եւ ի սռինչս (կամ շռինչս)։
Գրաւորական ձայնի տառիցն երեք են զանազանութիւնք. են որ ձեյնաւորք են, եւ են որ կիսաձայնք, եւ են որ անձինք։ Կիսաձայնքն բարբառս գործեն կաղս եւ անկատարս. (Փիլ. լին. ՟Դ. 117։)
Ապա հրամայեաց կիսաձայն, եւ արտասուալի աչօք. (Մաղաք. աբեղ.) իմա՛, թերի եւ կցկտուր կամ նուազ ձայնիւ։
mule.
Իբրու կէս ձի. այն է ջորի, որ առաւել կիսէշ ասի, ի հօրէն առեալ անուն, եւ ոչ ի մօրէն.
Կիսէշ ասեմք զջորի՝ զյոռեգոյնն անուանելով. (եւ ո՛չ, կիսաձի. Սահմ. ՟Գ։)
half dead, faint;
swooned, fainted.
ἠμιθνής, ἠμίθνητος, ἠμιθανής semimortuus. որ եւ ԿԻՍԱՄԵՌ. Կիսակենդան. մերձ ի մահ. կէս մեռած.
Կիսամահ անկանիլ, դնիլ, թողուլ. (Իմ. ՟Ժ՟Ը. 18։ ՟Բ. Մակ. ՟Գ. 29։ Ղկ. ՟Ժ. 30։ Փարպ.։ Մանդ. ՟Ժ՟Է։ Խոսր.։)
Անկեալ դնի կիսամահ։ Յերկիր խոնարհեալ կիսամահ ի վերայ դիմաց։ Գտանին ի մէջ կիսամահ տագնապի։ Զոմանս կիսամահս կացուցանէր վայրավատինս. (Պիտ.։)
half.
Բացափայլեմ զիմ տէրութիւնս ի վերայ բոլորից կիսամասինն. այսինքն ընտրելոց. (Զքր. կթ.։)
Թէ յաչաց կամ ի ձեռաց ունիցի ոք կիսամասն, զիարդ եւ իցէ զհարկաւոր կեանս հայթհայթէ. (Երզն. քեր.։)
Իսկ ի դիրս Դամասկ. վրիպակաւ Կիսամասն, կիսամասունք, դնի, իբր Նմանամասն, նմանամասունք. ընթերցեալ ի յն. իմիմէրի՛ս, փոխանակ ընթեռնելոյ միօմէրի՛ս։
Զկիսամասն տպտղոյն ճաշակելով (եւայ) .. . եւ ադամայ առեալ ի ձեռանէ նորա զկէս պտղոյն՝ եկեր. (Եպիփ. ծն.։)
half, in part, imperfect.
ἠμερινής dimidiae partis Կիսաբաժ. թերի. անկատար. դոյզն. մասն մասն.
Աստուած ոչ է կիսամասնեայ, այլ կատարեալ յամենայնի. (Սարգ. յկ. ՟Թ։ եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ը։)
Ոչ սակաւ մի նայեցուած փայլական, ո՛չ կիսամասնեայ փոխատրութիւնն կարծիցի. (Նար. ՟Հ՟Դ. ՟Հ՟Է։)
Մի կիսամասնեայ զաստուած ծանիցուք. այսինքն լոկ ողորմած, կամ սոսկ արդար. (Բրս. սահմ. կրօն.։)
Եւ ոչ այնպէս բովանդակ ի բաց կացինյամբարշտութենէ, բայց ի սակաւուց կիսամասնեայ ինչ. (տպ. կիսամասնէ. Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30։)
half dead.
Թմբրեալ կիսամեռ լինէր ի վերայ տանեացն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ի սեռն լուսոյնյերկիր անկեալ թմբրէաք՝ կիսամեռք եղեալ. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Բ։)
Դանդաչեն իբրեւ զկիսամեռն ասել կենդանւոյն՝ սակաւ ինչ նուազ է ի մեռելութենէ. (Նար. ՟Ժ՟Դ։)
mutilated (word).
Թերի անուամբ. կրճատեալ բառիւ կամ հնչմամբ. (որպէս գրի (Ծն. Ել. Մտթ. Մրկ. եւ այլն))
Զանուանս անգամ զգրոյն չհամարձակի երկրորդել՝ որ ուսուցանելն կամիցի, այլ խեցխեղեփօք կիսանուն եւ բեկբեկելով. (Մանդ. ՟Ժ՟Ը։)
half-measure.
ἠμίμετρον dimidium mensurae. Կէս չափոյ իրիք. մեջք.
Փորեցին գուբ մի խոր մինչեւ ի կիսաչափ առն մարդոյ. (ՃՃ.։)
Երեք ոստք հասարակատեսք չափով. եւ չորրորդն ի նոսա կիսաչափ ըստ հասրակութեան երիցն. (Փարպ.։)
Անկաւ փոշի յերկնից ... լեալ կիսաչափ թզոյ (այս ինքն կէս թզաչափ) մոխիր. (Հ=Յ. նոյ. ՟Զ.։ եւ Հ. կիլիկ.։)
Կիսաչափ արարեալ (այս ինքն բաժանեալ) զջուրս՝ զկէսն կամար յօրինեաց ի վերայ հաստատութեանն, զի արգելցէ զանշէջ տոչորումն վերին արփոյն, եւ զկէսն եթող ի պետս աշխարհի. (Մխ. այրիվ.։)
cf. Կիսադիք.
Որպէս թէ Անկատար աստուածութեամբ.
կիսամարդ, կիսաստուած համարիս. (Սանահն.։)
Իցեն քոյով բանիւդ ի կիսածոցն, որչափ ի տրովադա վախճանեցան մատիւ. (Պղատ. սոկր.։)
իսկ զկիսաստուածսն, ըստ որում այս եւ մեծին ծաղու արժանի է, եւ այլն. (Փիլ. տեսական.։)
cf. Կիսասեաւ.
ոմանք քաջասեւք են, եւ ոմանք կիսասեւք. տպ. սպիտակաձեւք. (Խոր. աշխարհ.։)
epicene.
ἠμιγενής semigenitus, imperfectum genus habens. Անկատար ըստ սեռի. ըստ իմիք ի նոյն սեռէ. Հոտոցն ամենայն կիսասեռ է. եւ տեսակի եւ ոչ միոյ պատահեալ է զուգաչափութիւն առ ի ունել զիմն հոտ. (Պղատ. տիմ.։)
Որ եւ անբանք սովաւ պարծին, որ են ազգակից կիսասեռիս (այս ինքն կենդանութեան մարդոյ). (Հին քեր.։)
half-warm, tepid.
Որ է կէս մի եղկ. գաղջ. ոչ այնչափ ջերմ.
Ի կիսեղկ ջրով աւազանն մտէ. (Մխ. բժիշկ.։)
division.
Կէս կամ փոքրիկ ենթամնայ՝ դնելի ի վերջ տողին, ուր անկատար մնայ, բառն. զոր օրինակ. ա-ռա-ւօտ. առ-նել, ա-սել. ե-ղեւ. ճա-նա-պարհ եւ այլն։ Իսկ մեծ կամ կատարեալ ենթամնայն դնի ի ձեռագիրս՝ ի ներքոյ բարդ բառից, որոյ մասունքն են նշանական. զոր օրինակ, բարձ--ընտիր, նոր--ընծայ. եւ այլն։
Ի վերջո տողին պարտ է կիսենթամնայ դնել ի ներքոյ։ Օրինակ եւ ձեւ կիսենթամնային։ Կիսենթամնայս զտառսն ի հոգսն կցէ. որպէս կատարեալ ենթամնայն զկատարեալ բառսն. (Երզն. քեր. եւ Նչ. քեր.։)
half or partly cooked.
Իբրեւ զճակնդեղ կիսեփեաց. (Ես. ՟Ծ՟Ա. 10։)
mule, half ass.
Խառնուրդ կենդանւոյ ի հնարից մարդկան. այն է ջորի, ոյր հայրն է սովորաբար էշ, եւ մայրն ձի.
Վասն է՞ր ըստ քերդողին կիսէշ ասէ ... կիսէշ ասեմք զջորի. (Սահմ. ՟Գ։)
Ուրուք շարաբարձեալ ի վերայ կիսիշոյ. (Մագ. ՟Ե.)
Երիվարօք եւ կամ կիսիշօք. (Շ. ընդհանր.։ Սարգ. յկ. ՟Ը։ եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Ա։)
Զի՞նչ օգուտ բերէ ինձ ելանել ի վերայ կիսիշեաց (տպ. կէսիշաց) նստել. (Կանոն.։)
half, in part, by halves.
Այս անէծք եհատ զարմատս տնկոյն, եւ չորացոյց կիսովին զայն. (Վրդն. ծն.։)
point, rule, guidance.
իբր յն. κανών կամ νηγμάτιον regula, norma. Կէտ սահմանեալ. կանոն օրինադրեալ, բանիւ կամ գրով.
Արիստոտէլ ոչ հեղգացաւ բացակապտել զհնարս բանից ի նոցունց իսկ յիրողութեանց, եւ կիտակս՝ այս ինքն է կանոնս առնել ... էին կտակք եւ հնարք հաւաքաբանութեան ի ժամանակս պղատոնի։ Առաքինիքն եւ մեծքն բնութեամբ ոչ ունին պէտս կիտաց (կամ կիտակաց) ... ինքեանք կիտակք յետ նոցայցն. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
cf. Կետոս.
ԿԻՏՈՍ որ եւ ԿԵՏՈՍ. κῆτος cetus. այս ինքն վիշապ ձուկն մեծ.
Կղզի է ասէ, եւ կիտոս էր. (Պտմ. աղեքս.։)
Առեալ կիտոսին զյովնան։ Մարգարէն ընդ աչս կիտին տեսանէր եւ այլն. (Անան. ի յովնան.։)
Լեւիտթանն անուանեալ կիտոսիւ. (Նար. մծբ.։)
dotting, pointing;
embroidery;
enamel.
στίγμα punctuatio, distinctio, nota. Կէտ կէտ յօրինուած, անկուած նկար, գործած. պուտ պուտ՝ գունզգուն բանուածք.
Նմանութիւն ոսկւոյ արասցուք քեզ հանդերձ կիտուածովք արծաթոյ. (Երգ. ՟Ա. 10։)
Յեռեալ անդ մարգարիտս, եւ ընդ կիտուածս արծաթոյ. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
joint, conjunction, union;
kick, kicking;
— բանից, composition, texture;
— ճանապարհի, place where four roads meet or cross, cross-road or cross-street;
— անդրեաց, group of statuary;
կիցս արձակել՝ ընկենուլ, to kick, to fling out or kiok up the heels.
kicking, vicious, apt to kick.
ԿԻՑԸՆԿԷՑ կամ ԿԻՑՍԸՆԿԷՑ. Որ կիցս ընկենու.
Ջորի խեռ, ձի կիցընկեց (կամ կիցսընկէց). (Կանոն.։)
cuckoo.
ԿԻՒԻՒ գրի եւ ԿՒԻՒ. ռմկ. եւս, կիվիվ, կամ կիւ, կամ կիվկիվ. Թռչուն խայտափետուր, եւ թագ ի գլուխ, որ դնէ զբոյն ի մարգագետինս, եւ ի լսել զոտնաձայն՝ թռչի ճռուողով, որով ի յայտ գայ բոյնն.
Արօր եւ կիւիւ ի կղզիս հանեն զձագս՝ աներկեղ սնուցանելով. եւ ասեն ի թռչելն (զձագս), ահա այսուհետեւ անպարտ եմք, բաւական էք զձեզէն զգուշանալ. (Մխ. առակ. ՟Ճ՟Խ՟Գ։)
նոյն թուի եւ ԿԻՒԿԻՒ, որ ի հայս ասի լինել գունով նման լորամրգի՝ մեծ քան զնա. եւ բնակիլ մօտ ի ջուրս, գնալ ի վերայ ջրոց, եւ լուղիլ։
cf. Կիւս.
τερατοσκόπος prodigiorum inspector. Որ հմայէ կիւսիւք, կամ դիմէ առ հմայօղս. նշանադէտ, կամ հրաշադէտ (որպէս դնի ի լս. հյ)
Զի արք (հրաշադէտք) կիւսահմայք են. (Զաք. ՟Գ. 8։)
Կիւսահմայք՝ նշանախնդիրք եւ հրաշադէտք են. (Վրդն. ել.։)
to swallow;
to devour;
to ingulf, to absorbe;
զօդ՝ զշունչ or ոգի to breathe, to take breath;
— զբանս, to listen eagerly.
ԿԼԱՆԵՄ կամ ԿԼՆՈՒՄ. καταπίνω absorbeo, devoro, glutio, deglutio . Արմատն կայ ի ռմկ. կուլ տալ. cf. ԸՆԿԸԼՆՈՒԼ. Լծ. լտ. կլու՛ցիօ. Զեդեալն ի բերան առանց ծասքելոյ վայրաբերել ընդ կոկորդն որպէս զումպ ջրոյ. ծծել. լափել. եւ Ընկըղմել. խորասոյզ առնել. անհատ առնել. կլլել.
Թէ մազ ոք կլանէ։ Եկուլ զիս իբրեւ զվիշապ։ Ձուկն կամէր կլանել զպատանեակն։ Հրամն ետ աստուած կիտին մեծի կլանել զյովնան։ Կլանէին եօթն հասկքն զեօթն հասկսն ընտիրս։ Եկուլ գաւազանն ահարոնի զգաւազանս նոցա։ Ցաւովք կլանիցեմ զտողունս իմ։ Կլցուք զնա կենդանւոյն իբրեւ դժողք։ Բացեալ երկրի զբերան իւր՝ կլանիցէ զգոսա։ Գուցէ կլանիցէ զարքայ, եւ զամենայն ժողովուրդն՝ որ ընդ նմա։ Բերան ամպարշտաց կլանէ զդատաստանս։ Զքօրացաւ մահ, եւ եկուլ։ Կլանէին զազգս։ Առի զգրկոյսն, եւ կլայ (կամ կլի) զնա.եւ այլն։
Առէք կլէ՛ք դուք ամենեքին զամենայն զնա. (Եփր. համաբ.։)
Գազանն չորրորդ ա՛ռ կու՛լ զերկրորդն։ (Մծբ.։)
Ըմպեն եւ կլանեն զքաղցր ջուրսն. (Եփր. ծն.։)
Զերկիր ամենայն կլայ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Զբխումն շրթանց նորա կլին, եւ լուսաւորեցան. (Լմբ. առակ.։)
Հեշտութիւնզկլանելիս քաղցրացուցանէ, եւ դառն ի վերայ հասուցանէ ցաւս. ինքն զկլանօղս. (Փիլ. բագն.։)
ԿԼԱՆԵԼ ԶՕԴՍ. ԿԼԱՆԵԼ ԶՇՈՒՆՉ. ՈԳԻ ԿԼԱՆԵԼ. Շունչ առնուլ. շնչել. ունել զտուրեւառ շնչոյ. ոգի առնուլ. հանգչել.
Շնչէ, եւ ոգւով զօդս զայս կլանէ։ Ոչ եկուլ զօդս, եւ կենդանի կեայր (ի փոր կիտին). (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
Յիշելի՛ է զաստուած առաւել՝ քան թէ զշունչ կլանելի. (Առ որս. ՟Ա։)
առ կլանել շնչոյ քո՝ անմոռա՛ց կալ զբանն, որ ասէ եւ այլն. (Կլիմաք.։)
Յորժամ տագնապեալ ոք յումեքէ իցէ, ասէ. չետ ոգի կլանել, չետ ոգի առնուլ, եւ այնու զօդոյս՝ զոր միշտ ծծեմք, յայտ առնէ. (Եզնիկ.։)
to prick;
to sting;
to nip, to bite;
to pique.
ԿԾԱՆԵՄ ԿԾԱՏԵՄ ԿԾԵՄ ԿԾԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. καθάπτομαι , δάκνω pungo, mordeo եւ այլն. Խածանել, եւ խայթել՝ իրօք կամ նմանութեամբ. կսկծեցուցանել. մորմոքել. մարմաջեցուցանել. խածնել, կճել.
Թերեւս կարասցուք կծանել ինչ ի նոցանէ. յն. յաղթահարել մարտիւ. (՟Ա. Մակ. ՟Թ. 8։)
Գիտաց պօղոս, թէ այս կծեաց նոցա (որպէս ռմկ. դպաւ)։ Զմիմեանս խածատել եւ կծատել (կամ կցացել). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 8. եւ 3։)
Ըստ ժամանակի աղօթիցն զունկն կսկծեցուցանէ, եւ զքիթն կծեցուցանէ։ Ի ներքուստ կծեալ ի խղճէ մտացն դատի. (Երզն. մտթ.։)
ԿԾԱՆԵԼ. Բրդել. բեկանել եւ բաշխել զհաց, եւ խզել կամ գզել զայլ իրս.
Առաքեալքն ի վերնատունն գային, եւ կծանէին զհացն։ Ժողովէին ի ժամու՝ յորում կիծ տէր մեր զմարմին իւր ի վերնատան անդ. եւ իբրեւ ուտէին զմարմինն, եւ առնուին. (Եփր. ՟բ. թես.։ եւ Եփր. ՟ա. կոր.։)
ԿԾԵԼ. չ. Կիծ կրել. մարմաջել. որպէս κνήθομαι prurio. կճել.
Յորժամ ոտն կծիցէ կամ ձեռն։ Լեզուին կծել. եւ ըմպանին կըծել. (Եզնիկ.։)
cf. Կծանեմ.
ԿԾԱՆԵՄ ԿԾԱՏԵՄ ԿԾԵՄ ԿԾԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. καθάπτομαι, δάκνω pungo, mordeo եւ այլն. Խածանել, եւ խայթել՝ իրօք կամ նմանութեամբ. կսկծեցուցանել. մորմոքել. մարմաջեցուցանել. խածնել, կճել.
Թերեւս կարասցուք կծանել ինչ ի նոցանէ. յն. յաղթահարել մարտիւ. (՟Ա. Մակ. ՟Թ. 8։)
Գիտաց պօղոս, թէ այս կծեաց նոցա (որպէս ռմկ. դպաւ)։ Զմիմեանս խածատել եւ կծատել (կամ կցացել). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 8. եւ 3։)
Ըստ ժամանակի աղօթիցն զունկն կսկծեցուցանէ, եւ զքիթն կծեցուցանէ։ Ի ներքուստ կծեալ ի խղճէ մտացն դատի. (Երզն. մտթ.։)
ԿԾԱՆԵԼ. Բրդել. բեկանել եւ բաշխել զհաց, եւ խզել կամ գզել զայլ իրս.
Առաքեալքն ի վերնատունն գային, եւ կծանէին զհացն։ Ժողովէին ի ժամու՝ յորում կիծ տէր մեր զմարմին իւր ի վերնատան անդ. եւ իբրեւ ուտէին զմարմինն, եւ առնուին. (Եփր. ՟բ. թես.։ եւ Եփր. ՟ա. կոր.։)
ԿԾԵԼ. չ. Կիծ կրել. մարմաջել. որպէս κνήθομαι prurio. կճել.
Յորժամ ոտն կծիցէ կամ ձեռն։ Լեզուին կծել. եւ ըմպանին կըծել. (Եզնիկ.։)
cf. Կծանեմ.
ԿԾԱՆԵՄ ԿԾԱՏԵՄ ԿԾԵՄ ԿԾԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. καθάπτομαι, δάκνω pungo, mordeo եւ այլն. Խածանել, եւ խայթել՝ իրօք կամ նմանութեամբ. կսկծեցուցանել. մորմոքել. մարմաջեցուցանել. խածնել, կճել.
Թերեւս կարասցուք կծանել ինչ ի նոցանէ. յն. յաղթահարել մարտիւ. (՟Ա. Մակ. ՟Թ. 8։)
Գիտաց պօղոս, թէ այս կծեաց նոցա (որպէս ռմկ. դպաւ)։ Զմիմեանս խածատել եւ կծատել (կամ կցացել). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 8. եւ 3։)
Ըստ ժամանակի աղօթիցն զունկն կսկծեցուցանէ, եւ զքիթն կծեցուցանէ։ Ի ներքուստ կծեալ ի խղճէ մտացն դատի. (Երզն. մտթ.։)
ԿԾԱՆԵԼ. Բրդել. բեկանել եւ բաշխել զհաց, եւ խզել կամ գզել զայլ իրս.
Առաքեալքն ի վերնատունն գային, եւ կծանէին զհացն։ Ժողովէին ի ժամու՝ յորում կիծ տէր մեր զմարմին իւր ի վերնատան անդ. եւ իբրեւ ուտէին զմարմինն, եւ առնուին. (Եփր. ՟բ. թես.։ եւ Եփր. ՟ա. կոր.։)
ԿԾԵԼ. չ. Կիծ կրել. մարմաջել. որպէս κνήθομαι prurio. կճել.
Յորժամ ոտն կծիցէ կամ ձեռն։ Լեզուին կծել. եւ ըմպանին կըծել. (Եզնիկ.։)
cf. Կծանեմ.
ԿԾԱՆԵՄ ԿԾԱՏԵՄ ԿԾԵՄ ԿԾԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. καθάπτομαι, δάκνω pungo, mordeo եւ այլն. Խածանել, եւ խայթել՝ իրօք կամ նմանութեամբ. կսկծեցուցանել. մորմոքել. մարմաջեցուցանել. խածնել, կճել.
Թերեւս կարասցուք կծանել ինչ ի նոցանէ. յն. յաղթահարել մարտիւ. (՟Ա. Մակ. ՟Թ. 8։)
Գիտաց պօղոս, թէ այս կծեաց նոցա (որպէս ռմկ. դպաւ)։ Զմիմեանս խածատել եւ կծատել (կամ կցացել). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 8. եւ 3։)
Ըստ ժամանակի աղօթիցն զունկն կսկծեցուցանէ, եւ զքիթն կծեցուցանէ։ Ի ներքուստ կծեալ ի խղճէ մտացն դատի. (Երզն. մտթ.։)
ԿԾԱՆԵԼ. Բրդել. բեկանել եւ բաշխել զհաց, եւ խզել կամ գզել զայլ իրս.
Առաքեալքն ի վերնատունն գային, եւ կծանէին զհացն։ Ժողովէին ի ժամու՝ յորում կիծ տէր մեր զմարմին իւր ի վերնատան անդ. եւ իբրեւ ուտէին զմարմինն, եւ առնուին. (Եփր. ՟բ. թես.։ եւ Եփր. ՟ա. կոր.։)
ԿԾԵԼ. չ. Կիծ կրել. մարմաջել. որպէս κνήθομαι prurio. կճել.
Յորժամ ոտն կծիցէ կամ ձեռն։ Լեզուին կծել. եւ ըմպանին կըծել. (Եզնիկ.։)
stingy, saving, scurvy, niggard, beggarly, paltry, shabby, mean, sordid, penurious, parsimonious, avaricious, covetous;
filthy, dirty, impure, unchaste.
Նոյն ընդ Կծիծ. գող. գողաբարոյ. ագահ. գծուծ.
Գողակիծք են գողոց, կծծիք, ժլատք, ագահք. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Հազարապետ գողամիտ. մերձաւոր կծծի, բաշխօղ ժլատ. (Նար. ՟Ժ՟Զ։)
Եղկելին եւ կծծին յուդա։ Ապերախտ, գող կծծի. (Մագ. ՟Ժ՟Ե։)
Կծծի գողք էին իբրեւ զմանկունս. (Տօնակ.։)
ԿԾԾԻ αἱσχρός, μιαρός turpis, impurus. Զազիր. պիղծ. ամօթալի.
Եւ մի՛ սուրբ բերանք զաղտեզի եւ զկծծի բանս խօսեսցին։ Անէ՛ծք այնպիսի կծծի բանից, որք ի սատանյէն բղխեցին. (Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Է. եւ ՟Ի։)
shabbiness, meanness, avarice, stinginess, penu-riousness, sordidness, parsimoniousness, sordid avarice;
impurity, foulness.
ԿԾԾԱՆՔ ԿԾԾՈՒԹԻՒՆ. Կծիծ կամ կծծի գոլն. գողաբարոյութիւն. գծծութիւն ագահութեան.
Սատանայի՝ որ գրգռէրն, եւ յուդայի՝ որ վասն կծծութեան եկն յայն. (Եզնիկ.։)
Յարդար վաստակս յորժամ ձեռն գողոց մերձենան ի կծծութիւն ինքեանց, եւ այլն. (Շ. ընդհանր.։)
cf. Կծծանք.
ԿԾԾԱՆՔ ԿԾԾՈՒԹԻՒՆ. Կծիծ կամ կծծի գոլն. գողաբարոյութիւն. գծծութիւն ագահութեան.
Սատանայի՝ որ գրգռէրն, եւ յուդայի՝ որ վասն կծծութեան եկն յայն. (Եզնիկ.։)
Յարդար վաստակս յորժամ ձեռն գողոց մերձենան ի կծծութիւն ինքեանց, եւ այլն. (Շ. ընդհանր.։)
to wind, to coil up, to make into a clew or coil;
to bind, to narrow, to contract, to straiten.
συσφίγγω constringo, contraho, cogo κάμπτω, διακάμπτω flecto, inflecto ἕχω teneo καταστέλλω reprimo. առնել որպէս զկծիկ, կամ որպէս զկուզ (ըստ յն) ամփոփել. յինքն ժողովել. պինդ ունել. կաշկանդել. կր. կարկամիլ, կորանալ. եւ այլն. կծկել, սխմել, կծկտիլ, ետ քաշել, քաշուիլ.
Մի՛ կծկիցես զձեռն քո յեղբօրէ քումմէ կարոտելոյ. (Օր. ՟Ժ՟Ե. 7։)
Կծկեցաւ ի վերայ նորա։ Կծկեցաւ ի վերայ ծնդաց իւրոց։ Կծկեալ եւ լքեալ ի մէջ իսրայէլի. (՟Դ. Թագ. ՟Դ. 34։ ՟Թ. 24։ ՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 10։)
Կծկեն զնոսա ախտիւն մեղաց. (Եւագր. ՟Ի՟Ա։)
Կապեալ աւասիկ կծկեալք, զի եւ շարժել անգամ ոչ կարեմք ի տեղւոջէս. (Բուզ. ՟Գ. 3։)
Զի՞, ասեն, հրամայիցե՞ս մեզ այդչափ կծկել. այսինքն ճնշիլ. (ճմլիլ. Ոսկ. մ. ՟Ա. 10։)
Հեղիոդորոս կապեալ կծկեալ տանջանօք խրատէր. (Եւս. քր. ՟Բ։)
shrinking, contraction, shortening, shrivelling;
squatting;
cramp.
Կծկիլն. կարկամութիւն. կաշկանդումն.
Արձակէր զնոսա յաներեւոյթ կապանացն, եւ յանհնարին կծկութենէն տանջանացն. (Բուզ. ՟Գ. 3։)
sharp to the taste, sour, acid, tart;
pungent, biting, piquant, slandering, rude, satirical.
δριμύς acidus, acer, acutus πικρός, τάγγος, διάπυρος rancidus, acerbus. Կծանօղ եւ կիզօղ ըստ համոյն. բարկ. թթու. եւ Կսկծեցուցիչ. դառն. դաժան. դժնդակ. կծու, կճօղ, խիստ թթու եւ լեղի. սանս. քաթու.
Տտիպք՝ որչափ ջերմացուցիչքն են, կծուք կոչեցան, եղբարք գոլով. (անդ.)
Քաղցրն եւ անուշն, դառն եւ կծուն ի պէտս բժշկաց տնօրինին. (Յճխ. ՟Է։)
Հատն մանանեխոյ կծու եւ ջերմ է բնութեամբ. (Կոչ. ՟Ե։)
Հատն մանանախոյ փոքր, վասն սաստկութեանն կծու. (Եփր. աւետար.։)
Ըստ ստամոքսացն եւ հատոցնլ դառն, քաղցր, թթու, եւ կծու. (Տօնակ.։)
bitter, bitter remedy or cure;
—ս առնուլ, to drink bitter draughts or a potion made of bitter herbs.
Հոգեւորական կծուադեղոց, այսինքն յիշման տանջանացն եւ անշէջ գեհենին. (Շ. մտթ.։)
stinging, pricking;
smarting.
ի կծուածս ճանճոց եւ պիծակաց. (Վրդն. ծն.։)
biting, sharp, acute, caustic, poignant;
— առնել, to burn, to scorch;
to pain, to torture.
Կծութեամբ կծանօղ. չարաչար կճօղ, խայթօղ, կսկծցնօղ.
Մունք խոշտանգիչ մանրածնունդ բարուց, եւ կծուակիծ բանից նոցին. (Նախ. ել.։ եւ Վրդն. ել.։)
ԿԾՈՒԱԿԻԾ ԱՌՆԵԼ. Չարաչար տոչորել, կիզմամբ կսկծեցուցանել. Տաղել, խշխշցնել.
Ատրագոյն խարանս ի վերայ դնեն. զի իբրեւ պուտկունս ոք զի արկանէ հրով՝ զմարմինն այնպէս կծուակիծ առնէ. (Եւագր. ՟Ի՟Գ։)
to gather, to pluck, to pick.
κνίζω rado, vellico որ եւ Կտուել. կտաւել. քթուել. այսինքն Կտտելով եւ կրկտելով քաղել, կթել, շորթել, կորզել. քաղել, փրցնել, ժողվել.
զի՞նչ եւ ամովս. ո՞չ այծս արածէր, եւ կծուէր մոլաթուզս։ Այծարած, որ մոլաթուզ կծուիցէ. (Ածաբ. առ որս. ՟Ը. եւ Ածաբ. պենտեկ.։)
Հովիւ էի, եւ թութ կծուէի. (Պրպմ. ՟Լ՟Թ։ Սարգ. ՟բ. պետ. 4։)
sourness, sharpness, pungency, acidity, tartness;
bitterness, acritude, causticity.
Քաղցրութիւն, սրութիւն, կծութիւն, թթութիւն, խստութիւն եւ դառնութիւն. (Նիւս. բն. ՟Դ։)
առ կծութեան դառնարբոյց դեղոյն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
cf. Կծութիւն.
ԿԾՈՒՈՒԹԻՒՆ δριμύτης, πικρότης acrimonia, acerbitas. որ եւ ԿԾՈՒԹԻՒՆ. Կծու գոլն. բա՛րկ թթուութիւն. դառնութիւն. եկ կծողութիւն.
Ծխաշունչ կծուութիւն ինչ ի փորէ ի վեր բուրիցէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Աչք մեր դիճացեալ են արտասուօք ի կծուութենէ ծխոյ դորա. (Եղիշ. ՟Ը։)
to weave with the shuttle.
ὐφάω, ὐφαίνω texo, detexo κερκίζω radio discrimino fila. Հենուլ կկոցաւ կամ մագուգաւ. ոստայնանկել. անկանել. նիւթել. կտաւ գործել, բանիլ.
Ոստայնս չարեաց կկեցի. (Նար. ՟Է.)
յորմէ եւ Մաշկ.
Ոստայնս չարեաց կկեցեր։
scowling, lowering, gloomy, sullen, austere.
Ոյր յօնքն են կկզեալ, կամ կոկոզացեալ. բարձրայօն. ընքուիները կծկած կամ լարած.
Ի մանկութենէ կրթեալ եւ թեքեալ ի ճոռոմ բանս կոկոզաբանից եւ կըկզայօնից փիլիսոփայից. (Վրդն. պտմ.։ եւ Ոսկիփոր.։)
to sit squat, to squat down, to sit on one's heels.
Կկուզ նստիլ. միջով չափ կորանալ իբրեւ կուզ, եւ հանգչել ի վերայ ոտից՝յեցեալ անձամբ յանձն. կկզել, կըկզիլ, պպզիլ.
Աղուէսն կըկզեցաւ, եւ ասէ. Հազար կել եւ արուեստ գիտեմ. (Ոսկիփոր.։)