to nourrish an old man, or old men.
ԾԵՐԱԲՈՅԾ ԼԻՆԵԼ. γηροτροφέω in senectute alo (senes). Բուծանել զծերս. ծերատածել.
Ինքնաշարժ բնութեամբ ձագասնեալք (ձագք արագլի) ծերաբոյծք լինին (ծնողաց) խնդալով. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
very old;
decrepit.
senile.
γεροντικός senilis. Սեպհական ծերոց կամ ծերութեան.
Ծերոյն ծարական ջերմութիւն (կամ ջերմ լուացումն) առտուելով։ Ծերական ներխոհեմ խաղալիկս մինչեւ աստանօր հասաւ այժմիկ խաղացեալ. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Առաջին եւ երեկոյին պահ՝ մարդոյն մանկութեանն հասակն է. Երկրորդ՝ երիտասարդականն է. երրորդ՝ ծերականն է. (Մեկն. ղկ.։)
Զծերական հանճարոյն ստացեալ զխրատ. (ՃՃ.)
Որպէս կատարելոց եւ ծերականաց խորհրդոց վարդապետ. (Դիոն. ածայ.։)
senate;
assembly of elders;
the ancients;
անդամ ծերակուտի, senator;
վճիռ ծերակուտի, senatus-consultum;
—, — կուտական, senatorial.
γερουσία senatus, senatores. Կոյտ կամ ժողով ծերոց, երիցագունից, խորհրդականաց. աւագանի. ծերք. սինիկղիտոս. մենծերը.
Ծերակոյտ որդւոցն իսրայէլի, կամ մադիամու, կամ քաղաքին։ Զամենայն ծերակոյտս երկրին։ Իշխանաց ցեղիցն ձերոց, եւ ծերակուտին ձերոյ.եւ այլն։
Մտցէ յատեան դատաստանի ընդ ծերակոյտս ժողովրդեան իւրոյ. (Մծբ. ՟Ժ՟Բ։)
Ոչ միաբանին ընդ նմա ծերակոյտ ժողովրդեանն. (Եփր. օրին.։)
Զայն եւս զարմացեալ էին վասն նորա ծերակոյտն. այսինքն ժողովեալ ծերքն, հարք. (Վրք. հց. ՟Ի։)
ԾԵՐԱԿՈՅՏ. ա. ըստ հյ. իբր Ծերակուտական. Որ եւ ՍԵՆԿՂԻՏԻԿՈՍ. ատենական. կամ ծերոց. (փոխանակ ասելոյ ըստ յն. գոյական հոլովմամբ, ծերակուտի. ի ծերակուտէ, ծերակուտիւ)
Արս իմաստունս ի ծերակոյտ ժողովրդենէ անտի։ Յովնաթան քահանայապետ՝ ծերակոյտ ժողովրդեամբ հանդերձ։ Յերուսաղեմացւոց, եւ ի ծերակոյտ հրեաստանյայց։ Իշխանաց ազգաց, եւ ծերակոյտ (այսինքն ծերակուտի) գաւառաց բազմաց։ Բազմութիւն ծերակոյտ ալեացն հնացելոց. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 23։ ՟Ժ՟Բ. 6։ ՟Բ. Մակ. ՟Ա. 10։ ՟Դ. 44։ ՟Ժ՟Դ. 37։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 28։ ՟Գ. Մակ. ՟Դ. 5։)
to be no longer young, to grow old or aged, to become old, to grow in years, to be on the wane, to arrive at an advanced age, or at extreme old age.
γηράσκω senesco. Ծեր կամ պառաւ լինել. անցանել զաւուրբք. զառամանալ. հալւորիլ.
Ծերացաւ իսահակ, կամ յուդիթ։ Ես ծերացայ, կամ ծերացեալ եմ (ասէ իսահակ, կամ նոոմին)։ Կարի իսկ ծերանալ։ Աբրաամ եւ սարրա ծերացեալք էին.եւ այլն։
Հասակ իմ ծերասցի։ Ծերացեալ հասակաւ։ Որ հնանայն եւ ծերանայ, մերձ է յապականութիւն. եւ այլն։
Ծերասցի յերկրի արմատ նորա. (Յոբ. ՟Ժ՟Դ. 8։)
Զքահանայութիւնն որ ոչ ծերանայ, եւոչ մեռանի. (Եւս. պտմ.։)
(Լուսինն) յարեւմտից մինչեւ յարեւելս երթայ ի մանկութիւն. դարձեալ յարեւմուտս կամօք քով ծերացեալ հասանէ. (Ագաթ.։)
Զհանճար ծերոց ծերեաւ, որք խորհրդով ծերանան. (Տօնակ.։)
hospital for the aged, poor-house.
Հիւրանոց կամ անկելանոց ծերոց.
Աղքատանոցք, ծերանոցք, վանորեալք. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
to tend the aged.
γηροκομέω curam senis gero. Տածել եւ դարմանել զծերս. ծերաբոյծ լինել.
Զծերս պատուեցե՛ք, եւ ծերատածեցէ՛ք։ Զոր ըսփոփմամբ ծերատածեալ, յաշխատութեանցըն հանգուցեալ. (Շ. ընդհ. եւ Շ. վիպ.)
Իջեալ յակոբ յեգիպտոս՝ ծերատածի ամենայն որդւովքն ի յովսեփայ. (Նախ. ծն.։)
Առաւելապէս ծերատածեցայ. (Ածաբ. մակաբ.։)
tending the aged.
γεροτροφία cura alendi senes. Տածումն եւ բուծումն ծերոց.
Զբարւոք ծերատածութիւնսն անդրէն փոխանորոգեալ ծնողացն։ Զծերատածութեանցն խնամս։ Ծերատածութեանցն խնամակալութիւն. եւ այլն. (Պիտ.։)
full of years, old.
Պատկաառէր եղիսաբէթ, զի ծերաւուրցն դարձաւ յամուսնութիւն. (Եփր. համաբ.։)
to absorb ink, to blot up;
*to wither, to fade.
cf. Ծերութիւն.
Ի մանկութենէ քումմէ խնդրեա՛ զխրատ, եւ մինչեւ զծերոյթ գտցես իմաստութիւն. (Սիր. ՟Զ. 18։)
old age;
ալիք ծերութեան, ալեւորեալ —, great age, extreme old age;
decrepitude;
ի— խոնարհել, to be getting old;
ի խոր — հասանել, to attain an advanced age;
մեռանել ի բարւոք ծերութեանմ to die in a happy old age.
γῆρας senectus, senecta, senies πολιά canicies Հասակ եւ վիճակ ծերոց. ծեր գոլն. ծերանալն. եւ Պառաւութիւն. եւ Ալիք ծերութեան.
Սնեալ ի բարւոք ծերութեան։ Մեռաւ ի բարւոք ծերութեան։ Ի ժամանակի ծերութեան։ Ծերութիւն պատուական կամ պարարտութեան։ Արժանի իմոյ ծերութեանս երեւեցայց։ Կերակրել զծերութիւն քո։ Որդի ծերութեան։ Ծնայ որդի ի ծերութեան իմում։ Մի՛ արհամարհեր զծերութիւն մօր քոյ։ Եղիսաբէթ ղղի է ի ծերութեան իւրում.եւ այլն։
Ի զառամ ծերութեանն։ Զծերութեանս միտս։ Խորին կամ սակաւաձեռն ծերութիւն. (Պիտ.։ Նար.։)
Յայս երկրիս թէ եւ քան զփիղ երկայնակեաց է, չէ բարի ծերութիւնն. (Մեկն. ծն.։)
Իսկ (Բրս. պհ.)
Ամաչեա՛ ի ծծերութենէ պահոց. իմա՛ ի հնութենէն՝ ի սկզբանէ անտի աշխարհի։
old man, grey beard.
cf. Ծերուկ.
πρεσβύτης, γέρων, γεροντικόν senex, vetulus. Անձն ծերացեալ. ծեր պատուական. ալեւոր. ծերագոյն. հնագոյն. ծերուկ.
Ո՞րջ իցէ հայրն ձեր ծերունի։ Զաթենոբիոս ծերունի. (Ծն. ՟Խ՟Դ. 27։ ՟Բ. Մակ. ՟Զ. 1։)
Ծերունին սիմէոն. (Շար.։ Ժմ. եւ այլն։)
Ծերունիդ յակոբ։ Ծերունւոյ յեսսեայ. (Եփր.։ Եւս. քր.։)
Յոր խնամեալ իբրեւ ի ծերունի. (Խոր. ՟Բ. 85։)
Զառ ի ծերունեացն բան. (Պորփ. Յհ. կթ.։)
Ամուլ հինն ծերունին. (Կիւրղ. ղկ.։)
Ո՛վ խաղացեալ մանուկ, մարգարէացար զօրհնութիւնդ լեզուով ծերունւոյդ. այսինքն եղիսաբեթի ծերունի մօրդ. (Լմբ. վերափոխ.։)
Արագլաց որ ծերունիքն են՝ անդէն կան մնան ի բոյնս, ոչ կարացեալք թռչել. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Եւ իբր Ծերունական. ծերունեան.
Անցեալ էր զծերունի հասկաւն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 120։)
Ալիք խոնարհութեանս տարաբերեալ իմաստնացուցին զիս, եւ ի ծերունի հաստատութիւնն յեցուցին. (Լմբ. սղ.։)
hole, cavity;
excavation, cavern.
• , ի հլ. «ծակ, ճեղք, բացուածք, պա-տառուածօ» ՍԳր. Եզն. կոչ. 215. որից նե-ղածերպ Ագաթ. քարածերպ ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. 36. Եփր. եբր. էջ 127. որմածերպ Եփր. աւետ. 324. ծերպել «կափարիչը կիսովին բանալ» Ոսկիփ. Վրդ. առ. 134։
• ՆՀԲ (խրամատութիւն բառի տակ) եբր. ֆէրձ։ Հիւբշ. KZ 23, 389 ցնդ. zafra «երախ» բառի հետ՝ հնխ. g'apra ձևից։ Հիւնք. հերձուլ բայից։ Schefte-lowitz BВ 29, 41 զնդ. ǰafra «խոր», սանս. gabhīra «խոր», gabha «բունոց» բառերի հետ ցեղակից է դնում։
• ԳՒՌ.-Մշ. Բլ. ծերբ, Խրբ. ձէբ «ճեղք, բացուածք». Երև. ծէրպ անէլ, Ղզ. ծելպ ա-նէլ, Սեբ. ձէրբ ընէլ, Բլ. Մշ. ბրբել «դուռը կիսովին բանալ. ֆր. entre-báiller»։
ὁπή, σχίσμα foramen, scissura. Ծակ բացեալ. պատառուած կամ ճեղքուած մթին վայրաց.
Եդից զքեզ ի ծերպ վիմին. (Ել. ՟Լ՟Գ. 22։)
Յայրս եւ ի ծերպս վիմին. (Ես. ՟Բ. 12։)
Ընդ սակաւ ինչ փեռեկումն ծերպից՝ նշոյլք երեւեցին. (Եզնիկ.։)
Ի տան բնակեալ՝ ընդ ծերպ ինչ ձգէ զլոյս արեգական. (Լմբ. պտրգ.։)
Չթողուցու բնաւ ծերպս ինչ ի մուտս լուսոյ. (Վրդն. ծն.։)
ոչ ծերպք ծակաց. (Նար. խ.։)
to keep half closed.
Փոքր մի բանալ, կամ ի վեր առնուլ.
Ծերպաց զսալն (զքարն կափարիչ). (Ոսկիփոր.։)
to grow rancid or rank;
to smell rancid.
rancidity, rancidness.
vegetable pitch;
bulb, bulbous root.
ԾԻԹՐԱՅ կամ ԾԻԹՐԱՍԻՆ. որ եւ ԿՂՄՈՒԽ. ի բառս Գաղիանոսի դնի որպէս յն. պիւթիս, կամ բիթի՛օն որ է ազդ վայրի սոխի, կամ ծաղկի. πυθίων.
facetious, jocular, funny, droll, comic.
cf. Ծաղրասէր.
cf. Ծաղրերես.
Ritual.
circle, circumference;
round, circuit;
out-line, border;
spread, diffused;
— արտեւանանց, edge of eye-lids;
— անուոց, wheel-track;
rut;
— հանդերձիկ, skirt, border, piping;
the tropics;
— գնաց, colure;
— տեսութեան, horizon;
—ք աստեղաց, chorus of the stars;
— կաթին, galaxy, milky way;
— խաւարման, ecliptic;
— գիշերահաւասարի, equinoctial;
— ածել, to gird, to surround;
ընդ —ս եղերաց, throughout the world;
որ ոչ ընդ ծրաւ անկանի, unbounded, infinite.
• , ո հլ. (Սեբեր. ունի ծրաւ, բայց այլ ձ. ბրով) «շրջագիծ» Ես. ե. 21. Յոբ. իբ. 14. Ոսկ. գաղ. Սեբեր. (իսկ ծիր «ցրուած, սփռուած» Վեցօր. պէտք է ուղղել ցիր)։ Այս արմատից են ծիր կաթին «յարդգող» Շիր. Փիլ. (նաև ծիրածան Զքր. կաթ. տե՛ս Հին հաւ. էջ 114). ბրագիր Ագաթ. Ոսկ. հռ. ბրագրել Փարպ. Կղնետ. ափնածիր Ա-գաթ. լայնածիր Օրբել. բոլորածիր Փիլ. Շիր. բոլորակածիր Փիլ. Երզն. մտթ. ბրաբոլոր Վրդն. պտմ. լիածիր ԱԲ. ծրանալ «չորս կող-մո ծիր քաշել» Եզն. ბրափակել Փարպ. ծո-վածիր Փարպ. ბրագրային, ծրագրական (նոր բառեր)։
• =Նոյն են վրաց. წრე ბրե «շրջանակ, շրջագիծ», დაწერა դածերա «գրել, նկա-րել», წერა ծերա «գրել», საწერელი սա-ծերելի «թանաքաման», թուշ. წერილა ծե-րիլա «գիր, գրութիւն», წერადდარ ծերաղ-ղար «գրել», լազ. jar «գրել», jareri, ǰarali «գրուած», jara «գիտութիւն», jaru «նամակ, գիր, գիտութիւն, ուսում», jaroni «գիտուն» (իմա՛ čar, čaru, čara ևն)։ Վեր-ջինների նշանակութեան համար հմմտ. հյ ბրել «գծել, գրել» Յիշատ։ Կովկասեանները պարունակելով աւելի ընդհանուր և բաս-մազան իմաստներ, չենք կարող դնել հայե-րէնից փոխառեալ. այլ բոլորը միասին կուլ-տուրական խալդիներից։-Աճ.
• ՆՀԲ լծ. յն. γύρος, լտ. gyrus, թրք [arabic word] čevre, արաբ. ❇ davr «շըր. ջան»։ Պատկ. և Müller, Armen. VI յն. γυρός, լատ. gyrys «ծիր, շրջան»։ Հիւբշ. 457 մերժում է այս հա-մեմատութիւնը, որովհետև γυτός համա պատասխանում է մեր ծուռ բա-ռին։ Հիւնք. ბրար բառից։-Scheftelo-witz BВ 28, 296 հբգ. keran, մբգ. ke-ren «դառնալ»։ Karst, Յուշարձան 404
• ռումեր. gir «երկնակամար», 414 մոն-գոլ. logorin «շուրջը», togori «դառ-նալ», թոսնգուզ-մանչ. toxoro «անիւ, շրջանակ», 420 ալթայ. kur «գօտի». 425 ույգուր. teker, tekir «բոլորակ». tekri «շուրջը», օսման. č̌evre «բուռ-րակ», čevir-mek «դարձնել», 426 թթր. šir. sur «գիծ»։ Մառ Яф. cборн. 2, 144 հայ. ծիր և վրաց. ბրե դնում է յա-բեթական kam «երկինք» արմատից, որից նաև սվան. ճեր «առաստաղ»։
• ԳՒՌ.-Այս արմատից են ծիր Գնձ. Ղրբ. «ակօս», ծիրը բերել Ղզ. «կարգի բերել», ձրէն դուրս Տփ. «չափից դուրս», ծիրումը մնալ Ղզ. «իր աստիճանի մէջ մնալ», ծիր անել Շշ. կամ ծիր տալ Գնձ. «ակօսներ քա-շել», ծիրակ Շլ. «գութանի մեծ անիւը», ձրակոտոր անել Ղրբ. «արտը թէ՛ լայնքին և թէ երկայնքին վարել», ბրել Ղրբ. «երևու արտի իբր սահման մի ակօս քաշել», ծըր-ծբրոտել Ղրբ. «ծուռ ու մուռ վարել արտը»։
(Լծ. յն. ղի՛րօս. լտ. ճի՛րուս. ռմկ. շէվրէ, տէվր ). տե՛ս եւ ՀԻՌ. γῦρος, κύκλος gyrus, circulus, orbis, ambitus. Շրջան. շրջանակ. շրջապատ. գիծ կամարաձեւ. ոլորաք. մահման բոլորեալ. բոլորտիքը ծայրէ ի ծայր։
Որ ունի զծիր երկրի. (Ես. ՟Ե. 21։)
Ընդ ծիր երկնից շրջեսցի. (Յոբ. ՟Ի՟Բ. 14։)
Ծիրն երկնային. (Շ. այբուբ.։)
Ծիր ածեալ շուրջ զիւրեամբք, եւ լարս գահակեալ. (Թղթ. բարուք.։)
Եթէ ըստ կենդանաբերն ի դուրս ելեալ արեգակն գնայ ընդ ծիրսն. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Ընդ ծագս տիեզերաց, եւ ընդ ծիրս եզերաց։ Ի ծիրս աստեղաց։ Ծիր նահանջման վշտաց տագնապի, սահման կենաց յընթացս ախտի. (Նար.։)
անիւքն ի մի ծրոյ վերայ երթային. (Նչ. եզեկ.։)
Զվերինս եւ զներքինս ընդ մի ծրով փակեաց. (Ոսկ. գաղ.։)
Իբր զարտեւանանց խիտ եւ գեղեցիկ ծիր. (Խոր. ՟բ. 39։)
Եւ ոչ ընդ ծրաւ (կամ ծրով) անկանի (աստուած, կամ յաւիտանն). (Սեբեր. ՟Ա։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։ Բենիկ.։ Մեկն. ղկ.։) (յորմէ թերեւս Զրաւ։)
ԾԻՐ ԿԱԹԻՆ, կամ ԿԱԹԻՆ ԾԻՐ. γαλαξίας κύκλος galaxia, circulus lacteus, via lactea. Այսպէս ըստ յն. ոճոյ՝ Կաթնագոյն երեւեալ կամարն երկնից աւելի լուսաւոր՝ խտութեամբ մանր աստեղաց հոծեալ. որ ըստ հյ. ՅԱՐԴԱԳՈՂ, կամ ՀԵՏ ՅԱՐԴԳՈՂԻ.
ի կաթինն ծիր զնորին ինքն զնիւթոցն զկցորդութիւն ընկալաւ, զորոյ եւ այլ աստեղք. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Յաղագս կաթին ծրոյ։ Զկաթին ծիր մեք սովորեցաք բնախօսութեամբ յարդգողի հետ անուանել. (Շիր.։)
ԾԻՐ. ա. որպէս Զուր, կամ ցիր. որ է թափուր կամ սին յոյժ.
Թոյլ եւ ծիր բնութիւնն (օդոյ). (Վեցօր. ՟Ը։)
Կամ որպէս Համասփիւռ.
Ծիր ծայրագունին ծաւալումն արփւոյն յոգիս նշողից. (Տաղ.։)
apricot;
abricotier.
• (ոստ ՆՀԲ ռ, ի-ա հլ. բայց ա-ռանց վկայութեան) «ծիրան պտուղը, միշ-միշ, պարկուկ» Մ. առակ. Վստկ. Բժշ. (ու-բիշ լեզուներով կոչւում է «հայկական սա-լոր կամ խնձոր». այսպէս լտ. armeniacum. իտալ. armellino, արաբ. [arabic word] (︎, tuffāh-al-armani «հայկական խնձոր». գի-տական բուսաբանական անունն է prunus armeniaca «հայկական սալոր»)։ Թէև ծի-րան բառի գործածութիւնը շատ նոր է, բայց անշուշտ ամենահին ժամանակն էլ կար. ո-րովհետև ունինք նրանից ծիրանի «ծիրանե-գոյն կարմիր. 2. ծիրանի ներկ տուող մի խեցեմորթ. 3. ծիրանեգոյն ընտիր զգեստ» ՍԳր. Վեցօր. Կոչ. ծիրանակիր Մծբ. ծիրա-նածին Ագաթ. ծիրանաներկ Եւս. պտմ. ծի-րանավաճառ Գծ. ժզ. 4. Ոսկ. մ. բ. 18. ծի-րանացուցեալ Ոսկ. մտթ. ծիրանաւոր Ոսկ. մ. բ. 22. ծիրանափառ Ագաթ. Կորիւն. ծի-րանեզարդ Եւագր. ծիրանեկիր Կոչ. բոլորա-ծիրան Պտմ. աղէքս. եզրածիրանի Ես. գ. 22. միջնածիրանի Ես. գ. 22. զուգածիրանի Նար. խչ. շուրջծիրանացեալ Բրս. հց. և այլն։
• = Եթէ այս պտուղը Հայաստանի բնիկ արտադրութիւնն է, ուրեմն բառը փոխա-ռեալ պէտք է լինի խալդերէնից։ Սրանից են նաև վրաց. ჭერამი ճերամի, թուշ. ჭერამ ներամ, ափխազ. աճարամ «ծիրան», որոնց նախաձայնին համաձայն են գալիս մեր ար-գի գաւառականներից Ալշ. Մշ. ճիրան ձևը։ -Աճ.
• ՆՀԲ (ծիրանի բառի տակ) լծ. թրք. զէր, զէրտալի և սարը (իմա՛ արս. zar «ոսկի», zard-alu «ծիրան» և թրք. sarə «դեղին»)։ Müller SWAW 88 (1877), էջ 14=Armen. VI սանս. hi. ranya և զնդ. zaranya «ոսկի» բառի հետ։ Canini, Et. etym. 182 սանս. ha-rina «դեղին»։ Հիւնք. ծիրան հանում է պրս. ❇ zard «դեղին» բառից, իսկ ծիրանի՝ Մուր «Տիւրոս» քաղաքի անու-նից։ Մառ ИАН 1915, 779 վրազ. ծի-թելի և սվան. ծըրնի, ծըրանի «կարմիր» բառերին ցեղակից է դնում։ Պատահա-կան նմանութիւն ունին սանս. hirana «ոսկի, դեղնագոյն», մինջ. čirī և եազգ. čirái «ծիրան» (JAs. 1916, 251), մոնգոլ. ձերէն, կիրգիզ. [arabic word] ǰiran «շէկ»։
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մրղ. Ջղ. Սլմ Վն. Տփ. ծիրան, Գոր. ծէ՛րան, Ղրբ. ბրէ՛-րան, Ոզմ. ծէiրան, Ագլ. ბm՛րիւն, Ալշ. Մշ. նիրան.-Ասլ. Ննխ. և Պլ. պահած են միայն ծիրանի-գօտի «ծիածան» բարդի մէջ։-Նոր րառեր են ծիրանաչիր, ծիրանեփայտ, ծի-րանկտալ, ծիրանհասուկ, ծիրանխաշիկ, ծի-րանսալոր, ճիրընոց «ծիրանի այգի» (վեր-ջինս ըստ Rivola)։
• ՓՈԽ.-Արար. տառադարձութեամբ [arabic word] ϑīran «ծիրան» իբր Հայաստանի պտուղ յիշում է Իբն Ֆակիհ արաբ աշխարհագիրը եր [arabic word] Kitāb-al. buldān (Գիրք քաղաքաց) աշխատութեան մէջ, էջ r (ըստ Թոփչեան, Mitteil. des Seminars f. orient. spr. Berlin 1904, էջ 149). -նոր փոխառութիւն է վրաց. წირანი ծիրանի «քաղցրակորիզ ծիրան». (Չուբինով 1705 հայերէնից փոխառութիւն է համարում նաև վրաց. ჭერამი ճերամի «ծիրան», բայց այս մասին տե՛ս վերը).-մտել է Ս. Գրքի քրդ. թարգմանութեան մէջ՝ ծիրանի ձևով. Ու ժը Թիւատիր պաժէրէ ծիրանի ֆռօթօղ (Ծիրանավաճառ ի Թիւատիր քաղաքէ). Գծ. ժզ. 14։
Պարկուկ. Պտուղ դեղին կարմրորակ, անոյշ թթուաշ. ... քեյսի , որոյ միջուկն է անոյշ. եւ զէրտալի, լեղի կորիզով։ Յն. լտ. եւ իտ. խնձոր հայոց ասեն. (Malum) Armeniacum, armellino, meliaca, albicocco. կամ προκόκκιον bricoccon, bricoccoli. որ է աղաւաղեալն բառիս (Պարկուկ։ Բժշկարան.։ Վստկ.։)
Ի միասին սալոր գւ գամոն եւ ծիրան ամբաստանեցան. (Մխ. առակ.։)
ԾԻՐԱՆ ասի եւ ծառն՝ կամ Ծիրանի ծառ. զոր չէ պարտ շփոթել ընդ բառն Ծիրանի, յորմէ են յաջորդ ածանցք բարդութեանց։
purple-hued, purple, purplish, carnation.
որ եւ ԾԻՐԱՆԱԳՈՅՆ. Կարմիր իբրեւ զծիրանիս, եւ կանաչագոյն փայլուն.
Ծիրանագոյն արիւն. (Արծր. ՟Բ. 6։)
Ծիրանագոյն իբրեւ զանագ. (Մագ. ՟Ժ՟Գ։)
Շափիղայն ծիրանագոյն է. (Նչ. եզեկ.։)
adorned with purple, imperial, royal.
Ծիրանեօք զարդարեալ. ծիրանազգեաց.
Ծիրանազարդ կայսերական պատուով։ Զհայրենեացն լքանելով ծիրանազարդ զփառք. (Խոր. հռիփս.։)
Ծիրանազարդ սուրբ իւղովն մկրտութեան. (Անան. եկեղ։)
clad or arrayed in purple;
royal, imperial, august.
ԾԻՐԱՆԱԶԳԵԱՑ ԾԻՐԱՆԱԶԳԵՍՏ ԾԻՐԱՆԱԶԳԵՍՏԵԱԼ ԾԻՐԱՆԱԶԳԵՑԻԿ. πορφυροφόρος purpura amictus. Որ զգեցեալ է զծիրանիս, կամ զարքունի զգեստս, եւ որ ինչ հայի յայնպիսի փառաւորութիւն.
Մարգարտատեսիլ եւ ծիրանազգեաց հրաշափառագոյն կոյս. (Շար.։)
Երկրորդ անդամն ծիրանազգեաց եղեալ (ի զինուորաց). (Զքր. կթ.։)
կին ոմն ծիրանազգեստ։ Առ ծիրանազգեստ արքայն. (Խոր. ՟Ա. 25. եւ Խոր. հռիփս.։)
այսօր պսակիս արքայ ի հեթանոսաց փշօք՝ ծիրանազգեստ պճնեալ եկեղեցւոյ փեսայ. (Տաղ.։)
Ի ծիրանազգեստ եւ յոսկեհուռ պատուոյս. (Ճ. ՟Բ.։)
Ծիրանազգեստեալ մաքրութեամբ։ Դստերք քո ծիրանազգեստեալ։ Ոսկիաքանդակ ծիրանազգեցիկ կայսերազարմիցն թագ պարծանաց. (Գանձ.։)
cf. Ծիրանազգեաց.
ԾԻՐԱՆԱԶԳԵԱՑ ԾԻՐԱՆԱԶԳԵՍՏ ԾԻՐԱՆԱԶԳԵՍՏԵԱԼ ԾԻՐԱՆԱԶԳԵՑԻԿ. πορφυροφόρος purpura amictus. Որ զգեցեալ է զծիրանիս, կամ զարքունի զգեստս, եւ որ ինչ հայի յայնպիսի փառաւորութիւն.
Մարգարտատեսիլ եւ ծիրանազգեաց հրաշափառագոյն կոյս. (Շար.։)
Երկրորդ անդամն ծիրանազգեաց եղեալ (ի զինուորաց). (Զքր. կթ.։)
կին ոմն ծիրանազգեստ։ Առ ծիրանազգեստ արքայն. (Խոր. ՟Ա. 25. եւ Խոր. հռիփս.։)
այսօր պսակիս արքայ ի հեթանոսաց փշօք՝ ծիրանազգեստ պճնեալ եկեղեցւոյ փեսայ. (Տաղ.։)
Ի ծիրանազգեստ եւ յոսկեհուռ պատուոյս. (Ճ. ՟Բ.։)
Ծիրանազգեստեալ մաքրութեամբ։ Դստերք քո ծիրանազգեստեալ։ Ոսկիաքանդակ ծիրանազգեցիկ կայսերազարմիցն թագ պարծանաց. (Գանձ.։)
cf. Ծիրանազգեաց.
ԾԻՐԱՆԱԶԳԵԱՑ ԾԻՐԱՆԱԶԳԵՍՏ ԾԻՐԱՆԱԶԳԵՍՏԵԱԼ ԾԻՐԱՆԱԶԳԵՑԻԿ. πορφυροφόρος purpura amictus. Որ զգեցեալ է զծիրանիս, կամ զարքունի զգեստս, եւ որ ինչ հայի յայնպիսի փառաւորութիւն.
Մարգարտատեսիլ եւ ծիրանազգեաց հրաշափառագոյն կոյս. (Շար.։)
Երկրորդ անդամն ծիրանազգեաց եղեալ (ի զինուորաց). (Զքր. կթ.։)
կին ոմն ծիրանազգեստ։ Առ ծիրանազգեստ արքայն. (Խոր. ՟Ա. 25. եւ Խոր. հռիփս.։)
այսօր պսակիս արքայ ի հեթանոսաց փշօք՝ ծիրանազգեստ պճնեալ եկեղեցւոյ փեսայ. (Տաղ.։)
Ի ծիրանազգեստ եւ յոսկեհուռ պատուոյս. (Ճ. ՟Բ.։)
Ծիրանազգեստեալ մաքրութեամբ։ Դստերք քո ծիրանազգեստեալ։ Ոսկիաքանդակ ծիրանազգեցիկ կայսերազարմիցն թագ պարծանաց. (Գանձ.։)
cf. Ծիրանազգեաց.
ԾԻՐԱՆԱԶԳԵԱՑ ԾԻՐԱՆԱԶԳԵՍՏ ԾԻՐԱՆԱԶԳԵՍՏԵԱԼ ԾԻՐԱՆԱԶԳԵՑԻԿ. πορφυροφόρος purpura amictus. Որ զգեցեալ է զծիրանիս, կամ զարքունի զգեստս, եւ որ ինչ հայի յայնպիսի փառաւորութիւն.
Մարգարտատեսիլ եւ ծիրանազգեաց հրաշափառագոյն կոյս. (Շար.։)
Երկրորդ անդամն ծիրանազգեաց եղեալ (ի զինուորաց). (Զքր. կթ.։)
կին ոմն ծիրանազգեստ։ Առ ծիրանազգեստ արքայն. (Խոր. ՟Ա. 25. եւ Խոր. հռիփս.։)
այսօր պսակիս արքայ ի հեթանոսաց փշօք՝ ծիրանազգեստ պճնեալ եկեղեցւոյ փեսայ. (Տաղ.։)
Ի ծիրանազգեստ եւ յոսկեհուռ պատուոյս. (Ճ. ՟Բ.։)
Ծիրանազգեստեալ մաքրութեամբ։ Դստերք քո ծիրանազգեստեալ։ Ոսկիաքանդակ ծիրանազգեցիկ կայսերազարմիցն թագ պարծանաց. (Գանձ.։)
purple flowered;
embroidered with purple flowers;
lilac.
Ունօղ զծաղիկս ի գոյն ծիրանւոյ. ծաղկեայ վայելչազարդ.
զարդարեաց մեծապայծառ ծիրանածաղիկ ոսկէթել անկուածով. (Ասող. ՟Գ. 9։)
purple-bordered.
Որոյ ծայրքն են ի գոյն ծիրանւոյ. ունօղ վերջաւորսփողփողեալս.
Ծիրանածայր ընձիւղք, եւ երփնագեղք. (Նար. առաք.։)
Կիպրացի ծիրանածայր դաստառակաւ սրբէ զբերանն. (Մանդ. ՟Ժ՟Է։ Վրդն. քրզ.։ Ոսկիփոր.։)
purple-coloured.
Ուստի ծիծանին ծաւալի, այսինքն ելանէ ներկն ծովու ծիրանի. եւ Երփն երփն ծածանեալ.
Խիտ ընդ ծիրանածաւալ ծովին ծոցոյն ասպարեզ. (Նար. խչ.։)
ծովն ծիրանածաւալ. (Անան. եկեղ. Մարաթ.։)
born in the purple.
ԾԻՐԱՆԱԾԻՆ ԾԻՐԱՆԱԾՆՈՒՆԴ. προφυρογεννιτής, -τός porphyrogennita, in purpura natus. Ի ծիրանիս այսինքն ի թագաւորութեան հօրն ծնեալ. արքայածին. արքայորդի. որ եւ ասի՝ գո՛գ, յն. ձայնիւ ի ՟Ժ դարէ եւ այսր՝ Պերփեռուժէն.
Րիրանածին զարդու զաւակաց. (Ագաթ.։)
Ծիրանածին արքայ կամ թագաւոր։ Ծիրանածնունդ արքայ. (Շ. թղթ.։ Լմբ. սղ.։ Լմբ. ման. կայսր. թղթ.։)
cf. Ծիրանածին.
ԾԻՐԱՆԱԾԻՆ ԾԻՐԱՆԱԾՆՈՒՆԴ. προφυρογεννιτής, -τός porphyrogennita, in purpura natus. Ի ծիրանիս այսինքն ի թագաւորութեան հօրն ծնեալ. արքայածին. արքայորդի. որ եւ ասի՝ գո՛գ, յն. ձայնիւ ի ՟Ժ դարէ եւ այսր՝ Պերփեռուժէն.
Րիրանածին զարդու զաւակաց. (Ագաթ.։)
Ծիրանածին արքայ կամ թագաւոր։ Ծիրանածնունդ արքայ. (Շ. թղթ.։ Լմբ. սղ.։ Լմբ. ման. կայսր. թղթ.։)
to become purple;
to be dyed purple.
Ծիրանեգոյն ներկանիլ. ծիրանազարդիլ.
Ոչ կարմրութեամբ իւիք շառագունեալք (ի հաղորդիլն), այլ արեամբ քրիստոսի ծիրանացեալք. (Ոսկ. ի չար.։ Նանայ. վերջբ։)
Ծիրանացեալ ի մարտիրոսական արիւնէ. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
purple-dyed;
dyer in purple.
πορφυροβάφος purpurarius ἁλουργός marinae purpurae colore tinctus. Ներկարար ծիրանեաց կամ ի գոյն ծիրանւոյ. եւ Ներկելն նովին գունով.
Վերակացու ոստիկան ի վերայ ծիրանաներկացն (իրաց՝) որ են ի ծուր քաղաքի, կացոյց զնա. (Եւս. պտմ. ՟Է. 30 կամ 32։)
vendor of purple or of purple stuff;
dealer in apricots.
πορφυρόπωλης, ἁλουργοπῶλης, ἁλουργοπῶλις venditor purpurae, quae purpuram vel purpuream vestem vendit. որ եւ գրի ԾԻՐԱՆԵՎԱՃԱՌ. կամ ԾԻՐԱՆԷՎԱՃԱՌ. Վաճառօղ ծիրանեաց, արքունի կերպասուց, ծիրանեգոյն զգեստուց.
Կին ոմն՝ անուն լիդիա՝ ծիրանավաճառ (կամ ծիրանեվաճառ, կամ ծիրանէվաճառ). (Գծ. ՟Ժ՟Զ. 4։)
Դանիէլ մանուկ ... եւ ծիրանէվաճառն՝ խանթի տիկին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 18։)
Կինն ծիրանավաճառ (կամ ծիրանէվաճառ) ի խանութ նստէր. (Բրսղ. մրկ.։)
անապատ գեղեցիկ պարարեալ ի բանէն իմա՛ ինձ զթեկղ եւ զծիրանէվաճառ կինն, եւ որք նման սոցին. (Լմբ. սղ.։)
to tinge or dye with purple.
Ներկանել ի գոյն ծիրանւոյ. ծիրանազարդել.
Արիւնն զխաչն ծիրանացուցեալ. (Ոսկ. մտթ.։)
Մարտիրոսք զեկեղեցին քրիստոսի ծիրանացուցին արեամբ իւրեանց. (Ժմ. յն.։)
cf. — զգեաց;
emperor;
cardinal;
cardinal (bird).
ἁλουργίδα περικείμεινος purpura amictus. Ունօքղ զանձամբ զծիրանիս. ծիրանազգեաց.
Ունի ծառայս զխորհուրդսն, որ թագաւորաց տիրեն, որ ծիրանաւորին հրաման տան. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 22։)
splendid as purple.
Ծիրանեօք կամ որպէս զծիրանիս փայլեալ. կարմրափայլ, եւ կանաչազգեաց. կապուտակ փայլուն.
Ծիրանածափայլ ակն սուտակ. (Գանձ.։)
Զկապուտակ ծիրանափայլ դաշտաձեւ ծովն. (Արծր. ՟Ա. 11։)
Մաքրագործակ ծիրանափայլ ծովուն գոլով ընդունակ. (Անան. եկեղ։)
Ծովք ծիրանափայլք՝ ներկեալք արեամբն քրիստոսի (սուրբ առաքեալք). (Տաղ.։)
cf. Ծիրանաւոր.
πορφυρόδοξος purpura decoratus, purpuratus. Ծիրանեօք փառաւորեալ. ծիրանազգեց. թագաւոր եւ թագաւորական. ծիրանազարդ. չքեղափայլ.
Ծիրանավառ օգոստոսականացն. (Ագաթ.։ Կորիւն.։ Խոր. հռիփս.։)
Ծիրանափառ զարդու շքեղացուցանէ. (Շ. մտթ.։)
ծաղիկք ծիրանափառք. (Երզն. լս.։)
Իբր մ. Փառաւորութեամբ ծիրանեաց. ծիրանափայլ զարդուք. արքայակերպ.
Իբր շքեղացուք զարդու ծիրանափառ զարդարեաց զսա. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
պատկեր թագաւորի նախ կապարով ծրագրի ի տախտակի, եւ ապա ծիրանափառ չքեղանայ. (Տօնակ.։)
cf. Ծիրանագոյն.
cf. ԾԻՐԱՆԱԳՈՅՆ. իբր վարդագոյն կարմիր, եւկանաչագոյն, կամ կապուտակ փայլուն.
Ծիրանագոյն ներկանէին (արեամբ). (Երզն. լս.։)
(Զծովու) զծիրանեգոյն ալիսն՝ լեռնաձեւ կուտակսն. (Արծր. ՟Դ. 2։)
Ակն շափիղայ ծիրանեգոյն է որակութեամբն։ Շափիւղայ է ծիրանեգոյն. (Նչ. եզեկ.։ Տօնակ.։)
Կոնքն՝ յոր լուաց տէրն զոտս աշակերտացն, նոճի փայտ էր ծիրանեգոյն՝ փորած. (Ոսկիփոր.։)
apricot-tree.
arrayed in purple.
cf. Ծիրանանամ.
Երփնազարդիլ ի գոյն ծիրանւոյ. ծիրանանալ. երփն երփն ծիրանաներկեալ գտանիլ.
Ի ծայր գագաթան ունելով զծաղկեալ նշան խաչին ծիրաներփնեալ աստուածային արեամբն. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Զհաւատացելոց զսիրտս արեամբն քրիստոսի ծիրաներփնեալս. (Ոսկ. ի յար.։)
Լերինք ծիրանաւետեալ ծիրաներփնին. (Խոր. վրդվռ.։)
cf. Ծիրանավաճառ.
purple-fish, Venus-shell;
purple;
purple clothes, stuffs;
imperial dignity;
cf. Ծիրանագոյն, — Տիւրոսի or Ծուրայ, Tyrian purple;
—ս արկանել, to be clad or clothed in purple, to assume the purple;
to assume the imperial dignity.
Իբրու գոյն պտղոյ, կարմրերփեան՝ ոսկեփայլ՝ դեղին կանաչախառն. (լծ. եւ թ. զէր, զէրտալի, եւ սարը ). կամ որպէս գոյն ծիրանի (ծիրանի գօտւոյ), յորում է ամենայն ազգ փայլուն գունոց. քանզի եւ ծիրանի ասի ո՛չ միայն վարդագոյնն, եւ ոսկեգոյնն, այլեւ փայլուն մանուշակագոյնն, կանաչն, եւ կապուտակն, ծովագոյն, երկնագոյն. (յն. բօրֆի՛րա. լտ. բու՛ռբուռա լծ. հյ. փրփուր). եբր. էրկիւվան, արկէվան, արկասման. թ. պ. քըրմըզ, իւկէրլէթ, փարանղուն, ֆիրֆիր, պիրֆիր։
ԾԻՐԱՆԻ. իբր գ. որ եւ ԾՈՎՈՒ ԾԻՐԱՆԻ. Ներկ խեցեմորթի ծովուն կամ ի կոկորդի կոնքեղի գտելոյ ի ծովն տիւրոսի կամ ծուրայ, եւ նիւթ կամ հանդերձ արքունի նովիմբ ներկեալ.
Գտեալ կոնքեղ՝ եկեր, որով այժմ ներկեալ լինի ծիրանին։ Քաղելով առ ծովեզերբն զկոնքեղն, եւ նովաւ կազմէին զծիրանին. (Նոննոս.։)
Կապուտակ. եւ ծիրանի, եւ կարմիր կրկին։ Ի բեհեզոյ մանելոյ, եւ ի կապուտակէ, եւ ի ծիրանւոյ, եւ ի կարմրոյ մանելոյ։ Կապուտակաւն եւ ծիրանեաւն, եւ կարմրովն։ Զկապուտակ, զծովու ծիրանիս։ Բեհեզս եւ ծիրանիս։ Վարսք գլխոյ քոյ իբրեւ զծիրանի (ոսկեգոյն)։ ծիրանիս զգեցցի։ Զգեցուցին նմա ծիրանիս. եւ այլն։
Իսկ (Մրկ. ՟Ժ՟Ե. 17. եւ 20։)
Քղամիդ կարմիր եւ ծիրանիս. յն. լոկ, ծիրանի։
ԾԻՐԱՆԻ. իբր ա. πορφύρεος, -ους, ἁλουργός, -οῦν marinae purpurae colore tinctus, purpureus, -um, violaceus. ծիրանական. ծիրանեգոյն. կարմրերանգ, բոցագոյն, վարդագոյն. եւ Մանուշակագոյն. եւ Ծովագոյն. եւ երփն երփն.
կարմիր ընդ սեւի եւ ընդ սպիտակի խառնեալ՝ ծիրանի (լինի). (Պղատ. տիմ.։)
Հանդերձ ծիրանի։ Հանդերձս ծիրանիս։ Ծածկեսցեն զնա հանդերձիւ համակ ծիրանեաւ. (Յհ. ՟Ժ՟Թ. 2. եւ 5։ Եզեկ. ՟Ի՟Գ. 12։ Թուոց. ՟Դ. 13։)
Եւ զձեղուն նորա ծիրանի. (Երգ. ՟Գ. 10։)
Կազմեալս զլարեօքծիրանեօք. (Եսթ. ՟Ա. 6։)
Բոց ծիրանի ի դուրս ելանէր. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)
երկնէր եւ ծիրանի ծով. (Խոր. ՟Ա. 30։)
Ծով ... ընդ ծիծաղեալ ջուրց նորա ... ազգի ազգի գոյնս ցուցանեն զերփն երփն նարօտոց, մերթ ծիրանւոյ, մերթ կապուտակի, մերթ սեւաներկ երանգաց. (Վեցօր. ՟Դ։)
Միագոյն եւ նոյն անձրեւ մատուցեալ ի վարդ կարմիր երփն հարկանէ, եւ ծիրանի զմանուշակն երեւեցուցանէ. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
Ծով ծիրանի ալեօք զուարճացեալ. (Գանձ.։)
excrement of birds, muting;
— ճանճից, fly-spots;
— ծովաբադից, guano.
• (ի հլ. ըստ ՋԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «թռչունի կամ ճանճի աղբ» Մագ. Վստկ. 68. Տաթև. ձմ. ժե. որից ծրտել «աղ-բել (թռչունի)» Տոբ. բ. 18. Թղթ. բար. տիլ. Մխ. առակ. (մեղուի) Վստկ. «ձկների ձու ածելը» Վեցօր. 142. գրուած է յետնա-րար ծիռտ Առաք. պտմ. 233։
• Müller, Kuhns u. Schleich. Btrg. 5, 383 կցում է դիրտ «մրուր» բառին, ըն-դունելով ծ և դ ձայների լծորդութիւնը։ Հիւնք. թրծել բայից։ Justi, Dict. Kur-de էջ 128 քրդ. čirt և վրկան. čärt ձև-ւերի հետ։ Karst, Յուշարձ. 425 թթր. ter, tir, չուվաշ. tiris, օսմ. teres «ան-մաքուր»։ Պատահակա՞ն են առռեռռ կովկասեան լեզուներից անդի, կարա-տա teerti «ցեխ», ակուշա և խիւրկ. čärt «ցեխ» բառերը։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Տփ. ծիրտ, Ասլ. Խրբ. Պլ. Սեբ. Տիգ. ձիրդ, Ոզմ. ծէ՛րտ, Ղրբ. ծրէ՛րտ, ԱԳլ. Գոր. Երև. Մկ. ծէռտ, Ալշ. Մշ. ծեռդ, Ջղ. Սլմ. Վն. ծեռտ, Մրղ. Շմ. ծըռտ (այս վերջիններին համաձայն է գալիս Ա-ռաք. պտմ. ծիռտ ձևը). Հճ. Հմշ. ձիյդ, Զթ. ձայդ, ձը՝րդ.-բայական ձևով ունինք՝ Ախց. Կր. ბրտէլ, Ղրբ. ծռտէլ, Ագլ. ծռտիլ, Տփ. ծրտիլ, Ապ. ձրդէ՝լ, Պլ. ձռդէլ, ցռդէլ, Հմշ. ձըյդուշ։ Նոր բառեր են ծրտոտ, ბրտոտել, ձրտահամ. ծրտահամիլ, ბրտահոտ, ბըր-տառռած, սրտառռիկ։
• ՓՈԽ.-Քրդ. [arabic word] čirt «թռչունի ծիրտ», [arabic word] čirtik «հիւանդ աչքերից վազած թա-ցութիւն. ճիպռ». (այս իմաստն ունի նաև Խրբ. ծիրտ)։
Բազէի զծիրտն ծորեալ. (Մագ. ՟Կ՟Ա։)
Աղաւնոյ ծիրտ։ Ճանճի ծիրտ։ Ճնճղկու ծիրտ. (Վստկ.։)
sweet, savoury.
Անոյշ համով. համեղ. ախորժական. հաժելի. քաղցր. ազնիւ.
Հաց անուշահամ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Անուշահամ խորտկօք սպասաւորել. (Տօնակ.։)
Զարմանալ ի վերայ բանից նորա, որ այնպէս անուշահամք էին՝ աստուածային աղիւն համեմեալք. (Վրք. ոսկ.։)
Անուշահամ արդարութեամբ. (Ագաթ.։)
sweet, odoriferous, delicate;
— առնել, to perfume, to scent.
εὑώδης, εὕοσμος. odoris suavis, boni odoris, fragrans, bene olens. Անոյշ հոտով. ունօղ կամ բուրօղ զհոտ անուշութեան. կիւզել գօգուլու, խօշպույ.
Անուշահոտ ընթրիք, կամ քաղցրութիւն, կամ ճաշակ. (Փարպ.։)
Ի մարգս բազմածաղիկս եւ յանուշահոտս. (Ածաբ. աղքատասիր.։)
Մեռոնին կատարողականն օծումն անուշահոտ առնէ զկատարեալն. (Դիոն. եկեղ. ՟Բ։)
Անուշահոտ բուրմամբ. (Շար.։)
Անուշահոտ պատարագաց. (Յհ. կթ.։)
Իմ որդին լուսաւոր է, եւ անուշահոտ. (Եղիշ.։ Եզնիկ.։)
Անուշահոտ ոգիքն։ Անուշահոտ արդարութեամբ. (Ագաթ.։)
Անուշահոտ սրբութեան. (Նար. կուս.։)
Աղօթիցն անուշահոտից. (Երզն. լուս.։)
Իսկ ԱՆՈՒՇԱՀՈՏ, ոյ. իբր Անուշահոտութիւն.
Ի յայս անուշահոտոյս անմահանայի. (Ոսկիփոր.։)
"cf. Անուշահոտ առնեմ."
Զմարդատունկ բուրաստանս անուշահոտացոյց. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Բ։)
Ցայտումն արեանցն անուշահոտացուցեալ զամենեսեան. (Ճ. ՟Ա.։)
Անուշահոտեաց զկաթղիկէ սուրբ եկեղեցի հաւատով եւ ճգնութեամբ. (Ճ. ՟Գ.։)
Իմանա՞ս, զո՛վ անուշահոտես. որ զանգին անուշահոտութիւն յիւրմէ եհեղ, եւ զաշխարհս սրբեաց. (ՃՃ.։)
Զոգիս արդարոց եւ տղայացելոց ի մեղաց անուշահոտէ։ Որ յանուշահոտ մերձենայ, անուշահոտի. (Նար. երգ.։)
Ոչ ի նիւթոյն անուշահոտեալ, այլ ի հոգւոյն սրբոյ. (Լմբ. ատ.։)
sweetness of smell, perfume.
εὑωδία, τὸ εὑωδές. suaveolentia, fragrantia. Անուշութիւն հոտոյ. հոտ անոյշ. եւ ունելն կամ բուրելն զհոտ անուշից. եւ իրք անուշահոտք (իրօք կամ նմանութեամբ).
Ծնօտք նորա բուրեն զանուշահոտութիւն. (Երգ. ՟Է. 13։)
Պահեցելոցս, ոչինչ նուազ եւ ոչ ծխեցելոց, լինի ինչ անուշահոտութիւն։ Ըստ հոտոյ՝ յանուշահոտութիւն գոլորշեաց. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. իմաստն.։)
Անուշահոտութեան բաշխման ընդունակութիւն. (Դիոն. երկն.։)
Իւղոցն անուշահոտութիւն. (Առ որս. ՟Ա։)
Բուրումն անուշահոտութեան. (Յհ. իմ. եկեղ.։) (Պիտ.։)
Բուրեալ զանուշահոտութիւն սաղմոսաց։ Զանուշահոտութիւն հոգեւոր տնգոց. (Խոր. հռիփս.։)
Քրիստոսի անուշահոտութիւնք եղեն. (Սարգ. պ. ՟Թ։)
Բուսուցանէր զհոգէծաղիկ անուշահոտութիւնս. (Յհ. կթ.։)
Խունկ անուշահոտ՝ առաւել յայնժամ բուրէ զանուշահոտութիւնն, յորժամ ի հուրն մերձենայ. (Անան. զղջ.։)
Եւ ոչ յանուշահոտութիւն հոտոտելեաց երթան. (Պիտ.։)
Անուշահոտութեամբ ըռնգանցն դատապարտեաց զմարդն. (Արշ.։)
cf. Անուշահամ.
Անուշահամ. քաղցրաճաշակ.
Ո՛վ ապաշխարութիւն, համեղ պտուղ անուշաճաշակ եւ դիւրագիւտ. (Բրս. ապաշխ.։)
Ես եմ աղբիւրն կենաց, որ քաղցրաբուխ է եւ անուշաճաշակ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
mirth, gaiety, joy.
Անուշանալն կամ ախորժելն մտաց եւ սրտի. հաճութիւն. հեշտութիւն.
Եթէ յաղագս անուշամտութեան զհետ երթայցես այնմ իրաց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 31. յն.)
to sweeten.
Առ զանազան խորտիկսն անուշել։ Աղ անուշէ զայլսն. (Յճխ. ՟Է. ՟Թ։)
Զամենայն դառինս անուշես։ Զվնասակար ջուր նորին աղիւն համեմեալ անուշեցեր։ Թէ զդառնութիւնս իմ անուշցես. (Նար. ՟Ի՟Ը. ՟Կ՟Գ. ձ։)
Եւ ոչ յետ մահուան անուշեալ քաղցրանայր դառնութիւնս րտին, այլ իջուցեալ ի փայտէն՝ հրով ծախէր. (Ղեւոնդ.։)
sweetness;
delicacy, exquisite flavour;
affability, cheerfulness.
γλυκύτης. dulcedo. Անոյշ որակ. քաղցրութիւն. համեղութիւն, (իրօք, կամ նմանութեամբ). չէզզէթ, հալավէթ.
Մածմամբ ջրոց համածին անուշութիւնս մատուցանեն. (Փարպ.։)
Անճառ են համեղութիւնք քումդ անուշութեան. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Խունկ, կամ փայտ, կամ հոտ անուշութեան. (Եզեկ. ՟Է. 28։ Դան. ՟Բ. 46։ Բար. ՟Է. 8։ Սիր. ՟Ի՟Դ. 20։)
Եւ զայլ հումն հանդերձ անուշութեամբ եփեցին ի կաթսայս. (՟Ա. Եզր. ՟Ա. 12։)
mild weather.
Ուր օգն իցէ անոյշ. բարեխառն.
Բարի է երկիրս, եւ վայրքս անուշօդ, եւ բազմաջուր. (Զենոբ.) (ա՛յլ ձ. եւ անուշ օդս, եւ ջուր բազում)։
ignorant, unlettered;
stupid.
Ոչ պայծառիցն, այլ անուսիցն հրամայեմք զմերս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 30։)
Յանուսիցն ոմանք։ Ոմանք անուսիցն. (Պրպմ. ՟Լ՟Բ. ՟Լ՟Գ։)
cf. Անուս.
որ եւ ԱՆՈՒՍ. ἀμαθής, ἁμαθέστερος , ἁμαθέστατος, ἁδίδακτος. indocts, litterarum rudis, imperitus, ignarus, indocilis. Որ չունի զուսումն գիտութեան տիրապէս, եւ ոչ ուսանի. անգէտ։ տգէտ. տխմար. եւ Տգիտական. եւ Անխրատ. չսորված, ուսում չգիտցօղ. օգունմուշ օլմայան. նատան. գապա.
Զորս անուսումքն եւ յողդողդքն կամակորեն. (՟Բ. Պետ. ՟Գ. 16։)
Անուսումն զմեզ համարեալ բամբասիցէ. (Խոր. ՟Ա. 1։)
Ողոքանօք որսան զանուսումնս ի խաբէութիւն. (Եղիշ. ՟Բ։)
Զդէմս գողանան զանուսմանցն. (այսինքն պատրեն զաչս տգիտաց)։ Անուսմանցն բանաւորաց. (Առ որս. ՟Ա. ՟Է։)
Անուսումն բնութեամբ, կամ ոչ փութացեալք ուսանել։ Ընդ անուսմանն երեւոյթս դժուարեալ։ Մեղուք անուսումն՝ բնութեամբ զխորիսխն գործեն. (Փիլ.։)
Աստուած ուրեմն է հոգին, թէեւ անուսմունքն ոչ կամիցին։ Ըստ ձեր անուսումն բանիդ. (Կիւրղ. գանձ.։)
Թէպէտեւ անուսումն ոք եմ ի վարդապետութեանս ջան. (ՃՃ.։)
Անուսմունք եւ անգրագէտք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 8։)
Սքանչելի ուսուցիչ (է), որ զանուսմունս եւ զծանրամիտս վարժել կարասցէ. (Կլիմաք.։)
մերթ՝ Չուսեալն. անծանօթ (ինչ). չսորված, չգիտցած.
Սկսան զանուսումնն լեզուսն խօսել. (Նար. յովէդ.։)
cf. Անուսութիւն.
ԱՆՈՒՍՈՒՄՆՈՒԹԻՒՆ կամ ԱՆՈՒՍԸՄՆՈՒԹԻՒՆ. ἁμαθία, ἁμάθεια. inscitia, imperitia, ruditas. Անուսումն գոլ. տգիտութիւն. ախմարութիւն. տխմարութիւն. անխրատութիւն. ուսում չգիտնալը, անկրթութիւն. նատանլըգ. գապալըգ. աճեմիչիք.
Այս ամենայն չարիք մտանեն ի միտս մարդոյ յանուսումնութենէ. (Եղիշ. ՟Բ։)
Տխմար անուսումնութիւն. (Մամբր.։)
Անուսումնութիւն յոր ինչ իրս եւ ձեռնարկիցէ, բնաւորեցաւ շփոթս յարուցանել. (Պիտ.։)
Յանդգնութիւն՝ անուսումնութեան է ծնունդ. (Առ որս. ՟Ժ՟Բ։)
Մի՛ ի վնասակարագոյնն թեւակոխեսցէ անուսումնութիւն։ Փոխեալ ի խրատ յանուսըմնութենէ. (Փիլ. բագն. եւ Փիլ. իմաստն.։)
Լինին չարքն ախտք. ի չար հրահանգից, յանուսումնութենէ եւ ի չար ունակութենէ։ Բժշկելի՛ է զանուսումնութիւնն ուսմամբ եւ մակացութեամբ. (Նիւս. բն.։)
Երկչոտ եւ անարիական առնէ զանձն անուսումնութիւն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 30։)
Ըստ այդ անուսըմնութեան. (Սարկ. հանգ.։)
uneatable, unfit for food.
Իբր Անուտելի.
Զի ամբողջ անուտ ելով, ի ժամու մերկանամ զռշտութիւն. (Մխ. առակ. ՟Ժ՟Է.) (յսպէս ընթեռնումք զգրեալն. Անբողջան ուտելով. որ իբր յակամայս եդաւ որպէս մ. ԱՄԲՈՂՋԱՆ)։
ἅβρωτος. non edendus. Որ ոչն ուտի, զոր չէ մարթ ուտել. անծասկելի. անախորժ. եւ Արգելեալ յօրինաց. որ չուտւիր. եէնմէզ.
Անուտելի է կեղեւ. եւ ծաղիկն անուտելի է. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Հում միսն անուտելի է մարդկան. (Լծ. կոչ.։)
Զպտուղ քո բերես անուտելի. (Մխ. առակ. ՟Ժ՟Է։)
Զփոքր սեխին եւ զանուտելին հեղուն. (Վրդն. սղ.։)
Զոմանս պիղծս, զորս եւ անուտելի ասաց լինել. (Շ. թղթ.։)
Էշ եւ յաւանակ՝ յանուտելի անասնոց։ Յանմաքրոցն եւ յանուտելեացն. (ՃՃ.։ Ածաբ. ծն.։)
Ոսկրուտ եւ անուտելի (բան. այսինքն դժուարիմաց). (Ածաբ. պասեք. յորմէ եւ Մագ. ՟Կ՟Գ. եւ Շ. թղթ.։)
destitute, abandoned by all, helpless.
Որ չունի զոք օգնական. անտերունչ.
Անոք ուրեք յանօգնականաց (կամ անուրեք յօգնականաց) էր. յն. յամայութեան օգնականաց. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 4։)
Անոք անուրեք. (Լաստ. ՟Թ։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Զ։ Եւագր. ՟Թ։) cf. ԱՆՈՒՐԵՔ։
immense, infinite;
extreme, excessive, enormous, immoderate, superfluous, superabundant;
intemperate, disordinate;
dreadful, violent, grievous;
յանչափս, cf. Յանչափս.
Զօրք անչափ լուսեղինաց. (Յճխ.։)
ἅμετρος, ἁμέτρητος, ἁπέραντος. immensus, infinitus, immodicus, μεθ’ ὐπερβολής, tantus, excellens. Ոյր չիք չափ. որ ոչն չափի. անքանակ. անսահման. անբաւ. կա գերազանց քան զչափ եւ զսահման. եւ Անցեալ ըստ չափ. մեծ եւ առատ. կամ Բազում եւ սաստիկ յոյժ յոյժ։ Զաստուծոյ եւ զաստուածայնոց միայն ասի տիրապէս, իսկ զայլ իրաց պիտակաբար. չափ չունեցօղ, եւ չափէ դուրս, չափազանց. էօլչիւսիւզ, հատսըզ.
Որ վասն մեր ի չափաւորութիւն եկիր անչափդ աստուած. (Ժմ.։)
Մեծ է, եւ գոյ բաւ, բարձր, եւ անչափ. (Բար. ՟Գ. 25։) (ուր զտանէն աստուծոյ է բան. իսկ զաստուծոյ գերագոյն մտօք առցես)։
Երկիր մեծ եւ անչափ։ Զանչափ ջուրցն սաստկութիւն։ Ի տոհմաթիւս եւ յառասպելս անչափս. (Ես. ՟Ի՟Բ. 18։ ՟Գ. Մակ. ՟Բ. 2։ ՟Ա. Տիմ. ՟Ա. 4։)
Անչափ լայնութիւն փառաց. (Նար. ՟Ծ՟Զ։)
Փառաւորեալք ի չափս անչափս քրիստոսի. (Յճխ. ՟Բ։)
Անչափից եւ անբաւից պատութիւն։ Անչափ ջերմութիւն կամ ցրտութիւն. (Փիլ.։)
Անչափ խոնարհութիւն, կամ անմտութիւն. (Ոսկ.։)
Եւ որպէս Անչափաւոր, տարապայման. անկարգ. չափն անցած, ճամբէ դուրս. օրանսըզ.
Յանչափից հրաժարեալ՝ ի ցրտոյ եւ ի տօթոյ. (Խոր. ՟Գ. 62։)
Չափովն՝ խնամք են դարմանոցն, եւ անչափն՝ տանջանք եւ մահ. (Յճխ. ՟Դ։)
Գինի՝ չափաւորն պիտանացու է, իսկ անչափն է ընդ բամբասանօք. (Սարգ. ՟գ. յհ.։)
Յանչափէն փախչել պարտ է, եւ ընդ մէջն գնալ, զի մի՛ անչափութեամբն գլեսցի. (Նար. երգ.։)
Ի չափաւորագունիցն ո՛չ յանչափիցն ելանել սահման. (Յհ. իմ. ատ.։)
Յանչափն ձգտիլ՝ իմոյն ոչ հասի. (Նար. ՟Ծ՟Է։)
Անչափ խնդալ, կամ մեղանչել, կամ յաճախել։ Անչափ ծովացեալ. (Խոսր.։ Սանահն.։ Լմբ. սղ. եւ Լմբ. էր ընդ.։)
Անչափ մեծարեալ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Մի՛ անչափ զայս գործէք։ Յանչափ վշտանալոյ ելանէ մահ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 16։)
Այլ մեք ո՛չ եթէ յանչափս ինչ պարծեսցուք. (՟Բ. Կոր. ՟Ժ. 13. 15։)
want of symetry, disproportion.
Որպէս գեղեցկութիւն՝ չափակցութիւն է մասանց եւ անդամոց եւ գունոց, այսպէս եւ տգեղութիւն է նոցունց. (Մաքս. ի դիոն.։)
immensity;
enormity;
superfluity, superabundance, exuberance;
immoderation, intemperance.
ἁμετρία. immensitas. Չունելն զչափ քանակի, տեւողութեան, եւ այլն. առաւելութիւն, գերազանցութիւն, անբաւութիւն. յաճախութիւն անչափ.
Հանգիցեն յայն երկայն ամին յանչափութեան անդ. (Ագաթ.։)
Զխորութեանն զանչափութիւն. (Նար. ՟Ի՟Ը։)
Չափի երկին անչափութեամբ, եւ առ քեզ կէ՛տ է մին անձուկ. (Պիսիդ.։)
Անչափութիւն հաւատոց, կամ ստամբակութեանց, կամ խարանաց։ Որպէս փոշի անչափութեամբ. (Ղեւոնդ.։ Փարպ.։ Փիլ.։ Նար. ՟Ժ՟Ը։ Զքր. կթ.։)
ἁμετρία. excessus mensurae, imodicitas, intemperies. Ելանելն ըստ չափ օրինաւոր. տարապայման առաւելութիւն կամ նուազութիւն. չափ չպահելը.
Լի է ամենայն անկարգութամբ եւ անչափութեամբ. (Փիլ. լին. ՟Դ. 23։)
Արգելում, ո՛չ զվարդապետութիւն, այլ զանչափութիւնն. (Առ որս. ՟Ա։)
Ի բաց փախչել յերկաքանչիւրոց անչափութեանց. (Նիւս. երգ.։ Խոսր.։ Սահմ. ՟Դ. ՟Ի։)
Զհարկաւորն յանչափութիւն ձգէ, զկերակուրն յորկրամոլութիւն. (Լմբ. սղ.։)
faultless, perfect, accomplished, complete;
unfailing;
indefectible, inexhaustible;
perfectly;
without fail;
incessantly.
ἁνέκλειπης, ἁνέκλειπτος, ἁδιάλειπτος. non deficiens. Որ ոչ պակասէ. աննուազելի. անսպառ. չհատնելու. դիւքէնմեզ. էքիլմէզ, շաեէզալ.
Գանձ անպակաս։ Անպակաս գանձ։ Մեծութիւն անպակաս։ Սքանչելի ես զօրութեամբ անպակաս. (Ղկ. ՟Ժ՟Բ. 33։ Իմ. ՟Է. 15։ ՟Ը. 18։ Յուդթ. ՟Ժ՟Զ. 16։)
Անպակաս ուրախութիւնք, կամ լոյս, իմաստութիւն, պտուղ։ Անպակաս լրութիւն։ Անպակաս մնայ ի լրութեան. (Ագաթ.։ Եզնիկ.։ Փարպ.։ Նար. ՟Լ՟Բ. ՟Խ՟Է։)
Եւ Ոչ պակասեալ. անթերի. անդադար.
Թակոյկ անպակաս ի գինւոյ խառնելոյ. (Երգ. ՟Է. 12։)
Անպակաս յառաւելութեանց, կամ ի ստուգութենէ, կամ ի լրութենէ։ Անպակաս գրութեամբ երեւին. (Նար. ՟Թ. ՟Ժ՟Ե. ՟Հ՟Է. ՟Հ՟Թ։)
Անպակաս բերանով զաստուած ի վեր օրհնէին. (՟Գ. Մակ. ՟Զ. 24։)
Անպակաս ձայնիւ, կամ աղօթիւք. (Նար. ՟Ի՟Բ։ Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
cf. անպակասաբար.
cf. Անպակաս.
Որ ոչ երբէք կամ ոչ իւիք պակասի. անսպառ. յաւէժական.
Անպակասելի գանձ։ Լրմամբ անպակասելեաւ. (Նար. ՟Գ. ՟Ձ՟Բ։)
Զանպակասելի զանճառ պարգեւսն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 5։)
Վա՛յ անպակասելի. (Վրք. հց. ՟Բ։)
to be irresolute, to hesitate, to delay;
cf. Ըմպահկեմ.
Իբր Ըմպահակել. ըմպահկել. յետս կասիլ.
Զի՞ հեղգաս, զի՞ անպահկիս. (Սեբեր. ՟Ժ։)
cf. Անպահակ.
ԱՆՊԱՀԱՊԱՆ որ եւ ԱՆՊԱՀՊԱՆ. ἁφύλακτος. incustoditus. Ուր չիք պահապան կամ պահպանութիւն. ոչ բարւոք պահեալ. անպատսպարան, եւ անզգոյշ.
Իբր յանպահապան քաղաք. (Լմբ. պտրգ.։)
Լեզու խոշոր եւ վատախօս, եւ անպահապան. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Պատասխանի՛ տուր ինձ ո՛վ վիճաբան դու, եւ անպահապան. (Առ որս. ՟Բ. յն.) փոքր մի այլազգ է։
not preserved.
Մի՛ այսուհետեւ գործեալ թողուցուս անպահեստ զվաստակեալն. (Նեղոս.։)
want of observation, negligence, infringement, infraction.
ԱՆՊԱՀՊԱՆՈՒԹԻՒՆ որ եւ ԱՆՊԱՀՈՒԹԻՒՆ. Չպահելն, չպահպանելն. զանցումն.
Ոչ սիրողին (նշանակ՝) անպահպանութիւն պատուիրանին է. (Նանայ.։)
unadorned, simple, plain, unpolished.
εὑτελής, ἁκαλλώπιστος, ἅσκευος. simplex, incultus, supellectilis expers. Օտար ի պաճուճանաց կամ ի զարդուց, ի յօրինուածոց եւ ի հանդերձանաց սպասուց. անշուք. անարուեստ. աղքատին. պարզ. անզարդ, անսեթեւեթ. եւ Անկեղծ. քէսիմսիզ, սատէ, պայազը, հիլլեսիզ.
Անպաճոյճ հանդերձք, կամ յատակք, կամ հաց, ընթրիք, ըմպելիք. (Եզն. միանձ։)
Անպաճոյճ զգեստ. (Զքր. կթ.)
Յնպաճոյճ ի ստեւոյ ոչխարաց. (Լմբ. պտրգ.։)
Որպէս ծառայ անպաճոյճ։ Պարտ է անպաճուճիւք վարիլ առ պէտսն մարմնոյն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ. եւ ՟Ձ։)
Փոքր ինչ նուազ ի գազանացն, որոց կենցաղս անպաճոյճ եւ առանց պատրաստութեան, զանազանեմք. (Առ որս. ՟Ը։)
Հաց անպաճոյճ, եւ աղ՝ խորտիկ։ Տուն անպաճոյճ, եւ զգեստն նոյնպէս դուզնաքեայ, եւ առանց պաճուճանաց. (Փիլ. տեսական.։)
Ի ստոյգ ճշմարտութեանն, եւ յանպաճոյճ միամտութեան. (Վեցօր. ՟Է։)
unlimited, immense;
without condition.
Ոյր չիք պայման եւ չափ. անչափ. անբաւ. եւ Տարապայման. մէֆրէթ.
Անպայման սքանչելիք աստուածութեան։ Անպայման ուրախութեամբ. (Ագաթ.։)
Պարապեալ անպայման եւ պղտորեալ խորհրդով. (Մագ. ՟Ժ՟Ե։)
Անչափութեամբ. անպատմելի օրինակաւ. յանչափս. յոյժ յոյժ. իֆրաթ.
Անպայման սքանչելի լինէր երկիրն հայոց. (Ագաթ.։)
Հրճուէր անպայման. (Մագ. ՟Լ՟Է։)
without answer;
— առնել, to confound.
Անպատասխանի եմ յամենայնի. (Շար.։)
Անպատասխան եմք առ օրէնսդիրն. (Լմբ. առակ. (նոր ձ. անպատասխանի)։)
Անպատասխան եմք ի հակառակելս. (Լմբ. պտրգ.։)
ἁναπαλόγτος. inexcusabilis. Որ չունի տալ պատասխանի ի ջատագովութիւն անձին. ափիբերան. կարկեալ. ամօթապարտ.
Եղեալ անպատասխանի յաստուածային հարցմանն. (Փարպ.։)
Անպատասխանի վնասապարտ. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
Ոչ տուօղ պատասխանի. լուռ. անկարօտ պատասխանի տալոյ.
Ընդդէմ բռնադատօղ դիւացն խորհրդոց՝ բանական միտքս անլուր եղէ, եւ անպատասխանի. (Լմբ. սղ.։)
Որք սպանին զանձինս իւրեանց բարեպաշտ հոգւով, անպատասխանի կան. (Կլիմաք.։)
Անարժան պատասխանւոյ.
Զայս գիր ընթերցեալ՝ անպատասխանիս զնոսա առնէր. ասէ. ես զվիճաբանութիւն ատեամ. (Սոկր.։)
unbecoming, improper, unsuitable, unfit, absurd, unseemly.
ἅτοπος, -ον. absurdus, -um, ἅλογος, irrationalis, ἁνεπιτήδειος, non idoneus, ineptus. Անպատշաճ. անճահ. անտեղի. անբանաւոր. ամօթալի. յոռի. եօլսուզ, եագըշմազ, ապէս. տե՛ս (Յոբ. ՟Դ. 8։ ՟Ի՟Է. 6։ ՟Լ՟Զ. 21։ Գծ. ՟Ի՟Ե. 27։ ՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Ա. 6։)
Գործիչ այնպիսի անպատեհից։ Զօրինակ պիտոյիցն յանպատեհ իրս դարձոյց. (Եզնիկ.։)
Մի՛ մտածեր անպատեհ կարծեօք. (Բրս. ծն.։)
absurdity, unsuitableness, incongruity, impropriety.
ἁτοπία. absurditas, ἁνεπιτηδείοτης. ineptia, ineptitudo. Անպատշաճութիւն. անտեղութիւն. անյարմարութիւն. եօլսուզլուգ.
Տեսե՞ր, յորպիսի անպատեհութիւն հարկ եղեւ շրջել զբանն։ Վա՛յ անպատեհութեանն, որպիսի բանս խօսին։ Տե՛ս եւ զյաճախութիւն անպատեհութեանն. (Ոսկ. գղ. եւ Ոսկ. եբր. եւ Ոսկ. մտթ.։ եւ Դիոն. ստէպ։)
Գործք անպատեհութեան. (Լաստ. ՟Գ։)
Մարտնչին ընդ անպատեհութեան գործարանին. (Նիւս. բն. ՟Բ։)
cf. Անպատեհ.
ԱՆՊԱՏԿԱՆ ԱՆՊԱՏԿԱՆԱՒՈՐ ԱՆՊԱՏԿԱՆԱՒՈՐԵԱԼ. ἁνεπιτήδειος. ineptus. Անյարմար. անվայելուչ. անդէպ. տե՛ս եւ ԱՆՊԱՏԵՀ.
Անպատկանաւոր նիւթ. (Իգն.։)
Անպատկանաւորս արձակէ ձայնս. (Պիտ.։)
Մարմնոյ ուրուք անպատկանաւորելոյ առ ընդունել զանձնաւորական ազդմունս. (Սահմ. ՟Թ։)
impudent, disrespectful, irreverent, immodest, shameless;
impudently, without shame, irreverently, disrespectfully.
ἁναιδής. impudens, ἁναίσχυτος. inverecundus. Որ ոչ պատկառի. անամօթ. լիրբ. աներես. ութանմազ, առլանմազ, առսըզ.
Մեղայ անպատկառս՝ քո բարձրութեան։ Կերպ անպատկառ. (Նար. ՟Ի՟Է. ՟Ծ՟Զ։)
Ոչ ունելով զերկիւղ, եւ անպատկառ ի մարդկանէ. (Շար.։)
Պարզերես. աչալուրջ. համարձակ. անաչառ. պանծալի. ուր չիք տեղի ամօթոյ. ճեռմակերես.
Անպատկառ դիմօք, անդանդաղ ճեպով։ Անպատկառ խօսնակք։ Անպատկառ յանդիմանիչ. (Նար. խչ. եւ Նար. առաք. եւ ՟Ձ՟Ը։)
Անպատկառ քննութիւն իրաւանց. (Խոսր.։)
Անպատկառ ճգնութեանց. (Նար. կուս.։)
cf. անպատկառաբար;
cf. անպատկառապէս.
effrontery, impudence, shamelessness;
irreverence, disrespect.
ἁναίδεια. impudentia. Չպատկառիլն. անամօթութիւն. աներեսութիւն. աներեսութիւն. առսըզլըգ, էտէպսիզլիք.
Փոքր համարեցաւ կամ զանպատկառութիւն ի հօրէն, եւ եղեւ ի յանէծս. (Եփր. գող.։)
Հետեւեալ լինի զեղխութեան՝ անկարգութիւն, անպատկառութիւն, անպարկեշտութիւն. (Արիստ. առաք.։)
without cause, — principle, causeless;
without reason or motive;
absolutely, peremptorily.
ἁναίτιος, -ον. non causa, non habens causam. Որ չէ պատճառ իմիք. պատճառ չեղօղ. սէպէպ տէյիլ.
Օրհնաբանի՝ բարին որպէս ամենայն բարեաց պատճառ, որպէս չարեաց անպատճառ. (Դիոն. ածայ.։)
Անպատճառդ միշտ իմում կորստեան. (Նար. ՟Կ՟Գ։)
Անպատճառ է չարեաց աստուած. (Բրս. չար.։)
Որ չէ պատճառեալ յայլմէ. սեպհականեալ ստորոգելի հօր աստուծոյ, որպէս ոչ ծագեալ յայլմէ անձնէ, ոչ ծնաել, եւ ոչ բղխեալ.
Եթէ մեծ է հօր ոչ յումեքէն լինել, ոչ ինչ նուազ որդւոյ՝ յանպիսւոյ հօրէ (գոլ). վասն զի անպատճառի փառացն հաղորդի, եւ յանպատճառէն (է). (Առ որս. ՟Գ։)
Հայր անպատճառ է, եւ պատճառ. որդի յանպատճառէն, եւ ոչ պատճառ. (Ի գիրս հց. տաթեւ.։) cf. ԱՆՍԿԻԶԲՆ.
որպէս Անեղ, հասարակ երից անձանց.
Պղատոն ասէ, մի է պատճառ ամենայնի, եւ ինքն անպատճառ է. (Ոսկիփոր.։)
Հայր է պատճառ անպատճառից, որդւոյ ծննդեամբ՝ հոգւոյն բղխմամբ. (Շ. խոստ.։)
Որ բոլորից ես պատճառ էից, անպատճառից, եւ որոց պատճառաւ. (Շար.։)
Չունօղ զպատճառ արարչական, կամ վախճանական, կամ ապացուցական, եւ կամ իրաւացի. սէպէպսիզ, վէսիլէսիզ.
Անբան արհեստք լսին, այսինքն ոչ անպատճառք. քանզի ոչինչ է արհեստ, որ ոչ ունի պատճառս։ Հմտութիւն է միոյ իրի անպատճառ գիտութիւն, ոչ գիտելով զպատճառն։ Ի ձեռն տեսականին եւ բանի գայ ի գործածականն. (Սահմ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Բ. ՟Ժ՟Թ։)
Անպատճառ օցտօղ. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
Որ ոչ տայ պատճառս բամբասանաց. անմեղ. աննվաս. անմեղադրելի.
Անխիղճ եւ անպատճառ իցեն առ հեռաւորս եւ առ մերձաւորս. (Յճխ. ՟Ժ՟Ղ։)
Առանց պատճառի. իբր անյայտ ծագմամբ. ինքնին, եւ վայրապար.
Ունի եւ ջուր, որ անպատճառ այսր եւ անդր հոսի. (Խոսր.։)
Թագաւորն անպատճառ լի ցասմամբ կայր. (Լաստ. ՟Ի՟Ե։)
Եթէ այրն անպատճառ թողու զկին. (Մխ. դտ.։)
Եւ Անվրէպ. առանց կարելոյ պատճառել ինչ. հարկաւ.
Այս բան հոռոմոցն սովորութիւն է, զատկի անպատճառ հաղորդելն. (Լմբ. պտրգ.։)
Պատարագ մատչի անպատճառ. (Տօնաց.։)
cf. Անպատում.
ἅφραστος. inenarrabilis. Անպատում. անթարգմանելի. անճառելի. անասելի. անբացատրելի. տիլէ՝ վասֆէ կելմէզ.
Անպատմելի աստուածութիւն, կամ լոյս, կամ յեղանակ ծննդեան, երանութիւն, պատիւ. պարգեւասիրութիւն, կարողութիւն. թշուառութիւն. (Աթ. ՟Դ։ Շար.։ Կիւրղ. գանձ.։ Նար.։) (Պիտ.։)
Հրաշալի օրինակաւ.
Ոչ մատամբ տառ ձեւացեալ աստուծոյ, այլ ե՛ւս անպատմելի, արեամբ որդւոյն աստուծոյ. (Անյաղթ բարձր.։)
cf. Անպատեհ.
ἁνήρμοστος, ἁπρεπής, ἁνάξιος. incongruus, inconveniens, indignus. Անպատկան. անպատեհ. անյարմար. անվայելուչ. անտեղի. անարժան. անկարգ, անշնորհք. մինասիպէթսիզ, ճայիզսիզ.
Առն թագաւորի անպատշաճ. (Փարպ.։)
Զպատշաճն իմ յառաջագոյն՝ անպատշաճ վարկեալ զկնի. (Արշ.։)
Անպատշաճ հարցուածք, կամ կարգումն (բանի), վարք, իրք. (Եզնիկ.։ Փարպ.։ Լաստ. ՟Ի՟Ե։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 4։)
Զտերունի գանձն յանպատշաճ ձեռս մատնէ։ Զմանկունս տգէտս եւ զանպատշաճս՝ քահանայութեան վիճակեցաք. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Անպատեհութիւն.
Ոչ կարեն մանկունք առագաստի պահել սակս անպատշաճութեանն. (Նանայ.։)
not grafted;
that cannot be grafted;
that cannot be united.
ԱՆՊԱՏՈՒԱՍՏ եւ ԱՆՊԱՏՈՒԱՍՏԵԼԻ. Զոր չէ մարթ պատուաստել. անկցելի. եւ Անկարկատելի օրինակաւ. աշթոսթմազ, էքլէնմէզ.
Քակտիչ լուծանօղ անպատուաստ խզմամբ։ Բաժանեցայ, եւ անպատուաստելի կտրեցայ։ Անպատուաստելի հարուածեալս, կամ լուծեալս. (Նար. մծբ. եւ Նար. ՟Ի. ՟Հ՟Ա. եւ Նար. խչ.։)
to dishonour.
ἁτιμάζω. honore privo, dehonsto, contemno. Չպատուել. անպատիւ առնել. անարգել. արհամարհել. թշնամանել.
Մի՛ անպատուեր զնա. (Սիրաք. ՟Գ. 15։)
Ոչ անպատուեաց զտիկինն իւր, այլ անպատուեցաւ տիկինն. (Փիլ. լին.։)
Աստ զժամանակն միայն անպատուեմք, ուր մանաւանդ պատուելի՛ է զի դէպ ժամանակն։ Մի՛ որ յայսոսիկ է զարդն՝ անպատուեսցուք։ Ընդ բեթղեհեմի դասեցայց, ընդ մսրոյն անպատուեցայց։ Զաստուած անպատուես. (Առ որս. ՟Ա. ՟Ը։)
Անպատուել զդիս, կամ զթագաւորս. (Ագաթ.։)
Զոր առ աստուածսն ունին, անարգեն շատք, եւ անպատուեն. (Եզնիկ.։)
Անպատուել զյիմարաբար պատուեալն. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Աստուածութիւնն ոչ յարգի յումեքէ, եւ ոչ անպատուի. (Յճխ. ՟Բ։)
Զոր աստ անպատուեաց եւ խոտեաց, անդ ընդէ՞ր պատուեաց. (Մագ. ՟Է։)
Սիրելի՞ է՝ որ անպատուեացն, մի՛ կորուսաներ զսիրելւոյն բարին. մի անգամ անպատուեաց, եւ բիւր անգամ պատուեց եւ պատուէ. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Ոչ անպատուիս ի քաղցրութեանց։ Անպատուեցաւ ճաշակն պտղոյ։ Անօգուտ եղեալ՝ անպատուի։ Հողոյս անպատուելոյ. (Նար.։)
Ամենայն մարգարէ յիւրում գաւառի անպատուի։ Յանպատուիլ մի՛ խռովիք. (Կլիմաք.։)
Աշտէիւ խոցեալ յանպատուողաց հրէից. (Սարկ. հանգ.։)
unpunished.
Ոչ պատուհասեալ. անպատիժ. առանց պատուհասի կամ պատժոյ. անպարտ. անվնաս. ճէզասըզ, միւֆթէ կեչմիշ.
Ոչ անպատուհաս. թողու զչարութիւնն. (Փիլ. լին.։)
Անպատուհաս ես մնացից յահեղ մրրկէ անտի. (Յհ. կթ.։)
unspeakable, unutterable, inexpressible, ineffable.
ἁνεκδιήγητος, ἅφραστος. inenarrabilis, inexplicabilis, indicibilis. Անպատմելի. անթարգմանելի. անճառ. անասելի. նագլ օլունմազ, տիլէ՝ վասֆէ կէլմէզ.
Անպատում պարգեւ. (՟Բ. Կոր. ՟Թ. 15։)
Կառք անպատմին. (Գանձրն.։)
Անքնին եւ անպատում է առ արարածս իւր։ Անպատում բարիք։ Ի տեսիլս անպատումս։ Առեալ զանպատումն ի պատմել. (Ագաթ.։)
Ամենայն աշխարհն լի էր անպատում նեղութեամբք. (Եւս. պտմ.։)
Անպատում համերութիւն, կամ չարչարանք. (Փարպ.։ Յհ. կթ.։)
Գործեցեր զանպատումսն. (Նար. ՟Ձ՟Բ։)
Չեւ պատմեալ. անլուր.
Իրս անպատումն իմն նորոգս ցուցաւ. (Փարպ.։)
Ասէ. նախանձեցուցի զձեզ յազգս անպատումս, վասն ազգին քրիստոնէից. (Եփպ. օրին։)
Չպատմօղ. որ զանց առնէ պատմել.
(Վասն հրեշտակաց) անպատում եղեալ մովսեսի, զի մի՛ ընդ անզգայ արարածքս համարեսցին. (Ագաթ.։)
irreverence;
dishonour.
որ ի գրչաց ոմանց գրի եւ ԱՆՊԱՏՈՒԹԻՒՆ. ἁτιμία. ignomina, ignobilitas, dehonestamentum, contumelia. Անպատիւն գոլ. վիճակ անպատիւ. անշքութիւն. անարգութիւն. նուաստութիւն. ցածութիւն. անարգանք. թշնամանք. անպատուելն, եւ իլն. ի թիպարսըզլըգ, հագարէթ, ալչագլըգ, այըպ.
Յանպատուութենէ (կամ յանպատութենէ) ի պատիւ վերաբերեաց. (Յճխ. ՟Դ։)
Տեսեալ զմարդն յայնպիսի անպատուութեան՝ ոչ կարաց անտես առնել. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Ընդ կուսութեան զծնունդն, եւ ընդ անպատուութեան՝ եւ որ քան զամենայն պատիւս բարձրագոյն։ Դարձուցեր զերեսս քո, եւ անպատուութեամբ լցաք. (Ածաբ. յայտն. եւ Ածաբ. կարկտ.։)
Անպատուութիւն արհամարհանաց. (Նեղոս.։)
Համբերել նախատանաց եւ անպատուութեանց. (Սարգ. կ. ՟Գ։)
Արդարն ոչ զրկանս համարի իւր զոմանց անպատուութիւնն. (Լմբ. առակ.։)
Անպատուելն այլոց զմեզ. անարգելն.
Ամենեւին բռնադատեա՛ զբնութիւնդ ի վերակացուին մերոյ պատուական անպատուութիւնն, ի հարկանելն եւ ի սաստելն եւ այլն. (Կլիմաք.։)
useless, vain, frivolous, insignificant;
vile, abject, miserable, despicable, worthless;
— առնել, to render useless, to spoil;
յանպէտ, յանպէտս, vainly.
ἅχρηστος, ἁνωφελής. inutilis. Որ ոչ լինի ի պէտս. անպիտան. անշահ. անօգուտ. չնչին. ումպէտ. անարգ. անկարգ. ֆայտասըզ, իշէ եարամազ.
Որոշել զպիտանացուն, եւ զանպէտն. (Անյաղթ պորփ.։)
Շիւղ մի անպէտ։ Սովորութիւն անպէտ. (Վրք. հց. ՟Բ. ՟Ժ՟Ա։)
Անպէտ դատաւոր, կամ քաղաքապէտ. (Ճ. ՟Բ.։)
Զբանս անպէտս. (Գր. տղ.։)
Անպէտ էր ասել զայս. եւ ոչ վայրապար անպէտ, այլ եւ վնաս մեծ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 38։)
Ընկալուչք յանպիտաց. (Նար. մծբ.։)
Զսարգիս մեղապարտ ծառայ աստուծոյ եւ զանպէտ կրօնաւոր յիշեցէ՛ք ի քրիստոս, աղաչեմ. (Սարգ. յիշ. ՟բ. յհ։)
ՅԱՆՊԷՏ, ՅԱՆՊԷՏՍ. Յումպէտս. վայրապար. ի զուր. յանպէտ իրս. նաֆիլէ.
Մի՛ վատթարաց վատներ յանպէտ. (Շ. այբուբ. ՟Ա։)
Մի՛ յանպէտս զժամանակս մեր ծախել. (Խոր. ՟Ա. 4։)
իբր Առանց կարեւոր պիտոյից. անխնամ.
Թողեալ զծերն անպէտս, եւ սովեալս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Է։)
cf. Անպէտ.
ἅχρηστος, ἁχρεῖος. inutilis, ἁδόκιμος, improbatus, rejectaneus. Նոյն ընդ ԱՆՊԷՏ. որպէս Ոչ իմիք պիտանացու. անշահ՝ անօգուտ իր։ կամ անձն։ (՟Բ. Թագ. ՟Զ. 22։ Մտթ. ՟Ի՟Ե. 30։ Ղկ. ՟Ժ՟Է. 10։ Ովս. ՟Ը. 8։ ՟Բ. 11։ ՟Գ. 11։ ՟Դ. 5։ ՟Ժ՟Գ. 10։ ՟Ժ՟Զ. 29։ Փիլիմ. 11։)
Ի բանից եւ ի ձեռաց անպիտան առնէր. (՟Բ. Մակ. ՟Է. 5։)
Եւ եւս՝ որպէս մերժելի, հերքելի. ընկեցիկ. անհաճոյ. խոտան. (՟Ա. Կոր. ՟Թ. 27։ ՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Գ. 5―7։ Եբր. ՟Զ. 8։ ՟Բ. Տիմ. ՟Գ. 8։ Տիտ. ՟Ա. 6։ Իմ. ՟Ժ՟Գ. 12։)
Ընտրել զպիտանին, եւ զանպիտանն. (Փարպ.։)
Ո՛վ անպիտանդ ի պիտանեանց։ Անպիտան աստուծոյ, եւ սրբոցն մասնակցութեան. (Նար. ՟Ը. ՟Թ։)
Կարի յոյժ քամահելի անպիտանիցն։ Ազատ յանպիտան անարգութենէն. (Պիտ.։)
Անպիտան եւ վնասակար ուսմամբ։ Անպիտան եւ գարշելի օրինացդ։ Յաղտեղի եւ յանպիտան մարդկանէ։ Անպիտան մահուամբ ելանիցեմք. (Փարպ.։)
Անպիտան գրեցին զդէմս բանին, եւ պարսաւելի. (Նար. մծբ.։)
Մարդոց ապականելոց մտօք, եւ ի հաւատս անպիտանից. (Սարկ. հանգ.։)
to be useless, to become useless, to spoil.
ἁχρειόομαι. inutilis sum. Անպիտան լինել կամ գտանիլ. (Սղ. ՟Ժ՟Գ. 3։ ՟Ծ՟Բ. 4։ Երեմ. ՟Ժ՟Ա. 16։ Հռ. ՟Գ. 12։)
Տեղի՝ որ արատի, անպիտանանայ. (Խոսր.։)
Ցօղն եւ անձրեւն ի դէպ ժամու պիտանի, եւ ի տարադէպն անպիտանանայ. (Լմբ. առակ.։)
to render useless.
Զամենայն վիճակս բարիս անպիտանացուսջիք. (՟Դ. Թագ. ՟Գ. 19։)
inutility;
littleness, insignificance;
baseness, vileness.
ἁχρηστία. inutilitas Անպիտանն գոլ. անշահութիւն. խոտանութիւն. վատութիւն. վատթարութիւն. տգեղութիւն.
Անպիտանութիւն փայտի որթոյն. (Պիտ.։)
Անպիտանութիւն մարդոյ, եւ վարուց նորա. (Եզնիկ.։)
Յանպիտանութիւնս կործանելոց է. (Եզնիկ.։)
Յերեսացն անպիտանութենէ կոչէ զանուն ազգին անգեղտուն. (Խոր. ՟Բ. 7։)
cf. Անպիտանութիւն.
Ոչ եթէ ի մարդկան ինչ դատապարտութենէ է այս անպիտութիւնս. (ՃՃ.։)
pathless.
Անճանապարհ. անգնալի.
Ընդ լեռնակողմն, քարաժայռ անպողոտայ. (Յհ. կթ.։)
without a crown.
Զհանապազորդ սովամահսն վասն նորա անպսա՞կ թողուցու. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 13։)
ἁστεφάνωτος. coronae expers. Առանց պսակելոյ կամ պսակեալ գոլոյ. անվարձ.
Գնացաք անպսակք, քանզի ոչ մարտեաք օրինօք. (Միսայ. խչ.։)
unprofitable, useless;
unfertile, unfruitful, barren;
un-profitably, uselessly.
ἅκαρπος, ἅγονος. infructuosus, sterilis. Որ ոչ տայ զպտուղ, կամ ուստի չքաղի պտուղ ինչ (իրօք կամ նմանութեամբ). եւ անշահ. մեյվեսիզ, հասըլսըզ.
Անպտուղ ծառ, կամ երկիր, աշխատութիւն, միտք, եւ այլն. (Յուդ. 12։ Երեմ. ՟Բ. 6։ Իմ. ՟Ժ՟Է. 4։ ՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Դ. 14։ Տիտ. ՟Գ. 4։)
Ոչ դատարկս եւ անպտուղս զձեզ հաստատեսցեն. (՟Բ. Պետ. ՟Ա. 8։)
Անպտուղ թզենի, կամ անդաստան. (Շար.։ Նար. ՟Կ՟Դ։)
Զիա՞րդ բարի ծառ ոստս անպտուղս արձակեաց. (Կլիմաք.։)
Յայլոց տնկոց պտղաբերաց կամ յանպտղից. (Սարգ. յկ. ՟Ը։)
Զանպտուղսն արդարութեան ցամաքեցուսցէ զփուշսն. (Ագաթ.։)
Մի՛ անպտուղ լիցի տեսականութիւն պատկերին. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Անպտուղք ի հաւատոց. (Մամբր.։)
Եւ Չառօղ զպտուղ կամ զօգուտ ինչ. ունայնաձեռն. դատարկ.
Մի՛ եղէց անպտուղ ի փոքր վաստակոյս։ Անպտուղ ի բազմերգութենէն լինիցիմ. (Նար. ՟Բ. եւ Նար. կ.։)
Ընդէ՞ր նստիս աստ՝ անպտուղ կալով։ Այնպիսին անպտուղ ելանէ ի կենացս յայսցանէ. (Վրք. հց. ՟Գ. ՟Ի՟Զ։)
որպէս ἅγονος. sterilis. Ամուլ. ստերջ. անծին.
Որք առնուցունզկանայս անպտուղս. (Կանոն.։)
Որք են անպտուղք, առնեն կանայս. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Հեշտութեամբ անպտղով վարիցին. (ՃՃ.։)
that cannot break;
unbroken.
ԱՆՋԱՂԽՋԱԽ կամ ԱՆՋԱԽՋԱԽ. Ոչ ջախջախեալ. անբեկանելի. անխորտակելի.
Ծղօտ մի եղեգան անջաղջախ պահեցար. (Անյաղթ բարձր.։)